નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

નેત્તિપ્પકરણ-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

મહાકારુણિકં નાથં, ઞેય્યસાગરપારગું;

વન્દે નિપુણગમ્ભીર-વિચિત્રનયદેસનં.

વિજ્જાચરણસમ્પન્ના, યેન નિય્યન્તિ લોકતો;

વન્દે તમુત્તમં ધમ્મં, સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિતં.

સીલાદિગુણસમ્પન્નો, ઠિતો મગ્ગફલેસુ યો;

વન્દે અરિયસઙ્ઘં તં, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.

વન્દનાજનિતં પુઞ્ઞં, ઇતિ યં રતનત્તયે;

હતન્તરાયો સબ્બત્થ, હુત્વાહં તસ્સ તેજસા.

ઠિતિં આકઙ્ખમાનેન, ચિરં સદ્ધમ્મનેત્તિયા;

ધમ્મરક્ખિતનામેન, થેરેન અભિયાચિતો.

પદુમુત્તરનાથસ્સ, પાદમૂલે પવત્તિતં;

પસ્સતા અભિનીહારં, સમ્પત્તં યસ્સ મત્થકં.

સંખિત્તં વિભજન્તાનં, એસો અગ્ગોતિ તાદિના;

ઠપિતો એતદગ્ગસ્મિં, યો મહાસાવકુત્તમો.

છળભિઞ્ઞો વસિપ્પત્તો, પભિન્નપટિસમ્ભિદો;

મહાકચ્ચાયનો થેરો, સમ્બુદ્ધેન પસંસિતો.

તેન યા ભાસિતા નેત્તિ, સત્થારા અનુમોદિતા;

સાસનસ્સ સદાયત્તા, નવઙ્ગસ્સત્થવણ્ણના.

તસ્સા ગમ્ભીરઞાણેહિ, ઓગાહેતબ્બભાવતો;

કિઞ્ચાપિ દુક્કરા કાતું, અત્થસંવણ્ણના મયા.

સહ સંવણ્ણનં યસ્મા, ધરતે સત્થુસાસનં;

પુબ્બાચરિયસીહાનં, તિટ્ઠતેવ વિનિચ્છયો.

તસ્મા તમુપનિસ્સાય, ઓગાહેત્વાન પઞ્ચપિ;

નિકાયે પેટકેનાપિ, સંસન્દિત્વા યથાબલં.

સુવિસુદ્ધમસંકિણ્ણં, નિપુણત્થવિનિચ્છયં;

મહાવિહારવાસીનં, સમયં અવિલોમયં.

પમાદલેખં વજ્જેત્વા, પાળિં સમ્મા નિયોજયં;

ઉપદેસં વિભાવેન્તો, કરિસ્સામત્થવણ્ણનં.

ઇતિ અત્થં અસઙ્કિણ્ણં, નેત્તિપ્પકરણસ્સ મે;

વિભજન્તસ્સ સક્કચ્ચં, નિસામયથ સાધવોતિ.

તત્થ કેનટ્ઠેન નેત્તિ? સદ્ધમ્મનયનટ્ઠેન નેત્તિ. યથા હિ તણ્હા સત્તે કામાદિભવં નયતીતિ ‘‘ભવનેત્તી’’તિ વુચ્ચતિ, એવમયમ્પિ વેનેય્યસત્તે અરિયધમ્મં નયતીતિ સદ્ધમ્મનયનટ્ઠેન ‘‘નેત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા નયન્તિ તાયાતિ નેત્તિ. નેત્તિપ્પકરણેન હિ કરણભૂતેન ધમ્મકથિકા વેનેય્યસત્તે દસ્સનમગ્ગં નયન્તિ સમ્પાપેન્તીતિ, નીયન્તિ વા એત્થ એતસ્મિં પકરણે અધિટ્ઠાનભૂતે પતિટ્ઠાપેત્વા વેનેય્યા નિબ્બાનં સમ્પાપિયન્તીતિ નેત્તિ. ન હિ નેત્તિઉપદેસસન્નિસ્સયેન વિના અવિપરીતસુત્તત્થાવબોધો સમ્ભવતિ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘તસ્મા નિબ્બાયિતુકામેના’’તિઆદિ. સબ્બાપિ હિ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણના નેત્તિઉપદેસાયત્તા, નેત્તિ ચ સુત્તપ્પભવા, સુત્તં સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પભવન્તિ.

સા પનાયં નેત્તિ પકરણપરિચ્છેદતો તિપ્પભેદા હારનયપટ્ઠાનાનં વસેન. પઠમઞ્હિ હારવિચારો, તતો નયવિચારો, પચ્છા પટ્ઠાનવિચારોતિ. પાળિવવત્થાનતો પન સઙ્ગહવારવિભાગવારવસેન દુવિધા. સબ્બાપિ હિ નેત્તિ સઙ્ગહવારો વિભાગવારોતિ વારદ્વયમેવ હોતિ.

તત્થ સઙ્ગહવારો આદિતો પઞ્ચહિ ગાથાહિ પરિચ્છિન્નો. સબ્બો હિ પકરણત્થો ‘‘યં લોકો પૂજયતે’’તિઆદીહિ પઞ્ચહિ ગાથાહિ અપરિગ્ગહિતો નામ નત્થિ. નનુ ચેત્થ પટ્ઠાનં અસઙ્ગહિતન્તિ? નયિદમેવં દટ્ઠબ્બં, મૂલપદગ્ગહણેન પટ્ઠાનસ્સ સઙ્ગહિતત્તા. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘અટ્ઠારસ મૂલપદા કુહિં દટ્ઠબ્બા સાસનપટ્ઠાને’’તિ. મૂલપદપટ્ઠાનાનિ હિ અત્થનયસઙ્ખારત્તિકા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ગહિતાનિ.

વિભાગવારો પન ઉદ્દેસનિદ્દેસપટિનિદ્દેસવસેન તિવિધો. તેસુ ‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘ભવન્તિ અટ્ઠારસ પદાની’’તિ અયં ઉદ્દેસવારો. ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘તેત્તિંસા એત્તિકા નેત્તી’’તિ અયં નિદ્દેસવારો. પટિનિદ્દેસવારો પન હારવિભઙ્ગવારો હારસમ્પાતવારો નયસમુટ્ઠાનવારો સાસનપટ્ઠાનવારોતિ ચતુબ્બિધો. તેસુ ‘‘તત્થ કતમો દેસનાહારો’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘અયં પહાનેન સમારોપના’’તિ અયં હારવિભઙ્ગવારો. તત્થ ‘‘કતમો દેસનાહારસમ્પાતો’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘અનુપાદિસેસા ચ નિબ્બાનધાતૂ’’તિ અયં હારસમ્પાતવારો. એત્થાહ – હારવિભઙ્ગહારસમ્પાતવારાનં કિં નાનાકરણન્તિ? વુચ્ચતે – યત્થ અનેકેહિપિ ઉદાહરણસુત્તેહિ એકો હારો નિદ્દિસીયતિ, અયં હારવિભઙ્ગવારો. યત્થ પન એકસ્મિં સુત્તે અનેકે હારા સમ્પતન્તિ, અયં હારસમ્પાતવારો. વુત્તઞ્હેતં પેટકે –

‘‘યત્થ ચ સબ્બે હારા, સમ્પતમાના નયન્તિ સુત્તત્થં;

બ્યઞ્જનવિધિપુથુત્તા, સા ભૂમી હારસમ્પાતો’’તિ.

નયસમુટ્ઠાનસાસનપટ્ઠાનવારવિભાગો પાકટો એવ. સાસનપટ્ઠાનવારો પન સઙ્ગહવારે વિય ઉદ્દેસનિદ્દેસવારેસુપિ ન સરૂપતો ઉદ્ધટોતિ. એત્થાહ – ‘‘ઇદં નેત્તિપ્પકરણં મહાસાવકભાસિતં, ભગવતા અનુમોદિત’’ન્તિ ચ કથમેતં વિઞ્ઞાયતીતિ? પાળિતો એવ. ન હિ પાળિતો અઞ્ઞં પમાણતરં અત્થિ. યા હિ ચતૂહિ મહાપદેસેહિ અવિરુદ્ધા પાળિ, સા પમાણં. તથા હિ અગરહિતાય આચરિયપરમ્પરાય પેટકોપદેસો વિય ઇદં નેત્તિપ્પકરણં આભતં. યદિ એવં કસ્માસ્સ નિદાનં ન વુત્તં. સાવકભાસિતાનમ્પિ હિ સુભસુત્ત- (દી. નિ. ૧.૪૪૪ આદયો) અનઙ્ગણસુત્ત- (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો) કચ્ચાયનસંયુત્તાદીનં નિદાનં ભાસિતન્તિ? નયિદં એકન્તિકં. સાવકભાસિતાનં બુદ્ધભાસિતાનમ્પિ હિ એકચ્ચાનં પટિસમ્ભિદામગ્ગનિદ્દેસાદીનં ધમ્મપદબુદ્ધવંસાદીનઞ્ચ નિદાનં ન ભાસિતં, ન ચ તાવતા તાનિ અપ્પમાણં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બં.

