૪. ભોજનવગ્ગો

૧. આવસથસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘અગિલાનો’’તિ એત્થ અન્તમસો દ્વિગાવુતં ગન્તું સમત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અદ્ધયોજનમ્પિ ગન્તું સમત્થેના’’તિ. આવસથપિણ્ડોતિ આવસથે પિણ્ડો, સાલાદીસુ અનોદિસ્સ યાવદત્થં પઞ્ઞત્તં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઇમેસં વા’’તિઆદિ. તત્થ ઇમેસં વાતિ ઇમેસં પાસણ્ડાનં વા. એત્તકાનં વાતિ ઇમસ્મિં પાસણ્ડે એત્તકાનં પાસણ્ડાનં વા. પાસણ્ડન્તિ છન્નવુતિવિધં સમણપરિબ્બાજકાદિં. તે હિ તણ્હાપાસઞ્ચેવ દિટ્ઠિપાસઞ્ચ ડેન્તિ ઓડ્ડેન્તીતિ પાસણ્ડાતિ વુચ્ચન્તિ. અનોદિસ્સાતિ અનુદ્દિસિત્વા, અપરિચ્છિન્દિત્વાતિ અત્થો. સાલાદીસુ યત્થ કત્થચીતિ સાલારુક્ખમૂલઅબ્ભોકાસાદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠાનેસુ. એકદિવસમેવ ભુઞ્જિતબ્બોતિ એકદિવસં સકિંયેવ ભુઞ્જિતબ્બો, એકસ્મિં દિવસે પુનપ્પુનં ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. દુતિયદિવસતો પટ્ઠાયાતિ ભુત્તદિવસસ્સ દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય. અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયન્તિ આલોપે આલોપે કબળે કબળે પાચિત્તિયં. નાનાકુલેહિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૦૬) પન નાનાટ્ઠાનેસુ પઞ્ઞત્તં, એકસ્મિં ઠાને એકદિવસં ભુઞ્જિત્વા દુતિયદિવસે અઞ્ઞત્થ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, પટિપાટિં પન ખેપેત્વા પુન આદિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. એકપૂગનાનાપૂગએકગામનાનાગામેસુપિ એસેવ નયો. યોપિ એકકુલસ્સ વા નાનાકુલાનં વા એકતો પઞ્ઞત્તો તણ્ડુલાદીનં અભાવેન અન્તરન્તરા છિજ્જતિ, સોપિ ન ભુઞ્જિતબ્બો. સચે પન ‘‘ન સક્કોમ દાતુ’’ન્તિ ઉપચ્છિન્દિત્વા પુન કલ્યાણચિત્તે ઉપ્પન્ને દાતું આરભન્તિ, એતં પુન એકદિવસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

તિકપાચિત્તિયન્તિ અગિલાને અગિલાનસઞ્ઞિવેમતિકગિલાનસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. ગિલાનસ્સ ગિલાનસઞ્ઞિનોતિ ગિલાનસ્સ પન ‘‘ગિલાનો અહ’’ન્તિ સઞ્ઞિનો અનુવસિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. સકિં ભુઞ્જતીતિ એકદિવસં ભુઞ્જતિ. ‘‘ગચ્છન્તો વા’’તિ ઇદં અદ્ધયોજનવસેન ગહેતબ્બં, તથા ‘‘પચ્ચાગચ્છન્તો’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૨૦૮) ઇદમ્પીતિ વદન્તિ. કેનચિ ઉપદ્દવેનાતિ નદિપૂરચોરભયાદિના કેનચિ ઉપદ્દવેન. અઞ્ઞન્તિ યાગુખજ્જકફલાફલાદિભેદં યં કિઞ્ચિ અઞ્ઞં. અનુવસિત્વાતિ પુન વસિત્વા.

આવસથસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

ગણભોજનેતિ ગણેન લદ્ધત્તા ગણસ્સ સન્તકે ભોજને. તેનાહ ‘‘ગણસ્સ ભોજને’’તિ. નનુ ચેત્થ ‘‘ગણસ્સ ભોજને’’તિ વુચ્ચતિ, સો ચ ખો ગણો ‘‘કત્થચિ દ્વીહિ, કત્થચિ તીહી’’તિઆદિના અનેકધા અધિપ્પેતો, ઇધ કતિહીતિ આહ ‘‘ઇધ ચા’’તિઆદિ. તં પનેતં ગણભોજનં દ્વીહિ પકારેહિ પસવતિ નિમન્તનતો વા વિઞ્ઞત્તિતો વાતિ આહ ‘‘તેસં નિમન્તનતો વા’’તિઆદિ. તત્થ નિમન્તનતો વાતિ અકપ્પિયનિમન્તનતો વા. ઓદનાદીનં પઞ્ચન્નન્તિ ઓદનસત્તુકુમ્માસમચ્છમંસાનં પઞ્ચન્નં.

‘‘ઓદનેન નિમન્તેમિ, ઓદનં મે ગણ્હથા’’તિઆદિના નયેન યેન કેનચિ વેવચનેન વા ભાસન્તરેન વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વા નિમન્તેતીતિ સમ્બન્ધો. ચત્તારોતિ એકટ્ઠાને વા નાનાટ્ઠાનેસુ વા ઠિતે ચત્તારો ભિક્ખૂ. લક્ખણવચનઞ્ચેતં, તસ્મા ચત્તારો વા તતો વા અધિકે ભિક્ખૂતિ અત્થો. વેવચનેન વાતિ ભત્તઅન્નાદિપરિયાયસદ્દેન વા. ભાસન્તરેન વાતિ અન્ધદમિળાદિભાસન્તરેન વા. પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વાતિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરસ્સ નામં ગહેત્વા. ઓદનેન નિમન્તેમીતિ તુમ્હે ભન્તે ઓદનેન નિમન્તેમિ. આદિસદ્દેન ‘‘આકઙ્ખથ ઓલોકેથ અધિવાસેથ પટિમાનેથ, સત્તુના નિમન્તેમિ, સત્તું મે ગણ્હથ આકઙ્ખથ ઓલોકેથ અધિવાસેથ પટિમાનેથા’’તિઆદીનં (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૧૭-૨૧૮) ગહણં. એકતો વાતિ એકત્થ ઠિતે વા નિસિન્ને વા ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, ઓદનેન નિમન્તેમી’’તિઆદિના એવં એકતો નિમન્તિતા. નાનાતો વા નિમન્તિતાતિ ચત્તારિ પરિવેણાનિ વા વિહારે વા ગન્ત્વા નાનાતો વા નિમન્તિતા. એકટ્ઠાને ઠિતેસુયેવ વા એકો પુત્તેન, એકો પિતરાતિ એવમ્પિ નિમન્તિતા નાનાતોયેવ નિમન્તિતા નામ હોન્તિ. એકતો ગણ્હન્તિતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ દ્વાદસહત્થૂપચારે ઠિતા ગણ્હન્તિ.

