૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ભવન્તી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૯૦) ઇમિના વિરુળ્હમૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણગચ્છે દસ્સેતિ. ‘‘અહેસુ’’ન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તે રુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘જાયન્તી’’તિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘જાયન્તિ વડ્ઢન્તી’’તિ, ‘‘અહેસુ’’ન્તિ ઇમસ્સ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. ગામોતિ સમૂહો. પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનન્તિ ભૂમિયં પતિટ્ઠિતસ્સ હરિતતિણસ્સ ચેવ હરિતરુક્ખાદીનઞ્ચ. આદિસદ્દેન ઓસધિગચ્છલતાદયો વેદિતબ્બા. નિમિત્તત્થે ચ ભુમ્મં. યો અત્થો સમ્પજ્જતિ, તમાહ ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિઆદિના.

નનુ ચ રુક્ખાદયો ચિત્તરહિતતાય ન જીવા, ચિત્તરહિતતા ચ પરિફન્દાભાવતો, છિન્નેપિ વિરુહનતો, વિસદિસજાતિકભાવતો, ચતુયોનિયં અપરિયાપન્નતો ચ વેદિતબ્બા, વુડ્ઢિ પન પવાળસિલાલવણાનમ્પિ વિજ્જતીતિ ન તેસં જીવભાવે કારણં, વિસયગ્ગહણઞ્ચ નેસં પરિકપ્પનામત્તં સુપનં વિય ચિઞ્ચાદીનં, તથા દોહળાદયો, અથ કસ્મા ભૂતગામસ્સ પાતબ્યતાય પાચિત્તિયં ઇચ્છિતન્તિ? સમણઅસારુપ્પતો, તન્નિસ્સિતસત્તાનુરક્ખણતો ચ. તેનેવાહ ‘‘જીવસઞ્ઞિનો હિ મોઘપુરિસા મનુસ્સા રુક્ખસ્મિ’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૮૯). સાસપબીજકસેવાલમ્પીતિ સાસપબીજકસઙ્ખાતં સેવાલમ્પિ, સાસપસેવાલં, બીજકસેવાલમ્પીતિ અત્થો. તત્થ સાસપસેવાલો નામ સાસપમત્તો ખુદ્દકસેવાલો. બીજકસેવાલો નામ ઉપરિ ખુદ્દકપત્તો હેટ્ઠા ખુદ્દકમૂલો સેવાલો.

મૂલબીજખન્ધબીજફળુબીજઅગ્ગબીજબીજબીજાનન્તિ એત્થ મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં. એવં સેસેસુપિ. તત્થ મૂલબીજં હલિદ્દિઆદિકં. ખન્ધબીજં અસ્સત્થાદિકં. ફળુબીજં ઉચ્છુઆદિકં. અગ્ગબીજં હિરિવેરાદિકં. બીજંબીજં પુબ્બણ્ણાદિકં. ભાજનગતન્તિ સરાવાદિભાજનગતં. નિક્ખન્તં મૂલમત્તં એતસ્માતિ નિક્ખન્તમૂલમત્તં. મત્ત સદ્દેન ચેત્થ પણ્ણસ્સ નિક્ખમનં પટિક્ખિપતિ. એસ નયો નિક્ખન્તઅઙ્કુરમત્તન્તિ એત્થાપિ. સચે પન મૂલઞ્ચ પણ્ણઞ્ચ નિગ્ગતં, ભૂતગામસઙ્ખં ગચ્છતિ. વિદત્થિમત્તા પત્તવટ્ટિ નિગ્ગચ્છતીતિ વિદત્થિમત્તા અનીલવણ્ણા પત્તવટ્ટિ નિક્ખમતિ. તેનાહ ‘‘નિક્ખન્તે’’તિઆદિ. હરિતો ન હોતીતિ નીલવણ્ણો ન હોતિ. મુગ્ગાદીનં પન પણ્ણેસુ ઉટ્ઠિતેસુ, વીહિઆદીનં વા અઙ્કુરે હરિતે ભૂતગામસઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. એસ નયો અમ્બટ્ઠિઆદીસુ.

ભૂતગામબીજગામેતિ એત્થ ભૂતગામતો વિયોજિતં વિરુહનસમત્થમેવ મૂલબીજાદિકં બીજગામો નામાતિ વેદિતબ્બં. ઉભયત્થાતિ ભૂતગામબીજગામેસુ. અતથાસઞ્ઞિસ્સાતિ અભૂતગામાબીજગામસઞ્ઞિસ્સ. કો પન વાદો અભૂતગામાબીજગામેસુ અભૂતગામાબીજગામસઞ્ઞિસ્સ. અસઞ્ચિચ્ચાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ, સાખં વા કડ્ઢન્તસ્સ, કત્તરદણ્ડેન વા ભૂમિં પહરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ તિણાનિ કુપ્પન્તિ. તાનિ તેન ‘‘વિકોપેસ્સામી’’તિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અવિકોપિતત્તા અસઞ્ચિચ્ચ વિકોપિતાનિ નામ હોન્તિ. ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા હત્થેન વા તિણં વા લતં વા વિકોપેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં અસતિયા વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અજાનિત્વાતિ એત્થ અબ્ભન્તરે ‘‘બીજગામો’’તિ વા ‘‘ભૂતગામો’’તિ વા ન જાનાતિ, ‘‘વિકોપેમી’’તિ પન જાનાતિ. એવં તિણે વા પલાલપુઞ્જે વા ખણિત્તિં વા કુદાલં વા સઙ્ગોપનત્થાય ઠપેતિ, ડય્હમાનહત્થો વા અગ્ગિં પાતેતિ. તત્ર ચે તિણાનિ છિજ્જન્તિ વા ડય્હન્તિ વા, એવં અજાનિત્વા વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