નિદાનઞ્ચ નામ સુત્તવિનયાનં ધમ્મભણ્ડાગારિકઉપાલિત્થેરાદીહિ મહાસાવકેહેવ ભાસિતં, ઇદઞ્ચ મહાસાવકભાસિતં, થેરં મુઞ્ચિત્વા અનઞ્ઞવિસયત્તા ઇમિસ્સા વિચારણાયાતિ કિમેતેન નિદાનગવેસનેન, અત્થોયેવેત્થ ગવેસિતબ્બો, યો પાળિયા અવિરુદ્ધોતિ. અથ વા પાળિયા અત્થસંવણ્ણનાભાવતો ન ઇમસ્સ પકરણસ્સ વિસું નિદાનવચનકિચ્ચં અત્થિ, પટિસમ્ભિદામગ્ગનિદ્દેસાદીનં વિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ એતસ્મિં પકરણે નાનપ્પકારકોસલ્લત્થં અયં વિભાગો વેદિતબ્બો – સબ્બમેવ ચેતં પકરણં સાસનપરિયેટ્ઠિભાવતો એકવિધં, તથા અરિયમગ્ગસમ્પાદનતો વિમુત્તિરસતો ચ. બ્યઞ્જનત્થવિચારભાવતો દુવિધં, તથા સઙ્ગહવિભાગભાવતો ધમ્મવિનયત્થસંવણ્ણનતો લોકિયલોકુત્તરત્થસઙ્ગહણતો રૂપારૂપધમ્મપરિગ્ગાહકતો લક્ખણલક્ખિયભાવતો પવત્તિનિવત્તિવચનતો સભાગવિસભાગનિદ્દેસતો સાધારણાસાધારણધમ્મવિભાગતો ચ.

તિવિધં પુગ્ગલત્તયનિદ્દેસતો તિવિધકલ્યાણવિભાગતો પરિઞ્ઞત્તયકથનતો પહાનત્તયૂપદેસતો સિક્ખત્તયસઙ્ગહણતો તિવિધસંકિલેસવિસોધનતો મૂલગીતિઅનુગીતિસઙ્ગીતિભેદતો પિટકત્તયત્થસંવણ્ણનતો હારનયપટ્ઠાનપ્પભેદતો ચ.

ચતુબ્બિધં ચતુપ્પટિસમ્ભિદાવિસયતો ચતુનયદેસનતો ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરભાવતો ચ. પઞ્ચવિધં અભિઞ્ઞેય્યાદિધમ્મવિભાગતો પઞ્ચક્ખન્ધનિદ્દેસતો પઞ્ચગતિપરિચ્છેદતો પઞ્ચનિકાયત્થવિવરણતો ચ. છબ્બિધં છળારમ્મણવિભાગતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનવિભાગતો ચ. સત્તવિધં સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિપરિચ્છેદતો. નવવિધં સુત્તાદિનવઙ્ગનિદ્દેસતો. ચુદ્દસવિધં સુત્તાધિટ્ઠાનવિભાગતો. સોળસવિધં અટ્ઠવીસતિવિધઞ્ચ સાસનપટ્ઠાનપ્પભેદતો. ચતુરાસીતિસહસ્સવિધં ચતુરાસીતિસહસ્સધમ્મક્ખન્ધવિચારભાવતોતિઆદિના નયેન પકરણવિભાગો વેદિતબ્બો.

તત્થ સાસનપરિયેટ્ઠિભાવતોતિ સકલં નેત્તિપ્પકરણં સિક્ખત્તયસઙ્ગહસ્સ નવઙ્ગસ્સ સત્થુસાસનસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભાવતો. અરિયમગ્ગસમ્પાદનતોતિ દસ્સનભૂમિભાવનાભૂમિસમ્પાદનતો. વિમુત્તિરસતોતિ સાસનસ્સ અમતપરિયોસાનત્તા વુત્તં. બ્યઞ્જનત્થવિચારભાવતોતિ હારબ્યઞ્જનપદકમ્મનયાનં બ્યઞ્જનવિચારત્તા અત્થપદઅત્થનયાનં અત્થવિચારત્તા વુત્તં. સઙ્ગહવિભાગભાવો પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ધમ્મવિનયત્થસંવણ્ણનતોતિ સકલસ્સાપિ પરિયત્તિસાસનસ્સ ધમ્મવિનયભાવતો વુત્તં. લક્ખણલક્ખિયભાવતોતિ નેત્તિવચનસ્સ લક્ખણત્તા ઉદાહરણસુત્તાનઞ્ચ લક્ખિયત્તા વુત્તં. સભાગવિસભાગનિદ્દેસતોતિ સમાનજાતિયા ધમ્મા સભાગા, પટિપક્ખા વિસભાગા, તંવિચારભાવતોતિ અત્થો. સાધારણાસાધારણધમ્મવિભાગતોતિ પહાનેકટ્ઠસહજેકટ્ઠતાદિસામઞ્ઞેન યે ધમ્મા યેસં ધમ્માનં નામવત્થાદિના સાધારણા તબ્બિધુરતાય અસાધારણા ચ, તંવિભાગતો દુવિધન્તિ અત્થો.

પુગ્ગલત્તયનિદ્દેસતોતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિ પુગ્ગલત્તયનિદ્દેસતો. તિવિધકલ્યાણવિભાગતોતિ આદિકલ્યાણાદિવિભાગતો. મૂલગીતિઅનુગીતિસઙ્ગીતિભેદતોતિ પઠમં વચનં મૂલગીતિ, વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ સઙ્ગહગાથા અનુગીતિ, તંતંસુત્તત્થયોજનવસેન વિપ્પકિણ્ણસ્સ પકરણસ્સ સઙ્ગાયનં સઙ્ગીતિ, સા થેરસ્સ પરતો પવત્તિતાતિ વેદિતબ્બા, એતાસં તિસ્સન્નં ભેદતો તિવિધન્તિ અત્થો. પઞ્ચક્ખન્ધનિદ્દેસતોતિ રૂપાદિપઞ્ચક્ખન્ધસીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધનિદ્દેસતો પઞ્ચવિધન્તિ અત્થો. સુત્તાધિટ્ઠાનવિભાગતોતિ લોભદોસમોહાનં અલોભાદોસામોહાનં કાયવચીમનોકમ્માનં સદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયાનઞ્ચ વસેન ચુદ્દસવિધસ્સ સુત્તાધિટ્ઠાનસ્સ વિભાગવચનતો ચુદ્દસવિધન્તિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ ન પપઞ્ચિતં.

૧. સઙ્ગહવારવણ્ણના

એવં અનેકભેદવિભત્તે નેત્તિપ્પકરણે યદિદં વુત્તં ‘‘સઙ્ગહવિભાગવારવસેન દુવિધ’’ન્તિ, તત્થ સઙ્ગહવારો આદિ. તસ્સાપિ ‘‘યં લોકો પૂજયતે’’તિ અયં ગાથા આદિ. તત્થ યન્તિ અનિયમતો ઉપયોગનિદ્દેસો, તસ્સ ‘‘તસ્સા’’તિ ઇમિના નિયમનં વેદિતબ્બં. લોકોતિ કત્તુનિદ્દેસો. પૂજયતેતિ કિરિયાનિદ્દેસો. સલોકપાલોતિ કત્તુવિસેસનં. સદાતિ કાલનિદ્દેસો. નમસ્સતિ ચાતિ ઉપચયેન કિરિયાનિદ્દેસો. તસ્સાતિ સામિનિદ્દેસો. એતન્તિ પચ્ચત્તનિદ્દેસો. સાસનવરન્તિ પચ્ચત્તનિદ્દેસેન નિદ્દિટ્ઠધમ્મનિદસ્સનં. વિદૂહીતિ કરણવચનેન કત્તુનિદ્દેસો. ઞેય્યન્તિ કમ્મવાચકકિરિયાનિદ્દેસો. નરવરસ્સાતિ ‘‘તસ્સા’’તિ નિયમેત્વા દસ્સિતસ્સ સરૂપતો દસ્સનં.

તત્થ લોકિયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ તબ્બિપાકો ચાતિ લોકો, પજા, સત્તનિકાયોતિ અત્થો. લોક-સદ્દો હિ જાતિસદ્દતાય સામઞ્ઞવસેન નિરવસેસતો સત્તે સઙ્ગણ્હાતિ. કિઞ્ચાપિ હિ લોકસદ્દો સઙ્ખારભાજનેસુપિ દિટ્ઠપ્પયોગો, પૂજનકિરિયાયોગ્યભૂતતાવસેન પન સત્તલોકવચનો એવ ઇધ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. પૂજયતેતિ માનયતિ, અપચાયતીતિ અત્થો.

લોકં પાલેન્તીતિ લોકપાલા, ચત્તારો મહારાજાનો. લોકિયા પન ઇન્દયમવરુણકુવેરા લોકપાલાતિ વદન્તિ. સહ લોકપાલેહીતિ સલોકપાલો, ‘‘લોકો’’તિ ઇમિના તુલ્યાધિકરણં. અથ વા ઇસ્સરિયાધિપચ્ચેન તંતંસત્તલોકસ્સ પાલનતો રક્ખણતો ખત્તિયચતુમહારાજસક્કસુયામસન્તુસિતસુનિમ્મિતપરનિમ્મિતવસવત્તિમહાબ્રહ્માદયો લોકપાલા. તેહિ સહ તંતંસત્તનિકાયો સલોકપાલો લોકોતિ વુત્તો. અથ વા ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, સુક્કા ધમ્મા લોકં પાલેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૨.૯; ઇતિવુ. ૪૨) વચનતો હિરોત્તપ્પધમ્મા લોકપાલા. તેહિ સમન્નાગતો લોકો સલોકપાલો. હિરોત્તપ્પસમ્પન્ના હિ પાપગરહિનો સપ્પુરિસા ધમ્મચ્છન્દવન્તતાય ભગવતિ પૂજાનમક્કારપરા હોન્તીતિ.

સદાતિ સબ્બકાલં રત્તિઞ્ચેવ દિવા ચ, સદાતિ વા ભગવતો ધરમાનકાલે તતો પરઞ્ચ. અથ વા સદાતિ અભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ સાસનન્તરધાના, તતો પરમ્પિ વા. મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય હિ મહાબોધિસત્તા બોધિયા નિયતતાય બુદ્ધઙ્કુરભૂતા સદેવકસ્સ લોકસ્સ પૂજનીયા ચેવ વન્દનીયા ચ હોન્તિ. યથાહ ભગવા સુમેધભૂતો –

‘‘દીપઙ્કરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

મમ કમ્મં પકિત્તેત્વા, દક્ખિણં પાદમુદ્ધરિ.