કસ્મા પન નાનાતો ભુત્તેપિ ગણભોજનં હોતીતિ આહ ‘‘પટિગ્ગહણમેવ હેત્થ પમાણ’’ન્તિ. યદિ એવં અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘ગણભોજનં નામ યત્થ ચત્તારો ભિક્ખૂ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતા ભુઞ્જન્તિ, એતં ગણભોજનં નામા’’તિ (પાચિ. ૨૧૮) વુત્તં? તં પટિગ્ગહણનિયમનત્થમેવ. ન હિ અપ્પટિગ્ગહિતકં ભિક્ખૂ ભુઞ્જન્તીતિ ‘‘ભુઞ્જન્તી’’તિ પદં પટિગ્ગહણનિયમવચનં હોતિ. એકતો વા નાનાતો વા વિઞ્ઞાપેત્વાતિ ચત્તારો ભિક્ખૂ એકતો ઠિતા વા નિસિન્ના વા ઉપાસકં દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેહી’’તિ વા પાટેક્કં પવિસિત્વા ‘‘મય્હં ભત્તં દેહિ, મય્હં ભત્તં દેહી’’તિ વા એકતો વા નાનાતો વા વિઞ્ઞાપેત્વા. તસ્સ દુવિધસ્સાપીતિ યઞ્ચ નિમન્તનતો લદ્ધં ગણભોજનં, યઞ્ચ વિઞ્ઞત્તિતો લદ્ધં, તસ્સ દુવિધસ્સાપિ ગણભોજનસ્સ. એવં પટિગ્ગહણેતિ એકતો પટિગ્ગહણે.

પાદાનમ્પિ ફલિતત્તાતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૧૭-૨૧૮) અન્તમસો પાદાનમ્પિ યથા મહાચમ્મસ્સ પરતો મંસં દિસ્સતિ, એવં ફલિતત્તા. ન સક્કા પિણ્ડાય ચરિતુન્તિ વાલિકાય વા સક્ખરાય વા ફુટ્ઠમત્તે દુક્ખુપ્પત્તિતો અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરિતું ન સક્કોતિ. ચીવરે કરિયમાનેતિ સાટકઞ્ચ સુત્તઞ્ચ લભિત્વા ચીવરે કરિયમાને. યં કિઞ્ચિ ચીવરે કત્તબ્બકમ્મન્તિ ચીવરવિચારણછિન્દનમોઘસુત્તારોપનાદિ યં કિઞ્ચિ ચીવરે કત્તબ્બં કમ્મં, અન્તમસો સૂચિવેધનમ્પીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અદ્ધયોજનમ્પી’’તિઆદિ અવકંસતો વુત્તં. યો પન દૂરં ગન્તુકામો, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, ગચ્છન્તો અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગાવુતેપિ ભુઞ્જિતું લભતિ, ગતો પન એકદિવસં. યદા નાવં અભિરુહિતુકામો વા હોતિ આરુળ્હો વા ઓરુળ્હો વા, અયં નાવાભિરુહનસમયો નામાતિ આહ ‘‘નાવાભિરુહનસમયેપિ એસેવ નયો’’તિ. અયં પન વિસેસો – અભિરુળ્હેન ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્ત્વાપિ યાવ ન ઓરોહતિ, તાવ ભુઞ્જિતબ્બં. ચત્તારો ભિક્ખૂતિ અન્તિમપરિચ્છેદો. યત્થ પન સતં વા સહસ્સં વા સન્નિપતિતં, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મા તાદિસે કાલે ‘‘મહાસમયો’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. યો કોચિ પબ્બજિતોતિ સહધમ્મિકેસુ વા તિત્થિયેસુ વા અઞ્ઞતરો.

યે ચ દ્વે તયો એકતો ગણ્હન્તીતિ યેપિ અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયિત્વા દ્વે વા તયો વા એકતો ગણ્હન્તિ, તેસમ્પિ અનાપત્તિ. પણીતભોજનસૂપોદનવિઞ્ઞત્તીહિ પન આપત્તિયેવાતિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં. નિચ્ચભત્તાદીસૂતિ નિચ્ચભત્તે સલાકભત્તે પક્ખિકે ઉપોસથિકે પાટિપદિકે. તત્થ નિચ્ચભત્તન્તિ ધુવભત્તં વુચ્ચતિ. ‘‘નિચ્ચભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, બહૂનમ્પિ એકતો ગણ્હિતું વટ્ટતિ. સલાકભત્તાદીસુપિ એસેવ નયો.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

ગણભોજને વુત્તનયેનેવાતિ ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, ઓદનેન નિમન્તેમિ, ઓદનં મે ગણ્હથા’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૧૭-૨૧૮) નયેન યેન કેનચિ વેવચનેન વા ભાસન્તરેન વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરસ્સ નામં ગહેત્વા નિમન્તેતીતિ વુત્તેનેવ નયેન. નિમન્તિતસ્સાતિ અકપ્પિયનિમન્તનેન નિમન્તિતસ્સ. અવિકપ્પેત્વાતિ સમ્મુખાસમ્મુખવસેન અવિકપ્પેત્વા, અપરિચ્ચજિત્વાતિ અત્થો. અયઞ્હિ ભત્તવિકપ્પના નામ સમ્મુખાપરમ્મુખાપિ વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસૂ’’તિઆદિ.

અઞ્ઞત્ર નિમન્તનભોજનવત્થુસ્મિન્તિ અઞ્ઞત્ર પઠમં નિમન્તિતા હુત્વા અઞ્ઞસ્મિં નિમન્તને ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં. યદિ તિવિધા અનુપઞ્ઞત્તિ, અથ કસ્મા પરિવારે ‘‘ચતસ્સો અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પરિવારે પના’’તિઆદિ. વિકપ્પનમ્પિ ગહેત્વાતિ વિકપ્પનાનુજાનનમ્પિ અનુપઞ્ઞત્તિસમાનન્તિ અનુપઞ્ઞત્તિભાવેન ગહેત્વા. એકસંસટ્ઠાનીતિ એકસ્મિં મિસ્સિતાનિ. ઇદં વુત્તં હોતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૨૯) – દ્વે તીણિ કુલાનિ નિમન્તેત્વા એકસ્મિં ઠાને નિસીદાપેત્વા ઇતો ચિતો ચ આહરિત્વા ભત્તં આકિરન્તિ, સૂપબ્યઞ્જનં આકિરન્તિ, એકમિસ્સકં હોતિ, એત્થ અનાપત્તીતિ. સચે પન મૂલનિમન્તનં હેટ્ઠા હોતિ, પચ્છિમં પચ્છિમં ઉપરિ, તં ઉપરિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ. હત્થં પન અન્તો પવેસેત્વા પઠમનિમન્તનતો એકમ્પિ કબળં ઉદ્ધરિત્વા ભુત્તકાલતો પટ્ઠાય યથા તથા વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. દ્વે તીણિ નિમન્તનાનિ એકતો વા કત્વા ભુઞ્જતીતિ દ્વે તીણિ નિમન્તનાનિ એકતો પક્ખિપિત્વા મિસ્સેત્વા એકં કત્વા ભુઞ્જતીતિ અત્થો. ‘‘સકલેન ગામેન વા’’તિઆદીસુ સકલેન ગામેન એકતો હુત્વા નિમન્તિતસ્સેવ યત્થ કત્થચિ ભુઞ્જતો અનાપત્તિ. પૂગેપિ એસેવ નયો. નિમન્તિયમાનો વા ‘‘ભિક્ખં ગહેસ્સામી’’તિ વદતીતિ ‘‘ભત્તં ગણ્હા’’તિ નિમન્તિયમાનો ‘‘ન મય્હં તવ ભત્તેન અત્થો, ભિક્ખં ગહેસ્સામી’’તિ ભણતિ. કિરિયાકિરિયન્તિ એત્થ ભોજનં કિરિયં, અવિકપ્પનં અકિરિયં.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

પહેણકત્થાયાતિ પણ્ણાકારત્થાય. પાથેય્યત્થાયાતિ મગ્ગં ગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગત્થાય. સત્તૂતિ બદ્ધસત્તુ, અબદ્ધસત્તુ ચ. દ્વત્તિપત્તપૂરે પટિગ્ગહેત્વાતિ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખાય સમં પૂરે દ્વત્તિપત્તપૂરે ગહેત્વાતિ અત્થો. ઇમસ્સ ચત્થસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પાકટત્તા તત્થ કત્તબ્બપ્પકારમેવ દસ્સેતું ‘‘એત્થા’’તિઆદિમાહ. સેસન્તિ તતો એકપત્તતો અઞ્ઞં પત્તં. સચે તયો પત્તપૂરા ગહિતા દ્વે, સચે દ્વે ગહિતા, એકન્તિ વુત્તં હોતિ.

