નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

પટિસમ્ભિદામગ્ગ-અટ્ઠકથા

(પઠમો ભાગો)

ગન્થારમ્ભકથા

યો સબ્બલોકાતિગસબ્બસોભા-

યુત્તેહિ સબ્બેહિ ગુણેહિ યુત્તો;

દોસેહિ સબ્બેહિ સવાસનેહિ,

મુત્તો વિમુત્તિં પરમઞ્ચ દાતા.

નિચ્ચં દયાચન્દનસીતચિત્તો,

પઞ્ઞારવિજ્જોતિતસબ્બનેય્યો;

સબ્બેસુ ભૂતેસુ તમગ્ગભૂતં,

ભૂતત્થનાથં સિરસા નમિત્વા.

યો સબ્બભૂતેસુ મુનીવ અગ્ગો, અનન્તસઙ્ખેસુ જિનત્તજેસુ;

અહૂ દયાઞાણગુણેહિ સત્થુલીલાનુકારી જનતાહિતેસુ.

તં સારિપુત્તં મુનિરાજપુત્તં, થેરં થિરાનેકગુણાભિરામં;

પઞ્ઞાપભાવુગ્ગતચારુકિત્તિં, સુસન્તવુત્તિઞ્ચ અથો નમિત્વા.

સદ્ધમ્મચક્કાનુપવત્તકેન, સદ્ધમ્મસેનાપતિસાવકેન;

સુત્તેસુ વુત્તેસુ તથાગતેન, ભૂતત્થવેદિત્તમુપાગતેન.

યો ભાસિતો ભાસિતકોવિદેન, ધમ્મપ્પદીપુજ્જલનાયકેન;

પાઠો વિસિટ્ઠો પટિસમ્ભિદાનં, મગ્ગોતિ તન્નામવિસેસિતો ચ.

વિચિત્તનાનત્તનયોપગૂળ્હો, ગમ્ભીરપઞ્ઞેહિ સદાવગાળ્હો;

અત્તત્થલોકત્થપરાયણેહિ, સંસેવનીયો સુજનેહિ નિચ્ચં.

ઞાણપ્પભેદાવહનસ્સ તસ્સ, યોગીહિનેકેહિ નિસેવિતસ્સ;

અત્થં અપુબ્બં અનુવણ્ણયન્તો, સુત્તઞ્ચ યુત્તિઞ્ચ અનુક્કમન્તો.

અવોક્કમન્તો સમયા સકા ચ, અનામસન્તો સમયં પરઞ્ચ;

પુબ્બોપદેસટ્ઠકથાનયઞ્ચ, યથાનુરૂપં ઉપસંહરન્તો.

વક્ખામહં અટ્ઠકથં જનસ્સ, હિતાય સદ્ધમ્મચિરટ્ઠિતત્થં;

સક્કચ્ચ સદ્ધમ્મપકાસિનિં તં, સુણાથ ધારેથ ચ સાધુ સન્તોતિ.

તત્થ પટિસમ્ભિદાનં મગ્ગોતિ તન્નામવિસેસિતો ચાતિ વુત્તત્તા પટિસમ્ભિદામગ્ગસ્સ પટિસમ્ભિદામગ્ગતા તાવ વત્તબ્બા. ચતસ્સો હિ પટિસમ્ભિદા – અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મપટિસમ્ભિદા, નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, પટિભાનપટિસમ્ભિદાતિ. તાસં પટિસમ્ભિદાનં મગ્ગો અધિગમૂપાયોતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગો, પટિસમ્ભિદાપટિલાભહેતૂતિ વુત્તં હોતિ. કથમયં તાસં મગ્ગો હોતીતિ ચે? પભેદતો દેસિતાય દેસનાય પટિસમ્ભિદાઞાણાવહત્તા. નાનાભેદભિન્નાનઞ્હિ ધમ્માનં નાનાભેદભિન્ના દેસના સોતૂનં અરિયપુગ્ગલાનં પટિસમ્ભિદાઞાણપ્પભેદઞ્ચ સઞ્જનેતિ, પુથુજ્જનાનં આયતિં પટિસમ્ભિદાઞાણપ્પભેદાય ચ પચ્ચયો હોતિ. વુત્તઞ્ચ – ‘‘પભેદતો હિ દેસના ઘનવિનિબ્ભોગપટિસમ્ભિદાઞાણાવહા હોતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧.કામાવચરકુસલપદભાજનીય). અયઞ્ચ નાનાભેદભિન્ના દેસના, તેનસ્સા પટિસમ્ભિદાનં મગ્ગત્તસિદ્ધિ.

તત્થ ચતસ્સોતિ ગણનપરિચ્છેદો. પટિસમ્ભિદાતિ પભેદા. ‘‘અત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮) વુત્તત્તા ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ પભેદા, ઞાણસ્સેવ પભેદા. તસ્મા ‘‘ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા’’તિ ચત્તારો ઞાણપ્પભેદાતિ અત્થો. અત્થપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં અત્થે પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. ધમ્મપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં નિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. પટિભાનપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં પટિભાને પભેદગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા.

તત્થ અત્થોતિ સઙ્ખેપતો હેતુફલં. તઞ્હિ યસ્મા હેતુઅનુસારેન અરીયતિ અધિગમીયતિ પાપુણીયતિ, તસ્મા અત્થોતિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યંકિઞ્ચિ પચ્ચયસમુપ્પન્નં, નિબ્બાનં, ભાસિતત્થો, વિપાકો, કિરિયાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા અત્થોતિ વેદિતબ્બા. તં અત્થં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં અત્થે પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા.

ધમ્મોતિ સઙ્ખેપતો પચ્ચયો. સો હિ યસ્મા તં તં વિદહતિ પવત્તેતિ ચેવ પાપેતિ ચ, તસ્મા ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યો કોચિ ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, અરિયમગ્ગો, ભાસિતં, કુસલં, અકુસલન્તિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ધમ્મોતિ વેદિતબ્બા. તં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. અયમેવ હિ અત્થો અભિધમ્મે (વિભ. ૭૧૯-૭૨૫) –

‘‘દુક્ખે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, દુક્ખસમુદયે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, દુક્ખનિરોધે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા.

‘‘યે ધમ્મા જાતા ભૂતા સઞ્જાતા નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તા પાતુભૂતા, ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, યમ્હા ધમ્મા તે ધમ્મા જાતા ભૂતા સઞ્જાતા નિબ્બત્તા અભિનિબ્બત્તા પાતુભૂતા, તેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા.

‘‘જરામરણે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, જરામરણસમુદયે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, જરામરણનિરોધે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, જરામરણનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા.

‘‘જાતિયા ઞાણં…પે… ભવે ઞાણં…પે… ઉપાદાને ઞાણં…પે… તણ્હાય ઞાણં…પે… વેદનાય ઞાણં…પે… ફસ્સે ઞાણં….પે… સળાયતને ઞાણં….પે… નામરૂપે ઞાણં…પે… વિઞ્ઞાણે ઞાણં…પે… સઙ્ખારેસુ ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, સઙ્ખારસમુદયે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, સઙ્ખારનિરોધે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, સઙ્ખારનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા.

‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં જાનાતિ – સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લં. અયં વુચ્ચતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદા. સો તસ્સ તસ્સેવ ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતિ ‘અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો, અયં ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો’તિ. અયં વુચ્ચતિ અત્થપટિસમ્ભિદા.

‘‘કતમે ધમ્મા કુસલા? યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા યં યં વા પનારબ્ભ તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતિ. ઇમે ધમ્મા કુસલા. ઇમેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિઆદિના નયેન વિભજિત્વા વિભજિત્વા દસ્સિતો.

તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણન્તિ તસ્મિં અત્થે ચ ધમ્મે ચ યા સભાવનિરુત્તિ અબ્યભિચારિવોહારો, તસ્સ અભિલાપે ભાસને ઉદીરણે તં લપિતં ભાસિતં ઉદીરિતં સભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં સભાવનિરુત્તાભિલાપે ‘‘અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ એવં તસ્સા ધમ્મનિરુત્તિસઞ્ઞિતાય સભાવનિરુત્તિયા માગધિકાય સબ્બસત્તાનં મૂલભાસાય પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. એવમયં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા સદ્દારમ્મણા નામ જાતા, ન પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણા. કસ્મા? યસ્મા સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ. પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો હિ ‘‘ફસ્સો’’તિ વુત્તે ‘‘અયં સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ, ‘‘ફસ્સા’’તિ વા ‘‘ફસ્સ’’ન્તિ વા વુત્તે પન ‘‘અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞં પનેસ નામાખ્યાતઉપસગ્ગનિપાતબ્યઞ્જનસદ્દં જાનાતિ ન જાનાતીતિ? યદગ્ગેન સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ, તદગ્ગેન તમ્પિ જાનિસ્સતિ. તં પન નયિદં પટિસમ્ભિદાકિચ્ચન્તિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘ભાસં નામ સત્તા ઉગ્ગણ્હન્તી’’તિ વત્વા ઇદં કથિતં – માતાપિતરો હિ દહરકાલે કુમારકે મઞ્ચે વા પીઠે વા નિપજ્જાપેત્વા તં તં કથયમાના તાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તિ, દારકા તેસં તં તં ભાસં વવત્થાપેન્તિ ‘‘ઇમિના ઇદં વુત્તં, ઇમિના ઇદં વુત્ત’’ન્તિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે સબ્બમ્પિ ભાસં જાનન્તિ. માતા દમિળી, પિતા અન્ધકો. તેસં જાતદારકો સચે માતુ કથં પઠમં સુણાતિ, દમિળભાસં ભાસિસ્સતિ. સચે પિતુ કથં પઠમં સુણાતિ, અન્ધકભાસં ભાસિસ્સતિ. ઉભિન્નમ્પિ પન કથં અસુણન્તો માગધિકભાસં ભાસિસ્સતિ.