‘‘યે તત્થાસું જિનપુત્તા, પદક્ખિણમકંસુ મં;

દેવા મનુસ્સા અસુરા ચ, અભિવાદેત્વાન પક્કમુ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૭૫-૭૬);

નમસ્સતિ ચાતિ કેચિ કેસઞ્ચિ પૂજાસક્કારાદીનિ કરોન્તાપિ તેસં અપાકટગુણતાય નમક્કારં ન કરોન્તિ, ન એવં ભગવતો, યથાભૂતઅબ્ભુગ્ગતકિત્તિસદ્દતાય પન ભગવન્તં સદેવકો લોકો પૂજયતિ ચેવ નમસ્સતિ ચાતિ અત્થો. ‘‘સદા નરમનુસ્સો’’તિ કેચિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં. તસ્સાતિ યં સદેવકો લોકો પૂજયતિ ચેવ નમસ્સતિ ચ, તસ્સ. એતન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનં સામઞ્ઞેન દસ્સેતિ. સાસનવરન્તિ તં સરૂપતો દસ્સેતિ. તત્થ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તે સાસતિ વિનેતિ એતેનાતિ સાસનં, તદેવ એકન્તનિય્યાનટ્ઠેન અનઞ્ઞસાધારણગુણતાય ચ ઉત્તમટ્ઠેન તંતંઅભિપત્થિતસમિદ્ધિહેતુતાય પણ્ડિતેહિ વરિતબ્બતો વા વરં, સાસનમેવ વરન્તિ સાસનવરં. વિદૂહીતિ યથાસભાવતો કમ્મકમ્મફલાનિ કુસલાદિભેદે ચ ધમ્મે વિદન્તીતિ વિદૂ, પણ્ડિતમનુસ્સા, તેહિ. ઞાતબ્બં, ઞાણમરહતીતિ વા ઞેય્યં. નરવરસ્સાતિ પુરિસવરસ્સ, અગ્ગપુગ્ગલસ્સાતિ અત્થો.

ઇદં વુત્તં હોતિ – યો અનઞ્ઞસાધારણમહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિગુણવિસેસયોગેન સદેવકેન લોકેન પૂજનીયો નમસ્સનીયો ચ ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, તસ્સ લોકે ઉત્તમપુગ્ગલસ્સ એતં ઇદાનિ અમ્હેહિ વિભજિતબ્બહારનયપટ્ઠાનવિચારણવિસયભૂતં સાસનં આદિકલ્યાણતાદિગુણસમ્પત્તિયા વરં અગ્ગં ઉત્તમં નિપુણઞાણગોચરતાય પણ્ડિતવેદનીયમેવાતિ. ભગવતો હિ વચનં એકગાથામત્તમ્પિ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદખન્ધાયતનધાતિન્દ્રિયસતિપટ્ઠાનાદિસભાવધમ્મનિદ્ધારણક્ખમતાય સોળસહારપઞ્ચનયસોળસઅટ્ઠવીસતિવિધપટ્ઠાનવિચારયોગ્યભાવેન ચ પરમગમ્ભીરં અત્થતો અગાધપારં સણ્હસુખુમઞાણવિસયમેવાતિ. તેનેવાહ – ‘‘પઞ્ઞવન્તસ્સાયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો દુપ્પઞ્ઞસ્સા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૮; અ. નિ. ૮.૩૦). અથ વા ભગવતો સાસનં પરિઞ્ઞાક્કમેન લક્ખણાવબોધપ્પટિપત્તિયા સુઞ્ઞતમુખાદીહિ ઓગાહિતબ્બત્તા અવિઞ્ઞૂનં સુપિનન્તેનપિ ન વિસયો હોતીતિ આહ – ‘‘વિદૂહિ ઞેય્ય’’ન્તિ. તથા ચ વુત્તં – ‘‘એતુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો’’તિઆદિ.

અપરે પન ‘‘તં તસ્સ સાસનવર’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં મતેન યં-સદ્દો સાસન-સદ્દેન સમાનાધિકરણોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇદં વુત્તં હોતિ યં સાસનવરં સલોકપાલો લોકો પૂજયતિ નમસ્સતિ ચ, તં સાસનવરં વિદૂહિ ઞાતબ્બન્તિ. ઇમસ્મિઞ્ચ નયે લોકપાલ-સદ્દેન ભગવાપિ વુચ્ચતિ. ભગવા હિ લોકગ્ગતાયકત્તા નિપ્પરિયાયેન લોકપાલો, તસ્મા ‘‘તસ્સા’’તિ લોકપાલસ્સ સત્થુનોતિ અત્થો. સલોકપાલોતિ ચેત્થ લોકપાલ-સદ્દો ગુણીભૂતોપિ સત્થુવિસયત્તા સાસન-સદ્દાપેક્ખતાય સામિભાવેન સમ્બન્ધીવિસેસભૂતો પધાનભૂતો વિય પટિનિદ્દેસં અરહતીતિ.

કથં પન સયં ધમ્મસ્સામી ભગવા ધમ્મં પૂજયતીતિ? નાયં વિરોધો. ધમ્મગરુનો હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તે સબ્બકાલં ધમ્મં અપચાયમાનાવ વિહરન્તીતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘યંનૂનાહં ય્વાયં ધમ્મો મયા અભિસમ્બુદ્ધો, તમેવ ધમ્મં સક્કત્વા ગરું કત્વા ઉપનિસ્સાય વિહરેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૭૩; અ. નિ. ૪.૨૧).

અપિ ચ ભગવતો ધમ્મપૂજના સત્તસત્તાહપ્પટિપત્તિઆદીહિ દીપેતબ્બા. ધમ્મસ્સામીતિ ચ ધમ્મેન સદેવકસ્સ લોકસ્સ સામીતિ અત્થો, ન ધમ્મસ્સ સામીતિ. એવમ્પિ નમસ્સતીતિ વચનં ન યુજ્જતિ. ન હિ ભગવા કઞ્ચિ નમસ્સતીતિ, એસોપિ નિદ્દોસો. ન હિ નમસ્સતીતિ પદસ્સ નમક્કારં કરોતીતિ અયમેવ અત્થો, અથ ખો ગરુકરણેન તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારોતિ અયમ્પિ અત્થો લબ્ભતિ. ભગવા ચ ધમ્મગરુતાય સબ્બકાલં ધમ્મનિન્નપોણપબ્ભારભાવેન વિહરતીતિ. અયઞ્ચ અત્થો ‘‘યેન સુદં સ્વાહં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) એવમાદીહિ સુત્તપદેહિ દીપેતબ્બો. ‘‘વિદૂહિ નેય્ય’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ પણ્ડિતેહિ સપરસન્તાનેસુ નેતબ્બં પાપેતબ્બન્તિ અત્થો. તત્થ અત્તસન્તાને પાપનં બુજ્ઝનં, પરસન્તાને બોધનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવં ભગવતો સદેવકસ્સ લોકસ્સ પૂજનીયવન્દનીયભાવો અગ્ગપુગ્ગલભાવો ચ વુચ્ચમાનો ગુણવિસિટ્ઠતં દીપેતિ, સા ચ ગુણવિસિટ્ઠતા મહાબોધિયા વેદિતબ્બા. આસવક્ખયઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ આસવક્ખયઞાણં ‘‘મહાબોધી’’તિ વુચ્ચતિ. સા અવિપરીતધમ્મદેસનતો તથાગતે સુપ્પતિટ્ઠિતાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ સવાસનનિરવસેસકિલેસપ્પહાનં અનાવરણઞાણઞ્ચ વિના તાદિસી ધમ્મદેસના સમ્ભવતિ. ઇચ્ચસ્સ ચતુવેસારજ્જયોગો. તેન દસબલછઅસાધારણઞાણઅટ્ઠારસાવેણિકબુદ્ધધમ્માદિસકલસબ્બઞ્ઞુગુણપારિપૂરી પકાસિતા હોતિ. એતાદિસી ચ ગુણવિભૂતિ મહાકરુણાપુબ્બઙ્ગમં અભિનીહારસમ્પત્તિં પુરસ્સરં કત્વા સમ્પાદિતં સમત્તિંસપારમિસઙ્ખાતં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારમન્તરેન ન ઉપલબ્ભતીતિ હેતુસમ્પદાપિ અત્થતો વિભાવિતા હોતીતિ એવં ભગવતો તીસુપિ અવત્થાસુ સબ્બસત્તાનં એકન્તહિતપ્પટિલાભહેતુભૂતા આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણા નિરવસેસા બુદ્ધગુણા ઇમાય ગાથાય પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં.

દુતિયનયે પન યસ્મા સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સફલં અરિયમગ્ગસાસનં તસ્સ આરમ્મણભૂતઞ્ચ અમતધાતું તદધિગમૂપાયઞ્ચ પુબ્બભાગપટિપત્તિસાસનં તદત્થપરિદીપનઞ્ચ પરિયત્તિસાસનં યથારહં સચ્ચાભિસમયવસેન અભિસમેન્તો સ્વાક્ખાતતાદિગુણવિસેસયુત્તતં મનસિકરોન્તો સક્કચ્ચં સવનધારણપરિપુચ્છાદીહિ પરિચયં કરોન્તો ચ સદેવકો લોકો પૂજયતિ નામ. લોકનાથો ચ સમ્માસમ્બોધિપ્પત્તિયા વેનેય્યાનં સક્કચ્ચં ધમ્મદેસનેન ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ’’ (મ. નિ. ૩.૧૩૬; સં. નિ. ૫.૨૮; પેટકો. ૨૪), ‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’ (ધ. પ. ૨૭૩; કથા. ૮૭૨; નેત્તિ. ૧૨૫; પેટકો. ૩૦), ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ’’ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪), ‘‘ખયં વિરાગં અમતં પણીતં’’ (ખુ. પા. ૬.૪; સુ. નિ. ૨૨૭), ‘‘એકાયનો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા’’ (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૦૬; સં. નિ. ૫.૩૬૭), ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણ’’ન્તિઆદીહિ (મ. નિ. ૩.૪૨૦; નેત્તિ. ૫) વચનેહિ થોમનેન ચ પૂજયતિ નામ. તસ્મા સાસનવરસ્સ પૂજનીયભાવો ઇધ વુચ્ચમાનો અનવસેસતો ધમ્મગુણે દીપેતીતિ યે અરિયભાવાદયો નિય્યાનાદયો ખયવિરાગાદયો મદનિમ્મદનાદયો અસઙ્ખતાદયો સ્વાક્ખાતતાદયો આદિકલ્યાણતાદયો ચ અનેકેહિ સુત્તપદેહિ પવેદિતા અનેકે ધમ્મગુણા, તે નિરવસેસતો ઇમાય ગાથાય પકાસિતાતિ વેદિતબ્બા.