યેન કેનચિ અગ્ગિનાતિ કટ્ઠગ્ગિગોમયગ્ગિઆદીસુ યેન કેનચિ અગ્ગિના, અન્તમસો લોહખણ્ડેનપિ આદિત્તેન. ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવાતિ યાય કાયચિ ભાસાય ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ. એવ-સદ્દેન પઠમં અગ્ગિના ફુસિત્વા પચ્છા ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્તું ન વટ્ટતી’’તિ દસ્સેતિ. ‘‘પઠમં અગ્ગિં નિક્ખિપિત્વા તં અનુદ્ધરિત્વાવ ‘કપ્પિય’ન્તિ વુત્તે પન વટ્ટતી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૯૩) વદન્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. તથેવાતિ ‘કપ્પિય’ન્તિ વત્વાવ. અસ્સમહિંસસૂકરમિગગોરૂપાનં પન ખુરા અતિખિણા, તસ્મા તેહિ ન કાતબ્બં, કતમ્પિ અકતં હોતીતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ગોમહિંસાદીનં ખુરે’’તિ. હત્થિનખા પન ખુરા ન હોન્તિ, તસ્મા તેહિ વટ્ટતિ. તિરચ્છાનાનન્તિ સીહબ્યગ્ઘદીપિમક્કટાનં, સકુન્તાનઞ્ચ. તેસઞ્હિ નખા તિખિણા હોન્તિ, તસ્મા તેહિ કાતબ્બં. ‘‘અન્તમસો છિન્દિત્વા આહટેનપી’’તિ ઇમિના યેહિ કાતું વટ્ટતિ, તેહિ તત્થજાતકેહિ કાતબ્બન્તિ એત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ‘‘સત્થે વુત્તનયેનેવા’’તિ ઇમિના છેદં વા વેધં વા દસ્સેન્તેન ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવા’’તિ વુત્તમતિદિસતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવ કાતબ્બ’’ન્તિઆદિના કપ્પિયં કરોન્તેન કત્તબ્બાકારમેવ દસ્સિતં, તથાપિ ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તેયેવ અનુપસમ્પન્નેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા અગ્ગિપરિજિતાદિ કાતબ્બન્તિ ગહેતબ્બં. અવચનં પન ‘‘પુનપિ કપ્પિયં કરોહીતિ કારેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ પઠમમેવ વુત્તત્તા.

એકસ્મિં…પે… કપ્પિયે કતે સબ્બં કતં હોતીતિ એકંયેવ ‘‘કપ્પિયં કરોમી’’તિ અધિપ્પાયેનપિ કપ્પિયે કતે એકાબદ્ધત્તા સબ્બં કતં હોતિ. દારુકં વિજ્ઝતીતિ જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા વિજ્ઝતિ વા વિજ્ઝાપેતિ વા, વટ્ટતિયેવ. ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતીતિ વલ્લિઆદીનં ભાજનગતિકત્તાતિ અધિપ્પાયો. ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારેતબ્બન્તિ બીજતો મુત્તસ્સ કટાહસ્સ ભાજનગતિકત્તા વુત્તં. અબીજન્તિ અઙ્કુરજનનસમત્થબીજરહિતતરુણમ્બફલાદિ. તેનાહ ‘‘યં પન ફલં તરુણં હોતિ, અબીજ’’ન્તિ. નિબ્બત્તબીજં નામ બીજં નિબ્બત્તેત્વા વિસું કત્વા પરિભુઞ્જિતું સક્કુણેય્યં અમ્બપનસાદિફલં. તેનાહ ‘‘બીજં અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થિ, સયમેવ કપ્પિયાનીતિ અધિપ્પાયો.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

યમત્થન્તિ ‘‘ત્વં કિર દુક્કટાપત્તિં આપન્નો’’તિઆદિકં યં કિઞ્ચિ અત્થં. તતો અઞ્ઞન્તિ પુચ્છિતત્થતો અઞ્ઞમત્થં. અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સાતિ વિનયધરેન યં વચનં દોસપુચ્છનત્થં વુત્તં, તતો અઞ્ઞેન વચનેન પટિચ્છાદનસ્સ. પટિચ્છાદનત્થોપિ હિ ચરસદ્દો હોતિ અનેકત્થત્તા ધાતૂનં. વુત્તન્તિ પાળિયં વુત્તં.

સાવસેસં આપત્તિં આપન્નોતિ એત્થ ઠપેત્વા પારાજિકં સેસા સાવસેસાપત્તિ નામ, તં આપન્નો. અનુયુઞ્જિયમાનોતિ ‘‘કિં, આવુસો, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુચ્છિયમાનો. અઞ્ઞેન વચનેનાતિ ‘‘કો આપન્નો? કિં આપન્નો? કિસ્મિં આપન્નો? કથં આપન્નો? કં ભણથ? કિં ભણથા’’તિ અઞ્ઞેન વચનેન. અઞ્ઞન્તિ ‘‘કિં ત્વં ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિઆદિકં અનુયુઞ્જકવચનં. તથા તથા વિક્ખિપતીતિ તેન તેન પકારેન વિક્ખિપતિ. કિં વુત્તં હોતિ? સો (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૪) કિઞ્ચિ વીતિક્કમં દિસ્વા ‘‘આવુસો, આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ સઙ્ઘમજ્ઝે આપત્તિયા અનુયુઞ્જિયમાનો ‘‘કો આપન્નો’’તિ વદતિ. તતો ‘‘ત્વ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં કિં આપન્નો’’તિ વદતિ. અથ ‘‘પાચિત્તિયં વા દુક્કટં વા’’તિ વુત્તે ‘‘અહં કિસ્મિં આપન્નો’’તિ વદતિ. તતો ‘‘અમુકસ્મિં નામ વત્થુસ્મિ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં કથં આપન્નો, કિં કરોન્તો આપન્નોમ્હી’’તિ પુચ્છતિ. અથ ‘‘ઇદં નામ કરોન્તો આપન્નો’’તિ વુત્તે ‘‘કં ભણથા’’તિ વદતિ. તતો ‘‘તં ભણામા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં ભણથા’’તિ એવમનેકેહિ પકારેહિ વિક્ખિપતીતિ વુત્તં હોતિ.

યો પન ભિક્ખુ સાવસેસં આપત્તિં આપન્નો, તં ન કથેતુકામો તુણ્હીભાવેન વિહેસેતીતિ સમ્બન્ધો. વિહેસેતીતિ ચિરનિસજ્જાચિરભાસનેહિ પિટ્ઠિઆગિલાયનતાલુસોસાદિવસેન સઙ્ઘં વિહેસેતિ, પરિસ્સમં તેસં કરોતીતિ અત્થો. પરિસ્સમો હિ વિહેસા નામ. અઞ્ઞવાદકકમ્મન્તિ અઞ્ઞવાદકસ્સ ભિક્ખુનો અઞ્ઞવાદકારોપનત્થં કાતબ્બં ઞત્તિદુતિયકમ્મં. વિહેસકકમ્મન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્મિં સઙ્ઘેન કતેતિ તસ્મિં અઞ્ઞવાદકકમ્મે ચ વિહેસકકમ્મે ચ સઙ્ઘેન ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય કતે. તથા કરોન્તાનન્તિ તં પકારં કરોન્તાનં, અઞ્ઞવાદકઞ્ચ વિહેસકઞ્ચ કરોન્તાનન્તિ અત્થો.