ગમને વા પટિપ્પસ્સદ્ધેતિ અન્તરામગ્ગે ઉપદ્દવં દિસ્વા, અનત્થિકતાય વા ‘‘મયં ઇદાનિ ન પેસિસ્સામ ન ગમિસ્સામા’’તિ એવં ગમને ઉપચ્છિન્ને દેન્તાનન્તિ અત્થો.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

ભુત્તવાતિ કતભત્તકિચ્ચો. સાસપમત્તમ્પિ અજ્ઝોહરિતન્તિ એવં પરિત્તમ્પિ ભોજનં સઙ્ખાદિત્વા વા અસઙ્ખાદિત્વા વા ગિલિતં. પવારિતોતિ પટિક્ખેપિતો. યો હિ ભુઞ્જન્તો પરિવેસકેન ઉપનીતં ભોજનં અનિચ્છન્તો પટિક્ખિપતિ, સો તેન પવારિતો પટિક્ખિપિતો નામ હોતિ. બ્યઞ્જનં પન અનાદિયિત્વા અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ‘‘કતપ્પવારણો કતપ્પટિક્ખેપોતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. સોપિ ચ પટિક્ખેપો યસ્મા ન પટિક્ખેપમત્તેન, અથ ખો પઞ્ચઙ્ગવસેન. તેનસ્સ પદભાજને ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિઆદિ (પાચિ. ૨૩૯) વુત્તં.

ભોજનં પઞ્ઞાયતીતિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં પત્તાદીસુ દિસ્સતિ. તેનાહ ‘‘પવારણપ્પહોનકં ચે ભોજન’’ન્તિઆદિ. સાલીતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) અન્તમસો નીવારં ઉપાદાય સબ્બાપિ સાલિજાતિ. વીહીતિ સબ્બાપિ વીહિજાતિ. યવગોધુમેસુ ભેદો નત્થિ. કઙ્ગૂતિ સેતરત્તકાળભેદા સબ્બાપિ કઙ્ગુજાતિ. વરકોતિ અન્તમસો વરકચોરકં ઉપાદાય સબ્બાપિ સેતવણ્ણા વરકજાતિ. કુદ્રૂસકોતિ કાળકોદ્રવો ચેવ સામાકાદિભેદા ચ સબ્બાપિ તિણધઞ્ઞજાતિ.

નીવારવરકચોરકા ચેત્થ ‘‘ધઞ્ઞાનુલોમા’’તિ વદન્તિ. યાગુન્તિ અમ્બિલયાગુખીરયાગુઆદિભેદં યં કિઞ્ચિ યાગું. ઇમિનાવ પાયાસસ્સાપિ ગહિતત્તા ‘‘અમ્બિલપાયાસાદીસુ અઞ્ઞતરં પચામાતિ વા’’તિ ન વુત્તં. પવારણં જનેતીતિ અનતિરિત્તભોજનાપત્તિનિબન્ધનં પટિક્ખેપં સાધેતિ. સચે પન ઓધિ ન પઞ્ઞાયતિ, યાગુસઙ્ગહં ગચ્છતિ, પવારણં ન જનેતિ. પુન પવારણં જનેતિ ઘનભાવગમનતો પટ્ઠાય ભોજનસઙ્ગહિતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વાતિ ઉદકઞ્ચેવ કઞ્જિકઞ્ચ ખીરાદીનિ ચ આકિરિત્વા તેહિ સદ્ધિં અમદ્દિત્વા ભત્તમિસ્સકે કત્વા. તેનાહ ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિઆદિ. સચે પન ભત્તે ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા મદ્દિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ દેન્તિ, પવારણા ન હોતિ. યાગુયાપીતિ એવં યાગુસઙ્ગહં ગતાય વા અઞ્ઞાય વા યાગુયાપિ. સુદ્ધરસકો, પન રસકયાગુ વા ન જનેતિ.

પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરવસેન વિપ્પકતભોજનભાવસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા ‘‘દ્વેપિ ખાદિતાનિ હોન્તિ…પે… ન પવારેતી’’તિ વુત્તં. અકપ્પિયમંસં (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯), અકપ્પિયભોજનઞ્ચ બુદ્ધપટિકુટ્ઠં પટિક્ખિપતો પવારણાય અવત્થુતાય ન પવારણા હોતીતિ આહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. યઞ્હિ ભિક્ખુનો ખાદિતું વટ્ટતિ, તં એવ પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ઇદં પન જાનન્તો અકપ્પિયત્તા પટિક્ખિપતિ. અજાનન્તોપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતમેવ પટિક્ખિપતિ નામ, તસ્મા ન પવારેતિ. સચે પન અકપ્પિયમંસં ખાદન્તો કપ્પિયમંસં વા ભોજનં વા પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કસ્મા? વત્થુતાય. યઞ્હિ તેન પટિક્ખિત્તં, તં પવારણાય વત્થુ. યં પન ખાદતિ, તં કિઞ્ચાપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતં, ખાદિયમાનં પન મંસભાવં ન જહતિ, તસ્મા પવારેતિ. કો પન વાદો કપ્પિયમંસં ખાદતો કપ્પિયમંસભોજનપ્પટિક્ખેપે. એસ નયો અકપ્પિયભોજનં ખાદતો કપ્પિયભોજનપ્પટિક્ખેપે.

ભોજને સતીતિ પઞ્ચસુ ભોજનેસુ એકસ્મિમ્પિ ભોજને સતિ. અઞ્ઞં વુત્તલક્ખણં ભોજનન્તિ પત્તાદિગતતો અઞ્ઞં વુત્તલક્ખણં પઞ્ચસુ ભોજનેસુ એકમ્પિ ભોજનં. ‘‘નિરપેક્ખો હોતી’’તિ એતસ્સેવ વિવરણં ‘‘યં પત્તાદીસૂ’’તિઆદિ. ન કેવલં નિરપેક્ખો વાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર વા’’તિઆદિ. સો પટિક્ખિપન્તોપિ ન પવારેતીતિ તસ્મિં ચે અન્તરે અઞ્ઞં ભોજનં અભિહટં, તં સો પટિક્ખિપન્તોપિ ન પવારેતિ. કસ્મા? વિપ્પકતભોજનભાવસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા.

‘‘ઉપનામેતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) ઇમિના કાયાભિહારં દસ્સેતિ. હત્થે વા આધારકે વાતિ એત્થ વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો, તેન ‘‘ઊરૂસુ વા’’તિ વિકપ્પેતિ. દૂરે નિસિન્નસ્સ દહરભિક્ખુસ્સ પત્તં પેસેત્વા ‘‘ઇતો ઓદનં ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ગણ્હિત્વા પન ગતો તુણ્હી તિટ્ઠતિ, તમ્પિ પટિક્ખિપતો એસેવ નયો. કસ્મા? ભિક્ખુસ્સ દૂરભાવતો, દૂતસ્સ ચ અનભિહરણતો. સચે પન ગહેત્વા આગતો ભિક્ખુ ‘‘ઇમં ભત્તં ગણ્હા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. એવં વુત્તેપીતિ ‘‘ભત્તં ગણ્હા’’તિ વુત્તેપિ.

