૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ભવન્તી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૯૦) ઇમિના વિરુળ્હમૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણગચ્છે દસ્સેતિ. ‘‘અહેસુ’’ન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તે રુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘જાયન્તી’’તિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘જાયન્તિ વડ્ઢન્તી’’તિ, ‘‘અહેસુ’’ન્તિ ઇમસ્સ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. ગામોતિ સમૂહો. પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનન્તિ ભૂમિયં પતિટ્ઠિતસ્સ હરિતતિણસ્સ ચેવ હરિતરુક્ખાદીનઞ્ચ. આદિસદ્દેન ઓસધિગચ્છલતાદયો વેદિતબ્બા. નિમિત્તત્થે ચ ભુમ્મં. યો અત્થો સમ્પજ્જતિ, તમાહ ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિઆદિના.

નનુ ચ રુક્ખાદયો ચિત્તરહિતતાય ન જીવા, ચિત્તરહિતતા ચ પરિફન્દાભાવતો, છિન્નેપિ વિરુહનતો, વિસદિસજાતિકભાવતો, ચતુયોનિયં અપરિયાપન્નતો ચ વેદિતબ્બા, વુડ્ઢિ પન પવાળસિલાલવણાનમ્પિ વિજ્જતીતિ ન તેસં જીવભાવે કારણં, વિસયગ્ગહણઞ્ચ નેસં પરિકપ્પનામત્તં સુપનં વિય ચિઞ્ચાદીનં, તથા દોહળાદયો, અથ કસ્મા ભૂતગામસ્સ પાતબ્યતાય પાચિત્તિયં ઇચ્છિતન્તિ? સમણઅસારુપ્પતો, તન્નિસ્સિતસત્તાનુરક્ખણતો ચ. તેનેવાહ ‘‘જીવસઞ્ઞિનો હિ મોઘપુરિસા મનુસ્સા રુક્ખસ્મિ’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૮૯). સાસપબીજકસેવાલમ્પીતિ સાસપબીજકસઙ્ખાતં સેવાલમ્પિ, સાસપસેવાલં, બીજકસેવાલમ્પીતિ અત્થો. તત્થ સાસપસેવાલો નામ સાસપમત્તો ખુદ્દકસેવાલો. બીજકસેવાલો નામ ઉપરિ ખુદ્દકપત્તો હેટ્ઠા ખુદ્દકમૂલો સેવાલો.

મૂલબીજખન્ધબીજફળુબીજઅગ્ગબીજબીજબીજાનન્તિ એત્થ મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં. એવં સેસેસુપિ. તત્થ મૂલબીજં હલિદ્દિઆદિકં. ખન્ધબીજં અસ્સત્થાદિકં. ફળુબીજં ઉચ્છુઆદિકં. અગ્ગબીજં હિરિવેરાદિકં. બીજંબીજં પુબ્બણ્ણાદિકં. ભાજનગતન્તિ સરાવાદિભાજનગતં. નિક્ખન્તં મૂલમત્તં એતસ્માતિ નિક્ખન્તમૂલમત્તં. મત્ત સદ્દેન ચેત્થ પણ્ણસ્સ નિક્ખમનં પટિક્ખિપતિ. એસ નયો નિક્ખન્તઅઙ્કુરમત્તન્તિ એત્થાપિ. સચે પન મૂલઞ્ચ પણ્ણઞ્ચ નિગ્ગતં, ભૂતગામસઙ્ખં ગચ્છતિ. વિદત્થિમત્તા પત્તવટ્ટિ નિગ્ગચ્છતીતિ વિદત્થિમત્તા અનીલવણ્ણા પત્તવટ્ટિ નિક્ખમતિ. તેનાહ ‘‘નિક્ખન્તે’’તિઆદિ. હરિતો ન હોતીતિ નીલવણ્ણો ન હોતિ. મુગ્ગાદીનં પન પણ્ણેસુ ઉટ્ઠિતેસુ, વીહિઆદીનં વા અઙ્કુરે હરિતે ભૂતગામસઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. એસ નયો અમ્બટ્ઠિઆદીસુ.