યોપિ અગામકે મહાઅરઞ્ઞે નિબ્બત્તો, તત્થ અઞ્ઞો કથેન્તો નામ નત્થિ, સોપિ અત્તનો ધમ્મતાય વચનં સમુટ્ઠાપેન્તો માગધિકભાસમેવ ભાસિસ્સતિ. નિરયે તિરચ્છાનયોનિયં પેત્તિવિસયે મનુસ્સલોકે દેવલોકેતિ સબ્બત્થ માગધિકભાસાવ ઉસ્સન્ના. તત્થ સેસા ઓટ્ટકિરાતઅન્ધકયોનકદમિળભાસાદિકા ભાસા પરિવત્તન્તિ. અયમેવેકા યથાભુચ્ચબ્રહ્મવોહારઅરિયવોહારસઙ્ખાતા માગધિકભાસા ન પરિવત્તતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં તન્તિં આરોપેન્તો માગધિકભાસાય એવ આરોપેસિ. કસ્મા? એવઞ્હિ અત્થં આહરિતું સુખં હોતિ. માગધિકભાસાય હિ તન્તિં આરુળ્હસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં સોતપથાગમનમેવ પપઞ્ચો. સોતે પન સઙ્ઘટ્ટિતમત્તેયેવ નયસતેન નયસહસ્સેન અત્થો ઉપટ્ઠાતિ. અઞ્ઞાય પન ભાસાય તન્તિં આરુળ્હકં પોથેત્વા પોથેત્વા ઉગ્ગહેતબ્બં હોતિ. બહુમ્પિ ઉગ્ગહેત્વા પન પુથુજ્જનસ્સ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તિ નામ નત્થિ, અરિયસાવકો નો પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો નામ નત્થિ.

ઞાણેસુ ઞાણન્તિ સબ્બત્થકઞાણમારમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં ઞાણે પભેદગતં ઞાણં, યથાવુત્તેસુ વા તેસુ તીસુ ઞાણેસુ ગોચરકિચ્ચાદિવસેન વિત્થારગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા.

ઇમા પન ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા દ્વીસુ ઠાનેસુ પભેદં ગચ્છન્તિ, પઞ્ચહિ કારણેહિ વિસદા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. કતમેસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ પભેદં ગચ્છન્તિ? સેક્ખભૂમિયઞ્ચ અસેક્ખભૂમિયઞ્ચ. તત્થ સારિપુત્તત્થેરસ્સ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ મહાકસ્સપત્થેરસ્સ મહાકચ્ચાયનત્થેરસ્સ મહાકોટ્ઠિતત્થેરસ્સાતિ એવમાદીનં અસીતિયાપિ મહાથેરાનં પટિસમ્ભિદા અસેક્ખભૂમિયં પભેદં ગતા, આનન્દત્થેરસ્સ, ચિત્તસ્સ ગહપતિનો, ધમ્મિકસ્સ ઉપાસકસ્સ, ઉપાલિસ્સ ગહપતિનો, ખુજ્જુત્તરાય ઉપાસિકાયાતિએવમાદીનં પટિસમ્ભિદા સેક્ખભૂમિયં પભેદં ગતાતિ ઇમાસુ દ્વીસુ ભૂમીસુ પભેદં ગચ્છન્તિ.

કતમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ વિસદા હોન્તિ? અધિગમેન, પરિયત્તિયા, સવનેન, પરિપુચ્છાય, પુબ્બયોગેન. તત્થ અધિગમો નામ અરહત્તપ્પત્તિ. અરહત્તઞ્હિ પત્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. પરિયત્તિ નામ બુદ્ધવચનં. તઞ્હિ ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. સવનં નામ સદ્ધમ્મસ્સવનં. સક્કચ્ચં અટ્ઠિં કત્વા ધમ્મં સુણન્તસ્સ હિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. પરિપુચ્છા નામ પાળિઅટ્ઠકથાદીસુ ગણ્ઠિપદઅત્થપદવિનિચ્છયકથા. ઉગ્ગહિતપાળિઆદીસુ હિ અત્થં પરિપુચ્છન્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. પુબ્બયોગો નામ પુબ્બબુદ્ધાનં સાસને યોગાવચરતા ગતપચ્ચાગતિકભાવેન યાવ અનુલોમગોત્રભુસમીપં પત્તવિપસ્સનાનુયોગો. પુબ્બયોગાવચરસ્સ હિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ વિસદા હોન્તીતિ.

એતેસુ પન કારણેસુ પરિયત્તિ સવનં પરિપુચ્છાતિ ઇમાનિ તીણિ પભેદસ્સેવ બલવકારણાનિ. પુબ્બયોગો અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયો, પભેદસ્સ હોતિ ન હોતીતિ? હોતિ, ન પન તથા. પરિયત્તિસવનપરિપુચ્છા હિ પુબ્બે હોન્તુ વા મા વા, પુબ્બયોગેન પન પુબ્બે ચેવ એતરહિ ચ સઙ્ખારસમ્મસનં વિના પટિસમ્ભિદા નામ નત્થિ. ઇમે પન દ્વેપિ એકતો હુત્વા પટિસમ્ભિદા ઉપત્થમ્ભેત્વા વિસદા કરોન્તીતિ. અપરે આહુ –

‘‘પુબ્બયોગો બાહુસચ્ચં, દેસભાસા ચ આગમો;

પરિપુચ્છા અધિગમો, ગરુસન્નિસ્સયો તથા;

મિત્તસમ્પત્તિ ચેવાતિ, પટિસમ્ભિદપચ્ચયા’’તિ.

તત્થ પુબ્બયોગો વુત્તનયોવ. બાહુસચ્ચં નામ તેસુ તેસુ સત્થેસુ ચ સિપ્પાયતનેસુ ચ કુસલતા. દેસભાસા નામ એકસતવોહારકુસલતા, વિસેસેન પન માગધિકે કોસલ્લં. આગમો નામ અન્તમસો ઓપમ્મવગ્ગમત્તસ્સપિ બુદ્ધવચનસ્સ પરિયાપુણનં. પરિપુચ્છા નામ એકગાથાયપિ અત્થવિનિચ્છયપુચ્છનં. અધિગમો નામ સોતાપન્નતા વા સકદાગામિતા વા અનાગામિતા વા અરહત્તં વા. ગરુસન્નિસ્સયો નામ સુતપટિભાનબહુલાનં ગરૂનં સન્તિકે વાસો. મિત્તસમ્પત્તિ નામ તથારૂપાનંયેવ મિત્તાનં પટિલાભોતિ.

તત્થ બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ પુબ્બયોગઞ્ચેવ અધિગમઞ્ચ નિસ્સાય પટિસમ્ભિદા પાપુણન્તિ, સાવકા સબ્બાનિપિ એતાનિ કારણાનિ. પટિસમ્ભિદાપ્પત્તિયા ચ પાટિયેક્કો કમ્મટ્ઠાનભાવનાનુયોગો નામ નત્થિ, સેક્ખાનં પન સેક્ખફલવિમોક્ખન્તિકા, અસેક્ખાનં અસેક્ખફલવિમોક્ખન્તિકા ચ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તિ હોતિ. તથાગતાનઞ્હિ દસ બલાનિ વિય અરિયાનં અરિયફલેહેવ પટિસમ્ભિદા ઇજ્ઝન્તીતિ. ઇમાસં ચતસ્સન્નં પટિસમ્ભિદાનં મગ્ગોતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગો, પટિસમ્ભિદામગ્ગો એવ પકરણં પટિસમ્ભિદામગ્ગપ્પકરણં, પકારેન કરીયન્તે વુચ્ચન્તે એત્થ નાનાભેદભિન્ના ગમ્ભીરા અત્થા ઇતિ પકરણં.