ભત્તપચ્છિં ગહેત્વા પરિવિસન્તસ્સાતિ એકેન હત્થેન ભત્તપચ્છિં ગહેત્વા એકેન હત્થેન કટચ્છું ગહેત્વા પરિવિસન્તસ્સ. અઞ્ઞો ‘‘અહં ધારેસ્સામી’’તિ ગહિતમત્તકમેવ કરોતીતિ અઞ્ઞો આગન્ત્વા ‘‘અહં પચ્છિં ધારેસ્સામિ, ત્વં ઓદનં દેહી’’તિ વત્વા ગહિતમત્તકમેવ કરોતિ. અભિહટાવ હોતીતિ પરિવેસકેનેવ અભિહટાવ હોતિ. ઇદાનિ અસતિ તસ્સ દાતુકામાભિહારે ગહણસમયેપિ પટિક્ખિપતો ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સચે પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઉદ્ધટેતિ ઉદ્ધટે ભત્તે. કટચ્છુઅભિહારોયેવ હિ તસ્સ અભિહારોતિ અધિપ્પાયો. અનન્તરસ્સ દિય્યમાનેતિ અનન્તરસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તે દિય્યમાને. કાયવિકારેનાતિ ‘‘અઙ્ગુલિં વા હત્થં વા મચ્છિકબીજનિં વા ચીવરકણ્ણં વા ચાલેતિ, ભમુકાય વા આકારં કરોતિ, કુદ્ધો વા ઓલોકેતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) એવં વુત્તેન અઙ્ગુલિચલનાદિના કાયવિકારેન. ‘‘અલં મા દેહી’’તિઆદિના વચીવિકારેનાતિ ‘‘અલ’’ન્તિ વા ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ વા ‘‘મા આકિરા’’તિ વા ‘‘અપગચ્છા’’તિ વા એવં યેન કેનચિ વચીવિકારેન.

અભિહટે પન ભત્તે પવારણાય ભીતો હત્થે અપનેત્વા પુનપ્પુનં પત્તે ઓદનં આકિરન્તં ‘‘આકિર આકિર, કોટ્ટેત્વા પૂરેહી’’તિ વદતો પવારણા ન હોતિ. એસ નયો ભત્તં અભિહરન્તં ભિક્ખું સલ્લક્ખેત્વા ‘‘કિં, આવુસો, ઇતોપિ કિઞ્ચિ ગણ્હિસ્સસિ, દમ્મિ તે કિઞ્ચી’’તિ વદતોપિ.

‘‘રસં પટિગ્ગણ્હથા’’તિ અપ્પવારણાજનકસ્સ નામં ગહેત્વા વુત્તત્તા ‘‘તં સુત્વા પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થી’’તિ વુત્તં. મંસરસન્તિ એત્થ પન ન કેવલં મંસસ્સ રસં ‘‘મંસરસ’’મિચ્ચેવ વિઞ્ઞાયતિ, અથ ખો મંસઞ્ચ રસઞ્ચ મંસરસન્તિ એવં પવારણાજનકનામવસેનાપિ. તસ્મા તં પટિક્ખિપતો પવારણાવ હોતીતિ આહ ‘‘મંસરસન્તિ વુત્તે પન પટિક્ખિપતો પવારણા હોતી’’તિ. પરતો મચ્છમંસં બ્યઞ્જનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યસ્મિં ઇરિયાપથે પવારેતિ, તં અવિકોપેન્તેનેવ ભુઞ્જિતબ્બન્તિ યો ગચ્છન્તો (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) પવારેતિ, તેન ગચ્છન્તેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. કદ્દમં વા ઉદકં વા પત્વા ઠિતેન અતિરિત્તં કારેતબ્બં. સચે અન્તરા નદી પૂરા હોતિ, નદિતીરે ગુમ્બં અનુપરિયાયન્તેન ભુઞ્જિતબ્બં. અથ નાવા વા સેતુ વા અત્થિ, તં અભિરુહિત્વાપિ ચઙ્કમન્તેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં, ગમનં ન ઉપચ્છિન્દિતબ્બં. એસ નયો ઇતરઇરિયાપથેસુપિ. તં તં ઇરિયાપથં કોપેન્તેન અતિરિત્તં કારેતબ્બં. યો ઉક્કુટિકોવ નિસીદિત્વા પવારેતિ, તેન ઉક્કુટિકેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. તસ્સ પન હેટ્ઠા પલાલપીઠં વા કિઞ્ચિ વા નિસીદનં દાતબ્બં. પીઠકે નિસીદિત્વા પવારિતેન પન આસનં અચાલેત્વાવ ચતસ્સો દિસા પરિવત્તન્તેન ભુઞ્જિતું લબ્ભતિ. મઞ્ચે નિસીદિત્વા પવારિતેન ઇતો વા એત્તો વા સંસરિતું ન લબ્ભતિ. સચે પન સહ મઞ્ચેન ઉક્ખિપિત્વા અઞ્ઞત્ર નેન્તિ, વટ્ટતિ. નિપજ્જિત્વા પવારિતેનાપિ નિપન્નેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. પરિવત્તન્તેન યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ ઠાનં નાતિક્કમેતબ્બં.

અલમેતં સબ્બન્તિ એતં સબ્બં અલં પરિયત્તં, ઇદમ્પિ તે અધિકં, ઇતો અઞ્ઞં ન લચ્છસીતિ અધિપ્પાયો. યો અતિરિત્તં કરોતીતિ યો ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ અતિરિત્તં કરોતિ. પટિપક્ખનયેનાતિ ‘‘કપ્પિયકતં, પટિગ્ગહિતકતં, ઉચ્ચારિતકતં, હત્થપાસે કતં, ભુત્તાવિના કતં, ભુત્તાવિના પવારિતેન આસના અવુટ્ઠિતેન કતં ‘અલમેતં સબ્બ’ન્તિ વુત્ત’’ન્તિ (પાચિ. ૨૩૯) ઇમેહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ યં અતિરિત્તં કપ્પિયં કતં, યઞ્ચ ગિલાનાતિરિત્તં, તદુભયમ્પિ અતિરિત્તન્તિ એવં તસ્સેવ પટિપક્ખનયેન. એત્થ ચ ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ તિક્ખત્તું વત્તબ્બં, અયં કિર આચિણ્ણો. વિનયધરા પન ‘‘સકિં એવ વત્તબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ.

કસ્મા તં સો પુન કાતું ન લભતીતિ આહ ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ યઞ્હિ અકતન્તિ યેન પઠમં કપ્પિયં કતં, તેન યં અકતં, તં કાતબ્બં. પઠમભાજને પન કાતું ન લબ્ભતિ. યેન ચ અકતન્તિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના યેન પઠમં ન કતં, તેન ચ કાતબ્બન્તિ અત્થો. વુત્તન્તિ સીહળટ્ઠકથાસુ વુત્તં. અઞ્ઞસ્મિં પન ભાજનેતિ યસ્મિં પન ભાજને પઠમં કતં, તતો અઞ્ઞસ્મિં પત્તે વા કુણ્ડે વા પચ્છિયં વા યત્થ કત્થચિ પુરતો ઠપેત્વા ઓનામિતભાજને.