‘‘વિહેસકેતિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ અવચનઞ્ચેત્થ ‘‘આપત્તિકરા ચ હોતિ અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદાદીસુ વિયા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) વુત્તત્તાયેવ પઞ્ઞાયતીતિ કત્વા. એસ નયો ઉપરિ સિક્ખાપદેસુ. ધમ્મકમ્મે તિકપાચિત્તિયન્તિ ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિવેમતિકઅધમ્મકમ્મસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અનારોપિતેતિ કમ્મવાચાય અનારોપિતે, અપ્પતિટ્ઠાપિતેતિ અત્થો. ગેલઞ્ઞેનાતિ યેન કથેતું ન સક્કોતિ, મુખે તાદિસેન બ્યાધિના. સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનાદીનિ ભવિસ્સન્તીતિ સઙ્ઘમજ્ઝે કથિતે તપ્પચ્ચયા સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનં વા કલહો વા વિગ્ગહો વા વિવાદો વા સઙ્ઘભેદો વા સઙ્ઘરાજિ વા ભવિસ્સન્તીતિ ઇમિના વા અધિપ્પાયેન ન કથેન્તસ્સ. એત્થ ચ અધમ્મેનાતિ અભૂતેન વત્થુના.

‘‘સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાની’’તિ અવિસેસં અતિદિસિત્વા વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિ વુત્તં. સિયા કિરિયં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરન્તસ્સ. સિયા અકિરિયં તુણ્હીભાવેન વિહેસેન્તસ્સ.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

યેન વચનેનાતિ ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો ઇદં નામ કરોતી’’તિઆદિકેન યેન વચનેન. તેનાહ ‘‘છન્દાયા’’તિઆદિ. તત્થ છન્દાયાતિ છન્દેન પક્ખપાતેન. ‘‘અક્ખરાય વાચેતી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૪૬) વિય લિઙ્ગવિપલ્લાસો એસ. ઇદં નામ કરોતીતિ અત્તનો સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તાનં પણીતં સેનાસનં વા પઞ્ઞપેતિ, ભત્તાદિકં વાતિ અધિપ્પાયો. સેનાસનપઞ્ઞાપકાદિભેદન્તિ એત્થ આદિસદ્દેન ભત્તુદ્દેસકયાગુભાજકફલભાજકાદીનં ગહણં. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ઝે-સદ્દો ઓલોકનત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘અવઞ્ઞાય ઓલોકાપેન્તી’’તિ. ચિન્તનત્થોયેવ વા ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘લામકતો વા ચિન્તાપેન્તી’’તિ. તથેવ વદન્તાતિ ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો ઇદં નામ કરોતી’’તિઆદીનિ વદન્તા. વુત્તન્તિ પાળિયં વુત્તં. ‘‘ખિય્યનકે’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૦૫) અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ.

અસમ્મતસ્સાતિ સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય અસમ્મતસ્સ. કેવલં ‘‘તવેસો ભારો’’તિ સઙ્ઘેન આરોપિતભારસ્સ, ભિક્ખૂનં વા ફાસુવિહારત્થાય સયમેવ ભારં વહન્તસ્સ, યત્ર વા દ્વે તયો ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, તત્ર તાદિસં કમ્મં કરોન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. યસ્સ કસ્સચીતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ વા અનુપસમ્પન્નસ્સ વા યસ્સ કસ્સચિ. અનુપસમ્પન્નસ્સ પન સમ્મતસ્સ વા અસમ્મતસ્સ વાતિ એત્થ પન (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૦૬) કિઞ્ચાપિ અનુપસમ્પન્નસ્સ તેરસ સમ્મતિયો દાતું ન વટ્ટન્તિ, તથાપિ યો ઉપસમ્પન્નકાલે લદ્ધસમ્મુતિકો પચ્છા અનુપસમ્પન્નભાવે ઠિતો, તં સન્ધાય ‘‘સમ્મતસ્સ વા’’તિ વુત્તં. યસ્સ પન બ્યત્તસ્સ સામણેરસ્સ કેવલં સઙ્ઘેન વા સમ્મતેન વા ભિક્ખુના ‘‘ત્વં ઇદં કમ્મં કરોહી’’તિ ભારો કતો, તં સન્ધાય ‘‘અસમ્મતસ્સ વા’’તિ વુત્તં. યસ્મા ઉજ્ઝાપનઞ્ચ ખિય્યનઞ્ચ મુસાવાદવસેન પવત્તં, તસ્મા આદિકમ્મિકસ્સ ઇમિનાવ અનાપત્તિ, મુસાવાદેન પન આપત્તિયેવાતિ ગહેતબ્બં.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

મઞ્ચં વાતિ મસારકો, બુન્દિકાબદ્ધો, કુળીરપાદકો, આહચ્ચપાદકોતિ ઇમેસુ ચતૂસુ યં કઞ્ચિ મઞ્ચં વા. પીઠં વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ભિસિં વાતિ ઉણ્ણભિસિ, ચોળભિસિ, વાકભિસિ, તિણભિસિ, પણ્ણભિસીતિ ઇમાસુ પઞ્ચસુ ભિસીસુ યં કઞ્ચિ ભિસિં વા. તેનાહ ‘‘મઞ્ચાદીસૂ’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘મઞ્ચસઙ્ખેપેના’’તિ ઇમિના પીઠસઙ્ખેપં પટિક્ખિપતિ. કપ્પિયચમ્મેનાતિ મિગાજેળકચમ્મેન. એત્થ પન મિગચમ્મે એણિમિગો, વાતમિગો, પસદમિગો, કુરુઙ્ગમિગો, મિગમાતુકો, રોહિતમિગોતિ એતેસંયેવ ચમ્માનિ વટ્ટન્તિ, અઞ્ઞેસં પન –

મક્કટો કાળસીહો ચ, સરભો કદલીમિગો;

યે ચ વાળમિગા કેચિ, તેસં ચમ્મં ન વટ્ટતીતિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૯);