તદેતં પટિસમ્ભિદામગ્ગપ્પકરણં અત્થસમ્પન્નં બ્યઞ્જનસમ્પન્નં ગમ્ભીરં ગમ્ભીરત્થં લોકુત્તરપ્પકાસનં સુઞ્ઞતાપટિસઞ્ઞુત્તં પટિપત્તિફલવિસેસસાધનં પટિપત્તિપટિપક્ખપટિસેધનં યોગાવચરાનં ઞાણવરરતનાકરભૂતં ધમ્મકથિકાનં ધમ્મકથાવિલાસવિસેસહેતુભૂતં સંસારભીરુકાનં દુક્ખનિસ્સરણં તદુપાયદસ્સનેન અસ્સાસજનનત્થં તપ્પટિપક્ખનાસનત્થઞ્ચ ગમ્ભીરત્થાનઞ્ચ અનેકેસં સુત્તન્તપદાનં અત્થવિવરણેન સુજનહદયપરિતોસજનનત્થં તથાગતેન અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સબ્બત્થ અપ્પટિહતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમહાપદીપાવભાસેન સકલજનવિત્થતમહાકરુણાસિનેહસિનિદ્ધહદયેન વેનેય્યજનહદયગતકિલેસન્ધકારવિધમનત્થમુજ્જલિતસ્સ સદ્ધમ્મમહાપદીપસ્સ તદધિપ્પાયવિકાસનસિનેહપરિસેકેન પઞ્ચવસ્સસહસ્સમવિરતમુજ્જલનમિચ્છતા લોકાનુકમ્પકેન સત્થુકપ્પેન ધમ્મરાજસ્સ ધમ્મસેનાપતિના આયસ્મતા સારિપુત્તત્થેરેન ભાસિતં સુત્વા આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે યથાસુતમેવ સઙ્ગીતિં આરોપિતં.

તદેતં વિનયપિટકં સુત્તન્તપિટકં અભિધમ્મપિટકન્તિ તીસુ પિટકેસુ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્નં. દીઘનિકાયો મજ્ઝિમનિકાયો સંયુત્તનિકાયો અઙ્ગુત્તરનિકાયો ખુદ્દકનિકાયોતિ પઞ્ચસુ મહાનિકાયેસુ ખુદ્દકમહાનિકાયપરિયાપન્નં. સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લન્તિ નવસુ સત્થુ સાસનઙ્ગેસુ યથાસમ્ભવં ગેય્યવેય્યાકરણઙ્ગદ્વયસઙ્ગહિતં.

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ. (થેરગા. ૧૦૨૭) –

ધમ્મભણ્ડાગારિકત્થેરેન પન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એતદગ્ગં આરોપિતેન પટિઞ્ઞાતાનં ચતુરાસીતિયા ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનં ભિક્ખુતો ગહિતેસુ દ્વીસુ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સેસુ અનેકસતધમ્મક્ખન્ધસઙ્ગહિતં. તસ્સ તયો વગ્ગા – મહાવગ્ગો, મજ્ઝિમવગ્ગો, ચૂળવગ્ગોતિ. એકેકસ્મિં વગ્ગસ્મિં દસદસકં કત્વા ઞાણકથાદિકા માતિકાકથાપરિયોસાના સમતિંસ કથા. એવમનેકધા વવત્થાપિતસ્સ ઇમસ્સ પટિસમ્ભિદામગ્ગપ્પકરણસ્સ અનુપુબ્બં અપુબ્બપદત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ. ઇમઞ્હિ પકરણં પાઠતો અત્થતો ઉદ્દિસન્તેન ચ નિદ્દિસન્તેન ચ સક્કચ્ચં ઉદ્દિસિતબ્બં નિદ્દિસિતબ્બઞ્ચ, ઉગ્ગણ્હન્તેનાપિ સક્કચ્ચં ઉગ્ગહેતબ્બં ધારેતબ્બઞ્ચ. તં કિસ્સહેતુ? ગમ્ભીરત્તા ઇમસ્સ પકરણસ્સ લોકહિતાય લોકે ચિરટ્ઠિતત્થં.

તત્થ સમતિંસાય કથાસુ ઞાણકથા કસ્મા આદિતો કથિતાતિ ચે? ઞાણસ્સ પટિપત્તિમલવિસોધકત્તેન પટિપત્તિયા આદિભૂતત્તા. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘તસ્માતિહ ત્વં ભિક્ખુ, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલાનં ધમ્માનં. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯)?

ઉજુકા દિટ્ઠીતિ હિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતં ઞાણં વુત્તં. તસ્માપિ ઞાણકથા આદિતો કથિતા.

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ પુબ્બઙ્ગમા હોતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ પુબ્બઙ્ગમા હોતિ? સમ્માદિટ્ઠિં ‘સમ્માદિટ્ઠી’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિં ‘મિચ્છાદિટ્ઠી’તિ પજાનાતિ. સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્માસઙ્કપ્પં ‘સમ્માસઙ્કપ્પો’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પં ‘મિચ્છાસઙ્કપ્પો’તિ પજાનાતિ. સમ્માવાચં ‘સમ્માવાચા’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાવાચં ‘મિચ્છાવાચા’તિ પજાનાતિ. સમ્માકમ્મન્તં ‘સમ્માકમ્મન્તો’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાકમ્મન્તં ‘મિચ્છાકમ્મન્તો’તિ પજાનાતિ. સમ્માઆજીવં ‘સમ્માઆજીવો’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાઆજીવં ‘મિચ્છાઆજીવો’તિ પજાનાતિ. સમ્માવાયામં ‘સમ્માવાયામો’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાવાયામં ‘મિચ્છાવાયામો’તિ પજાનાતિ. સમ્માસતિં ‘સમ્માસતી’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાસતિં ‘મિચ્છાસતી’તિ પજાનાતિ. સમ્માસમાધિં ‘સમ્માસમાધી’તિ પજાનાતિ, મિચ્છાસમાધિં ‘મિચ્છાસમાધી’તિ પજાનાતિ. સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬ આદયો).

પુબ્બઙ્ગમભૂતાય હિ સમ્માદિટ્ઠિયા સિદ્ધાય મિચ્છાદિટ્ઠીનમ્પિ મિચ્છાદિટ્ઠિભાવં જાનિસ્સતીતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતં ઞાણં તાવ સોધેતું ઞાણકથા આદિતો કથિતા.

‘‘અપિચુદાયિ, તિટ્ઠતુ પુબ્બન્તો, તિટ્ઠતુ અપરન્તો, ધમ્મં તે દેસેસ્સામિ – ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતિ, ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૭૧) ચ –

પુબ્બન્તાપરન્તદિટ્ઠિયો ઠપેત્વા ઞાણસ્સેવ વુત્તત્તા ઞાણકથા આદિતો કથિતા.

‘‘અલં, સુભદ્દ, તિટ્ઠતેતં ‘સબ્બે તે સકાય પટિઞ્ઞાય અબ્ભઞ્ઞિંસુ, સબ્બેવ ન અબ્ભઞ્ઞિંસુ, ઉદાહુ એકચ્ચે અબ્ભઞ્ઞિંસુ, એકચ્ચે ન અબ્ભઞ્ઞિંસૂ’તિ. ધમ્મં તે, સુભદ્દ, દેસેસ્સામિ, તં સુણાહિ સાધુકં મનસિકરોહિ, ભાસિસ્સામી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૩) ચ –

પુથુસમણબ્રાહ્મણપરપ્પવાદાનં વાદે ઠપેત્વા અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ દેસિતત્તા, અટ્ઠઙ્ગિકે ચ મગ્ગે સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ પધાનત્તા ઞાણકથા આદિતો કથિતા.

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ સપ્પુરિસસંસેવો, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસો મનસિકારો, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૪૬; દી. નિ. ૩.૩૧૧) ચ –

‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતિ, પયિરુપાસન્તો સોતં ઓદહતિ, ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, સુત્વા ધમ્મં ધારેતિ, ધાતાનં ધમ્માનં પઞ્ઞાય અત્થં ઉપપરિક્ખતિ, અત્થં ઉપપરિક્ખતો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા છન્દો જાયતિ, છન્દજાતો ઉસ્સહતિ, ઉસ્સહિત્વા તુલેતિ, તુલયિત્વા પદહતિ, પહિતત્તો કાયેન ચેવ પરમત્થસચ્ચં સચ્છિકરોતિ, પઞ્ઞાય ચ નં પટિવિજ્ઝ પસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩, ૪૩૨) ચ –

‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ…પે… સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણ’’ન્તિ આદીનિ (દી. નિ. ૧.૧૯૦) ચ –

અનેકાનિ સુત્તન્તપદાનિ અનુલોમેન્તેન સુતમયે ઞાણં આદિં કત્વા યથાક્કમેન ઞાણકથા આદિતો કથિતા.

સા પનાયં ઞાણકથા ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન દ્વિધા ઠિતા. ઉદ્દેસે ‘‘સોતાવધાને પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણ’’ન્તિઆદિના નયેન તેસત્તતિ ઞાણાનિ માતિકાવસેન ઉદ્દિટ્ઠાનિ. નિદ્દેસે ‘‘કથં સોતાવધાને પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણં. ‘ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા’તિ સોતાવધાનં, તંપજાનના પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણ’’ન્તિઆદિના નયેન તાનિયેવ તેસત્તતિ ઞાણાનિ વિત્થારવસેન નિદ્દિટ્ઠાનીતિ.

ગન્થારમ્ભકથા નિટ્ઠિતા.

(૧) મહાવગ્ગો

૧. ઞાણકથા

માતિકાવણ્ણના

૧. તત્થ ઉદ્દેસે તાવ સોતાવધાને પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણન્તિ એત્થ સોતસદ્દો અનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ –

મંસવિઞ્ઞાણઞાણેસુ, તણ્હાદીસુ ચ દિસ્સતિ;

ધારાયં અરિયમગ્ગે, ચિત્તસન્તતિયમ્પિ ચ.