યસ્મા પન અરિયસચ્ચપ્પટિવેધેન સમુગ્ઘાટિતસમ્મોહાયેવ પરમત્થતો પણ્ડિતા બાલ્યાદિસમતિક્કમનતો, તસ્મા ભાવિતલોકુત્તરમગ્ગા સચ્છિકતસામઞ્ઞફલા ચ અરિયપુગ્ગલા વિસેસતો વિદૂતિ વુચ્ચન્તિ. તે હિ યથાવુત્તસાસનવરં અવિપરીતતો ઞાતું નેતુઞ્ચ સપરસન્તાને સક્કુણન્તીતિ અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહસ્સ પરમત્થસઙ્ઘસ્સાપિ ઇધ ગહિતત્તા યે સુપ્પટિપન્નતાદયો અનેકેહિ સુત્તપદેહિ સંવણ્ણિતા અરિયસઙ્ઘગુણા, તેપિ નિરવસેસતો ઇધ પકાસિતાતિ વેદિતબ્બા.

એવં પઠમગાથાય સાતિસયં રતનત્તયગુણપરિદીપનં કત્વા ઇદાનિ –

‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા;

સચિત્તપરિયોદપનં, એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩; નેત્તિ. ૩૦, ૫૦, ૧૧૬, ૧૨૪) –

વચનતો સઙ્ખેપતો સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનં, તં પન સિક્ખત્તયં ઞાણવિસેસવિસયભાવભેદતો અવત્થાભેદતો ચ તિવિધં હોતિ. કથં? સુતમયઞાણગોચરો ચ યો ‘‘પરિયત્તિસદ્ધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. ચિન્તામયઞાણગોચરો ચ યો આકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તીહિ ગહેતબ્બાકારો વિમુત્તાયતનવિસેસો ‘‘પટિપત્તિસદ્ધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. વિપસ્સનાઞાણાદિસહગતો ભાવનામયઞાણગોચરો ચ યો ‘‘પટિવેધસદ્ધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં તિવિધમ્પિ સાસનં સાસનવરન્તિ પદેન સઙ્ગણ્હિત્વા તત્થ યં પઠમં, તં ઇતરેસં અધિગમૂપાયોતિ સબ્બસાસનમૂલભૂતં અત્તનો પકરણસ્સ ચ વિસયભૂતં પરિયત્તિસાસનમેવ તાવ સઙ્ખેપતો વિભજન્તો ‘‘દ્વાદસ પદાની’’તિ ગાથમાહ.

તત્થ દ્વાદસાતિ ગણનપરિચ્છેદો. પદાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તેસુ બ્યઞ્જનપદાનિ પજ્જતિ અત્થો એતેહીતિ પદાનિ. અત્થપદાનિ પન પજ્જન્તિ ઞાયન્તીતિ પદાનિ. ઉભયમ્પિ વા ઉભયથા યોજેતબ્બં બ્યઞ્જનપદાનમ્પિ અવિપરીતં પટિપજ્જિતબ્બત્તા, અત્થપદાનં ઉત્તરિવિસેસાધિગમસ્સ કારણભાવતો, તાનિ પદાનિ પરતો પાળિયઞ્ઞેવ આવિ ભવિસ્સન્તીતિ તત્થેવ વણ્ણયિસ્સામ. અત્થસૂચનાદિઅત્થતો સુત્તં. વુત્તઞ્હેતં સઙ્ગહેસુ –

‘‘અત્થાનં સૂચનતો, સુવુત્તતો સવનતોથ સૂદનતો;

સુત્તાણા સુત્તસભાગતો ચ, ‘સુત્ત’ન્તિ અક્ખાત’’ન્તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા);

તદેતં તત્થ સુત્તપિટકવસેન આગતં, ઇધ પન પિટકત્તયવસેન યોજેતબ્બં. ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, યં પરિયત્તિસાસનન્તિ અત્થો. તં સબ્બન્તિ તં ‘‘સુત્ત’’ન્તિ વુત્તં સકલં બુદ્ધવચનં. બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચાતિ બ્યઞ્જનઞ્ચેવ તદત્થો ચ. યતો ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – અત્થસૂચનાદિતો સુત્તં પરિયત્તિધમ્મો, તઞ્ચ સબ્બં અત્થતો દ્વાદસ પદાનિ છ બ્યઞ્જનપદાનિ ચેવ છ અત્થપદાનિ ચાતિ. અથ વા યદેતં ‘‘સાસનવર’’ન્તિ વુત્તં, તં સબ્બં સુત્તં, પરિયત્તિસાસનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અત્થતો પન દ્વાદસ પદાનિ, બ્યઞ્જનત્થપદસમુદાયભાવતો. યથાહ – ‘‘બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ. તં વિઞ્ઞેય્યં ઉભયન્તિ યસ્મિં બ્યઞ્જને અત્થે ચ વચનવચનીયભાવેન સમ્બન્ધે સુત્તવોહારો, તદુભયં સરૂપતો વિઞ્ઞાતબ્બં તત્થ કતમં બ્યઞ્જનં કતમો અત્થોતિ? તેનેવાહ – ‘‘કો અત્થો બ્યઞ્જનં કતમ’’ન્તિ.

એવં ‘‘સાસનવર’’ન્તિ વુત્તસ્સ સુત્તસ્સ પરિયત્તિભાવં તસ્સ ચ અત્થબ્યઞ્જનપદભાવેન વેદિતબ્બતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સ પવિચયુપાયં નેત્તિપ્પકરણં પદત્થવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘સોળસહારા’’તિ ગાથમાહ.

તત્થ સોળસ હારા એતિસ્સાતિ સોળસહારા. પઞ્ચનયા અટ્ઠારસમૂલપદાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અથ વા સોળસ હારા સોળસહારા. એવં ઇતરત્થાપિ. હારનયમૂલપદાનિ એવ હિ સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ ભાસિતાનિ નેત્તીતિ. સાસનસ્સ પરિયેટ્ઠીતિ સાસનસ્સ અત્થપરિયેસના, પરિયત્તિસાસનસ્સ અત્થસંવણ્ણનાતિ અત્થો, સકલસ્સેવ વા સાસનસ્સ અત્થવિચારણાતિ અત્થો. પટિપત્તિપટિવેધેપિ હિ નેત્તિનયાનુસારેન અધિગચ્છન્તીતિ. મહકચ્ચાનેનાતિ કચ્ચોતિ પુરાતનો ઇસિ, તસ્સ વંસાલઙ્કારભૂતોયં મહાથેરો ‘‘કચ્ચાનો’’તિ વુચ્ચતિ. મહકચ્ચાનોતિ પન પૂજાવચનં, યથા મહામોગ્ગલ્લાનોતિ, ‘‘કચ્ચાયનગોત્તનિદ્દિટ્ઠા’’તિપિ પાઠો. અયઞ્ચ ગાથા નેત્તિં સઙ્ગાયન્તેહિ પકરણત્થસઙ્ગણ્હનવસેન ઠપિતાતિ દટ્ઠબ્બા. યથા ચાયં, એવં હારવિભઙ્ગવારે તંતંહારનિદ્દેસનિગમને ‘‘તેનાહ આયસ્મા’’તિઆદિવચનં, હારાદિસમુદાયભૂતાયં નેત્તિયં બ્યઞ્જનત્થસમુદાયે ચ સુત્તે કિં કેન વિચિયતીતિ વિચારણાયં આહ – ‘‘હારા બ્યઞ્જનવિચયો’’તિઆદિ.

તત્થ સોળસપિ હારા મૂલપદનિદ્ધારણમન્તરેન બ્યઞ્જનમુખેનેવ સુત્તસ્સ સંવણ્ણના હોન્તિ, ન નયા વિય મૂલપદસઙ્ખાતસભાવધમ્મનિદ્ધારણમુખેનાતિ તે ‘‘બ્યઞ્જનવિચયો સુત્તસ્સા’’તિ વુત્તા. અત્થનયા પન યથાવુત્તઅત્થમુખેનેવ સુત્તસ્સ અત્થસમ્પટિપત્તિયા હોન્તીતિ આહ – ‘‘નયા તયો ચ સુત્તત્થો’’તિ. અયઞ્ચ વિચારણા પરતોપિ આગમિસ્સતિ. કેચિ ‘‘નયો ચા’’તિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં. ઉભયં પરિગ્ગહીતન્તિ હારા નયા ચાતિ એતં ઉભયં સુત્તસ્સ અત્થનિદ્ધારણવસેન પરિસમન્તતો ગહિતં સબ્બથા સુત્તે યોજિતં. વુચ્ચતિ સુત્તં વદતિ સંવણ્ણેતિ. કથં? યથાસુત્તં સુત્તાનુરૂપં, યં સુત્તં યથા સંવણ્ણેતબ્બં, તથા સંવણ્ણેતીતિ અત્થો. યં યં સુત્તન્તિ વા યથાસુત્તં, સબ્બં સુત્તન્તિ અત્થો. નેત્તિનયેન હિ સંવણ્ણેતું અસક્કુણેય્યં નામ સુત્તં નત્થીતિ.