તત્થ વાળમિગાતિ સીહબ્યગ્ઘઅચ્છતરચ્છા. ન કેવલઞ્ચ એતેયેવ, યેસં પન ચમ્મં વટ્ટતીતિ વુત્તં, તે ઠપેત્વા અવસેસા અન્તમસો ગોમહિંસસસબિળારાદયોપિ સબ્બે ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘વાળમિગા’’ત્વેવ વેદિતબ્બા. એતેસઞ્હિ સબ્બેસં ચમ્મં ન વટ્ટતિ. તાલીસપત્તન્તિ સુદ્ધં તમાલપત્તં, અઞ્ઞેન મિસ્સં પન વટ્ટતિ. તિણવાકચોળેસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. કિં પનેત્થ બિબ્બોહને વિય નિસીદિતુઞ્ચ નિપજ્જિતુઞ્ચ ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ન કેવલઞ્ચેદમેવાતિ આહ ‘‘પમાણપરિચ્છેદોપિ ચેત્થ નત્થી’’તિ, ‘‘એત્તકમેવ કાતબ્બ’’ન્તિ ભિસિયા પમાણનિયમોપિ નત્થીતિ અત્થો. મઞ્ચભિસિપીઠભિસિભૂમત્થરણભિસિચઙ્કમનભિસિપાદપુઞ્છનભિસીતિ એતાસં પન અનુરૂપતો સલ્લક્ખેત્વા અત્તનો રુચિવસેન પમાણં કાતબ્બં. અન્તો સંવેલ્લિત્વા બદ્ધન્તિ યથા વેમજ્ઝં સંખિત્તં હોતિ, એવં મજ્ઝે સુટ્ઠુ વેઠેત્વા બદ્ધં.

યે અટ્ઠ માસાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતા’’તિ એતસ્સેવ વિવરણં ‘‘વસ્સાનમાસાતિ એવં અપઞ્ઞાતા’’તિ, અપ્પતિતા અપ્પસિદ્ધાતિ અત્થો. ‘‘અસઞ્ઞિતા’’તિપિ પાઠો, તત્થ અવિઞ્ઞાતાતિ અત્થો. અટ્ઠ માસાતિ ચત્તારો હેમન્તિકા, ચત્તારો ગિમ્હિકા માસાતિ અટ્ઠ માસા. ઓવસ્સકમણ્ડપેતિ સાખામણ્ડપપદરમણ્ડપાનં યત્થ કત્થચિ ઓવસ્સકે મણ્ડપે. યત્થાતિ યેસુ જનપદેસુ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ જનપદેસુ. કાકાદીનં નિબદ્ધવાસરુક્ખમૂલેતિ યત્થ ધુવનિવાસેન કાકા વા કુલાલા વા અઞ્ઞે વા સકુન્તા કુલાવકે કત્વા વસન્તિ, તાદિસસ્સ કાકાદીનં નિબદ્ધવાસસ્સ યસ્સ કસ્સચિ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા. યત્થ પન ગોચરપ્પસુતા સકુન્તા વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. ‘‘કદાચિપી’’તિ ઇમિના ન કેવલં વસ્સિકસઙ્કેતેયેવાતિ દસ્સેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં પદેસે. યદાતિ યસ્મિં કાલે.

સોતિ યસ્સત્થાય સન્થતો, સો. પકતિસન્થતેતિ પકતિયાવ સન્થતે, યં નેવત્તના સન્થતં, ન પરેન સન્થરાપિતં, તસ્મિન્તિ વુત્તં હોતિ. લજ્જી હોતીતિ લજ્જનસીલો હોતિ, પરિક્ખારવિનાસને ભીતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતી’’તિ, ઇમિના અલજ્જિં આપુચ્છિત્વા ગન્તું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. નિરપેક્ખોતિ ‘‘આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ અપેક્ખારહિતો, ઇમિના સાપેક્ખો ચે ગચ્છતિ, અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ હિ અનાપત્તિવારે ‘‘ઓતાપેન્તો ગચ્છતી’’તિ (પાચિ. ૧૧૩) વુત્તં. અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તોતિ તં મગ્ગં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો. લેડ્ડુપાતૂપચારતો બહિ ઠિતત્તા ‘‘પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ પઠમપાદુદ્ધારે દુક્કટં, દુતિયપાદુદ્ધારે પાચિત્તિયન્તિ અત્થો.

તિકપાચિત્તિયં સઙ્ઘિકે સઙ્ઘિકસઞ્ઞિવેમતિકપુગ્ગલિકસઞ્ઞીનં વસેન. ઇમિનાવ નયેન તિકદુક્કટમ્પિ વેદિતબ્બં. ચિમિલિકાદીનં અત્થો દુતિયસિક્ખાપદે દસ્સિતોવ. પાદપુઞ્છની (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૨) નામ રજ્જુકેહિ વા પિલોતિકાહિ વા પાદપુઞ્છનત્થં કતા. ફલકપીઠં નામ ફલકમયં પીઠં. ન કેવલં ચિમિલિકાદીનિયેવ અજ્ઝોકાસે ઠપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટન્તિ આહ ‘‘યં વા પના’’તિઆદિ. યં કિઞ્ચિ દારુભણ્ડં, યં કિઞ્ચિ મત્તિકાભણ્ડન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અન્તમસો પત્તાધારકમ્પી’’તિ ઇમિના તાલવણ્ટબીજનિપત્તપાનીયઉળઉઙ્કપાનીયસઙ્ખાદીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

અરઞ્ઞે (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૦) પણ્ણકુટીસુ વસન્તાનં સીલસમ્પદાય પસન્નચિત્તા મનુસ્સા મઞ્ચપીઠાદીનિ દેન્તિ ‘‘સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ, તત્થ કિં કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘આરઞ્ઞકેન પના’’તિઆદિ. તત્થ અસતિ અનોવસ્સકેતિ પબ્ભારાદિઅનોવસ્સકટ્ઠાને અસતિ. ઇદઞ્ચ લક્ખણવચનં ‘‘સભાગાનં અભાવે’’તિ ચ ઇચ્છિતબ્બત્તા. આરઞ્ઞકેન હિ ભિક્ખુના તત્થ વસિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તેન સામન્તવિહારે ભિક્ખૂનં પેસેત્વા ગન્તબ્બં. સભાગાનં અભાવે અનોવસ્સકે નિક્ખિપિત્વા ગન્તબ્બં. અનોવસ્સકે અસતિ રુક્ખે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં.