‘‘સોતાયતનં સોતધાતુ સોતિન્દ્રિય’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૧૫૭) હિ અયં સોતસદ્દો મંસસોતે દિસ્સતિ. ‘‘સોતેન સદ્દં સુત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯૫) સોતવિઞ્ઞાણે. ‘‘દિબ્બાય સોતધાતુયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૫૬) ઞાણસોતે. ‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિન્તિ યાનિ એતાનિ સોતાનિ મયા કિત્તિતાનિ પકિત્તિતાનિ આચિક્ખિતાનિ દેસિતાનિ પઞ્ઞપિતાનિ પટ્ઠપિતાનિ વિવરિતાનિ વિભત્તાનિ ઉત્તાનીકતાનિ પકાસિતાનિ. સેય્યથિદં – તણ્હાસોતો દિટ્ઠિસોતો કિલેસસોતો દુચ્ચરિતસોતો અવિજ્જાસોતો’’તિઆદીસુ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪) તણ્હાદીસુ પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ. ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) ઉદકધારાયં. ‘‘અરિયસ્સેતં, આવુસો, અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં, યદિદં સોતો’’તિઆદીસુ અરિયમગ્ગે. ‘‘પુરિસસ્સ ચ વિઞ્ઞાણસોતં પજાનાતિ ઉભયતો અબ્બોચ્છિન્નં ઇધ લોકે પતિટ્ઠિતઞ્ચ પરલોકે પતિટ્ઠિતઞ્ચા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૪૯) ચિત્તસન્તતિયં. ઇધ પનાયં મંસસોતે દટ્ઠબ્બો. તેન સોતેન હેતુભૂતેન, કરણભૂતેન વા અવધીયતિ અવત્થાપીયતિ અપ્પીયતીતિ સોતાવધાનં. કિં તં? સુતં. સુતઞ્ચ નામ ‘‘બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) વિય સોતદ્વારાનુસારેન વિઞ્ઞાતં અવધારિતં ધમ્મજાતં, તં ઇધ સોતાવધાનન્તિ વુત્તં. તસ્મિં સોતાવધાનસઙ્ખાતે સુતે પવત્તા પઞ્ઞા સોતાવધાને પઞ્ઞા. પઞ્ઞાતિ ચ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણસઙ્ખાતેન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન પઞ્ઞા, તેન તેન વા અનિચ્ચાદિના પકારેન ધમ્મે જાનાતીતિપિ પઞ્ઞા.

સુતમયે ઞાણન્તિ એત્થ સુતસદ્દો તાવ સઉપસગ્ગો અનુપસગ્ગો ચ –

ગમને વિસ્સુતે તિન્તેનુયોગોપચિતેપિ ચ;

સદ્દે ચ સોતદ્વારાનુસારઞાતે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિસ્સ ‘‘સેનાય પસુતો’’તિઆદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧; મહાવ. ૫) વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) તિન્તા તિન્તસ્સાતિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપસુતા ધીરા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) અનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૭.૧૨; પે. વ. ૨૫) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સદ્દોતિ અત્થો. ‘‘બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન વિઞ્ઞાતં ઉપધારિતન્તિ અત્થો. સુતમયે ઞાણન્તિ યા એસા એતં સુતં વિઞ્ઞાતં અવધારિતં સદ્ધમ્મં આરબ્ભ આરમ્મણં કત્વા સબ્બપઠમઞ્ચ અપરાપરઞ્ચ પવત્તા પઞ્ઞા, તં ‘‘સુતમયે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ, સુતમયં ઞાણન્તિ અત્થો. સુતમયેતિ ચ પચ્ચત્તવચનમેતં, યથા ‘‘ન હેવં વત્તબ્બે’’ (કથા. ૧, ૧૫-૧૮). ‘‘વનપ્પગુમ્બે યથા ફુસ્સિતગ્ગે’’ (ખુ. પા. ૬.૧૩; સુ. નિ. ૨૩૬). ‘‘નત્થિ અત્તકારે નત્થિ પરકારે નત્થિ પુરિસકારે’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૬૮) પચ્ચત્તવચનં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં – ‘‘સુતમયં ઞાણન્તિ અત્થો’’તિ.

અથ વા સુતેન પકતો ફસ્સાદિકો ધમ્મપુઞ્જો સુતમયો, તસ્મિં સુતમયે ધમ્મપુઞ્જે પવત્તં તંસમ્પયુત્તં ઞાણં સુતમયે ઞાણં. સભાવસામઞ્ઞલક્ખણવસેન ધમ્મે જાનાતીતિ ઞાણં. તંયેવ ઞાણં પરિયાયવચનેન અધિપ્પાયપકાસનત્થં અનિયમેન ‘‘પઞ્ઞા’’તિ વત્વા પચ્છા અધિપ્પેતં ‘‘ઞાણ’’ન્તિ નિયમેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઞાણઞ્ચ નામ સભાવપટિવેધલક્ખણં, અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણં વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસં પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાનં અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય. ‘‘સમાહિતો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૭૧) વચનતો સમાધિપદટ્ઠાનં. લક્ખણાદીસુ હિ સભાવો વા સામઞ્ઞં વા લક્ખણં નામ, કિચ્ચં વા સમ્પત્તિ વા રસો નામ, ઉપટ્ઠાનાકારો વા ફલં વા પચ્ચુપટ્ઠાનં નામ, આસન્નકારણં પદટ્ઠાનં નામાતિ વેદિતબ્બં.

૨. સુત્વાન સંવરે પઞ્ઞાતિ –

પાતિમોક્ખો સતી ચેવ, ઞાણં ખન્તિ તથેવ ચ;

વીરિયં પઞ્ચિમે ધમ્મા, સંવરાતિ પકાસિતા.

‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) આગતો પાતિમોક્ખસંવરો. ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતિ નાનુબ્યઞ્જનગ્ગાહી. યત્વાધિકરણમેનં ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં વિહરન્તં અભિજ્ઝાદોમનસ્સા પાપકા અકુસલા ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું, તસ્સ સંવરાય પટિપજ્જતિ, રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) નયેન આગતો સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં (અજિતાતિ ભગવા),

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ . (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૬૦; સુ. નિ. ૧૦૪૧) –

આગતો ઞાણસંવરો. ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા પટિસેવના પહાતબ્બા? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન આગતો પચ્ચયપટિસેવનાસંવરો, સોપિ ઞાણસંવરેનેવ સઙ્ગહિતો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સ જિઘચ્છાય પિપાસાય ડંસમકસવાતાતપસરિસપસમ્ફસ્સાનં દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં ઉપ્પન્નાનં સારીરિકાનં વેદનાનં દુક્ખાનં તિબ્બાનં ખરાનં કટુકાનં અસાતાનં અમનાપાનં પાણહરાનં અધિવાસકજાતિકો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) આગતો ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તીકરોતિ અનભાવં ગમેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) નયેન આગતો વીરિયસંવરો. ‘‘ઇધ અરિયસાવકો મિચ્છાઆજીવં પહાય સમ્માઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૮) આગતો આજીવપારિસુદ્ધિસંવરો, સોપિ વીરિયસંવરેનેવ સઙ્ગહિતો. તેસુ સત્તસુ સંવરેસુ પાતિમોક્ખસંવરઇન્દ્રિયસંવરઆજીવપારિસુદ્ધિપચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતા ચત્તારો સંવરા ઇધાધિપ્પેતા, તેસુ ચ વિસેસેન પાતિમોક્ખસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો સંવરોતિ વુચ્ચતિ. સુતમયઞાણે વુત્તં ધમ્મં સુત્વા સંવરન્તસ્સ સંવરં કરોન્તસ્સ તસ્મિં સંવરે પવત્તા તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા ‘‘સુત્વાન સંવરે પઞ્ઞા’’તિ વુત્તા. અથ વા હેતુઅત્થે સુત્વાતિ વચનસ્સ સમ્ભવતો સુતહેતુના સંવરે પઞ્ઞાતિપિ અત્થો.

સીલમયે ઞાણન્તિ એત્થ સીલન્તિ સીલનટ્ઠેન સીલં. કિમિદં સીલનં નામ? સમાધાનં વા, કાયકમ્માદીનં સુસીલ્યવસેન અવિપ્પકિણ્ણતાતિ અત્થો. ઉપધારણં વા, કુસલાનં ધમ્માનં પતિટ્ઠાવસેન આધારભાવોતિ અત્થો. એતદેવ હિ એત્થ અત્થદ્વયં સદ્દલક્ખણવિદૂ અનુજાનન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘‘અધિસેવનટ્ઠેન આચારટ્ઠેન તસ્સીલટ્ઠેન સિરટ્ઠેન સીતલટ્ઠેન સિવટ્ઠેન સીલ’’ન્તિ વણ્ણયન્તિ.

સીલનં લક્ખણં તસ્સ, ભિન્નસ્સાપિ અનેકધા;

સનિદસ્સનત્તં રૂપસ્સ, યથા ભિન્નસ્સ નેકધા.