ઇદાનિ યં વુત્તં – ‘‘સાસનવરં વિદૂહિ ઞેય્ય’’ન્તિ, તત્થ નેત્તિસંવણ્ણનાય વિસયભૂતં પરિયત્તિધમ્મમેવ પકારન્તરેન નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘યા ચેવા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ અત્થેસુ કતપરિચ્છેદો બ્યઞ્જનપ્પબન્ધો દેસના, યો પાઠોતિ વુચ્ચતિ. તદત્થો દેસિતં તાય દેસનાય પબોધિતત્તા. તદુભયઞ્ચ વિમુત્તાયતનસીસેન પરિચયં કરોન્તાનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનપરિયોસાનાનં સમ્પત્તીનં હેતુભાવતો એકન્તેન વિઞ્ઞેય્યં, તદુભયવિનિમુત્તસ્સ વા ઞેય્યસ્સ અભાવતો તદેવ દ્વયં વિઞ્ઞેય્યન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ યા ચેવ…પે… વિઞ્ઞેય્યન્તિ. તત્રાતિ તસ્મિં વિજાનને સાધેતબ્બે, નિપ્ફાદેતબ્બે ચેતં ભુમ્મં. અયમાનુપુબ્બીતિ અયં વક્ખમાના અનુપુબ્બિ હારનયાનં અનુક્કમો, અનુક્કમેન વક્ખમાના હારનયાતિ અત્થો. નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠીતિ સુત્તાદિવસેન નવઙ્ગસ્સ સાસનસ્સ પરિયેસના, અત્થવિચારણાતિ અત્થો. સામિઅત્થે વા એતં પચ્ચત્તં નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠિયા અનુપુબ્બીતિ. અથ વા અનુપુબ્બીતિ કરણત્થે પચ્ચત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથાવુત્તવિજાનને સાધેતબ્બે વક્ખમાનાય હારનયાનુપુબ્બિયા અયં નવવિધસુત્તન્તસ્સ અત્થપરિયેસનાતિ.

એત્થાહ – કથં પનેત્થ ગેય્યઙ્ગાદીનં સુત્તભાવો, સુત્તભાવે ચ તેસં કથં સાસનસ્સ નવઙ્ગભાવો. યઞ્ચ સઙ્ગહેસુ વુચ્ચતિ ‘‘સગાથકં સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણ’’ન્તિ, તથા ચ સતિ સુત્તઙ્ગમેવ ન સિયા. અથાપિ વિસું સુત્તઙ્ગં સિયા, મઙ્ગલસુત્તાદીનં (ખુ. પા. ૫.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૬૧ આદયો) સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા, ગાથાભાવતો ધમ્મપદાદીનં વિય, ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો વા સિયા, સગાથકત્તા સગાથાવગ્ગસ્સ વિય, તથા ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનન્તિ. વુચ્ચતે –

સુત્તન્તિ સામઞ્ઞવિધિ, વિસેસવિધયો પરે;

સનિમિત્તા નિરુળ્હત્તા, સહતાઞ્ઞેન નાઞ્ઞતો.

સબ્બસ્સાપિ હિ બુદ્ધવચનસ્સ સુત્તન્તિ અયં સામઞ્ઞવિધિ. તથા હિ ‘‘એત્તકં તસ્સ ભગવતો સુત્તાગતં સુત્તપરિયાપન્નં (પાચિ. ૧૨૪૨), સાવત્થિયા સુત્તવિભઙ્ગે, સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાની’’તિઆદિવચનતો વિનયાભિધમ્મપરિયત્તિવિસેસેપિ સુત્તવોહારો દિસ્સતિ. તદેકદેસેસુ પન ગેય્યાદયો વિસેસવિધયો તેન તેન નિમિત્તેન પતિટ્ઠિતા. તથા હિ ગેય્યસ્સ સગાથકત્તં તબ્ભાવનિમિત્તં. લોકેપિ હિ સસિલોકં સગાથકં ચુણ્ણિયગન્થં ગેય્ય’’ન્તિ વદન્તિ. ગાથાવિરહે પન સતિ પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ. પુચ્છાવિસ્સજ્જનઞ્હિ ‘‘બ્યાકરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. બ્યાકરણમેવ વેય્યાકરણન્તિ. એવં સન્તે સગાથકાદીનમ્પિ પઞ્હાવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તાનં વેય્યાકરણભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, ગેય્યાદિસઞ્ઞાનં અનોકાસભાવતો ‘‘ગાથાવિરહે સતી’’તિ વિસેસિતત્તા ચ. તથા હિ ધમ્મપદાદીસુ કેવલં ગાથાબન્ધેસુ સગાથકત્તેપિ સોમનસ્સઞાણમયિકગાથાયુત્તેસુ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિવચનસમ્બન્ધેસુ અબ્ભુતધમ્મપટિસંયુત્તેસુ ચ સુત્તવિસેસેસુ યથાક્કમં ગાથાઉદાનઇતિવુત્તકઅબ્ભુતધમ્મસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતા, તથા સતિપિ ગાથાબન્ધભાવે ભગવતો અતીતાસુ જાતીસુ ચરિયાનુભાવપ્પકાસકેસુ જાતકસઞ્ઞા. સતિપિ પઞ્હાવિસ્સજ્જનભાવે સગાથકત્તે ચ કેસુચિ સુત્તન્તેસુ વેદસ્સ લભાપનતો વેદલ્લસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ એવં તેન તેન સગાથકત્તાદિના નિમિત્તેન તેસુ તેસુ સુત્તવિસેસેસુ ગેય્યઙ્ગાદિસઞ્ઞા પતિટ્ઠિતાતિ વિસેસવિધયો સુત્તઙ્ગતો પરે ગેય્યાદયો.

યં પનેત્થ ગેય્યઙ્ગાદિનિમિત્તરહિતં સુત્તં, તં સુત્તઙ્ગં વિસેસસઞ્ઞાપરિહારેન સામઞ્ઞસઞ્ઞાય પવત્તનતોતિ. નનુ ચ સગાથકં સુત્તં ગેય્યં, નિગ્ગાથકં સુત્તં વેય્યાકરણન્તિ સુત્તઙ્ગં ન સમ્ભવતીતિ ચોદના તદવત્થા એવાતિ? ન તદવત્થા, સોધિતત્તા. સોધિતઞ્હિ પુબ્બે ગાથાવિરહે સતિ પુચ્છાવિસ્સજ્જનભાવો વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્તન્તિ. યઞ્ચ વુત્તં – ‘‘ગાથાભાવતો મઙ્ગલસુત્તાદીનં સુત્તઙ્ગસઙ્ગહો ન સિયા’’તિ, તમ્પિ ન, નિરુળ્હત્તા. નિરુળ્હો હિ મઙ્ગલસુત્તાદીસુ સુત્તભાવો, ન હિ તાનિ ધમ્મપદબુદ્ધવંસાદયો વિય ગાથાભાવેન પઞ્ઞાતાનિ, કિન્તુ સુત્તભાવેનેવ. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સુત્તનામક’’ન્તિ નામગ્ગહણં કતં.

યં પન વુત્તં ‘‘સગાથકત્તા ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો વા સિયા’’તિ, તદપિ નત્થિ, યસ્મા સહતાઞ્ઞેન. સહ ગાથાહીતિ હિ સગાથકં. સહભાવો ચ નામ અત્થતો અઞ્ઞેન હોતિ, ન ચ મઙ્ગલસુત્તાદીસુ ગાથાવિનિમુત્તો કોચિ સુત્તપ્પદેસો અત્થિ. યો સહ ગાથાહીતિ વુચ્ચેય્ય, ન ચ સમુદાયો નામ કોચિ અત્થિ. યદપિ વુત્તં – ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગાદીસુ સગાથકપ્પદેસાનં ગેય્યઙ્ગસઙ્ગહો સિયા’’તિ, તદપિ ન અઞ્ઞતો. અઞ્ઞા એવ હિ તા ગાથા, જાતકાદિપરિયાપન્નત્તા. અતો ન તાહિ ઉભતોવિભઙ્ગાદીનં ગેય્યઙ્ગભાવોતિ એવં સુત્તાદીનં અઙ્ગાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરાભાવો વેદિતબ્બો. યસ્મા પન સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં યથાવુત્તનયેન અત્થાનં સૂચનાદિઅત્થેન સુત્તન્ત્વેવ વુચ્ચતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘નવવિધસુત્તન્તપરિયેટ્ઠી’’તિ.

સઙ્ગહવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. એવં સઙ્ગહવારેન સઙ્ખેપતો દસ્સિતે હારાદયો ઇદાનિ વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા’’તિઆદિદેસના આરદ્ધા. તત્થ તત્થાતિ યં વુત્તં – ‘‘સોળસહારા નેત્તી’’તિ, તસ્મિં વચને, તિસ્સં વા ગાથાયં, યાનિ હારનયમૂલપદાનિ ઉદ્ધટાનિ, તેસૂતિ અત્થો. કતમેતિ પુચ્છાવચનં. પુચ્છા ચ નામેસા પઞ્ચવિધા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. સોળસાતિ ગણનવસેન પરિચ્છેદો. તેન નેસં ન તતો ઉદ્ધં અધો ચાતિ એતપરમતં દસ્સેતિ. સા ચેતપરમતા પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. હારાતિ ગણનવસેન પરિચ્છિન્નાનં સામઞ્ઞતો દસ્સનં. દેસના વિચયોતિઆદિ સરૂપદસ્સનં.