અઞ્ઞત્ર ભુઞ્જનવત્થુસ્મિન્તિ ભુત્તાવિના પવારિતેન હુત્વા અઞ્ઞત્ર ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં. તિકપાચિત્તિયન્તિ અનતિરિત્તે અનતિરિત્તસઞ્ઞિવેમતિકઅતિરિત્તસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. અજ્ઝોહરતો ચ દુક્કટન્તિ અજ્ઝોહરતો અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે દુક્કટં. સચે પન આમિસસંસટ્ઠાનિ હોન્તિ, આહારત્થાયપિ અનાહારત્થાયપિ પટિગ્ગહેત્વા અજ્ઝોહરન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. તેસં અનુઞ્ઞાતપરિભોગવસેનાતિ યામકાલિકાદીનં અનુઞ્ઞાતપરિભોગવસેન, યામકાલિકં પિપાસાય સતિ પિપાસચ્છેદનત્થં, સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકઞ્ચ તેન તેન ઉપસમેતબ્બકે આબાધે સતિ તસ્સ ઉપસમનત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. ઇદમ્પિ અજ્ઝોહરણતો કાયકમ્મં, વાચાય ‘‘અતિરિત્તં કરોથ ભન્તે’’તિ અકારાપનેન વચીકમ્મન્તિ આહ ‘‘સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવા’’તિ. કિરિયાકિરિયન્તિ એત્થ પટિક્ખિપિત્વા ભુઞ્જનં કિરિયં. અતિરિત્તસ્સ અકરણં અકિરિયન્તિ વેદિતબ્બં.

પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

સુત્વા વાતિ અઞ્ઞેન વા તેનેવ વા આરોચિતં સુત્વા. ‘‘ભુત્તસ્મિં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૪૩) વુત્તત્તા ભોજનપરિયોસાને પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં.

દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

વિકાલેતિ એત્થ અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ મજ્ઝન્હિકો, અયં બુદ્ધાદીનં અરિયાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો ભોજનસ્સ કાલો નામ. તદઞ્ઞો વિકાલો ‘‘વિગતો કાલો’’તિ કત્વા. તેનાહ ‘‘વિગતે કાલે’’તિઆદિ. ઠિતમજ્ઝન્હિકોપિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૪૮-૨૪૯) કાલસઙ્ગહં ગચ્છતિ. તતો પટ્ઠાય પન ખાદિતું વા ભુઞ્જિતું વા ન સક્કા. સહસા પિવિતું સક્કા ભવેય્ય, કુક્કુચ્ચકેન પન ન કાતબ્બં. કાલપરિચ્છેદજાનનત્થઞ્ચ કાલત્થમ્ભો યોજેતબ્બો. કાલબ્ભન્તરેવ ભત્તકિચ્ચં કાતબ્બં. ‘‘યં કિઞ્ચિ…પે… ખાદનીયં વા’’તિ ઇમિના યં તાવ સક્ખલિમોદકાદિ પુબ્બણ્ણાપરણ્ણમયં, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ભોજનીયં નામ પઞ્ચ ભોજનાનિ.

સતિ પચ્ચયેતિ પિપાસાદિકારણે વિજ્જમાને. રોમટ્ઠકસ્સાતિ રોમટ્ઠકસ્સ ભિક્ખુનો અજ્ઝોહરિત્વા ઉગ્ગિરિત્વા મુખેવ ઠપિતો બહિ મુખદ્વારા વિનિગ્ગતો ભોજનસ્સ મગ્ગા બહિ નિગ્ગતો ‘‘રોમટ્ઠો’’તિ પવુચ્ચતિ. ઇધ પન અજ્ઝોહરિત્વા ઉગ્ગિરિત્વા મુખેવ ઠપિતોતિ અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે’’તિઆદિ. ઠપેત્વા રોમટ્ઠકં સેસાનં આગતં ઉગ્ગારં મુખે સન્ધારેત્વા ગિલન્તાનં આપત્તિ. સચે પન અસન્ધારેન્તમેવ પરગલં ગચ્છતિ, વટ્ટતિ.

વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘કારો કરણં કિરિયાતિ અત્થતો એક’’ન્તિ એતેન કારસદ્દસ્સ ભાવત્થતં દસ્સેતિ. સમ્મા નિધાનં ઠપનં સન્નિધિ. ‘‘પટિગ્ગહેત્વા એકરત્તં વીતિનામિતસ્સેતં નામ’’ન્તિ ઇમિના પટિગ્ગહેત્વા એકરત્તં વીતિનામિતે ઇમસ્સ દુદ્ધોતભાવં દસ્સેતિ. કિઞ્ચાપિ યામકાલિકં ખાદનીયં, ભોજનીયં વા ન હોતિ, ‘‘અનાપત્તિ યામકાલિકં યામે નિદહિત્વા ભુઞ્જતી’’તિઆદિ વચનતો પન તત્થાપિ યામાતિક્કમે સન્નિધિપચ્ચયા પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બન્તિ ‘‘યં કિઞ્ચિ યાવકાલિકં વા યામકાલિકં વા’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ દુદ્ધોતભાવમેવ વિભાવેતું ‘‘યં અઙ્ગુલિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં અઙ્ગુલિયા ઘંસન્તસ્સ લેખા પઞ્ઞાયતીતિ યં પત્તં ધોતં અઙ્ગુલિયા ઘંસન્તસ્સ પત્તે અઙ્ગુલિલેખા પઞ્ઞાયતિ, સો પત્તો દુદ્ધોતો હોતીતિ અત્થો. તેલવણ્ણપત્તે પન અઙ્ગુલિલેખા પઞ્ઞાયતિ, સા અબ્બોહારિકા. સ્નેહોતિ તેલં. સન્દિસ્સતીતિ યાગુયા ઉપરિ સન્દિસ્સતિ. તાદિસે પત્તેપીતિ પટિગ્ગહણં અવિસ્સજ્જિત્વા સયં વા અઞ્ઞેન વા ભોજનં નીહરિત્વા ન સમ્મા ધોતે પત્તેપિ. પુનદિવસે ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિયન્તિ પત્તે લગ્ગં અવિજહિતપ્પટિગ્ગહણં હોતીતિ દુતિયદિવસે ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિયં. પરિચ્ચત્તે પન પત્તે પુનદિવસે ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ.

યં પનાતિ યં ભોજનં પન. અપરિચ્ચત્તમેવ હીતિ અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેન વા અનુપસમ્પન્નસ્સ નિરપેક્ખદાનેન વા અપરિચ્ચત્તમેવ. કપ્પિય ભોજનન્તિ અન્તમસો એકસિત્થમત્તમ્પિ કપ્પિયભોજનં. અકપ્પિયેસૂતિ અકપ્પિયમંસેસુ. સેસેસૂતિ મનુસ્સમંસતો અવસેસેસુ હત્થિઅસ્સસુનખઅહિસીહબ્યગ્ઘદીપિઅચ્છતરચ્છમંસેસુ ચેવ અપ્પટિવેક્ખિતે ઉદ્દિસ્સકતમંસે ચ. પાળિયં ‘‘સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં આહારત્થાય પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના (પાચિ. ૨૫૫) સન્નિહિતેસુ સત્તાહકાલિકયાવજીવિકેસુ પુરેભત્તમ્પિ આહારત્થાય અજ્ઝોહરણેપિ દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા યામકાલિકેપિ આહારત્થાય અજ્ઝોહરણેપિ વિસું દુક્કટેનાપિ ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘આહારત્થાય અજ્ઝોહરતો દુક્કટેન સદ્ધિં પાચિત્તિય’’ન્તિ. સબ્બવિકપ્પેસૂતિ ‘‘કપ્પિયભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના વુત્તેસુ સબ્બેસુ વિકપ્પેસુ અપરમ્પિ પાચિત્તિયં વડ્ઢતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૫૩) – કપ્પિયભોજને દ્વે પાચિત્તિયાનિ, મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયેન સદ્ધિં દ્વે પાચિત્તિયાનિ, અવસેસેસુ પન અકપ્પિયમંસેસુ દુક્કટેન સદ્ધિં દ્વે પાચિત્તિયાનિ. યામકાલિકં સતિ પચ્ચયે સામિસેન મુખેન અજ્ઝોહરતો દ્વે પાચિત્તિયાનિ, નિરામિસેન એકમેવ. આહારત્થાય અજ્ઝોહરતો વિકપ્પદ્વયેપિ દુક્કટેન સદ્ધિન્તિ.