યથા હિ નીલપીતાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ સનિદસ્સનત્તં લક્ખણં નીલાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સનિદસ્સનભાવાનતિક્કમનતો, તથા સીલસ્સ ચેતનાદિભેદેન અનેકધા ભિન્નસ્સાપિ યદેતં કાયકમ્માદીનં સમાધાનવસેન કુસલાનઞ્ચ ધમ્માનં પતિટ્ઠાનવસેન વુત્તં સીલનં, તદેવ લક્ખણં ચેતનાદિભેદેન ભિન્નસ્સાપિ સમાધાનપતિટ્ઠાનભાવાનતિક્કમનતો. એવંલક્ખણસ્સ પનસ્સ –

‘‘દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનતા, અનવજ્જગુણો તથા;

કિચ્ચસમ્પત્તિ અત્થેન, રસો નામ પવુચ્ચતિ’’.

તસ્મા ઇદં સીલં નામ કિચ્ચટ્ઠેન રસેન દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસં, સમ્પત્તિઅત્થેન રસેન અનવજ્જરસન્તિ વેદિતબ્બં.

સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, તયિદં તસ્સ વિઞ્ઞુહિ;

ઓત્તપ્પઞ્ચ હિરી ચેવ, પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં. –

તયિદં સીલં ‘‘કાયસોચેય્યં વચીસોચેય્યં મનોસોચેય્ય’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૬૬) એવં વુત્તસોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, સુચિભાવેન પચ્ચુપટ્ઠાતિ ગહણભાવં ગચ્છતિ. હિરોત્તપ્પઞ્ચ પન તસ્સ વિઞ્ઞૂહિ પદટ્ઠાનન્તિ વણ્ણિતં, આસન્નકારણન્તિ અત્થો. હિરોત્તપ્પે હિ સતિ સીલં ઉપ્પજ્જતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ, અસતિ નેવ ઉપ્પજ્જતિ ન તિટ્ઠતીતિ એવંવિધેન સીલેન સહગતં તંસમ્પયુત્તં ઞાણં સીલમયે ઞાણં. અથ વા સીલમેવ પકતં સીલમયં, તસ્મિં સીલમયે તંસમ્પયુત્તં ઞાણં. અસંવરે આદીનવપચ્ચવેક્ખણા ચ, સંવરે આનિસંસપચ્ચવેક્ખણા ચ, સંવરપારિસુદ્ધિપચ્ચવેક્ખણા ચ, સંવરસંકિલેસવોદાનપચ્ચવેક્ખણા ચ સીલમયઞાણેનેવ સઙ્ગહિતા.

૩. સંવરિત્વા સમાદહને પઞ્ઞાતિ સીલમયઞાણે વુત્તસીલસંવરેન સંવરિત્વા સંવરં કત્વા સીલે પતિટ્ઠાય સમાદહન્તસ્સ ઉપચારપ્પનાવસેન ચિત્તેકગ્ગતં કરોન્તસ્સ તસ્મિં સમાદહને પવત્તા તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા. સમં સમ્મા ચ આદહનં ઠપનન્તિ ચ સમાદહનં, સમાધિસ્સેવેતં પરિયાયવચનં.

સમાધિભાવનામયે ઞાણન્તિ એત્થ કુસલચિત્તેકગ્ગતા સમાધિ. કેનટ્ઠેન સમાધિ? સમાધાનટ્ઠેન સમાધિ. કિમિદં સમાધાનં નામ? એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકાનં સમં સમ્મા ચ આધાનં, ઠપનન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા યસ્સ ધમ્મસ્સાનુભાવેન એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકા સમં સમ્મા ચ અવિક્ખિપમાના અવિપ્પકિણ્ણા ચ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, ઇદં સમાધાનન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્સ ખો પન સમાધિસ્સ –

લક્ખણં તુ અવિક્ખેપો, વિક્ખેપવિદ્ધંસનં રસો;

અકમ્પનમુપટ્ઠાનં, પદટ્ઠાનં સુખં પન.

ભાવીયતિ વડ્ઢીયતીતિ ભાવના, સમાધિ એવ ભાવના સમાધિભાવના, સમાધિસ્સ વા ભાવના વડ્ઢના સમાધિભાવના. સમાધિભાવનાવચનેન અઞ્ઞં ભાવનં પટિક્ખિપતિ. પુબ્બે વિય ઉપચારપ્પનાવસેન સમાધિભાવનામયે ઞાણં.

૪. પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞાતિ એત્થ પટિચ્ચ ફલમેતીતિ પચ્ચયો. પટિચ્ચાતિ ન વિના તેન, અપચ્ચક્ખિત્વાતિ અત્થો. એતીતિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચાતિ અત્થો. અપિચ ઉપકારકત્થો પચ્ચયત્થો, તસ્સ પચ્ચયસ્સ બહુવિધત્તા પચ્ચયાનં પરિગ્ગહે વવત્થાપને ચ પઞ્ઞા પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા.

ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ એત્થ ધમ્મસદ્દો તાવ સભાવપઞ્ઞાપુઞ્ઞપઞ્ઞત્તિઆપત્તિપરિયત્તિનિસ્સત્તતાવિકારગુણપચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાદીસુ દિસ્સતિ. અયઞ્હિ ‘‘કુસલા ધમ્મા અકુસલા ધમ્મા અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧) સભાવે દિસ્સતિ.

‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, સદ્ધસ્સ ઘરમેસિનો;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, સ વે પેચ્ચ ન સોચતી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૯૦) –

આદીસુ પઞ્ઞાયં.

‘‘ન હિ ધમ્મો અધમ્મો ચ, ઉભો સમવિપાકિનો;

અધમ્મો નિરયં નેતિ, ધમ્મો પાપેતિ સુગ્ગતિ’’ન્તિ. (થેરગા. ૩૦૪) –

આદીસુ પુઞ્ઞે. ‘‘પઞ્ઞત્તિધમ્મા નિરુત્તિધમ્મા અધિવચનધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૬-૧૦૮) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘પારાજિકા ધમ્મા સઙ્ઘાદિસેસા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૩-૨૩૪) આપત્તિયં. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં જાનાતિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) પરિયત્તિયં. ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તિ (ધ. સ. ૧૨૧). ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૧૫) નિસ્સત્તતાયં. ‘‘જાતિધમ્મા જરાધમ્મા મરણધમ્મા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧૦.૧૦૭) વિકારે. ‘‘છન્નં બુદ્ધધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (મહાનિ. ૫૦) ગુણે. ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) પચ્ચયે. ‘‘ઠિતાવ સા ધાતુ ધમ્મટ્ઠિતતા ધમ્મનિયામતા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૨૦; અ. નિ. ૩.૧૩૭) પચ્ચયુપ્પન્ને. સ્વાયમિધાપિ પચ્ચયુપ્પન્ને દટ્ઠબ્બો. અત્થતો પન અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ વા, પચ્ચયેહિ ધારીયન્તીતિ વા, અત્તનો ફલં ધારેન્તીતિ વા, અત્તનો પરિપૂરકં અપાયેસુ અપતમાનં ધારેન્તીતિ વા, સકસકલક્ખણે ધારેન્તીતિ વા, ચિત્તેન અવધારીયન્તીતિ વા યથાયોગં ધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ. ઇધ પન અત્તનો પચ્ચયેહિ ધારીયન્તીતિ ધમ્મા, પચ્ચયસમુપ્પન્ના ધમ્મા તિટ્ઠન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ પવત્તન્તિ ચ એતાયાતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયધમ્માનમેતં અધિવચનં. તસ્સં ધમ્મટ્ઠિતિયં ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. ઇદઞ્હિ સમાધિભાવનામયઞાણે વુત્તસમાધિના સમાહિતેન ચિત્તેન યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થાય યોગમારભિત્વા વવત્થાપિતનામરૂપસ્સ તેસં નામરૂપાનં પચ્ચયપરિગ્ગહપરિયાયં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘નામરૂપવવત્થાને ઞાણ’’ન્તિ અવત્વા એવ કસ્મા ‘‘ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ ચે? પચ્ચયપરિગ્ગહેનેવ પચ્ચયસમુપ્પન્નપરિગ્ગહસ્સ સિદ્ધત્તા. પચ્ચયસમુપ્પન્ને હિ અપરિગ્ગહિતે પચ્ચયપરિગ્ગહો ન સક્કા હોતિ કાતું. તસ્મા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણગહણેનેવ તસ્સ હેતુભૂતં પુબ્બે સિદ્ધં નામરૂપવવત્થાનઞાણં વુત્તમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. કસ્મા દુતિયતતિયઞાણં વિય ‘‘સમાદહિત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા’’તિ ન વુત્તન્તિ ચે? સમથવિપસ્સનાનં યુગનદ્ધત્તા.