તત્થ કેનટ્ઠેન હારા? હરીયન્તિ એતેહિ, એત્થ વા સુત્તગેય્યાદિવિસયા અઞ્ઞાણસંસયવિપલ્લાસાતિ હારા, હરન્તિ વા સયં તાનિ, હરણમત્તમેવ વાતિ હારા ફલૂપચારેન. અથ વા હરીયન્તિ વોહરીયન્તિ ધમ્મસંવણ્ણકધમ્મપટિગ્ગાહકેહિ ધમ્મસ્સ દાનગ્ગહણવસેનાતિ હારા. અથ વા હારા વિયાતિ હારા. યથા હિ અનેકરતનાવલિસમૂહો હારસઙ્ખાતો અત્તનો અવયવભૂતરતનસમ્ફસ્સેહિ સમુપ્પજ્જનીયમાનહિલાદસુખો હુત્વા તદુપભોગીજનસરીરસન્તાપં નિદાઘપરિળાહુપજનિતં વૂપસમેતિ, એવમેતેપિ નાનાવિધપરમત્થરતનપ્પબન્ધા સંવણ્ણનાવિસેસા અત્તનો અવયવભૂતપરમત્થરતનાધિગમેન સમુપ્પાદિયમાનનિબ્બુતિસુખા ધમ્મપટિગ્ગાહકજનહદયપરિતાપં કામરાગાદિકિલેસહેતુકં વૂપસમેન્તીતિ. અથ વા હારયન્તિ અઞ્ઞાણાદીનં હારં અપગમં કરોન્તિ આચિક્ખન્તીતિ વા હારા. અથ વા સોતુજનચિત્તસ્સ હરણતો રમણતો ચ હારા નિરુત્તિનયેન, યથા – ‘‘ભવેસુ વન્તગમનો ભગવા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪; પારા. અટ્ઠ. ૧.૧ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના). અયં તાવ હારાનં સાધારણતો અત્થો.

અસાધારણતો પન દેસીયતિ સંવણ્ણીયતિ એતાય સુત્તત્થોતિ દેસના, દેસનાસહચરણતો વા દેસના. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ હારા દેસનાસઙ્ખાતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનતો દેસનાસહચારિનોવાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન હારો યેભુય્યેન યથારુતવસેનેવ વિઞ્ઞાયમાનો દેસનાય સહ ચરતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન તથા પરે. ન હિ અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાદિસન્દસ્સનરહિતા સુત્તદેસના અત્થિ. અસ્સાદાદિસન્દસ્સનવિભાવનલક્ખણો ચાયં હારોતિ.

વિચિયન્તિ એતેન, એત્થ વા પદપઞ્હાદયો, વિચિતિ એવ વા તેસન્તિ વિચયો. પાળિયં પન વિચિનતીતિ વિચયોતિ અયમત્થો દસ્સિતો.

યુત્તીતિ ઉપપત્તિસાધનયુત્તિ, ઇધ પન યુત્તિવિચારણા યુત્તિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ યથા, યુત્તિસહચરણતો વા. ઇધાપિ દેસનાહારે વુત્તનયેન અત્થો વિત્થારેતબ્બો.

પદટ્ઠાનન્તિ આસન્નકારણં, ઇધાપિ પદટ્ઠાનવિચારણાતિઆદિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

લક્ખીયન્તિ એતેન, એત્થ વા એકલક્ખણા ધમ્મા અવુત્તાપિ એકવચનેનાતિ લક્ખણં.

વિયૂહીયન્તિ વિભાગેન પિણ્ડીયન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ બ્યૂહો. નિબ્બચનાદીનં સુત્તે દસ્સિયમાનાનં ચતુન્નં બ્યૂહોતિ ચતુબ્યૂહો, ચતુન્નં વા બ્યૂહો એત્થાતિ ચતુબ્યૂહો.

આવટ્ટીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સભાગા વિસભાગા ચ ધમ્મા, તેસં વા આવટ્ટનન્તિ આવટ્ટો.

વિભજીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સાધારણાસાધારણાનં સંકિલેસવોદાનધમ્માનં ભૂમિયોતિ વિભત્તિ, વિભજનં વા એતેસં ભૂમિયાતિ વિભત્તિ.

પટિપક્ખવસેન પરિવત્તીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વા સુત્તે વુત્તધમ્મા, પરિવત્તનં વા તેસન્તિ પરિવત્તનો.

વિવિધં વચનં એકસ્સેવત્થસ્સ વાચકમેત્થાતિ વિવચનં, વિવચનમેવ વેવચનં, વિવિધં વુચ્ચતિ એતેન અત્થોતિ વા વિવચનં. સેસં વુત્તનયમેવ.

પકારેહિ પભેદતો વા ઞાપીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વા અત્થાતિ પઞ્ઞત્તિ.

ઓતારીયન્તિ અનુપ્પવેસીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સુત્તાગતા ધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસૂતિ ઓતરણો.

સોધીયન્તિ સમાધીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભાતિ સોધનો.

અધિટ્ઠીયન્તિ અનુપવત્તીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સામઞ્ઞવિસેસભૂતા ધમ્મા વિના વિકપ્પેનાતિ અધિટ્ઠાનો.

પરિકરોતિ અભિસઙ્ખરોતિ ફલન્તિ પરિક્ખારો, હેતુ પચ્ચયો ચ, પરિક્ખારં આચિક્ખતીતિ પરિક્ખારો, હારો, પરિક્ખારવિસયત્તા પરિક્ખારસહચરણતો વા પરિક્ખારો.

સમારોપીયન્તિ એતેન, એત્થ વા પદટ્ઠાનાદિમુખેન ધમ્માતિ સમારોપનો. સબ્બત્થ ચ ભાવસાધનવસેનાપિ અત્થો સમ્ભવતીતિ તસ્સાપિ વસેન યોજેતબ્બં.

તસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ હારુદ્દેસસ્સ. અનુગીતીતિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થં અનુપચ્છા ગાયનગાથા, તાસુ ઓસાનગાથાય અત્થતો અસંકિણ્ણાતિ પદત્થેન સઙ્કરરહિતા, તેન યદિપિ કેચિ હારા અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિસિટ્ઠા વિય દિસ્સન્તિ, તથાપિ તેસં અત્થતો સઙ્કરો નત્થીતિ દસ્સેતિ. સો ચ નેસં અસઙ્કરો લક્ખણનિદ્દેસે સુપાકટો હોતિ. એતેસઞ્ચેવાતિ એતેસં સોળસન્નં હારાનં. યથા અસઙ્કરો, તથા ચેવ ભવતિ. કિં ભવતિ? વિત્થારતયા વિત્થારેન. નયવિભત્તિ નયેન ઉપાયેન ઞાયેન વિભાગો. એતેન તં એવ અસઙ્કિણ્ણતં વિભાવેતિ. કેચિ ‘‘વિત્થારનયા’’તિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં, અયઞ્ચ ગાથા કેસુચિ પોત્થકેસુ નત્થિ.

૨. એવં હારે ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નયે ઉદ્દિસિતું ‘‘તત્થ કતમે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નયન્તિ સંકિલેસે વોદાનાનિ ચ વિભાગતો ઞાપેન્તીતિ નયા, નીયન્તિ વા તાનિ એતેહિ, એત્થ વાતિ નયા, નયનમત્તમેવ વાતિ નયા, નીયન્તિ વા સયં ધમ્મકથિકેહિ ઉપનીયન્તિ સુત્તસ્સ અત્થપવિચયત્થન્તિ નયા. અથ વા નયા વિયાતિ નયા. યથા હિ એકત્તાદયો નયા સમ્મા પટિવિજ્ઝિયમાના પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં યથાક્કમં સમ્બન્ધવિભાગબ્યાપારવિરહાનુરૂપફલભાવદસ્સનેન અસઙ્કરતો સમ્મુતિસચ્ચપરમત્થસચ્ચાનં સભાવં પવેદયન્તા પરમત્થસચ્ચપ્પટિવેધાય સંવત્તન્તિ, એવમેતેપિ કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગધમ્મવિભાગદસ્સનેન અવિપરીતસુત્તત્થાવબોધાય અભિસમ્ભુણન્તા વેનેય્યાનં ચતુસચ્ચપ્પટિવેધાય સંવત્તન્તિ. અથ વા પરિયત્તિઅત્થસ્સ નયનતો સંકિલેસતો યમનતો ચ નયા નિરુત્તિનયેન.

નન્દિયાવટ્ટોતિઆદીસુ નન્દિયાવટ્ટસ્સ વિય આવટ્ટો એતસ્સાતિ નન્દિયાવટ્ટો, યથા હિ નન્દિયાવટ્ટો અન્તોઠિતેન પધાનાવયવેન બહિદ્ધા આવટ્ટતિ, એવમયમ્પિ નયોતિ અત્થો. અથ વા નન્દિયા તણ્હાય પમોદસ્સ વા આવટ્ટો એત્થાતિ નન્દિયાવટ્ટો. તીહિ અવયવેહિ લોભાદીહિ સંકિલેસપક્ખે અલોભાદીહિ ચ વોદાનપક્ખે પુક્ખલો સોભનોતિ તિપુક્ખલો. અસન્તાસનજવપરક્કમાદિવિસેસયોગેન સીહો ભગવા, તસ્સ વિક્કીળિતં દેસનાવચીકમ્મભૂતો વિહારોતિ કત્વા વિપલ્લાસતપ્પટિપક્ખપરિદીપનતો સીહસ્સ વિક્કીળિતં એત્થાતિ સીહવિક્કીળિતો, નયો. બલવિસેસયોગદીપનતો વા સીહવિક્કીળિતસદિસત્તા નયો સીહવિક્કીળિતો. બલવિસેસો ચેત્થ સદ્ધાદિબલં, દસબલાનિ એવ વા. અત્થનયત્તયદિસાભાવેન કુસલાદિધમ્માનં આલોચનં દિસાલોચનં. તથા આલોચિતાનં તેસં ધમ્માનં અત્થનયત્તયયોજને સમાનયનતો અઙ્કુસો વિય અઙ્કુસો. ગાથાસુ લઞ્જેતિ પકાસેતિ સુત્તત્થન્તિ લઞ્જકો, નયો ચ સો લઞ્જકો ચાતિ નયલઞ્જકો. ગતાતિ ઞાતા, મતાતિ અત્થો. સો એવ વા પાઠો. સેસં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

૩. એવં નયેપિ ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ મૂલપદાનિ ઉદ્દિસિતું ‘‘તત્થ કતમાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મૂલાનિ ચ તાનિ નયાનં પટ્ઠાનભાગાનઞ્ચ પતિટ્ઠાભાવતો પદાનિ ચ અધિગમૂપાયભાવતો કોટ્ઠાસભાવતો ચાતિ મૂલપદાનિ. કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન, કુચ્છિતાનં વા પાપધમ્માનં સલનતો વિદ્ધંસનતો, કુસાનં વા રાગાદીનં લવનતો, કુસા વિય વા લવનતો, કુસેન વા ઞાણેન લાતબ્બતો પવત્તેતબ્બતો કુસલાનિ, તપ્પટિપક્ખતો અકુસલાનીતિ પદત્થો વેદિતબ્બો.

