૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સાતિ ‘‘સીલવા હોતી’’તિઆદીહિ (પાચિ. ૧૪૭) અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ. અનુઞ્ઞાતાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ નિદાને અનુઞ્ઞાતા. ‘‘વસ્સસતૂપસમ્પન્નાયા’’તિઆદિ વક્ખમાનઅટ્ઠગરુધમ્મદસ્સનં. તત્થ સામીચિકમ્મન્તિ મગ્ગસમ્પદાનબીજનપાનીયાપુચ્છનાદિકં અનુચ્છવિકં વત્તં. આદિસદ્દેન –

‘‘ન ભિક્ખુનિયા અભિક્ખુકે આવાસે વસ્સં વસિતબ્બં, અન્વદ્ધમાસં ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુસઙ્ઘતો દ્વે ધમ્મા પચ્ચાસીસિતબ્બા ઉપોસથપુચ્છકઞ્ચ ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ, વસ્સંવુટ્ઠાય ભિક્ખુનિયા ઉભતોસઙ્ઘે તીહિ ઠાનેહિ પવારેતબ્બં દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, ગરુધમ્મં અજ્ઝાપન્નાય ભિક્ખુનિયા ઉભતોસઙ્ઘે પક્ખમાનત્તં ચરિતબ્બં, દ્વે વસ્સાનિ છસુ ધમ્મેસુ સિક્ખિતસિક્ખાય સિક્ખમાનાય ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પદા પરિયેસિતબ્બા, ન ભિક્ખુનિયા કેનચિ પરિયાયેન ભિક્ખુ અક્કોસિતબ્બો પરિભાસિતબ્બો, અજ્જતગ્ગે ઓવટો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ વચનપથો, અનોવટો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીસુ વચનપથો’’તિ (ચૂળવ. ૪૦૩; અ. નિ. ૮.૫૧) –

ઇમે સત્ત ધમ્મે સઙ્ગણ્હાતિ. ગરુધમ્મેતિ ગરુકે ધમ્મે. તે હિ ગારવં કત્વા ભિક્ખુનીહિ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ગરુધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અઞ્ઞેન વા ધમ્મેનાતિ ઠપેત્વા અટ્ઠ ગરુધમ્મે અઞ્ઞેન યેન કેનચિ ધમ્મેન. ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પન્નમત્તં વા ઓવદતોતિ ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પન્નમત્તં ગરુધમ્મેન ઓવદતો વા. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય યથાવત્થુકમેવ. ‘‘અધમ્મકમ્મે’’તિઆદીસુ ભિક્ખુનોવાદસમ્મુતિકમ્મં ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સમ્મતસ્સાપી’’તિઆદિ. વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો તિકપાચિત્તિયન્તિ વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો વગ્ગસઞ્ઞિવેમતિકસમગ્ગસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. તથા વેમતિકસ્સ ચાતિ અધમ્મકમ્મે વેમતિકસ્સ ચ વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો તિકપાચિત્તિયન્તિ અત્થો. એસ નયો ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો ચાતિ એત્થાપિ. યથા ચ વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો નવ પાચિત્તિયાનિ, એવં અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો સમગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો તસ્મિં સઙ્ઘે વગ્ગસઞ્ઞિવેમતિકસમગ્ગસઞ્ઞીનં વસેન તિકપાચિત્તિયં, તથા વેમતિકસ્સ ચ ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો ચાતિ નવ પાચિત્તિયાનિ. તેનાહ ‘‘સમગ્ગેપિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે નવા’’તિઆદિ. ધમ્મકમ્મે પન અધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો વગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ઓવદતો તિકદુક્કટં, તથા વેમતિકસ્સ, ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો ચાતિ નવ દુક્કટાનિ. સમગ્ગં પન ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ઓવદતો અટ્ઠાતિ સત્તરસ દુક્કટાનિ. તેનાહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. અઞ્ઞં ધમ્મન્તિ અઞ્ઞં સુત્તન્તં વા અભિધમ્મં વા. ‘‘સમગ્ગામ્હાય્યા’’તિ વચનેન હિ ઓવાદં પચ્ચાસીસન્તિ. તસ્મા ઠપેત્વા ઓવાદં અઞ્ઞં ધમ્મં ભણન્તસ્સ દુક્કટં. ઓવાદઞ્ચ અનિય્યાતેત્વાતિ ‘‘એસો ભગિનિ ઓવાદો’’તિ અવત્વા. પરિપુચ્છં દેતીતિ તસ્સાયેવ પગુણાય ગરુધમ્મપાળિયા અત્થં ભણતિ. ઓસારેહીતિ ઉચ્ચારેહિ, કથેહીતિ અત્થો. ઓસારેતીતિ અટ્ઠગરુધમ્મપાળિં વદતિ. પઞ્હં પુટ્ઠોતિ ગરુધમ્મનિસ્સિતં વા ખન્ધાદિનિસ્સિતં વા પઞ્હં ભિક્ખુનિયા પુટ્ઠો.

ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

એકતોઉપસમ્પન્નન્તિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નમત્તં. ઇતો પરમ્પિ ચ યત્થ યત્થ ‘‘એકતોઉપસમ્પન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સબ્બત્થ અયમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના

સંવાસાયાતિ ઉપોસથાદિઅત્થં. ઇતરન્તિ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નં.

ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના

તણ્હાદિટ્ઠીહિ આમસિતબ્બતો આમિસં, ચીવરાદિ, આમિસમેવ હેતુ આમિસહેતુ. તેનાહ ‘‘ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરહેતૂ’’તિ. આદિસદ્દેન પિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાનં ગહણં. અવણ્ણકામતાયાતિ અયસકામતાયેવ.

ધમ્મકમ્મેતિઆદીસુ ભિક્ખુનોવાદસમ્મુતિકમ્મં ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ તિકપાચિત્તિયન્તિ ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિવેમતિકઅધમ્મકમ્મસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. તથેવ અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં વેદિતબ્બં. અસમ્મતન્તિ સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ભારં કત્વા ઠપિતં ઉપસમ્પન્નં. નનુ ઓવાદસમ્મુતિ ઉપસમ્પન્નસ્સેવ દીયતિ, ન સામણેરસ્સાતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ઠપિતો પન બહુસ્સુતો સામણેરો ‘‘અસમ્મતો’’તિ વેદિતબ્બો. પકતિયા ચીવરાદિહેતુ ઓવદન્તં પન એવં ભણન્તસ્સાતિ પકતિયા ચીવરાદિહેતુ ઓવદન્તં ‘‘એસ ચીવરાદિહેતુ ઓવદતી’’તિ સઞ્ઞાય એવં ભણન્તસ્સ. ‘‘ન ચીવરાદિહેતુ ઓવદતી’’તિ સઞ્ઞાય પન એવં ભણન્તસ્સ દુક્કટં. અનામિસન્તરતાતિ આમિસચિત્તાભાવો, ‘‘આમિસહેતુ ઓવદિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તઅજ્ઝાસયાભાવોતિ અત્થો. ચિત્તપરિયાયો હેત્થ અન્તરસદ્દો ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) વિય.

આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના

સૂચિં પવેસેત્વા પવેસેત્વા નીહરણેતિ આરાપથે આરાપથે પાચિત્તિયં. ‘‘સિબ્બિસ્સામી’’તિ પન વિચારેન્તસ્સ, છિન્દન્તસ્સાપિ દુક્કટં. સતક્ખત્તુમ્પિ વિજ્ઝિત્વા સકિં નીહરન્તસ્સાતિ સકલસૂચિં અનીહરન્તો દીઘસુત્તપ્પવેસનત્થં સતક્ખત્તુમ્પિ વિજ્ઝિત્વા સકિં નીહરન્તસ્સ. ‘‘સિબ્બા’’તિ વુત્તોતિ સકિં ‘‘ચીવરં સિબ્બા’’તિ વુત્તો. નિટ્ઠાપેતીતિ સબ્બં સૂચિકમ્મં પરિયોસાપેતિ. તસ્સ આરાપથે આરાપથે પાચિત્તિયન્તિ આણત્તસ્સ સૂચિં પવેસેત્વા પવેસેત્વા નીહરણે એકમેકં પાચિત્તિયં.