‘‘સમાદહિત્વા યથા ચે વિપસ્સતિ, વિપસ્સમાનો તથા ચે સમાદહે;

વિપસ્સના ચ સમથો તદા અહુ, સમાનભાગા યુગનદ્ધા વત્તરે’’તિ. –

હિ વુત્તં. તસ્મા સમાધિં અવિસ્સજ્જેત્વા સમાધિઞ્ચ ઞાણઞ્ચ યુગનદ્ધં કત્વા યાવ અરિયમગ્ગો, તાવ ઉસ્સુક્કાપેતબ્બન્તિ ઞાપનત્થં ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’મિચ્ચેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૫. અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાને પઞ્ઞાતિ એત્થ અત્તનો સભાવં, ઉપ્પાદાદિક્ખણં વા પત્વા અતિ ઇતા અતિક્કન્તાતિ અતીતા, તદુભયમ્પિ ન આગતા ન સમ્પત્તાતિ અનાગતા, તં તં કારણં પટિચ્ચ ઉપ્પાદાદિઉદ્ધં પન્ના ગતા પવત્તાતિ પચ્ચુપ્પન્ના. અદ્ધા સન્તતિખણપચ્ચુપ્પન્નેસુ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં ઇધાધિપ્પેતં. તેસં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં એકેકક્ખન્ધલક્ખણે સઙ્ખિપિત્વા કલાપવસેન રાસિં કત્વા વવત્થાને નિચ્છયને સન્નિટ્ઠાપને પઞ્ઞા.

સમ્મસને ઞાણન્તિ સમ્મા આમસને અનુમજ્જને પેક્ખણે ઞાણં, કલાપસમ્મસનઞાણન્તિ અત્થો. ઇદઞ્હિ નામરૂપવવત્થાનઞાણાનન્તરં નામરૂપપચ્ચયપરિગ્ગહે ધમ્મટ્ઠિતિઞાણે ઠિતસ્સ ‘‘યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં તં રૂપં અનિચ્ચતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં, દુક્ખતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસનં, અનત્તતો વવત્થપેતિ, એકં સમ્મસન’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૪૮) નયેન વુત્તસમ્મસનવસેન પુબ્બે વવત્થાપિતે એકેકસ્મિં ખન્ધે તિલક્ખણં આરોપેત્વા અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તસ્સ કલાપસમ્મસનઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

૬. પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં વિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞાતિ સન્તતિવસેન પચ્ચુપ્પન્નાનં અજ્ઝત્તં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્માનં વિપરિણામદસ્સને ભઙ્ગદસ્સને પઞ્ઞા. યસ્મા ‘‘ઇમે ધમ્મા ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તી’’તિ ઉદયં ગહેત્વાપિ ભેદેયેવ ચિત્તં ઠપેતિ, તસ્મા અવુત્તોપિ ઉદયો વુત્તોયેવ હોતીતિ વેદિતબ્બો. પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં દસ્સનેન વા ઉદયદસ્સનસ્સ સિદ્ધત્તા ઉદયો વુત્તોયેવ હોતિ. ન હિ ઉદયં વિના ધમ્માનં ઉપ્પન્નત્તં સિજ્ઝતિ, તસ્મા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદવિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞા’’તિ અવુત્તેપિ વુત્તમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ નિયમિતત્તા ચ ઉદયદસ્સનં સિદ્ધમેવ હોતીતિ અનન્તરં વુત્તસ્સ સમ્મસનઞાણસ્સ પારં ગન્ત્વા તંસમ્મસનેયેવ પાકટીભૂતે ઉદયબ્બયે પરિગ્ગણ્હિત્વા સઙ્ખારાનં પરિચ્છેદકરણત્થં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનં આરભન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં. તઞ્હિ ઉદયબ્બયે અનુપસ્સનતો ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાતિ વુચ્ચતિ.

૭. આરમ્મણં પટિસઙ્ખાતિ રૂપક્ખન્ધાદિઆરમ્મણં ભઙ્ગતો પટિસઙ્ખાય જાનિત્વા પસ્સિત્વા. ભઙ્ગાનુપસ્સને પઞ્ઞા વિપસ્સને ઞાણન્તિ તસ્સ આરમ્મણં ભઙ્ગતો પટિસઙ્ખાય ઉપ્પન્નસ્સ ઞાણસ્સ ભઙ્ગં અનુપસ્સને યા પઞ્ઞા, તં ‘‘વિપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. વિપસ્સનાતિ ચ વિવિધા પસ્સના વિપસ્સના. આરમ્મણપટિસઙ્ખાતિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – આરમ્મણસ્સ પટિસઙ્ખા જાનના પસ્સનાતિ વુત્તનયેનેવ આરમ્મણપટિસઙ્ખા ‘‘ભઙ્ગાનુપસ્સને પઞ્ઞા વિપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા પન ભઙ્ગાનુપસ્સનાય એવ વિપસ્સના સિખં પાપુણાતિ, તસ્મા વિસેસેત્વા ઇદમેવ ‘‘વિપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠિતસ્સ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા તસ્સા સિદ્ધાય તં સિદ્ધમેવ હોતીતિ તં અવત્વાવ ભઙ્ગાનુપસ્સનાય એવ વિપસ્સનાસિખં ઞાણં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય સુપરિદિટ્ઠઉદયબ્બયસ્સ સુપરિચ્છિન્નેસુ સઙ્ખારેસુ લહું લહું ઉપટ્ઠહન્તેસુ ઞાણે તિક્ખે વહન્તે ઉદયં પહાય ભઙ્ગે એવ સતિ સન્તિટ્ઠતિ, તસ્સ ‘‘એવં ઉપ્પજ્જિત્વા એવં નામ સઙ્ખારા ભિજ્જન્તી’’તિ પસ્સતો એતસ્મિં ઠાને ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

૮. ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞાતિ ઉપ્પાદપવત્તનિમિત્તઆયૂહનાપટિસન્ધીનં ભયતો ઉપટ્ઠાને પીળાયોગતો સપ્પટિભયવસેન ગહણૂપગમને પઞ્ઞાતિ અત્થો. ભયતો ઉપટ્ઠાતીતિ ભયતુપટ્ઠાનં આરમ્મણં, તસ્મિં ભયતુપટ્ઠાને. અથ વા ભયતો ઉપતિટ્ઠતીતિ ભયતુપટ્ઠાનં, પઞ્ઞા, તં ‘‘ભયતુપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં હોતિ.

આદીનવે ઞાણન્તિ ભુમ્મવચનમેવ. ‘‘યા ચ ભયતુપટ્ઠાને પઞ્ઞા, યઞ્ચ આદીનવે ઞાણં, યા ચ નિબ્બિદા, ઇમે ધમ્મા એકટ્ઠા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭) વુત્તત્તા એકમિવ વુચ્ચમાનમ્પિ અવત્થાભેદેન મુઞ્ચિતુકમ્યતાદિ વિય તિવિધમેવ હોતિ. તસ્મા ભયતુપટ્ઠાનઆદીનવાનુપસ્સનાસુ સિદ્ધાસુ નિબ્બિદાનુપસ્સના સિદ્ધા હોતીતિ કત્વા અવુત્તાપિ વુત્તાવ હોતીતિ વેદિતબ્બા.

સબ્બસઙ્ખારાનં ભઙ્ગારમ્મણં ભઙ્ગાનુપસ્સનં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ તિભવચતુયોનિપઞ્ચગતિસત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિનવસત્તાવાસેસુ પભેદકા સઙ્ખારા સુખેન જીવિતુકામસ્સ ભીરુકપુરિસસ્સ સીહબ્યગ્ઘદીપિઅચ્છતરચ્છયક્ખરક્ખસચણ્ડગોણચણ્ડકુક્કુરપભિન્ન- મદચણ્ડહત્થિઘોરઆસિવિસઅસનિવિચક્કસુસાનરણભૂમિજલિતઅઙ્ગારકાસુઆદયો વિય મહાભયં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્સ ‘‘અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતાપિ એવમેવ નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ પસ્સતો એતસ્મિં ઠાને ભયતુપટ્ઠાનં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ તં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસેસુ નેવ તાણં ન લેણં ન ગતિ ન પટિસરણં પઞ્ઞાયતિ, સબ્બભવયોનિગતિઠિતિનિવાસગતેસુ સઙ્ખારેસુ એકસઙ્ખારેપિ પત્થના વા પરામાસો વા ન હોતિ, તયો ભવા વીતચ્ચિતઙ્ગારપુણ્ણા અઙ્ગારકાસુયો વિય, ચત્તારો મહાભૂતા ઘોરવિસા આસિવિસા વિય, પઞ્ચક્ખન્ધા ઉક્ખિત્તાસિકા વધકા વિય, છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ સુઞ્ઞગામો વિય, છ બાહિરાયતનાનિ ગામઘાતકચોરા વિય, સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો નવ ચ સત્તાવાસા એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતા સજોતિભૂતા વિય ચ, સબ્બે સઙ્ખારા ગણ્ડભૂતા રોગભૂતા સલ્લભૂતા અઘભૂતા આબાધભૂતા વિય ચ નિરસ્સાદા નિરસા મહાઆદીનવરાસિભૂતા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, સુખેન જીવિતુકામસ્સ ભીરુકપુરિસસ્સ રમણીયાકારસણ્ઠિતમ્પિ સવાળકમિવ વનગહનં, સસદ્દૂલા વિય ગુહા, સગાહરક્ખસં વિય ઉદકં, સમુસ્સિતખગ્ગા વિય પચ્ચત્થિકા, સવિસં વિય ભોજનં, સચોરો વિય મગ્ગો, આદિત્તમિવ અગારં, ઉય્યુત્તસેના વિય રણભૂમિ. યથા હિ સો પુરિસો એતાનિ સવાળકવનગહનાદીનિ આગમ્મ ભીતો સંવિગ્ગો લોમહટ્ઠજાતો સમન્તતો આદીનવમેવ પસ્સતિ, એવમેવ સો યોગાવચરો ભઙ્ગાનુપસ્સનાવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ ભયતો ઉપટ્ઠિતેસુ સમન્તતો નિરસં નિરસ્સાદં આદીનવમેવ પસ્સતિ. તસ્સેવં પસ્સતો આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