એવં ગણનપરિચ્છેદતો જાતિભેદતો ચ મૂલપદાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તો સંકિલેસપક્ખંયેવ પઠમં ઉદ્દિસતિ ‘‘તણ્હા’’તિઆદિના. તત્થ તસતિ પરિતસતીતિ તણ્હા. અવિન્દિયં વિન્દતિ, વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિજ્જાપટિપક્ખાતિ વા અવિજ્જા. લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા સોતિ લોભો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા સુભસઞ્ઞા. સુખસઞ્ઞાદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સઙ્ગહન્તિ ગણનં. સમોસરણન્તિ સમોરોપનં.

પચ્ચનીકધમ્મે સમેતીતિ સમથો. અનિચ્ચાદીહિ વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સતીતિ વિપસ્સના. અલોભાદયો લોભાદિપટિપક્ખતો વેદિતબ્બા. અસુભે ‘‘અસુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા અસુભસઞ્ઞા, કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. સઞ્ઞાસીસેન હિ દેસના. દુક્ખસઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો.

ઇદં ઉદ્દાનન્તિ ઇદં વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ વિપ્પકિણ્ણભાવેન નસ્સિતું અદત્વા ઉદ્ધં દાનં રક્ખણં ઉદ્દાનં, સઙ્ગહવચનન્તિ અત્થો. ‘‘ચત્તારો વિપલ્લાસા’’તિપિ પાઠો. કિલેસભૂમીતિ સંકિલેસભૂમિ સબ્બેસં અકુસલધમ્માનં સમોસરણટ્ઠાનત્તા. કુસલાનં યાનિ તીણિ મૂલાનિ. ‘‘કુસલાની’’તિપિ પઠન્તિ. સતિપટ્ઠાનાતિ અસુભસઞ્ઞાદયો સન્ધાયાહ. ઇન્દ્રિયભૂમીતિ સદ્ધાદીનં વિમુત્તિપરિપાચનિન્દ્રિયાનં સમોસરણટ્ઠાનત્તા વુત્તં. યુજ્જન્તીતિ યોજીયન્તિ. ખોતિ પદપૂરણે, અવધારણત્થે વા નિપાતો. તેન એતે એવાતિ દસ્સેતિ. અટ્ઠારસેવાતિ વા. મૂલપદાતિ મૂલપદાનિ, લિઙ્ગવિપલ્લાસો વા.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નિદ્દેસવારવણ્ણના

૪. એવં ઉદ્દિટ્ઠે હારાદયો નિદ્દિસિતું ‘‘તત્થ સઙ્ખેપતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં ઉદ્દેસપાઠે. સઙ્ખેપતો નેત્તિ કિત્તિતાતિ સમાસતો નેત્તિપ્પકરણં કથિતં. હારનયમૂલપદાનઞ્હિ સરૂપદસ્સનં ઉદ્દેસપાઠેન કતન્તિ. એત્થ ચ હારનયાનં –

સામઞ્ઞતો વિસેસેન, પદત્થો લક્ખણં કમો;

એત્તાવતા ચ હેત્વાદી, વેદિતબ્બા હિ વિઞ્ઞુના.

તેસુ અવિસેસતો વિસેસતો ચ હારનયાનં અત્થો દસ્સિતો. લક્ખણાદીસુ પન અવિસેસતો સબ્બેપિ હારા નયા ચ યથાક્કમં બ્યઞ્જનત્થમુખેન નવઙ્ગસ્સ સાસનસ્સ અત્થસંવણ્ણનલક્ખણા. વિસેસતો પન તસ્સ તસ્સ હારસ્સ નયસ્સ ચ લક્ખણં નિદ્દેસે એવ કથયિસ્સામ. કમાદીનિ ચ યસ્મા નેસં લક્ખણેસુ ઞાતેસુ વિઞ્ઞેય્યાનિ હોન્તિ, તસ્મા તાનિપિ નિદ્દેસતો પરતો પકાસયિસ્સામ.

હારસઙ્ખેપો

૧. યા પન અસ્સાદાદીનવતાતિઆદિકા નિદ્દેસગાથા, તાસુ અસ્સાદાદીનવતાતિ અસ્સાદો આદીનવતાતિ પદવિભાગો. આદીનવતાતિ ચ આદીનવો એવ. કેચિ ‘‘અસ્સાદાદીનવતો’’તિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં. તત્થ અસ્સાદીયતીતિ અસ્સાદો, સુખં સોમનસ્સઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘યં, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ અસ્સાદો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬; સં. નિ. ૩.૨૬). યથા ચેતં સુખં સોમનસ્સં, એવં ઇટ્ઠારમ્મણમ્પિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘સો તદસ્સાદેતિ તં નિકામેતી’’તિ ‘‘રૂપં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૪), ‘‘સંયોજનીયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૩) ચ. અસ્સાદેતિ એતાયાતિ વા અસ્સાદો, તણ્હા. તણ્હાય હિ કારણભૂતાય પુગ્ગલો સુખમ્પિ સુખારમ્મણમ્પિ અસ્સાદેતિ. યથા ચ તણ્હા, એવં વિપલ્લાસાપિ. વિપલ્લાસવસેન હિ સત્તા અનિટ્ઠમ્પિ આરમ્મણં ઇટ્ઠાકારેન અસ્સાદેન્તિ, એવં વેદનાય સબ્બેસં તેભૂમકસઙ્ખારાનં તણ્હાય વિપલ્લાસાનઞ્ચ અસ્સાદવિચારો વેદિતબ્બો.

કથં પન દુક્ખાદુક્ખમસુખવેદનાનં અસ્સાદનીયતાતિ? વિપલ્લાસતો સુખપરિયાયસબ્ભાવતો ચ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘સુખા ખો, આવુસો વિસાખ, વેદના ઠિતિસુખા વિપરિણામદુક્ખા. દુક્ખા વેદના ઠિતિદુક્ખા વિપરિણામસુખા, અદુક્ખમસુખા વેદના ઞાણસુખા અઞ્ઞાણદુક્ખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫). તત્થ વેદનાય અટ્ઠસતપરિયાયવસેન, તેભૂમકસઙ્ખારાનં નિક્ખેપકણ્ડરૂપકણ્ડવસેન, તણ્હાય સંકિલેસવત્થુવિભઙ્ગે નિક્ખેપકણ્ડે ચ તણ્હાનિદ્દેસવસેન, વિપલ્લાસાનં સુખસઞ્ઞાદિવસેન દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવસેન ચ વિભાગો વેદિતબ્બો.

આદીનવો દુક્ખા વેદના તિસ્સોપિ વા દુક્ખતા. અથ વા સબ્બેપિ તેભૂમકા સઙ્ખારા આદીનવો. આદીનં અતિવિય કપણં વાતિ પવત્તતીતિ હિ આદીનવો, કપણમનુસ્સો, એવંસભાવા ચ તેભૂમકા ધમ્મા અનિચ્ચતાદિયોગેન. યતો તત્થ આદીનવાનુપસ્સના આરદ્ધવિપસ્સકાનં યથાભૂતનયોતિ વુચ્ચતિ. તથા ચ વુત્તં – ‘‘યં, ભિક્ખવે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અયં પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ આદીનવો’’તિ. તસ્મા આદીનવો દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસભૂતાનં જાતિયાદીનં અનિચ્ચતાદીનં દ્વાચત્તાલીસાય આકારાનઞ્ચ વસેન વિભજિત્વા નિદ્દિસિતબ્બો.

નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, અરિયમગ્ગો. નિસ્સરતીતિ વા નિસ્સરણં નિબ્બાનં. ઉભયમ્પિ સામઞ્ઞનિદ્દેસેન એકસેસેન વા ‘‘નિસ્સરણ’’ન્તિ વુત્તં. પિ-સદ્દો પુરિમાનં પચ્છિમાનઞ્ચ સમ્પિણ્ડનત્થો. તત્થ અરિયમગ્ગપક્ખે સતિપટ્ઠાનાદીનં સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્માનં કાયાનુપસ્સનાદીનઞ્ચ તદન્તોગધભેદાનં વસેન નિસ્સરણં વિભજિત્વા નિદ્દિસિતબ્બં.