ઉદાયિત્થેરન્તિ લાળુદાયિત્થેરં. વુત્તલક્ખણં સિબ્બનં વા સિબ્બાપનં વાતિ ‘‘સૂચિં પવેસેત્વા’’તિઆદિના વુત્તલક્ખણં સિબ્બનં વા સિબ્બાપનં વા.

ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

સંવિદહિત્વાતિ ‘‘એહિ, અસુકગામં ગચ્છામા’’તિ વા ‘‘સ્વે અહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ આગચ્છેય્યાસી’’તિ વા વત્વા. તઞ્ચ ખો સંવિદહનં અત્થતો સઙ્કેતકમ્મન્તિ આહ ‘‘ગમનકાલે સઙ્કેતં કત્વાતિ અત્થો’’તિ. અકપ્પિયભૂમિયં સંવિદહન્તસ્સાતિ અન્તોગામે, ભિક્ખુનિઉપસ્સયદ્વારે, રથિકાય, અઞ્ઞેસુ વા ચતુક્કસિઙ્ઘાટકહત્થિસાલાદીસુ ઠત્વા સંવિદહન્તસ્સ. તેનાહ ‘‘તત્થ ઠપેત્વા’’તિઆદિ. આસન્નસ્સાપીતિ અચ્ચાસન્નસ્સાપિ, રતનમત્તન્તરસ્સાપીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞસ્સ ગામસ્સાતિ યતો નિક્ખમતિ, તતો અઞ્ઞસ્સ ગામસ્સ. તં ઓક્કમન્તસ્સાતિ તં અન્તરગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ. સચે દૂરં ગન્તુકામો હોતિ, ગામૂપચારગણનાય ઓક્કમન્તે ઓક્કમન્તે પુરિમનયેનેવ આપત્તિ. તેનાહ ‘‘ઇતિ ગામૂપચારોક્કમનગણનાય પાચિત્તિયાની’’તિ. તસ્સ તસ્સ પન ગામસ્સ અતિક્કમને અનાપત્તિ. ગામે અસતીતિ અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગામે અસતિ. તસ્મિં પન ગામે સતિ ગામન્તરગણનાયેવ પાચિત્તિયાનિ. અદ્ધયોજનગણનાય પાચિત્તિયન્તિ અદ્ધયોજને અદ્ધયોજને પાચિત્તિયં, એકમેકં અદ્ધયોજનં અતિક્કમન્તસ્સ ‘‘ઇદાનિ અતિક્કમિસ્સામી’’તિ પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયપાદે પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિઞ્હિ નયે અતિક્કમને આપત્તિ, ઓક્કમને અનાપત્તિ.

વિસઙ્કેતેનાતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૮૫) એત્થ ‘‘પુરેભત્તં ગમિસ્સામા’’તિ વત્વા પચ્છાભત્તં ગચ્છન્તિ, ‘‘અજ્જ વા ગમિસ્સામા’’તિ સ્વે ગચ્છન્તિ, એવં કાલવિસઙ્કેતેયેવ અનાપત્તિ. દ્વારવિસઙ્કેતે, પન મગ્ગવિસઙ્કેતે, વા સતિપિ આપત્તિયેવ. આપદાસૂતિ રટ્ઠભેદે ચક્કસમારુળ્હા જાનપદા પરિયાયન્તિ, એવરૂપાસુ આપદાસુ અનાપત્તિ. ચક્કસમારુળ્હાતિ ચ ઇરિયાપથચક્કં વા સકટચક્કં વા સમારુળ્હાતિ અત્થો. માતુગામસિક્ખાપદેનાતિ (પાચિ. ૪૧૩ આદયો) સપ્પાણકવગ્ગે સત્તમસિક્ખાપદેન.

સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના

કીળાપુરેક્ખારોતિ લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કીળાપુરેક્ખારો. તથેવાતિ કીળાવસેનેવ. અગામકતીરપસ્સેનાતિ અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગામાનં અભાવતો અગામકતીરપસ્સેન. પાળિયં ‘‘ઉદ્ધંગામિનિં વા અધોગામિનિં વા’’તિ (પાચિ. ૧૮૬) વચનતો પન વાપિસમુદ્દાદીસુ કીળાપુરેક્ખારતાયપિ ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ. તેનાહ ‘‘સમુદ્દે પન યથાસુખં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. વિસઙ્કેતેનાતિ ઇધાપિ કાલવિસઙ્કેતેનેવ અનાપત્તિ, તિત્થવિસઙ્કેતેન, પન નાવાવિસઙ્કેતેન વા ગચ્છન્તસ્સ આપત્તિયેવ.