ન કેવલં ઇદંયેવ કત્વા ગન્તું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘યથા વા’’તિઆદિ. યથા વા ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતીતિ યથા ઠપિતે ઉપચિકાહિ સેનાસનં ન ખજ્જતિ, એવં તથા પાસાણાનં ઉપરિ ઠપનં કત્વાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચતૂસુ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) પાસાણેસુ મઞ્ચં ઠપેત્વા મઞ્ચે અવસેસમઞ્ચપીઠાનિ આરોપેત્વા ઉપરિ ભિસિઆદિકં રાસિં કત્વા દારુભણ્ડં મત્તિકાભણ્ડં પટિસામેત્વા ગમિકવત્તં પૂરેત્વા ગન્તબ્બન્તિ.

અબ્ભોકાસિકેનાપિ ‘‘અહં ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકો’’તિ ચીવરકુટિમ્પિ અકત્વા અસમયે અજ્ઝોકાસે પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા ન વટ્ટતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અબ્ભોકાસિકેના’’તિઆદિ. સચે પન ચતુગ્ગુણેનપિ ચીવરેન કતકુટિ અતેમેન્તં રક્ખિતું નેવ સક્કોતિ, સત્તાહવદ્દલિકાદીનિ ભવન્તિ, ભિક્ખુનો કાયાનુગતિકત્તા વટ્ટતિ. રુક્ખમૂલિકસ્સાપિ એસેવ નયો.

યસ્મિં વિસ્સાસગ્ગાહો રુહતિ, તસ્સ સન્તકં અત્તનો પુગ્ગલિકમિવ હોતીતિ આહ ‘‘વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકે’’તિ. યસ્મિં પન વિસ્સાસો ન રુહતિ, તસ્સ સન્તકે દુક્કટમેવ. અમનુસ્સોતિ યક્ખો વા પેતો વા. પલિબુદ્ધં હોતીતિ ઉપદ્દુતં હોતિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

યં કિઞ્ચિ ચમ્મન્તિ કપ્પિયાકપ્પિયં યં કિઞ્ચિ ચમ્મં. નનુ ‘‘ન, ભિક્ખવે, મહાચમ્માનિ ધારેતબ્બાનિ સીહચમ્મં બ્યગ્ઘચમ્મં દીપિચમ્મં, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૫) ખન્ધકે સીહચમ્માદીનં પટિક્ખેપો કતોતિ આહ ‘‘સીહચમ્માદીનઞ્હી’’તિઆદિ. પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપોતિ અત્તનો સન્તકં કત્વા તં તં વિહારં હરિત્વા મઞ્ચપીઠાદીસુ અત્થરિત્વા પરિભોગેયેવ પટિક્ખેપો, સેનાસનસન્તકં કત્વા ભૂમત્થરણવસેન પન પરિભોગે નેવત્થિ દોસો. તેનાહ ‘‘સેનાસનપરિભોગે પન અકપ્પિયચમ્મં નામ નત્થી’’તિ. પાવારેન્તિ સઞ્છાદેન્તિ સરીરં એતેનાતિ પાવારો. કોજવોતિ ઉદ્દલોમિએકન્તલોમિઆદિકોજવત્થરણં. સેસન્તિ ભિસિ નિસીદનં તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ અવસિટ્ઠં સેનાસનં. તત્થ ભિસીતિ મઞ્ચકભિસિ વા પીઠકભિસિ વા. નિસીદનન્તિ સદસં વેદિતબ્બં. તિણસન્થારોતિ યેસં કેસઞ્ચિ તિણાનં સન્થારો. એસ નયો પણ્ણસન્થારે. એત્થ ચ ભિસિ હેટ્ઠા વુત્તત્તા પાકટા. નિસીદનં નિસીદનસિક્ખાપદેનેવ (પાચિ. ૫૩૧ આદયો) પાકટં. તિણસન્થારપણ્ણસન્થારાનિ પન લોકપસિદ્ધાનિયેવ. તેનેવાહ ‘‘પાકટમેવા’’તિ.

નેવ ઉદ્ધરેય્ય, ન ઉદ્ધરાપેય્યાતિ અત્તના વા ઉદ્ધરિત્વા પતિરૂપે ઠાને ન ઠપેય્ય, પરેન વા તથા ન કારેય્ય. તેનાહ ‘‘યથા ઠપિત’’ન્તિઆદિ. તં ઠપેન્તેન ચ ‘‘ચતૂસુ પાસાણેસૂ’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અન્તોગેહે અનોવસ્સકે નિક્ખિપિતબ્બં. સચે પન સેનાસનં ઓવસ્સતિ, છદનત્થઞ્ચ તિણં વા ઇટ્ઠકા વા આનીતા હોન્તિ. સચે ઉસ્સહતિ, છાદેતબ્બં. નો ચે સક્કોતિ, યો ઓકાસો અનોવસ્સકો, તત્થ નિક્ખિપિતબ્બં. સચે સબ્બમ્પિ ઓવસ્સતિ, ઉસ્સહન્તેન અન્તોગામે ઉપાસકાનં ઘરે ઠપેતબ્બં. સચે તેપિ ‘‘સઙ્ઘિકં નામ, ભન્તે, ભારિયં, અગ્ગિદાહાદીનં ભાયામા’’તિ ન સમ્પટિચ્છન્તિ, અજ્ઝોકાસે પાસાણાનં ઉપરિ મઞ્ચં ઠપેત્વા સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ નિક્ખિપિત્વા તિણેહિ ચ પણ્ણેહિ ચ પટિચ્છાદેતબ્બં. યઞ્હિ તત્થ અઙ્ગમત્તમ્પિ અવસિસ્સતિ, તં અઞ્ઞેસં તત્થ આગતાનં ભિક્ખૂનં ઉપકારં ભવિસ્સતીતિ. ઉપચારન્તિ સબ્બપચ્છિમસેનાસનતો દ્વે લેડ્ડુપાતા.