ભૂતગામબીજગામેતિ એત્થ ભૂતગામતો વિયોજિતં વિરુહનસમત્થમેવ મૂલબીજાદિકં બીજગામો નામાતિ વેદિતબ્બં. ઉભયત્થાતિ ભૂતગામબીજગામેસુ. અતથાસઞ્ઞિસ્સાતિ અભૂતગામાબીજગામસઞ્ઞિસ્સ. કો પન વાદો અભૂતગામાબીજગામેસુ અભૂતગામાબીજગામસઞ્ઞિસ્સ. અસઞ્ચિચ્ચાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ, સાખં વા કડ્ઢન્તસ્સ, કત્તરદણ્ડેન વા ભૂમિં પહરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ તિણાનિ કુપ્પન્તિ. તાનિ તેન ‘‘વિકોપેસ્સામી’’તિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અવિકોપિતત્તા અસઞ્ચિચ્ચ વિકોપિતાનિ નામ હોન્તિ. ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા હત્થેન વા તિણં વા લતં વા વિકોપેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં અસતિયા વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અજાનિત્વાતિ એત્થ અબ્ભન્તરે ‘‘બીજગામો’’તિ વા ‘‘ભૂતગામો’’તિ વા ન જાનાતિ, ‘‘વિકોપેમી’’તિ પન જાનાતિ. એવં તિણે વા પલાલપુઞ્જે વા ખણિત્તિં વા કુદાલં વા સઙ્ગોપનત્થાય ઠપેતિ, ડય્હમાનહત્થો વા અગ્ગિં પાતેતિ. તત્ર ચે તિણાનિ છિજ્જન્તિ વા ડય્હન્તિ વા, એવં અજાનિત્વા વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

યેન કેનચિ અગ્ગિનાતિ કટ્ઠગ્ગિગોમયગ્ગિઆદીસુ યેન કેનચિ અગ્ગિના, અન્તમસો લોહખણ્ડેનપિ આદિત્તેન. ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવાતિ યાય કાયચિ ભાસાય ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ. એવ-સદ્દેન પઠમં અગ્ગિના ફુસિત્વા પચ્છા ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્તું ન વટ્ટતી’’તિ દસ્સેતિ. ‘‘પઠમં અગ્ગિં નિક્ખિપિત્વા તં અનુદ્ધરિત્વાવ ‘કપ્પિય’ન્તિ વુત્તે પન વટ્ટતી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૯૩) વદન્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. તથેવાતિ ‘કપ્પિય’ન્તિ વત્વાવ. અસ્સમહિંસસૂકરમિગગોરૂપાનં પન ખુરા અતિખિણા, તસ્મા તેહિ ન કાતબ્બં, કતમ્પિ અકતં હોતીતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ગોમહિંસાદીનં ખુરે’’તિ. હત્થિનખા પન ખુરા ન હોન્તિ, તસ્મા તેહિ વટ્ટતિ. તિરચ્છાનાનન્તિ સીહબ્યગ્ઘદીપિમક્કટાનં, સકુન્તાનઞ્ચ. તેસઞ્હિ નખા તિખિણા હોન્તિ, તસ્મા તેહિ કાતબ્બં. ‘‘અન્તમસો છિન્દિત્વા આહટેનપી’’તિ ઇમિના યેહિ કાતું વટ્ટતિ, તેહિ તત્થજાતકેહિ કાતબ્બન્તિ એત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ‘‘સત્થે વુત્તનયેનેવા’’તિ ઇમિના છેદં વા વેધં વા દસ્સેન્તેન ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવા’’તિ વુત્તમતિદિસતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવ કાતબ્બ’’ન્તિઆદિના કપ્પિયં કરોન્તેન કત્તબ્બાકારમેવ દસ્સિતં, તથાપિ ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તેયેવ અનુપસમ્પન્નેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા અગ્ગિપરિજિતાદિ કાતબ્બન્તિ ગહેતબ્બં. અવચનં પન ‘‘પુનપિ કપ્પિયં કરોહીતિ કારેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ પઠમમેવ વુત્તત્તા.

એકસ્મિં…પે… કપ્પિયે કતે સબ્બં કતં હોતીતિ એકંયેવ ‘‘કપ્પિયં કરોમી’’તિ અધિપ્પાયેનપિ કપ્પિયે કતે એકાબદ્ધત્તા સબ્બં કતં હોતિ. દારુકં વિજ્ઝતીતિ જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા વિજ્ઝતિ વા વિજ્ઝાપેતિ વા, વટ્ટતિયેવ. ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતીતિ વલ્લિઆદીનં ભાજનગતિકત્તાતિ અધિપ્પાયો. ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારેતબ્બન્તિ બીજતો મુત્તસ્સ કટાહસ્સ ભાજનગતિકત્તા વુત્તં. અબીજન્તિ અઙ્કુરજનનસમત્થબીજરહિતતરુણમ્બફલાદિ. તેનાહ ‘‘યં પન ફલં તરુણં હોતિ, અબીજ’’ન્તિ. નિબ્બત્તબીજં નામ બીજં નિબ્બત્તેત્વા વિસું કત્વા પરિભુઞ્જિતું સક્કુણેય્યં અમ્બપનસાદિફલં. તેનાહ ‘‘બીજં અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થિ, સયમેવ કપ્પિયાનીતિ અધિપ્પાયો.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.