સેસન્તિ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહિ અવસેસં, કેચિ પન ‘‘કીળાપુરેક્ખારો ‘સંવિદહિત્વા’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૮૮) વચનતો ઇમં સિક્ખાપદં અકુસલચિત્તં લોકવજ્જં, તસ્મા સેસં નામ ઠપેત્વા ‘પણ્ણત્તિવજ્જં તિચિત્ત’ન્તિ ઇદં દ્વયં અવસેસ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. કીળાપુરેક્ખારતાય હિ અભિરુહિત્વાપિ ગામન્તરોક્કમને, અદ્ધયોજનાતિક્કમે વા સંવેગં પટિલભિત્વા અરહત્તં વા સચ્છિકરેય્ય, નિદ્દં વા ઓક્કમેય્ય, કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિ કરોન્તો ગચ્છેય્ય, કુતો ચસ્સ અકુસલચિત્તસમઙ્ગિતા, યેનિદં સિક્ખાપદં અકુસલચિત્તં, લોકવજ્જઞ્ચ સિયાતિ.

નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના

પરિપાચિતન્તિ પરિપાકમાપાદિતં, યથા લભતિ, તથા કત્વા ઠપિતન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘નેવ તસ્સા’’તિઆદિ તસ્સાતિ યો પરિભુઞ્જેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો. ભિક્ખુસ્સ ગુણં પકાસેત્વાતિ ‘‘અય્યો ભાણકો, અય્યો બહુસ્સુતો’’તિઆદિના (પાચિ. ૧૯૫) ગુણં પકાસેત્વા. પિણ્ડપાતન્તિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં. કમ્મસાધનોયં સમારમ્ભસદ્દોતિ આહ ‘‘સમારદ્ધ’’ન્તિ. પટિયાદિતસ્સાતિ સમ્પાદિતસ્સ. યસ્મા ઞાતકપ્પવારિતેહિ ભિક્ખુસ્સ અત્થાય અસમારદ્ધોપિ પિણ્ડપાતો અત્થતો સમારદ્ધોવ હોતિ યથાસુખં હરાપેતબ્બતો, તસ્મા ‘‘ઞાતકપ્પવારિતાનં વા સન્તક’’ન્તિ વુત્તં.

ઉભયત્થાતિ પરિપાચિતાપરિપાચિતેસુ. અવસેસેતિ ભિક્ખુનિપરિપાચિતેપિ યાગુખજ્જકફલાફલાદિકે સબ્બત્થ. નિમિત્તોભાસપરિકથાવિઞ્ઞત્તિવસેન પન અવસેસેપિ દુક્કટતો ન મુચ્ચતિ.

પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉપરીતિ અચેલકવગ્ગે. ઉપનન્દસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદેનાતિ અપ્પટિચ્છન્ને માતુગામેન સદ્ધિં રહોનિસજ્જસિક્ખાપદેન (પાચિ. ૨૮૪ આદયો). તઞ્હિ ઉપનન્દત્થેરં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તેસુ ચતુત્થભાવતો ‘‘ઉપનન્દસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદ’’ન્તિ વુત્તં. યદિ એકપરિચ્છેદં, અથ કસ્મા વિસું પઞ્ઞત્તન્તિ આહ ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન વિસું પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. તત્થ અટ્ઠુપ્પત્તિવસેનાતિ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિવસેન, ભિક્ખુનિયા એવ રહોનિસજ્જાય ઉપ્પત્તિવસેનાતિ અત્થો. અયં હેત્થાધિપ્પાયો – ચતુત્થસિક્ખાપદવત્થુતો ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થુનો પઠમં ઉપ્પન્નત્તા એકપરિચ્છેદેપિ ઇદં પઠમં વિસું પઞ્ઞત્તન્તિ.

રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઓવાદવગ્ગો તતિયો.