અવસેસેસૂતિ યામકાલિકાદિતો અવસેસેસુ. પાચિત્તિયં વડ્ઢતિયેવાતિ અપરમ્પિ પાચિત્તિયં વડ્ઢતિયેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે વિકાલે અજ્ઝોહરતિ, પકતિભોજને સન્નિધિપચ્ચયા ચ વિકાલભોજનપચ્ચયા ચ દ્વે પાચિત્તિયાનિ, અકપ્પિયમંસેસુ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયેન સદ્ધિં દ્વે પાચિત્તિયાનિ, અવસેસેસુ દુક્કટેન સદ્ધિં દ્વેતિ.

બેલટ્ઠસીસો નામ જટિલસહસ્સસ્સ અબ્ભન્તરે એકો મહાથેરો. તિકપાચિત્તિયન્તિ સન્નિધિકારકે સન્નિધિકારકસઞ્ઞિવેમતિકઅસન્નિધિકારકસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. સંસટ્ઠાનીતિ સંસટ્ઠરસાનિ. સમ્ભિન્નરસં સન્ધાયેવ હિ ‘‘તદહુપટિગ્ગહિતં કાલે કપ્પતી’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. એત્થ ચ અસમ્ભિન્નરસન્તિ અમિસ્સિતરસં. ઇદઞ્ચ સીતલપાયાસાદિના સહ લદ્ધં સપ્પિપિણ્ડાદિકં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સુધોતં વા’’તિ ઇદં પન પિણ્ડપાતેન સદ્ધિં લદ્ધં તક્કોલજાતિફલાદિં, યાગુઆદીસુ પક્ખિપિત્વા દિન્નસિઙ્ગીવેરાદિકઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં.

તેનાતિ સત્તાહકાલિકેન. તદહુ પટિગ્ગહિતં અસ્સાતિ તદહુપટિગ્ગહિતં, તેન તદહુપટિગ્ગહિતેન. એસ નયો ‘‘દ્વીહપટિગ્ગહિતેના’’તિઆદીસુપિ. તસ્માતિ યસ્મા પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતમ્પિ વટ્ટતિ, તસ્મા. પટિગ્ગહિતં સત્તાહં કપ્પતીતિ વુત્તન્તિ ‘‘સત્તાહકાલિકેન, ભિક્ખવે, યાવજીવિકં પટિગ્ગહિતં સત્તાહં કપ્પતિ, સત્તાહાતિક્કન્તે ન કપ્પતી’’તિ (મહાવ. ૩૦૫) ભેસજ્જક્ખન્ધકે વુત્તં. કિઞ્ચાપિ મુખે એકરત્તં ન વુત્તં, તથાપિ મુખે પક્ખિત્તમેવ યસ્મા સન્નિધિ નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘મુખસન્નિધી’’તિ વુત્તં.

ચતસ્સો કપ્પિયભૂમિયોતિ ઉસ્સાવનન્તિકા, ગોનિસાદિકા, ગહપતિ, સમ્મુતીતિ ચતસ્સો કપ્પિયકુટિયો. તત્થ ઉસ્સાવનન્તિકા (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૯૫) નામ ગેહે કરિયમાને સમ્પરિવારેત્વા ઠિતેહિ ‘‘કપ્પિયકુટિં કરોમ, કપ્પિયકુટિં કરોમા’’તિ વા ‘‘કપ્પિયકુટિ કપ્પિયકુટી’’તિ વા વદન્તેહિ ઠપિતપઠમિટ્ઠકથમ્ભાદિકા સઙ્ઘસ્સ વા એકસ્સ ભિક્ખુનો વા કુટિ. યો પન આરામો યેભુય્યેન વા અપરિક્ખિત્તો હોતિ, સકલોપિ વા, સો ‘‘ગોનિસાદી’’તિ વુચ્ચતિ. ગહપતીતિ યા ઠપેત્વા ભિક્ખું સેસેહિ ‘‘કપ્પિયકુટિં દેમા’’તિ દિન્ના, તેસં વા સન્તકા. સમ્મુતિ નામ કમ્મવાચાય સાવેત્વા કતા. કથં પનેતાસં વિનિચ્છયો જાનિતબ્બોતિ આહ ‘‘તાસં વિનિચ્છયો સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો’’તિ.

સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘પણીતભોજનાની’’તિ ઇદં મજ્ઝે પદલોપં કત્વા નિદ્દિટ્ઠન્તિ આહ ‘‘પણીતસંસટ્ઠાની’’તિઆદિ. સબ્બોપિ ‘‘ઓદકો’’તિ વુત્તલક્ખણો મચ્છોતિ ‘‘મચ્છો નામ ઓદકો વુચ્ચતી’’તિ (પાચિ. ૨૬૦) એવં વિભઙ્ગે વુત્તલક્ખણો, સબ્બોપિ મચ્છો એવ. યો કોચિ ઉદકે જાતો મચ્છો નામાતિ વુત્તં હોતિ. મહાનામસિક્ખાપદેનાતિ –

‘‘અગિલાનેન ભિક્ખુના ચતુમાસપચ્ચયપવારણા સાદિતબ્બા અઞ્ઞત્ર પુનપવારણાય અઞ્ઞત્ર નિચ્ચપવારણાય. તતો ચે ઉત્તરિ સાદિયેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ –

ઇમિના સિક્ખાપદેન (પાચિ. ૩૦૬). એત્થ હિ સઙ્ઘવસેન ગિલાનપચ્ચયપવારણાય પવારિતટ્ઠાને સચે તત્થ રત્તીહિ વા ભેસજ્જેહિ વા પરિચ્છેદો કતો હોતિ ‘‘એત્તિકાયેવ રત્તિયો, એત્તકાનિ વા ભેસજ્જાનિ વિઞ્ઞાપેતબ્બાની’’તિ, તતો રત્તિપરિયન્તતો વા ભેસજ્જપરિયન્તતો વા ઉત્તરિ નભેસજ્જકરણીયેન વા ભેસજ્જં, અઞ્ઞભેસજ્જકરણીયેન વા અઞ્ઞં ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ પાચિત્તિયં વુત્તં. તસ્મા અગિલાનો ગિલાનસઞ્ઞીપિ હુત્વા પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ વિઞ્ઞાપેન્તો નભેસજ્જકરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તો નામ હોતીતિ ‘‘મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં.

યો પન નભેસજ્જત્થાય વિઞ્ઞાપેતિ, અથ ખો કેવલં અત્તનો ભુઞ્જનત્થાય, સો સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયાયેવ કારેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘સુદ્ધાનિ સપ્પિઆદીનિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તો પાચિત્તિયં નાપજ્જતિ, સેખિયેસુ સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિદુક્કટં આપજ્જતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૫૯). સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયા કારેતબ્બોતિ ‘‘ન સૂપં વા ઓદનં વા અગિલાનો’’તિઆદિના (પાચિ. ૬૧૩) સિક્ખાપદેન કારેતબ્બો, દુક્કટેન કારેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિનાતિ ઇમિના પણીતભોજનસિક્ખાપદેન.

