૨. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારનિદ્દેસવણ્ણના

૬. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારે અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતીતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠિતસ્સ તીહિ અનુપસ્સનાહિ પુનપ્પુનં સઙ્ખારે વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનાઞાણેસુ પરિપાકગતેસુ તદઙ્ગવસેન કિલેસપ્પહાનેન પરિસુદ્ધચિત્તસ્સ અનિચ્ચતો વા દુક્ખતો વા અનત્તતો વા મનસિકારક્ખણે વિપસ્સનાઞાણાનુભાવેન પકતિયાવ ઓભાસો ઉપ્પજ્જતીતિ પઠમં તાવ અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો કથિતો. અકુસલો વિપસ્સકો તસ્મિં ઓભાસે ઉપ્પન્ને ‘‘ન ચ વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપો ઓભાસો ઉપ્પન્નપુબ્બો, અદ્ધા મગ્ગં પત્તોમ્હિ, ફલં પત્તોમ્હી’’તિ અમગ્ગંયેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલમેવ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. તસ્સ અમગ્ગં ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલં ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હતો વિપસ્સનાવીથિ ઉક્કન્તા હોતિ. સો અત્તનો વિપસ્સનાવીથિં વિસ્સજ્જેત્વા વિક્ખેપમાપન્નો વા ઓભાસમેવ તણ્હાદિટ્ઠિમઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞમાનો વા નિસીદતિ. સો ખો પનાયં ઓભાસો કસ્સચિ ભિક્ખુનો પલ્લઙ્કટ્ઠાનમત્તમેવ ઓભાસેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સચિ અન્તોગબ્ભં, કસ્સચિ બહિગબ્ભમ્પિ, કસ્સચિ સકલવિહારં, ગાવુતં અડ્ઢયોજનં યોજનં દ્વિયોજનં…પે… કસ્સચિ પથવિતલતો યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા એકાલોકં કુરુમાનો. ભગવતો પન દસસહસ્સિલોકધાતું ઓભાસેન્તો ઉદપાદિ. અયઞ્હિ ઓભાસો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે તં તં ઠાનં ઓભાસેન્તો ઉપ્પજ્જતિ.

ઓભાસો ધમ્મોતિ ઓભાસં આવજ્જતીતિ અયં ઓભાસો મગ્ગધમ્મો ફલધમ્મોતિ વા તં તં ઓભાસં મનસિ કરોતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચન્તિ તતો ઓભાસતો ધમ્મોતિ આવજ્જનકરણતો વા યો ઉપ્પજ્જતિ વિક્ખેપો, સો ઉદ્ધચ્ચં નામાતિ અત્થો. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસોતિ તેન એવં ઉપ્પજ્જમાનેન ઉદ્ધચ્ચેન વિરોધિતચિત્તો, તેન વા ઉદ્ધચ્ચેન કારણભૂતેન તમ્મૂલકકિલેસુપ્પત્તિયા વિરોધિતચિત્તો વિપસ્સકો વિપસ્સનાવીથિં ઓક્કમિત્વા વિક્ખેપં વા તમ્મૂલકકિલેસેસુ વા ઠિતત્તા અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ઉપટ્ઠાનાનિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. ‘‘તેન વુચ્ચતિ ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો’’તિ એવં ઇતિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. હોતિ સો સમયોતિ એવં અસ્સાદવસેન ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તસ્સાપિ યોગિનો સચે ઉપપરિક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, સો એવં પજાનાતિ – ‘‘વિપસ્સના નામ સઙ્ખારારમ્મણા, મગ્ગફલાનિ નિબ્બાનારમ્મણાનિ, ઇમાનિ ચ ચિત્તાનિ સઙ્ખારારમ્મણાનિ, તસ્મા નાયમોભાસો મગ્ગો, ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાયેવ નિબ્બાનસ્સ લોકિકો મગ્ગો’’તિ મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા તં વિક્ખેપં પરિવજ્જયિત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠત્વા સાધુકં સઙ્ખારે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ. એવં ઉપપરિક્ખન્તસ્સ સો સમયો હોતિ. એવં અપસ્સન્તો પન ‘‘મગ્ગફલપ્પત્તોમ્હી’’તિ અધિમાનિકો હોતિ.