સો એવં સબ્બસઙ્ખારે આદીનવતો સમ્પસ્સન્તો સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતે સભેદકે સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ ઉક્કણ્ઠતિ નાભિરમતિ. સેય્યથાપિ નામ ચિત્તકૂટપબ્બતપાદાભિરતો સુવણ્ણરાજહંસો અસુચિમ્હિ ચણ્ડાલગામદ્વારઆવાટે નાભિરમતિ, સત્તસુ મહાસરેસુયેવ અભિરમતિ, એવમેવ અયં યોગીરાજહંસો સુપરિદિટ્ઠાદીનવે સભેદકે સઙ્ખારગતે નાભિરમતિ, ભાવનારામતાય પન ભાવનારતિયા સમન્નાગતત્તા સત્તસુ અનુપસ્સનાસુયેવ અભિરમતિ. યથા ચ સુવણ્ણપઞ્જરેપિ પક્ખિત્તો સીહો મિગરાજા નાભિરમતિ, તિયોજનસહસ્સવિત્થતે પન હિમવન્તેયેવ રમતિ, એવમયમ્પિ યોગીસીહો તિવિધે સુગતિભવેપિ નાભિરમતિ, તીસુ અનુપસ્સનાસુયેવ રમતિ. યથા ચ સબ્બસેતો સત્તપ્પતિટ્ઠો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો છદ્દન્તો નાગરાજા નગરમજ્ઝે નાભિરમતિ, હિમવતિ છદ્દન્તરહદેયેવ રમતિ, એવમયં યોગીવરવારણો સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે નાભિરમતિ, ‘‘અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૫૩) નયેન નિદ્દિટ્ઠે સન્તિપદેયેવ રમતિ, તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારમાનસો હોતિ. એત્તાવતા તસ્સ નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં ઉપ્પન્નં હોતીતિ.

૯. મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠના પઞ્ઞા સઙ્ખારુપેક્ખાસુ ઞાણન્તિ મુઞ્ચિતું ચજિતું કામેતિ ઇચ્છતીતિ મુઞ્ચિતુકામો, મુઞ્ચિતુકામસ્સ ભાવો મુઞ્ચિતુકમ્યતા. પટિસઙ્ખાતિ ઉપપરિક્ખતીતિ પટિસઙ્ખા, પટિસઙ્ખાનં વા પટિસઙ્ખા. સન્તિટ્ઠતિ અજ્ઝુપેક્ખતીતિ સન્તિટ્ઠના, સન્તિટ્ઠનં વા સન્તિટ્ઠના. મુઞ્ચિતુકમ્યતા ચ સા પટિસઙ્ખા ચ સન્તિટ્ઠના ચાતિ મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠના. ઇતિ પુબ્બભાગે નિબ્બિદાઞાણેન નિબ્બિન્નસ્સ ઉપ્પાદાદીનિ પરિચ્ચજિતુકામતા મુઞ્ચિતુકમ્યતા. મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયકરણત્થં મજ્ઝે પટિસઙ્ખાનં પટિસઙ્ખા. મુઞ્ચિત્વા અવસાને અજ્ઝુપેક્ખનં સન્તિટ્ઠના. એવં અવત્થાભેદેન તિપ્પકારા પઞ્ઞા સઙ્ખારાનં અજ્ઝુપેક્ખનાસુ ઞાણં, મુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાસન્તિટ્ઠનાસઙ્ખાતાનં અવત્થાભેદેન ભિન્નાનં તિસ્સન્નમ્પિ પઞ્ઞાનં સઙ્ખારુપેક્ખતં ઇચ્છન્તેન પન ‘‘પઞ્ઞા’’તિ ચ ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાસૂ’’તિ ચ બહુવચનં કતં, અવત્થાભેદેન ભિન્નસ્સાપિ એકત્તા ‘‘ઞાણ’’ન્તિ એકવચનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્ચ – ‘‘યા ચ મુઞ્ચિતુકમ્યતા યા ચ પટિસઙ્ખાનુપસ્સના યા ચ સઙ્ખારુપેક્ખા, ઇમે ધમ્મા એકટ્ઠા, બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૨૨૭). કેચિ પન ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાસૂતિ બહુવચનં સમથવિપસ્સનાવસેન સઙ્ખારુપેક્ખાનં બહુત્તા’’તિપિ વદન્તિ. સઙ્ખારુપેક્ખાસૂતિ ચ કિરિયાપેક્ખન્તિ વેદિતબ્બં. અવત્થાભેદેન પન તેન નિબ્બિદાઞાણેન નિબ્બિન્દન્તસ્સ ઉક્કણ્ઠન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતેસુ સભેદકેસુ સઙ્ખારેસુ ચિત્તં ન સજ્જતિ ન લગ્ગતિ ન બજ્ઝતિ, સબ્બસઙ્ખારગતં મુઞ્ચિતુકામં છડ્ડેતુકામં હોતિ.

અથ વા યથા જાલબ્ભન્તરગતો મચ્છો, સપ્પમુખગતો મણ્ડૂકો, પઞ્જરપક્ખિત્તો વનકુક્કુટો, દળ્હપાસવસંગતો મિગો, અહિતુણ્ડિકહત્થગતો સપ્પો, મહાપઙ્કપક્ખન્દો કુઞ્જરો, સુપણ્ણમુખગતો નાગરાજા, રાહુમુખપવિટ્ઠો ચન્દો, સપત્તપરિક્ખિત્તો પુરિસોતિએવમાદયો તતો તતો મુચ્ચિતુકામા નિસ્સરિતુકામાવ હોન્તિ, એવં તસ્સ યોગિનો ચિત્તં સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતા મુચ્ચિતુકામં નિસ્સરિતુકામં હોતિ. એવઞ્હિ વુચ્ચમાને ‘‘મુચ્ચિતુકામસ્સ મુચ્ચિતુકમ્યતા’’તિ પાઠો યુજ્જતિ. એવઞ્ચ સતિ ‘‘ઉપ્પાદં મુઞ્ચિતુકમ્યતા’’તિઆદીસુ ‘‘ઉપ્પાદા મુચ્ચિતુકમ્યતા’’તિઆદિ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા પુરિમો એવ અત્થો સુન્દરતરો. અથસ્સ સબ્બસઙ્ખારેસુ વિગતાલયસ્સ સબ્બસઙ્ખારગતં મુઞ્ચિતુકામસ્સ મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. સો એવં સબ્બભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસગતે સભેદકે સઙ્ખારે મુઞ્ચિતુકામો મુઞ્ચનસ્સ ઉપાયસમ્પાદનત્થં પુન તે એવ સઙ્ખારે પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સતિ. એવઞ્હિ વિપસ્સતો ચસ્સ અનિચ્ચવસેન નિમિત્તં પટિસઙ્ખાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, દુક્ખવસેન પવત્તં પટિસઙ્ખાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, અનત્તવસેન નિમિત્તઞ્ચ પવત્તઞ્ચ પટિસઙ્ખાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. સો પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા સુઞ્ઞા’’તિ દિસ્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ વિપ્પહાય ભરિયાય દોસં દિસ્વા વિસ્સટ્ઠભરિયો વિય પુરિસો તસ્સા ભરિયાય સઙ્ખારેસુ ઉદાસીનો હોતિ મજ્ઝત્તો, ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ન ગણ્હાતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતો તીસુ ભવેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ. સેય્યથાપિ નામ પદુમપલાસે ઈસકં પોણે ઉદકફુસિતાનિ પતિલીયન્તિ પટિકુટન્તિ પટિવત્તન્તિ ન સમ્પસારિયન્તિ. સેય્યથાપિ વા પન કુક્કુટપત્તં વા ન્હારુદદ્દુલં વા અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તં પતિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ, એવં તસ્સ તીસુ ભવેસુ ચિત્તં પતિલીયતિ પટિકુટતિ પટિવત્તતિ ન સમ્પસારિયતિ, ઉપેક્ખા સણ્ઠાતિ. એવમસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ. ઇમિના સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણેન સદ્ધિં ઉપરિ ગોત્રભુઞાણસ્સ સાધકં અનુલોમઞાણં પુબ્બાપરઞાણેહિ અવુત્તમ્પિ વુત્તમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘સો વત, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો સમનુપસ્સન્તો અનુલોમિકાય ખન્તિયા સમન્નાગતો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, અનુલોમિકાય ખન્તિયા અસમન્નાગતો સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, સમ્મત્તનિયામં અનોક્કમમાનો સોતાપત્તિફલં વા સકદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અરહત્તફલં વા સચ્છિકરિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૬.૯૮; પટિ. મ. ૩.૩૬).