અયમેત્થ આપુચ્છિતબ્બાનાપુચ્છિતબ્બવિનિચ્છયો – (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૮) યા તાવ ભૂમિયં દીઘસાલા વા પણ્ણસાલા વા હોતિ, યં વા રુક્ખત્થમ્ભેસુ કતગેહં ઉપચિકાનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનં હોતિ, તતો પક્કમન્તેન આપુચ્છિત્વાવ પક્કમિતબ્બં. તસ્મિઞ્હિ કતિપયાનિ દિવસાનિ અજગ્ગિયમાને વમ્મિકાવ સન્તિટ્ઠન્તિ. યં પન પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણત્થમ્ભેસુ વા કતસેનાસનં સિલુચ્ચયલેણં વા સુધાલિત્તસેનાસનં વા, યત્થ ઉપચિકાસઙ્કા નત્થિ, તતો પક્કમન્તસ્સ આપુચ્છિત્વાપિ અનાપુચ્છિત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘યત્થ પના’’તિઆદિ. સચે તાદિસેપિ સેનાસને એકેન પસ્સેન ઉપચિકા આરોહન્તિ, આપુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં. આપુચ્છનં પન વત્તન્તિ આપુચ્છનં ગમિકવત્તં. ઇદઞ્ચ ઇતિકત્તબ્બતાદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન વત્તભેદદુક્કટન્તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૧૮) દસ્સનત્થં. કેચિ પન ‘‘દુક્કટન્તિ દસ્સનત્થ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ વત્તક્ખન્ધકટ્ઠકથાય ‘‘યં પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણત્થમ્ભેસુ વા કતસેનાસનં, યત્થ ઉપચિકાનારોહન્તિ, તં અનાપુચ્છન્તસ્સાપિ અનાપત્તી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૬૦) વુત્તત્તા. આપુચ્છન્તેન પન ભિક્ખુમ્હિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) સતિ ભિક્ખુ આપુચ્છિતબ્બો, તસ્મિં અસતિ સામણેરો, તસ્મિં અસતિ આરામિકો, તસ્મિમ્પિ અસતિ યેન વિહારો કારાપિતો, સો વિહારસામિકો, તસ્સ વા કુલે યો કોચિ આપુચ્છિતબ્બો.

‘‘ઉપચારે’’તિ એતસ્સેવ વિવરણં ‘‘બહિ આસન્ને’’તિ, વિહારસ્સ બહિ આસન્નટ્ઠાનેતિ અત્થો. ઉપટ્ઠાનસાલાય વાતિ ભોજનસાલાયં વા. દુક્કટમેવાતિ વુત્તપ્પકારઞ્હિ દસવિધં સેય્યં અન્તોગબ્ભાદિમ્હિ ગુત્તટ્ઠાને પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ યસ્મા સેય્યાપિ સેનાસનમ્પિ ઉપચિકાહિ પલુજ્જતિ, વમ્મિકરાસિયેવ હોતિ, તસ્મા પાચિત્તિયં વુત્તં. બહિ પન ઉપટ્ઠાનસાલાદીસુ પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ સેય્યામત્તમેવ નસ્સેય્ય ઠાનસ્સ અગુત્તતાય, ન સેનાસનં, તસ્મા એત્થ દુક્કટં વુત્તં. મઞ્ચપીઠં પન યસ્મા ન સક્કા સહસા ઉપચિકાહિ ખાયિતું, તસ્મા તં વિહારેપિ સન્થરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં. વિહારૂપચારે પન તં વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તા દિસ્વાવ પટિસામેન્તિ.

ઉદ્ધરણાનિ કત્વાતિ એત્થ ઉદ્ધરિત્વા ગચ્છન્તેન મઞ્ચપીઠકવાનં સબ્બં અપનેત્વા (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૮) સંહરિત્વા ચીવરવંસે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં. પચ્છા આગન્ત્વા વસનકભિક્ખુનાપિ પુન મઞ્ચપીઠં વા પઞ્ઞપેત્વા સયિત્વા ગચ્છન્તેન તથેવ કાતબ્બં. અન્તોકુટ્ટતો સેય્યં બહિકુટ્ટે પઞ્ઞપેત્વા વસન્તેન ગમનકાલે પુન ગહિતટ્ઠાનેયેવ પટિસામેતબ્બં. ઉપરિપાસાદતો ઓરોપેત્વા હેટ્ઠાપાસાદે વસન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વાપિ ગમનકાલે પુન ગહિતટ્ઠાનેયેવ ઠપેતબ્બં. ઉદ્ધરાપેત્વા ગમનેપિ એસેવ નયો. આપુચ્છિત્વા ગચ્છન્તેન પન ‘‘ભિક્ખુમ્હિ સતિ ભિક્ખુ આપુચ્છિતબ્બો’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ આપુચ્છિત્વા ગન્તબ્બં.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘જાન’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અનુટ્ઠાપનીયો ‘અય’ન્તિ જાનન્તો’’તિ અયં વિસેસો કુતો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘તેનેવસ્સા’’તિઆદિ. નનુ પદભાજનેપિ વુડ્ઢભાવાદિજાનનમેવ વુત્તં, ન તુ અનુટ્ઠાપનીયભાવન્તિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘વુડ્ઢો હી’’તિઆદિ. બહૂપકારતન્તિ ‘‘ભણ્ડાગારિકત્તાદિબહુઉપકારભાવં’’. ન કેવલં ઇદમેવાતિ આહ ‘‘ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચા’’તિઆદિ, તેન બહૂપકારત્તેપિ ગુણવિસિટ્ઠત્તાભાવે, ગુણવિસિટ્ઠત્તેપિ બહૂપકારત્તાભાવે દાતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘ભણ્ડાગારિકસ્સ બહૂપકારતં, ધમ્મકથિકાદીનં ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૧૯-૧૨૧) કેચિ. ધુવવાસત્થાયાતિ નિચ્ચવાસત્થાય. સમ્મન્નિત્વાતિ અપલોકનેન કમ્મેન સમ્મન્નિત્વા. કામઞ્ચેત્થ ગિલાનસ્સાપિ સઙ્ઘોયેવ અનુચ્છવિકં સેનાસનં દેતિ, ગિલાનો પન અપલોકેત્વા સઙ્ઘેન અદિન્નસેનાસનોપિ ન પીળેતબ્બો અનુકમ્પિતબ્બોતિ દસ્સેતું વિસું વુત્તો.

સમન્તા દિયડ્ઢો હત્થોતિ મજ્ઝે પઞ્ઞત્તં મઞ્ચપીઠં સન્ધાય વુત્તં. એકપસ્સેન ચે પહોનકદિસા દિસ્સતિ, તતો ગહેતબ્બં. પાદધોવનપાસાણતોતિ દ્વારે નિક્ખિત્તપાદધોવનપાસાણતો. નિસીદન્તસ્સ વા નિપજ્જન્તસ્સ વા પાચિત્તિયન્તિ એત્થ નિસીદનમત્તેન, નિપજ્જનમત્તેનેવ વા પાચિત્તિયં. પુનપ્પુનં કરોન્તસ્સાતિ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિસીદતો વા નિપજ્જતો વા.