યં તં ચિત્તન્તિ યં તં વિપસ્સનાચિત્તં. અજ્ઝત્તમેવાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય આરમ્મણે ગોચરજ્ઝત્તેયેવ. ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ યોગાવચરસ્સ રૂપારૂપધમ્મે તુલયન્તસ્સ તીરયન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ અવિહતવેગં તિખિણં સૂરમતિવિસદં વિપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. પીતિ ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે ખુદ્દિકા પીતિ, ખણિકા પીતિ, ઓક્કન્તિકા પીતિ, ઉબ્બેગા પીતિ, ફરણા પીતીતિ અયં પઞ્ચવિધા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા પીતિ સકલસરીરં પૂરયમાના ઉપ્પજ્જતિ. પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે કાયચિત્તાનં નેવ દરથો, ન ગારવતા, ન કક્ખળતા, ન અકમ્મઞ્ઞતા, ન ગેલઞ્ઞતા, ન વઙ્કતા હોતિ. અથ ખો પનસ્સ કાયચિત્તાનિ પસ્સદ્ધાનિ લહૂનિ મુદૂનિ કમ્મઞ્ઞાનિ પગુણાનિ સુવિસદાનિ ઉજુકાનિયેવ હોન્તિ. સો ઇમેહિ પસ્સદ્ધાદીહિ અનુગ્ગહિતકાયચિત્તો તસ્મિં સમયે અમાનુસિં નામ રતિં અનુભવતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૩-૪) –

એવમસ્સ ઇમં અમાનુસિં રતિં સાધયમાના લહુતાદીહિ સહિતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા કાયચિત્તપસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ. સુખં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે સકલસરીરં અભિસન્દયમાનં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં સુખં ઉપ્પજ્જતિ. અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે ચિત્તચેતસિકાનં અતિસયપસાદભૂતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે અસિથિલમનચ્ચારદ્ધં સુપગ્ગહિતં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં વીરિયં ઉપ્પજ્જતિ. ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે સૂપટ્ઠિતા સુપ્પતિટ્ઠિતા નિખાતા અચલા પબ્બતરાજસદિસા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ ઉપ્પજ્જતિ. સો યં યં ઠાનં આવજ્જતિ સમન્નાહરતિ મનસિ કરોતિ પચ્ચવેક્ખતિ, તં તં ઠાનમસ્સ ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા દિબ્બચક્ખુનો પરલોકો વિય સતિયા ઉપટ્ઠાતિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૪).