વુત્તઞ્ચ ધમ્મસેનાપતિના –

‘‘કતિહાકારેહિ અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભતિ? કતિહાકારેહિ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ? ચત્તાલીસાય આકારેહિ અનુલોમિકં ખન્તિં પટિલભતિ, ચત્તાલીસાય આકારેહિ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતી’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૩.૩૭).

પટ્ઠાને ચેતં વુત્તં ભગવતા –

‘‘અનુલોમં ગોત્રભુસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો. અનુલોમં વોદાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭).

તસ્સ હિ તં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ અધિમોક્ખસદ્ધા બલવતરા હોતિ, વીરિયં સુપગ્ગહિતં, સતિ સૂપટ્ઠિતા, ચિત્તં સુસમાહિતં, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં તિક્ખતરં પવત્તતિ. તસ્સ ઇદાનિ મગ્ગો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ સઙ્ખારુપેક્ખાય સઙ્ખારે ‘‘અનિચ્ચા’’તિ વા ‘‘દુક્ખા’’તિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ વા સમ્મસિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. ભવઙ્ગાનન્તરં સઙ્ખારુપેક્ખાય કતનયેનેવ સઙ્ખારે ‘‘અનિચ્ચા’’તિ વા ‘‘દુક્ખા’’તિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ વા આરમ્મણં કુરુમાનં ઉપ્પજ્જતિ મનોદ્વારાવજ્જનં. તદનન્તરં તથેવ સઙ્ખારે આરમ્મણં કત્વા દ્વે તીણિ ચત્તારિ વા જવનચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તંસમ્પયુત્તં ઞાણં અનુલોમઞાણં. તઞ્હિ પુરિમાનઞ્ચ અટ્ઠન્નં વિપસ્સનાઞાણાનં તથકિચ્ચતાય અનુલોમેતિ, ઉપરિ ચ પત્તબ્બાનં સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં અનુલોમેતિ. યથા હિ ધમ્મિકો રાજા વિનિચ્છયટ્ઠાને નિસિન્નો અટ્ઠન્નં વોહારિકમહામત્તાનં વિનિચ્છયં સુત્વા અગતિગમનં પહાય મજ્ઝત્તો હુત્વા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદમાનો તેસઞ્ચ વિનિચ્છયસ્સ અનુલોમેતિ, પોરાણસ્સ ચ રાજધમ્મસ્સ. તત્થ રાજા વિય અનુલોમઞાણં, અટ્ઠ વોહારિકમહામત્તા વિય અટ્ઠ વિપસ્સનાઞાણાનિ, પોરાણરાજધમ્મો વિય સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા, યથા રાજા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદમાનો વોહારિકાનઞ્ચ વિનિચ્છયસ્સ રાજધમ્મસ્સ ચ અનુલોમેતિ, એવમિદં અનિચ્ચાદિવસેન સઙ્ખારે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાનાનં અટ્ઠન્નઞ્ચ વિપસ્સનાઞાણાનં તથકિચ્ચતાય અનુલોમેતિ, ઉપરિ ચ પત્તબ્બાનં સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં. તસ્મા અનુલોમઞાણન્તિ વુચ્ચતિ.

૧૦. બહિદ્ધા વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા ગોત્રભુઞાણન્તિ એત્થ બહિદ્ધાતિ સઙ્ખારનિમિત્તં. તઞ્હિ અજ્ઝત્તચિત્તસન્તાને અકુસલક્ખન્ધે ઉપાદાય બહિદ્ધાતિ વુત્તં. તસ્મા બહિદ્ધા સઙ્ખારનિમિત્તમ્હા વુટ્ઠાતિ વિગતં હુત્વા ઉદ્ધં તિટ્ઠતીતિ વુટ્ઠાનં, વિવટ્ટતિ પરાવટ્ટતિ પરમ્મુખં હોતીતિ વિવટ્ટનં, વુટ્ઠાનઞ્ચ તં વિવટ્ટનઞ્ચાતિ વુટ્ઠાનવિવટ્ટનં. તેનેવાહ –

‘‘ગોત્રભુઞાણં સમુદયસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો પવત્તા ન વુટ્ઠાતિ, નિબ્બાનારમ્મણતો પન નિમિત્તા વુટ્ઠાતીતિ એકતો વુટ્ઠાનં હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૨૭).

પુથુજ્જનગોત્તાભિભવનતો અરિયગોત્તભાવનતો ગોત્રભુ. ઇદઞ્હિ અનુલોમઞાણેહિ પદુમપલાસતો ઉદકમિવ સબ્બસઙ્ખારતો પતિલીયમાનચિત્તસ્સ અનુલોમઞાણસ્સ આસેવનન્તે અનિમિત્તં નિબ્બાનં આરમ્મણં કુરુમાનં પુથુજ્જનગોત્તં પુથુજ્જનસઙ્ખં પુથુજ્જનભૂમિં અતિક્કમમાનં અરિયગોત્તં અરિયસઙ્ખં અરિયભૂમિં ઓક્કમમાનં નિબ્બાનારમ્મણે પઠમાવત્તનપઠમાભોગપઠમસમન્નાહારભૂતં મગ્ગસ્સ અનન્તરસમનન્તરાસેવનઉપનિસ્સયનત્થિવિગતવસેન છહિ આકારેહિ પચ્ચયભાવં સાધયમાનં સિખાપ્પત્તં વિપસ્સનાય મુદ્ધભૂતં અપુનરાવત્તકં ઉપ્પજ્જતિ.

૧૧. દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા મગ્ગે ઞાણન્તિ એત્થ દુભતોતિ ઉભતો, દ્વયતોતિ વા વુત્તં હોતિ. કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનતો કિલેસેહિ ચ તદનુવત્તકક્ખન્ધેહિ ચ નિબ્બાનારમ્મણકરણતો બહિદ્ધા સબ્બસઙ્ખારનિમિત્તેહિ ચ વુટ્ઠાતિ વિવટ્ટતીતિ દુભતો વુટ્ઠાનવિવટ્ટને પઞ્ઞા. તેનેવાહ –

‘‘ચત્તારિપિ મગ્ગઞાણાનિ અનિમિત્તારમ્મણત્તા નિમિત્તતો વુટ્ઠહન્તિ, સમુદયસ્સ સમુચ્છિન્દનતો પવત્તા વુટ્ઠહન્તીતિ દુભતો વુટ્ઠાનાનિ હોન્તી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૨૭).

મગ્ગે ઞાણન્તિ નિબ્બાનં મગ્ગતિ પેક્ખતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ વા મગ્ગીયતિ અન્વેસીયતિ, કિલેસે વા મારેન્તો ગચ્છતિ પવત્તતીતિ મગ્ગો, તસ્મિં મગ્ગે ઞાણં. જાતિગ્ગહણેન એકવચનં કતં. તઞ્હિ ગોત્રભુઞાણસ્સ અનન્તરં નિબ્બાનં આરમ્મણં કુરુમાનં સયંવજ્ઝે કિલેસે નિરવસેસં સમુચ્છિન્દમાનં અનમતગ્ગસંસારવટ્ટદુક્ખસમુદ્દં સોસયમાનં સબ્બાપાયદ્વારાનિ પિદહમાનં સત્તઅરિયધનસમ્મુખીભાવં કુરુમાનં અટ્ઠઙ્ગિકં મિચ્છામગ્ગં પજહમાનં સબ્બવેરભયાનિ વૂપસમયમાનં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓરસપુત્તભાવમુપનયમાનં અઞ્ઞાનિ ચ અનેકાનિ આનિસંસસતાનિ પટિલાભયમાનં મગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ.

ઠાતું ઇચ્છં પુરિસો, લઙ્ઘિત્વા માતિકાય પરતીરે;

વેગેનાગમ્મ યથા, ગણ્હિત્વા ઓરિમતિરતરુબદ્ધં.

રજ્જું વા દણ્ડં વા, ઉલ્લઙ્ઘિત્વાન પારનિન્નતનુ;

પારાપન્નો પન તં, મુઞ્ચિય વેધં પતિટ્ઠહતિ પારે.

એવં યોગાવચરો, સક્કાયમયમ્હિ ઓરિમે તીરે;

દિટ્ઠભયો અભયે પન, ઠાતું ઇચ્છં અમતપારે.

ઉદયબ્બયાનુપસ્સ, પભુતિકવેગેન આગતો રજ્જું;

રૂપાવ્હં દણ્ડં વા, તદિતરખન્ધાવ્હયં સમ્મા.

ગણ્હિત્વા આવજ્જન, ચિત્તેન હિ પુબ્બવુત્તનયતોવ;

અનુલોમેહુલ્લઙ્ઘિય, નિબ્બુતિનિન્નો તદાસનોપગતો.

તં મુઞ્ચિય ગોત્રભુના, અલદ્ધઆસેવનેન તુ પવેધં;