‘‘સપ્પિભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે કિં હોતીતિ આહ ‘‘સપ્પિભત્તં ‘દેહી’તિ વુત્તે પના’’તિઆદિ. સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટમેવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. કસ્માતિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. અથ યથા ‘‘પણીતભોજનાની’’તિ, એવં ‘‘સપ્પિભત્ત’’ન્તિ ઇદમ્પિ કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? અનેકન્તિકત્તા. તથા હિ ‘‘પણીતભોજનાની’’તિ વુત્તે ‘‘પણીતસંસટ્ઠાનિ ભોજનાનિ પણીતભોજનાની’’તિ અયમત્થો એકન્તતો પઞ્ઞાયતિ, ‘‘સપ્પિભત્ત’’ન્તિ વુત્તે પન ‘‘સપ્પિમયં ભત્તં સપ્પિભત્ત’’ન્તિપિ વિઞ્ઞાયમાનત્તા ‘સપ્પિસંસટ્ઠં ભત્તં સપ્પિભત્ત’’ન્તિ અયમત્થો ન એકન્તતો પઞ્ઞાયતિ. એસ નયો ‘‘નવનીતભત્તં દેહી’’તિઆદીસુપિ.

પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘ભત્તં દત્વા સપ્પિં કત્વા ભુઞ્જા’’તિ પુરિમેનેવ નયેન. સચે પન ‘‘સપ્પિના’’તિ વુત્તે કેવલં સેસેસુ નવનીતાદીસુ અઞ્ઞતરેન દેતિ, વિસઙ્કેતમેવ હોતિ. અનાપત્તીતિ વિસઙ્કેતત્તા સબ્બાહિયેવ આપત્તીહિ અનાપત્તિ. ‘‘કિઞ્ચાપિ અનાપત્તિ, અત્તનો પન પયોગેન નિબ્બત્તત્તા ન ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. કપ્પિયસપ્પિનાતિ કપ્પિયમંસસપ્પિના. એસ નયો અકપ્પિયસપ્પિનાતિ એત્થાપિ. કપ્પિયાકપ્પિયતા હિ મંસાનંયેવ, ન સપ્પિઆદીનં. ઠપેત્વા એકં મનુસ્સવસાતેલં સબ્બેસં ખીરદધિસપ્પિનવનીતવસાતેલેસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ.

પરિભોગેપિ દુક્કટમેવ ઇધ અનધિપ્પેતત્તાતિ અધિપ્પાયો. સચે અસતિ અકપ્પિયસપ્પિમ્હિ પુરિમનયેનેવ અકપ્પિયનવનીતાદીનિ દેતિ ‘‘સપ્પિં કત્વા ભુઞ્જા’’તિ, અકપ્પિયસપ્પિનાવ દિન્નં હોતિ. યથા ચ ‘‘કપ્પિયસપ્પિના દેહી’’તિ વુત્તે અકપ્પિયસપ્પિના દેતિ, વિસઙ્કેતં, એવં ‘‘‘અકપ્પિયસપ્પિના’તિ વુત્તે કપ્પિયસપ્પિના દેતી’’તિ એત્થાપિ પટિપાટિયા એકમેકં વિત્થારેત્વા વુચ્ચમાનેપિ અયમેવત્થો વત્તબ્બો સિયા, સો ચ સઙ્ખેપેનપિ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ વિત્થારનયં હિત્વા ઇમિનાવ નયેન સબ્બપદેસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યેન યેન વિઞ્ઞત્તિ હોતિ, તસ્મિં વા તસ્સ મૂલે વા લદ્ધે તં તં લદ્ધમેવ હોતિ. સચે પન અઞ્ઞં પાળિયા આગતં વા અનાગતં વા દેતિ, વિસઙ્કેતન્તિ. નાનાટ્ઠાને વાતિ તસ્મિંયેવ ઘરે સપ્પિં, ઇતરસ્મિં નવનીતન્તિઆદિના નાનાટ્ઠાને વા.

પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

કાયેનાતિ હત્થાદીસુ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન, અન્તમસો પાદઙ્ગુલિયાપિ ગણ્હન્તો કાયેન ગણ્હાતિ નામાતિ વેદિતબ્બો. દાનેપિ એસેવ નયો. કાયપ્પટિબદ્ધેનાતિ પત્તાદીસુ યેન કેનચિ સરીરસમ્બદ્ધેન ઉપકરણેન. દાનેપિ એસેવ નયો. કટચ્છુઆદીસુ યેન કેનચિ ઉપકરણેન દિન્નં કાયપ્પટિબદ્ધેન દિન્નંયેવ હોતિ. અઞ્ઞતરેનાતિ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા નિસ્સગ્ગિયેન વાતિ અત્થો. તત્થ નિસ્સગ્ગિયેનાતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬૫) કાયતો ચ કાયપ્પટિબદ્ધતો ચ મોચેત્વા હત્થપાસે ઠિતસ્સ કાયે વા કાયપ્પટિબદ્ધે વા પાતિયમાનઞ્હિ નિસ્સગ્ગિયેન પયોગેન દિન્નં નામ હોતિ. તસ્સાતિ પટિગ્ગહિતકસ્સ. વુત્તવિપલ્લાસવસેનાતિ વુત્તસ્સ પટિપક્ખવસેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં કાયકાયપ્પટિબદ્ધનિસ્સગ્ગિયાનં અઞ્ઞતરેન દિય્યમાને કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ગણ્હાતિ, એતં પટિગ્ગહિતં નામાતિ.

સંહારિમેનાતિ થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન સંહારિમેન, ઇમિના અસંહારિમે ફલકે વા પાસાણે વા પટિગ્ગહણં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ. ધારેતું સમત્થેનાતિ સન્ધારેતું યોગ્ગેન, ઇમિના સુખુમેસુ તિન્તિણિકાદિપણ્ણેસુ પટિગ્ગહણં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ. અતત્થજાતકરુક્ખપણ્ણેનાતિ જાતટ્ઠાનતો ચુતેન પદુમિનિપણ્ણાદિના, ઇમિના પન મહન્તેપિ તત્થજાતકે પદુમિનિપણ્ણે વા કિંસુકપણ્ણાદિમ્હિ વા પટિગ્ગહેતું ન વટ્ટતિ. ન હિ તં કાયપ્પટિબદ્ધસઙ્ખં ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. યથા ચ તત્થજાતકે, એવં ખાણુકે બન્ધિત્વા ઠપિતમઞ્ચાદિમ્હિપિ. નનુ પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધેનાપિ પત્તાધારાદિના પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણં રુહતિ, અથ કસ્મા કાયકાયપ્પટિબદ્ધેહિયેવ પટિગ્ગહણં ઇધ વુત્તં, ન પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધેનાપીતિ આહ ‘‘પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધં નામ ઇધ નત્થી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આધારકેન પટિગ્ગહણં કાયપ્પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધેન પટિગ્ગહણં નામ હોતિ, તસ્મા ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં વચનમત્તમેવ. અત્થતો પન સબ્બમ્પિ તં કાયપ્પટિબદ્ધમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ.

અકલ્લકોતિ ગિલાનો. મુખેન પટિગ્ગણ્હાતીતિ સહત્થેન ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો મુખેન પટિગ્ગણ્હાતિ. અભિહટભાજનતો પતિતરજમ્પિ વટ્ટતિ અભિહટત્તાતિ અધિપ્પાહો.