ઉપેક્ખાતિ વિપસ્સનુપેક્ખા ચેવ આવજ્જનુપેક્ખા ચ. તસ્મિઞ્હિ સમયે સબ્બસઙ્ખારેસુ મજ્ઝત્તભૂતા વિપસ્સનુપેક્ખાપિ બલવતી ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે આવજ્જનુપેક્ખાપિ. સા હિસ્સ તં તં ઠાનં આવજ્જન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ પત્તપુટે પક્ખન્દતત્તનારાચો વિય ચ સૂરા તિખિણા હુત્વા વહતિ. એવઞ્હિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૪) વુત્તં. વિપસ્સનુપેક્ખાતિ ચેત્થ ‘‘વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા’’તિ આચરિયા વદન્તિ. વિપસ્સનાઞાણે હિ ગય્હમાને ‘‘ઞાણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિપસ્સનાઞાણસ્સ આગતત્તા પુનરુત્તિદોસો હોતિ. તતિયજ્ઝાનવણ્ણનાયઞ્ચ ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાવિપસ્સનુપેક્ખાનમ્પિ અત્થતો એકીભાવો. પઞ્ઞા એવ હિ સા, કિચ્ચવસેન દ્વિધા ભિન્ના’’તિ વુત્તં. તસ્મા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય વુચ્ચમાનાય પુનરુત્તિદોસો ચ ન હોતિ, તતિયજ્ઝાનવણ્ણનાય ચ સમેતિ. યસ્મા ચ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ ‘‘ઞાણં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ પઞ્ઞિન્દ્રિયસદ્ધિન્દ્રિયવીરિયિન્દ્રિયસતિન્દ્રિયાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, સમાધિન્દ્રિયં પન અનિદ્દિટ્ઠં હોતિ, યુગનદ્ધવસેનાપિ ચ સમાધિન્દ્રિયં નિદ્દિસિતબ્બમેવ હોતિ, તસ્મા સમપ્પવત્તો સમાધિ પુન સમાધાને બ્યાપારપ્પહાનકરણેન ‘‘ઉપેક્ખા’’તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતીતિ એવં ઓભાસાદિપટિમણ્ડિતાય વિપસ્સનાય આલયં કુરુમાના સુખુમા સન્તાકારા નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, યા કિલેસોતિ પરિગ્ગહેતુમ્પિ ન સક્કા હોતિ. યથા ચ ઓભાસે, એવં એતેસુપિ અઞ્ઞતરસ્મિં ઉપ્પન્ને યોગાવચરો ‘‘ન ચ વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપં ઞાણં ઉપ્પન્નપુબ્બં, એવરૂપા પીતિ પસ્સદ્ધિ સુખં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાનં ઉપેક્ખા નિકન્તિ ઉપ્પન્નપુબ્બા, અદ્ધા મગ્ગં પત્તોમ્હિ, ફલં પત્તોમ્હી’’તિ અમગ્ગમેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલમેવ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. તસ્સ અમગ્ગં ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલઞ્ચ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હતો વિપસ્સનાવીથિ ઉક્કન્તા હોતિ. સો અત્તનો મૂલકમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા નિકન્તિમેવ અસ્સાદેન્તો નિસીદતિ. એત્થ ચ ઓભાસાદયો ઉપક્કિલેસવત્થુતાય ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા, ન અકુસલત્તા. નિકન્તિ પન ઉપક્કિલેસો ચેવ ઉપક્કિલેસવત્થુ ચ. વત્થુવસેનેવ ચેતે દસ, ગાહવસેન પન સમતિંસ હોન્તિ. કથં? ‘‘મમ ઓભાસો ઉપ્પન્નો’’તિ ગણ્હતો હિ દિટ્ઠિગ્ગાહો હોતિ, ‘‘મનાપો વત ઓભાસો ઉપ્પન્નો’’તિ ગણ્હતો માનગ્ગાહો, ઓભાસં અસ્સાદયતો તણ્હાગ્ગાહો. ઇતિ ઓભાસે દિટ્ઠિમાનતણ્હાવસેન તયો ગાહા. તથા સેસેસુપીતિ એવં ગાહવસેન સમતિંસ ઉપક્કિલેસા હોન્તિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો, અનત્તતો મનસિકરોતોતિ વારેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એકેકઅનુપસ્સનાવસેન હેત્થ એકેકસ્સ વિપસ્સનુપક્કિલેસુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, ન એકસ્સેવ.

તીસુ અનુપસ્સનાસુ. એવં અભેદતો વિપસ્સનાવસેન ઉપક્કિલેસે દસ્સેત્વા પુન ભેદવસેન દસ્સેન્તો રૂપં અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદિમાહ. તત્થ જરામરણં અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનન્તિ જરામરણસ્સ અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં.