સઙ્ઘિકે સઙ્ઘિકસઞ્ઞિવેમતિકપુગ્ગલિકસઞ્ઞીનં વસેન તિકપાચિત્તિયં વેદિતબ્બં. તિકદુક્કટં પન પુગ્ગલિકે સઙ્ઘિકસઞ્ઞિવેમતિકઅઞ્ઞપુગ્ગલિકસઞ્ઞીનં વસેન. વિહારસ્સ ઉપચારેતિ તસ્સ બહિ આસન્નપ્પદેસે.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

અનેકકોટ્ઠકાનીતિ અનેકદ્વારકોટ્ઠકાનિ. ‘‘નિક્ખમાતિ વચનં સુત્વા અત્તનો રુચિયા ચે નિક્ખમતિ, અનાપત્તી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૧૨૬) વદન્તિ.

તસ્સ પરિક્ખારનિક્કડ્ઢનેતિ તસ્સ સન્તકં યં કિઞ્ચિ પત્તચીવરપરિસ્સાવનધમ્મકરણમઞ્ચપીઠભિસિબિબ્બોહનાદિભેદં અન્તમસો રજનછલ્લિપિ અત્થિ, તસ્સ પરિક્ખારસ્સ નિક્કડ્ઢને. તઞ્ચાતિ દુક્કટં પરામસતિ. નિક્કડ્ઢાપનેપિ એસેવ નયો. ગાળ્હં બન્ધિત્વા ઠપિતેસુ પન એકાવ આપત્તિ.

ભણ્ડનકારકકલહકારકમેવ સકલસઙ્ઘારામતો નિક્કડ્ઢિતું લભતિ. સો હિ પક્ખં લભિત્વા સઙ્ઘમ્પિ ભિન્દેય્ય. અલજ્જિઆદયો પન અત્તનો વસનટ્ઠાનતોયેવ નિક્કડ્ઢિતબ્બા. સકલસઙ્ઘારામતો નિક્કડ્ઢિતું ન વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘સકલસઙ્ઘારામતોપી’’તિઆદિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉપરિવેહાસકુટિયાતિ ઉપરિમતલે અસન્થતપદરાય કુટિયા. તેનાહ ‘‘ઉપરિ અચ્છન્નતલાયા’’તિઆદિ. યા હિ કાચિ ઉપરિ અચ્છન્નતલા દ્વિભૂમિકકુટિકા વા તિભૂમિકાદિકુટિકા વા, સા ‘‘વેહાસકુટી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદઞ્હિ વેહાસકુટિલક્ખણં. યદિ એવં કસ્મા પદભાજને ‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અસીસઘટ્ટા’’તિ (પાચિ. ૧૩૧) વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને પના’’તિઆદિ. ઇધ અધિપ્પેતં કુટિં દસ્સેતુન્તિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે અધિપ્પેતં વેહાસકુટિં દસ્સેતું. મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સાતિ પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ. સબ્બહેટ્ઠિમાહિ તુલાહિ સીસં ન ઘટ્ટેતીતિ અસીસઘટ્ટા. અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વાતિ અટનિયો વિજ્ઝિત્વા. પવેસિતપાદકન્તિ પવેસિતપાદસિખં. તસ્માતિ ‘‘ભૂમત્થે વા’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. યસ્મા આહચ્ચપાદકાદીસુ યથાવુત્તો અત્થો હોતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ.

સહસાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા. અવેહાસકુટિકાયાતિ ભૂમિયં કતપણ્ણસાલાદીસુ, તત્થ અનાપત્તિ. ન હિ સક્કા તત્થ પરસ્સ પીળા કાતું. સીસઘટ્ટાયાતિ યા સીસં ઘટ્ટા હોતિ, તત્થાપિ અનાપત્તિ. ન હિ સક્કા તત્થ હેટ્ઠાપાસાદે અનોણતેન વિચરિતું, તસ્મા અસઞ્ચરણટ્ઠાનત્તા પરપીળા ન ભવિસ્સતિ. ઉપરિતલં વા પદરસઞ્ચિતન્તિ ઉપરિમતલં દારુફલકેહિ ઘનસન્થતં. કિઞ્ચિ ગણ્હાતિ વાતિ ઉપરિ નાગદન્તકાદીસુ લગ્ગિતં ચીવરાદિં યં કિઞ્ચિ ગણ્હાતિ વા. લગ્ગતિ વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પટિપક્ખભૂતા આણિ પટાણિ. યસ્સા દિન્નાય નિસીદન્તેપિ પાદા ન નિપતન્તિ, એવંભૂતા આણિ મઞ્ચપીઠાનં પાદસિખાસુ દિન્ના હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પાદસીસાન’’ન્તિઆદિ.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સાતિ દ્વારબન્ધસ્સ. સામન્તા અડ્ઢતેય્યહત્થો પદેસોતિ યસ્સ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૩૫) વેમજ્ઝે દ્વારં હોતિ, ઉપરિભાગે ચ ઉચ્ચા ભિત્તિ, તસ્સ તીસુ દિસાસુ સામન્તા અડ્ઢતેય્યહત્થો પદેસો. ખુદ્દકસ્સ પન વિહારસ્સ દ્વીસુ દિસાસુ. તત્રાપિ યં ભિત્તિં વિવરિયમાનં કવાટં આહનતિ, સા અપરિપુણ્ણૂપચારાપિ હોતિ. સચે પન દ્વારસ્સ અધોભાગેપિ લેપોકાસો અત્થિ, તમ્પિ લિમ્પિતું વટ્ટતિ. અગ્ગળટ્ઠપનાયાતિ એત્થ અગ્ગળસદ્દેન તંસમ્બન્ધતો દ્વારફલકસહિતં દ્વારબન્ધનં અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘સકવાટકસ્સા’’તિઆદિ. ‘‘નિચ્ચલભાવત્થાયા’’તિ ઇમિના તઞ્ચ ખો ઠપનં ઇધ નિચ્ચલભાવેનાતિ દસ્સેતિ. કો પનેત્થ અધિપ્પાયોતિ આહ ‘‘કવાટઞ્હી’’તિઆદિ. કમ્પતીતિ ચલતિ. યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય પુનપ્પુનં લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ અગ્ગળટ્ઠપનત્થાય યાવ દ્વારકોસા પુનપ્પુનં અત્તના લિમ્પિતબ્બો વા, પરેહિ લેપાપેતબ્બો વાતિ અત્થો.