તસ્મિં ઠત્વાતિ તાદિસે હત્થપાસે ઠત્વા. યન્તિ યં ભારં. મજ્ઝિમો પુરિસોતિ થામમજ્ઝિમપુરિસો. વિનયે પઞ્ઞત્તં દુક્કટં વિનયદુક્કટં. તં અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વાતિ પિણ્ડાય ચરિત્વા વિહારં વા આસનસાલં વા ગન્ત્વા તં ભિક્ખં અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વા, ઇદઞ્ચ પુબ્બાભોગસ્સ અનુરૂપવસેન વુત્તં. યસ્મા પન તં ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિત્તુપ્પાદમત્તેન તંસન્તકં નામ ન હોતિ, તસ્મા વિનાપિ તસ્સ દાનાદિં પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

અસ્સુખેળસિઙ્ઘાણિકાદીસૂતિ એત્થ અસ્સુ નામ અક્ખિજલં. ખેળો નામ લાલા. સિઙ્ઘાણિકાતિ અન્તોસીસતો પૂતિસેમ્હભાવં આપન્નં મત્થલુઙ્ગં ગલિત્વા તાલુમત્થકવિવરેન ઓતરિત્વા નાસાપુટે પૂરેત્વા ઠિતં વુચ્ચતિ, આદિસદ્દેન મુત્તકરીસસેમ્હદન્તમલઅક્ખિગૂથકણ્ણગૂથકાનં, સરીરે ઉટ્ઠિતલોણસ્સ ચ ગહણં. ઠાનતોતિ અક્ખિકૂપાદિતો. અન્તરા ચે ગણ્હાતિ, કિં હોતીતિ આહ ‘‘ઉગ્ગહિતકં નામ હોતી’’તિ, દુટ્ઠુ ગહિતકં નામ હોતીતિ અત્થો. ફલિનિન્તિ ફલવન્તં. તત્થજાતકફલિનિસાખાય વાતિ તસ્મિં રુક્ખે જાતાય ફલિનિસાખાય વા. દુરુપચિણ્ણદુક્કટન્તિ ‘‘ન કત્તબ્બ’’ન્તિ વારિતસ્સ કતત્તા દુટ્ઠુ આચિણ્ણં ચરિતન્તિ દુરુપચિણ્ણં, તસ્મિં દુક્કટં દુરુપચિણ્ણદુક્કટઞ્ચ આપજ્જતીતિ અત્થો.

આહરીયતીતિ આહારો, અજ્ઝોહરિતબ્બં યં કિઞ્ચિ, ઇધ પન ચત્તારિ કાલિકાનિ અધિપ્પેતાનીતિ આહ ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિઆદિ. તત્થ અરુણુગ્ગમનતો યાવ ઠિતમજ્ઝન્હિકા ભુઞ્જિતબ્બતો યાવ કાલો અસ્સાતિ યાવકાલિકં. અરુણુગ્ગમનતો યાવ યામાવસાના પિપાસાય સતિ પિપાસચ્છેદનત્થં પાતબ્બતો યામો કાલો અસ્સાતિ યામકાલિકં. યાવ સત્તાહં નિદહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બતો સત્તાહં કાલો અસ્સાતિ સત્તાહકાલિકં. યાવજીવમ્પિ પરિહરિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બતો યાવ જીવં એતસ્સાતિ યાવજીવિકં. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

વનમૂલપત્તપુપ્ફફલાદીતિ એત્થ તાવ મૂલં નામ મૂલકખારકચચ્ચુતમ્બકાદીનં તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થઞ્ચેવ ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકં સૂપેય્યપણ્ણમૂલં. પત્તં નામ મૂલકખારકચચ્ચુતમ્બકાદીનં તાદિસંયેવ પત્તં. પુપ્ફં નામ મૂલકખારકાદીનં તાદિસંયેવ પુપ્ફં. ફલં નામ પનસલબુજાદીનં તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થઞ્ચેવ ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકં ફલં. આદિસદ્દેન કન્દમૂલાદીનં ગહણં.

અમ્બપાનન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૦) આમેહિ વા પક્કેહિ વા અમ્બેહિ કતપાનં. તત્થ આમેહિ કરોન્તેન અમ્બતરુણાદીનિ ભિન્દિત્વા ઉદકે પક્ખિપિત્વા આતપે આદિચ્ચપાકેન પચિત્વા પરિસ્સાવેત્વા તદહુપટિગ્ગહિતેહિ મધુસક્કરકપ્પૂરાદીહિ યોજેત્વા કાતબ્બં. એવં કતં પુરેભત્તમેવ કપ્પતિ. અનુપસમ્પન્નેન કતં લભિત્વા પન પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસપરિભોગેનાપિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તં નિરામિસપરિભોગેન યાવ અરુણુગ્ગમના વટ્ટતિ. એસ નયો સબ્બપાનેસુ.

તેસુ પન જમ્બુપાનન્તિ જમ્બુફલેહિ કતપાનં. ચોચપાનન્તિ અટ્ઠિકેહિ કદલિફલેહિ કતપાનં. મોચપાનન્તિ અનટ્ઠિકેહિ કદલિફલેહિ કતપાનં. મધુકપાનન્તિ મધુકાનં જાતિરસેન કતપાનં. તં પન ઉદકસમ્ભિન્નં વટ્ટતિ, સુદ્ધં ન વટ્ટતિ. મુદ્દિકાપાનન્તિ મુદ્દિકા ઉદકે મદ્દિત્વા અમ્બપાનં વિય કતપાનં. સાલૂકપાનન્તિ રત્તુપ્પલનીલુપ્પલાદીનં સાલૂકે મદ્દિત્વા કતપાનં. ફારુસકપાનન્તિ ફારુસકેહિ અમ્બપાનં વિય કતપાનં. ઇમિનાવ નયેન વેત્તપાનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. એતાનિ ચ પન સબ્બાનિ પાનાનિ અગ્ગિપાકાનિ ન વટ્ટન્તિ. તેનાહ ‘‘સીતોદકેના’’તિઆદિ. અવસેસેસુપિ અનુઞ્ઞાતફલપત્તપુપ્ફરસેસૂતિ ધઞ્ઞફલપક્કસાકમધુકપુપ્ફરસતો અવસેસેસુ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં ફલરસં ઠપેત્વા ધઞ્ઞફલરસ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૩૦૦) અનુઞ્ઞાતકેસુ ફલપત્તપુપ્ફરસેસુપિ.

ખાદનીયત્થન્તિ ખાદનીયેન કત્તબ્બકિચ્ચં. નેવ ફરતીતિ ન નિપ્ફાદેતિ. અનાહારેપિ ઉદકે આહારસઞ્ઞાયાતિ ‘‘આહારં આહરેય્યા’’તિ પદસ્સ પદભાજને (પાચિ. ૨૬૫) વુત્તમત્થં સમ્મા અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘આહરીયતીતિ આહારો’’તિ અનાહારેપિ ઉદકે આહારસઞ્ઞાય કુક્કુચ્ચાયન્તાનં. દન્તપોને ચ ‘‘મુખદ્વારં આહટં ઇદ’’ન્તિ સઞ્ઞાયાતિ મુખદ્વારં અનાહટમ્પિ દન્તપોનં ‘‘મુખદ્વારં આહટં ઇદં દન્તપોન’’ન્તિ વિપલ્લત્થસઞ્ઞાય કુક્કુચ્ચાયન્તાનં. યથાસુખં પાતુન્તિ પટિગ્ગહેત્વા વા અપ્પટિગ્ગહેત્વા વા યથાકામં પાતું. દન્તપોનપરિભોગેનાતિ દન્તકટ્ઠપરિભોગેન, દન્તધોવનાદિનાતિ અત્થો, ઇમિના તસ્સ પન રસં ગિલિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

ચત્તારિ મહાવિકટાનીતિ ગૂથં, મુત્તં, છારિકા, મત્તિકા (મહાવ. ૨૬૮) ચ ‘‘આસયાદિવસેન વિરૂપાનિ જાતાની’’તિ કત્વા વિકટાનીતિ વા અપકતિભોજનત્તા વિકટાનિ ‘‘વિરૂપાનિ જાતાની’’તિ વા અત્થો. સતિ પચ્ચયેતિ કારણે સતિ, સપ્પદટ્ઠેતિ અત્થો. ધૂમાદિઅબ્બોહારિકાભાવોતિ ધૂમપુપ્ફગન્ધદન્તખયાદિઅબ્બોહારિકાભાવો.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.