૭. યસ્મા પુબ્બે વુત્તાનં સમતિંસાય ઉપક્કિલેસાનં વસેન અકુસલો અબ્યત્તો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ વિકમ્પતિ, ઓભાસાદીસુ એકેકં ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ઓભાસે ચેવ ઞાણે ચાતિઆદિગાથાદ્વયમાહ. તત્થ વિકમ્પતીતિ ઓભાસાદિકે આરમ્મણે નાનાકિલેસવસેન વિવિધા કમ્પતિ વેધતિ. યેહિ ચિત્તં પવેધતીતિ યેહિ પસ્સદ્ધિસુખેહિ ચિત્તં નાનાકિલેસવસેન નાનપ્પકારેન વેધતિ કમ્પતિ. તસ્મા પસ્સદ્ધિયા સુખે ચેવ યોગાવચરો વિકમ્પતીતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉપેક્ખાવજ્જનાય ચેવાતિ ઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય આવજ્જનાય ચેવ વિકમ્પતિ, આવજ્જનુપેક્ખાય ચેવ વિકમ્પતીતિ અત્થો. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૬) પન ‘‘ઉપેક્ખાવજ્જનાયઞ્ચા’’તિ વુત્તં. ઉપેક્ખાય ચાતિ હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારાય ઉપેક્ખાય ચ વિકમ્પતિ, નિકન્તિયા ચ વિકમ્પતીતિ અત્થો. એત્થ ચ દ્વિન્નં ઉપેક્ખાનં નિદ્દિટ્ઠત્તા હેટ્ઠા ‘‘ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તટ્ઠાને ચ ઉભયથા અત્થો વુત્તો. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ ચ એકેકિસ્સાયેવ આવજ્જનુપેક્ખાય સબ્ભાવતો એકેકાયેવ અનુપસ્સના અનિચ્ચં અનિચ્ચં, દુક્ખં દુક્ખં, અનત્તા અનત્તાતિ પુનપ્પુનં ભાવીયતીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા પન કુસલો પણ્ડિતો બ્યત્તો બુદ્ધિસમ્પન્નો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘અયં ખો મે ઓભાસો ઉપ્પન્નો, સો ખો પનાયં અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો’’તિ ઇતિ વા નં પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દતિ ઉપપરિક્ખતિ. અથ વા પનસ્સ એવં હોતિ – સચે ઓભાસો અત્તા ભવેય્ય, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. અનત્તાવ પનાયં ‘‘અત્તા’’તિ ગહિતો. તસ્માયં અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ પસ્સન્તો દિટ્ઠિં ઉગ્ઘાટેતિ. સચે ઓભાસો નિચ્ચો ભવેય્ય, ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. અનિચ્ચોવ પનાયં ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગહિતો. તસ્માયં હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચોતિ પસ્સન્તો માનં સમુગ્ઘાટેતિ. સચે ઓભાસો સુખો ભવેય્ય, ‘‘સુખો’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. દુક્ખોવ પનાયં ‘‘સુખો’’તિ ગહિતો. તસ્માયં ઉપ્પાદવયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખોતિ પસ્સન્તો નિકન્તિં પરિયાદિયતિ. યથા ચ ઓભાસે, એવં સેસેસુપિ.

એવં ઉપપરિક્ખિત્વા ઓભાસં ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. ઞાણં…પે… નિકન્તિં ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. એવં સમનુપસ્સન્તો ઓભાસાદીસુ ન કમ્પતિ ન વેધતિ. તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ઇમાનિ દસ ઠાનાનીતિ ગાથમાહ. તત્થ દસ ઠાનાનીતિ ઓભાસાદીનિ. પઞ્ઞા યસ્સ પરિચ્ચિતાતિ યસ્સ ઉપક્કિલેસવિમુત્તાય પઞ્ઞાય પરિચિતાનિ પુનપ્પુનં ફુટ્ઠાનિ પરિભાવિતાનિ. ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલો હોતીતિ સો પઞ્ઞાય પરિચિતદસટ્ઠાનો યોગાવચરો પુબ્બે વુત્તપ્પકારસ્સ ધમ્મુદ્ધચ્ચસ્સ યથાસભાવપટિવેધેન છેકો હોતિ. ન ચ સમ્મોહ ગચ્છતીતિ ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલત્તાયેવ તણ્હામાનદિટ્ઠુગ્ઘાટવસેન સમ્મોહઞ્ચ ન ગચ્છતિ.