નનુ ચાયમત્થો નેવ માતિકાયં, ન પદભાજને વુત્તો, અથ કુતો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપીતિ યદિપિ. અટ્ઠુપ્પત્તિયન્તિ સિક્ખાપદસ્સ નિદાને. અધિકારતોતિ અનુવત્તનતો. આલોકં સન્ધેતિ પિધેતીતિ આલોકસન્ધિ. તેનાહ ‘‘આલોકસન્ધીતિ વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તી’’તિ. તત્થ વાતપાનકવાટકાતિ વાતપાનફલકા. અનુઞ્ઞાતપ્પદેસતો પન અઞ્ઞત્થ પુનપ્પુનં વિલિમ્પિતું વા વિલિમ્પાપેતું વા ન વટ્ટતિ. ‘‘મત્તિકાય કત્તબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા પુન ચતુત્થલેપે દિન્ને પાચિત્તિય’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૩૫) કેચિ. ‘‘પુનપ્પુનં લેપદાનસ્સ વુત્તપ્પમાણતો અઞ્ઞત્થ પટિક્ખિત્તમત્તં ઠપેત્વા પાચિત્તિયસ્સ અવુત્તત્તા દુક્કટ’’ન્તિ અપરે.

અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ સંવિધાતબ્બં. અપ્પહરિતેતિ એત્થ અપ્પસદ્દો ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૫૨, ૩૩૬; સં. નિ. ૨.૧૪૮) વિય અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અહરિતે’’તિ. સાલિવીહિઆદિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૦) પુબ્બણ્ણં ‘‘પુરક્ખતં સસ્સફલ’’ન્તિ કત્વા, તબ્બિપરિયાયતો મુગ્ગમાસાદિ અપરણ્ણં. વુત્તન્તિ વપિતં. ‘‘તસ્મિં ઠત્વા અધિટ્ઠહન્તો દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ ઇમિના યસ્મિં પદેસે સમન્તા વુત્તપ્પમાણે પરિચ્છેદે પુબ્બણ્ણાદીનિ ન સન્તિ, તત્થ વિહારો કારેતબ્બો. યત્થ પન સન્તિ, તત્થ કારાપેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. તથેવાતિ મુખવટ્ટિઅન્તેન. તસ્મિં ઠાતબ્બં પતન્તસ્સ વિહારસ્સ અપતનોકાસત્તા, તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપરિ ન પતેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યથાપરિચ્છિન્નસ્સ પન ઓકાસસ્સ અબ્ભન્તરં વિહારસ્સ પતન્તસ્સ ઓકાસો હોતીતિ અપ્પહરિતેપિ તસ્મિં ઠત્વા અધિટ્ઠાતું ન લભતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સ અન્તો અહરિતેપિ ઠાતું ન લભતી’’તિ.

તતો ચે ઉત્તરીતિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વા પરિયાયાનં વા ઉપરિ ચતુત્થે મગ્ગે વા પરિયાયે વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મગ્ગેન છાદિયમાને’’તિઆદિ. તત્થ મગ્ગેન છાદિયમાનેતિ અપરિક્ખિપિત્વા ઉજુકમેવ છાદિયમાને. પરિયાયેનાતિ પરિક્ખેપેન. તત્થ મગ્ગેન છાદનં ઇટ્ઠકસિલાસુધાહિ લબ્ભતિ, પરિયાયેન છાદનં તિણપણ્ણેહીતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠકસિલાસુધાહી’’તિઆદિ. તસ્મા યથા ઇચ્છતિ, તથા દ્વે મગ્ગે વા દ્વે પરિયાયે વા અધિટ્ઠહિત્વા તતિયં મગ્ગં વા પરિયાયં વા ‘‘એવં છાદેહી’’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બં. સચે ન પક્કમતિ, તુણ્હીભાવેન ઠાતબ્બં. સબ્બમ્પિ ચેતં છદનં છદનૂપરિ વેદિતબ્બં. ઉપરૂપરિછન્નો હિ વિહારો ચિરં અનોવસ્સકો હોતીતિ મઞ્ઞમાના એવં છાદેન્તિ. તિણમુટ્ઠિગણનાયાતિ તિણકરળગણનાય.

તિકપાચિત્તિયન્તિ અતિરેકદ્વત્તિપરિયાયે અતિરેકસઞ્ઞિવેમતિકઊનકસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. સેતવણ્ણાદિકરણેતિ સેતવણ્ણકાળવણ્ણગેરુકપરિકમ્મમાલાકમ્મલતાકમ્મમકરદન્તકપઞ્ચપટિકાનં કરણે. લેણગુહાતિણકુટિકાદીસૂતિ એત્થ લેણન્તિ દ્વારબદ્ધં. ગુહાતિ કેવલા પબ્બતગુહા. તિણકુટિકા પાકટા એવ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

એકસ્મિં ઘટે એકાવ આપત્તીતિ એકસ્મિં ઉદકઘટે એકાવ આપત્તિ. એસ નયો સબ્બભાજનેસુ. વિચ્છિન્દન્તસ્સાતિ ધારં વિચ્છિન્દન્તસ્સ. એકેકં પક્ખિપન્તસ્સાતિ એકેકં તિણં વા પણ્ણં વા મત્તિકં વા અઞ્ઞં વા કટ્ઠગોમયાદિં પક્ખિપન્તસ્સ. પરિયાદાનન્તિ ખયં.

‘‘પદીપે (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૪૦) પતિત્વા પટઙ્ગાદિપાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ જાનન્તસ્સાપિ કુસલચિત્તેન પદીપુજ્જલનં વિય ‘‘સિઞ્ચનેન પાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ પુબ્બભાગે જાનન્તસ્સાપિ ‘‘ઇદં જલં સિઞ્ચામી’’તિ સિઞ્ચન્તસ્સ વધકચિત્તં ન હોતીતિ આહ ‘‘વિના વધકચેતનાયા’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સમત્થિતં હોતિ. તિચિત્તન્તિ કુસલાકુસલાબ્યાકતવસેન તિચિત્તં. તથા હિ પણ્ણત્તિં મદ્દિત્વા સિઞ્ચન્તસ્સ વા સિઞ્ચાપેન્તસ્સ વા અકુસલચિત્તેન હોતિ, ‘‘આસનં ધોવિસ્સામી’’તિ ચિત્તેન ધોવનત્થં સિઞ્ચન્તસ્સ વા સિઞ્ચાપેન્તસ્સ વા કુસલચિત્તેન હોતિ, પણ્ણત્તિં અજાનતા અરહતા સિઞ્ચનાદિકરણે અબ્યાકતચિત્તેન હોતીતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતચિત્તવસેન તિચિત્તં હોતિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભૂતગામવગ્ગો દુતિયો.