ઇદાનિ પુબ્બે વુત્તમેવ વિધિં અપરેન પરિયાયેન વિભાવેત્વા દસ્સેન્તો વિક્ખિપતિ ચેવ કિલિસ્સતિ ચાતિઆદિગાથમાહ. તત્થ મન્દપઞ્ઞો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ વિક્ખેપઞ્ચ અવસેસકિલેસુપ્પત્તિઞ્ચ પાપુણાતિ. મજ્ઝિમપઞ્ઞો વિક્ખેપમેવ પાપુણાતિ, નાવસેસકિલેસુપ્પત્તિં, સો અધિમાનિકો હોતિ. તિક્ખપઞ્ઞો વિક્ખેપં પાપુણિત્વાપિ તં અધિમાનં પહાય વિપસ્સનં આરભતિ. અતિતિક્ખપઞ્ઞો ન વિક્ખેપં પાપુણાતિ, ન ચાવસેસકિલેસુપ્પત્તિં. વિક્ખિપ્પતિ ચેવાતિ તેસુ મન્દપઞ્ઞો ધમ્મુદ્ધચ્ચસઙ્ખાતં વિક્ખેપઞ્ચેવ પાપુણીયતિ. કિલિસ્સતિ ચાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિકિલેસેહિ કિલેસીયતિ ચ, ઉપતાપીયતિ વિબાધીયતીતિ અત્થો. ચવતિ ચિત્તભાવનાતિ તસ્સ મન્દપઞ્ઞસ્સ વિપસ્સનાચિત્તભાવના કિલેસેસુયેવ ઠાનતો પટિપક્ખાવિહતત્તા ચવતિ, પરિપતતીતિ અત્થો. વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતીતિ મજ્ઝિમપઞ્ઞો વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, કિલેસેહિ ન કિલિસ્સતિ. ભાવના પરિહાયતીતિ તસ્સ મજ્ઝિમપઞ્ઞસ્સ અધિમાનિકત્તા વિપસ્સનારમ્ભાભાવેન વિપસ્સના પરિહાયતિ, નપ્પવત્તતીતિ અત્થો. વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતીતિ તિક્ખપઞ્ઞોપિ વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, કિલેસેહિ ન કિલિસ્સતિ. ભાવના ન પરિહાયતીતિ તસ્સ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ સન્તેપિ વિક્ખેપે તં અધિમાનવિક્ખેપં પહાય વિપસ્સનારમ્ભસબ્ભાવેન વિપસ્સનાભાવના ન પરિહાયતિ, પવત્તતીતિ અત્થો. ન ચ વિક્ખિપતે ચિત્તં ન કિલિસ્સતીતિ અતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ ચિત્તં ન વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, ન ચ કિલેસેહિ કિલિસ્સતિ. ન ચવતિ ચિત્તભાવનાતિ તસ્સ વિપસ્સનાચિત્તભાવના ન ચવતિ, વિક્ખેપકિલેસાભાવેન યથાઠાને તિટ્ઠતીતિ અત્થો.

ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહીતિઆદીસુ ઇદાનિ વુત્તેહિ ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ હેતુભૂતેહિ, કરણભૂતેહિ વા ઓભાસાદિકે દસ ઠાને ચિત્તસ્સ સઙ્ખેપેન ચ વિક્ખેપેન ચ વિગ્ગહિતં માનસં વિક્ખેપકિલેસુપ્પત્તિવિરહિતો ચતુત્થો કુસલો મહાપઞ્ઞો યોગાવચરો મન્દપઞ્ઞાદીનં તિણ્ણં યોગાવચરાનં માનસં એવઞ્ચ એવઞ્ચ હોતીતિ નાનપ્પકારતો જાનાતીતિ સમ્બન્ધતો અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા. સઙ્ખેપોતિ ચેત્થ વિક્ખેપસ્સ ચેવ કિલેસાનઞ્ચ ઉપ્પત્તિવસેન ચિત્તસ્સ લીનભાવો વેદિતબ્બો. વિક્ખેપોતિ ‘‘વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતી’’તિ દ્વીસુ ઠાનેસુ વુત્તવિક્ખેપવસેન ચિત્તસ્સ ઉદ્ધતભાવો વેદિતબ્બોતિ.

યુગનદ્ધકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.