નિબ્બાનપક્ખે પન કિઞ્ચાપિ અસઙ્ખતાય ધાતુયા નિપ્પરિયાયેન વિભાગો નત્થિ. પરિયાયેન પન સોપાદિસેસનિરુપાદિસેસભેદેન. યતો વા તં નિસ્સટં, તેસં પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૩) દસ્સિતપ્પભેદાનં ચક્ખાદીનં છન્નં દ્વારાનં રૂપાદીનં છન્નં આરમ્મણાનં તંતંદ્વારપ્પવત્તાનં છન્નં છન્નં વિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાસઞ્ઞાચેતનાતણ્હાવિતક્કવિચારાનં પથવીધાતુઆદીનં છન્નં ધાતૂનં દસન્નં કસિણાયતનાનં અસુભાનં કેસાદીનં દ્વત્તિંસાય આકારાનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં દ્વાદસન્નં આયતનાનં અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં લોકિયાનં ઇન્દ્રિયાનં કામધાતુઆદીનં તિસ્સન્નં ધાતૂનં કામભવાદીનં તિણ્ણં તિણ્ણં ભવાનં ચતુન્નં ઝાનાનં અપ્પમઞ્ઞાનં આરુપ્પાનં દ્વાદસન્નં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનઞ્ચાતિ એવમાદીનં સઙ્ખતધમ્માનં નિસ્સરણભાવેન ચ વિભજિત્વા નિદ્દિસિતબ્બં.

ફલન્તિ દેસનાફલં. કિં પન તન્તિ? યં દેસનાય નિપ્ફાદીયતિ. નનુ ચ નિબ્બાનાધિગમો ભગવતો દેસનાય નિપ્ફાદીયતિ. નિબ્બાનઞ્ચ ‘‘નિસ્સરણ’’ન્તિ ઇમિના વુત્તમેવાતિ? સચ્ચમેતં, તઞ્ચ ખો પરમ્પરાય. ઇધ પન પચ્ચક્ખતો દેસનાફલં અધિપ્પેતં. તં પન સુતમયઞાણં. અત્થધમ્મવેદાદિઅરિયમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપત્તિભૂતા છબ્બિસુદ્ધિયો. યઞ્ચ તસ્મિં ખણે મગ્ગં અનભિસમ્ભુણન્તસ્સ કાલન્તરે તદધિગમકારણભૂતં સમ્પત્તિભવહેતુ ચ સિયા. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ, એવં મચ્ચુતરો સિયાતિ (સુ. નિ. ૧૧૨૫; કથા. ૨૨૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છા ૧૪૪, મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૮; નેત્તિ. ૫; પેટકો. ૨૨) ઇદં ફલ’’ન્તિ, ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિન્તિ ઇદં ફલ’’ન્તિ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨-૧૦૩; ૧.૧૫.૩૮૫) ચ. એતેન નયેન દેવેસુ ચ માનુસેસુ ચ આયુવણ્ણબલસુખયસપરિવારઆધિપતેય્યસમ્પત્તિયો ઉપધિસમ્પત્તિયો ચક્કવત્તિસિરી દેવરજ્જસિરી ચત્તારિ સમ્પત્તિચક્કાનિ સીલસમ્પદા સમાધિસમ્પદા તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા સાવકબોધિ પચ્ચેકબોધિ સમ્માસમ્બોધીતિ સબ્બાપિ સમ્પત્તિયો પુઞ્ઞસમ્ભારહેતુકા ભગવતો દેસનાય સાધેતબ્બતાય ફલન્તિ વેદિતબ્બા.

ઉપાયોતિ અરિયમગ્ગપદટ્ઠાનભૂતા પુબ્બભાગપ્પટિપદા. સા હિ પુરિમા પુરિમા પચ્છિમાય પચ્છિમાય અધિગમૂપાયભાવતો પરમ્પરાય મગ્ગનિબ્બાનાધિગમસ્સ ચ હેતુભાવતો ઉપાયો. યા ચ પુબ્બે વુત્તફલાધિગમસ્સ ઉપાયપટિપત્તિ. કેચિ પન ‘‘સહ વિપસ્સનાય મગ્ગો ઉપાયો’’તિ વદન્તિ, તેસં મતેન નિસ્સરણન્તિ નિબ્બાનમેવ વુત્તં સિયા. ફલં વિય ઉપાયોપિ પુબ્બભાગોતિ વુત્તં સિયા, યં પન વક્ખતિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા…પે… વિસુદ્ધિયાતિ (ધ. પ. ૨૭૯; થેરગા. ૬૭૮) અયં ઉપાયો’’તિ. એત્થાપિ પુબ્બભાગપ્પટિપદા એવ ઉદાહટાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. યસ્મા પન ‘‘તે પહાય તરે ઓઘન્તિ ઇદં નિસ્સરણ’’ન્તિ અરિયમગ્ગસ્સ નિસ્સરણભાવં વક્ખતિ. અરિયમગ્ગો હિ ઓઘતરણન્તિ.

આણત્તીતિ આણારહસ્સ ભગવતો વેનેય્યજનસ્સ હિતસિદ્ધિયા ‘‘એવં પટિપજ્જાહી’’તિ વિધાનં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સુ, મોઘરાજાતિ (સુ. નિ. ૧૧૨૫; કથા. ૨૨૬; નેત્તિ. ૫; પેટકો. ૨૨; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છા ૧૪૪, મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૮) આણત્તી’’તિ.

યોગીનન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવનાય યુત્તપ્પયુત્તાનં વેનેય્યાનં, અત્થાયાતિ વચનસેસો. દેસનાહારોતિ એતેસં યથાવુત્તાનં અસ્સાદાદીનં વિભજનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો દેસનાહારો નામાતિ અત્થો. એત્થાહ – કિં પનેતેસં અસ્સાદાદીનં અનવસેસાનં વચનં દેસનાહારો, ઉદાહુ એકચ્ચાનન્તિ? નિરવસેસાનંયેવ. યસ્મિઞ્હિ સુત્તે અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનિ સરૂપતો આગતાનિ, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યત્થ પન એકદેસેન આગતાનિ, ન વા સરૂપેન. તત્થ અનાગતં અત્થવસેન નિદ્ધારેત્વા હારો યોજેતબ્બો. અયઞ્ચ અત્થો દેસનાહારવિભઙ્ગે આગમિસ્સતીતિ ઇધ ન પપઞ્ચિતો.

૨. યં પુચ્છિતન્તિ યા પુચ્છા, વિચિયમાનાતિ વચનસેસો. વિસ્સજ્જિતં અનુગીતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તત્થ વિસ્સજ્જિતન્તિ વિસ્સજ્જના, સા એકંસબ્યાકરણાદિવસેન ચતુબ્બિધં બ્યાકરણં. ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ગાથાયં અવુત્તં પદાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તા પન પુચ્છાવિસ્સજ્જના કસ્સાતિ આહ ‘‘સુત્તસ્સા’’તિ. એતેન સુત્તે આગતં પુચ્છાવિસ્સજ્જનં વિચેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. યા ચ અનુગીતિતિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ યા અનુ પચ્છા ગીતિ અનુગીતિ, સઙ્ગહગાથા, પુચ્છાય વા અનુરૂપા ગીતિ. એતેન પુબ્બાપરં ગહિતં. બ્યાકરણસ્સ હિ પુચ્છાનુરૂપતા ઇધ પુબ્બાપરં અધિપ્પેતં. યા ‘‘પુચ્છાનુસન્ધી’’તિ વુચ્ચતિ. પુરિમં ‘‘સુત્તસ્સા’’તિ પદં પુબ્બાપેક્ખન્તિ પુન ‘‘સુત્તસ્સા’’તિ વુત્તં. તેન સુત્તસ્સ નિસ્સયભૂતે અસ્સાદાદિકે પરિગ્ગણ્હાતિ. એત્તાવતા વિચયહારસ્સ વિસયો નિરવસેસેન દસ્સિતો હોતિ. તથા ચ વક્ખતિ વિચયહારવિભઙ્ગે ‘‘પદં વિચિનતિ…પે… અનુગીતિં વિચિનતી’’તિ.

તત્થ સુત્તે સબ્બેસં પદાનં અનુપુબ્બેન અત્થસો બ્યઞ્જનસો ચ વિચયો પદવિચયો. ‘‘અયં પુચ્છા અદિટ્ઠજોતના દિટ્ઠસંસન્દના વિમતિચ્છેદના અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા સત્તાધિટ્ઠાના ધમ્માધિટ્ઠાના એકાધિટ્ઠાના અનેકાધિટ્ઠાના સમ્મુતિવિસયા પરમત્થવિસયા અતીતવિસયા અનાગતવિસયા પચ્ચુપ્પન્નવિસયા’’તિઆદિના પુચ્છાવિચયો વેદિતબ્બો. ‘‘ઇદં વિસ્સજ્જનં એકંસબ્યાકરણં વિભજ્જબ્યાકરણં પટિપુચ્છાબ્યાકરણં ઠપનં સાવસેસં નિરવસેસં સઉત્તરં અનુત્તરં લોકિયં લોકુત્તર’’ન્તિઆદિના વિસ્સજ્જનવિચયો.

‘‘અયં પુચ્છા ઇમિના સમેતિ, એતેન ન સમેતી’’તિ પુચ્છિતત્થં આનેત્વા વિચયો પુબ્બેનાપરં સંસન્દિત્વા ચ વિચયો પુબ્બાપરવિચયો. ‘‘અયં અનુગીતિ વુત્તત્થસઙ્ગહા અવુત્તત્થસઙ્ગહા તદુભયત્થસઙ્ગહા કુસલત્થસઙ્ગહા અકુસલત્થસઙ્ગહા’’તિઆદિના અનુગીતિવિચયો. અસ્સાદાદીસુ સુખવેદનાય ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણાનુભવનલક્ખણા’’તિઆદિના, તણ્હાય ‘‘આરમ્મણગ્ગહણલક્ખણા’’તિઆદિના, વિપલ્લાસાનં ‘‘વિપરીતગ્ગહણલક્ખણા’’તિઆદિના, અવસિટ્ઠાનં તેભૂમકધમ્માનં ‘‘યથાસકલક્ખણા’’તિઆદિના સબ્બેસઞ્ચ દ્વાવીસતિયા તિકેસુ દ્વાચત્તાલીસાધિકે ચ દુકસતે લબ્ભમાનપદવસેન તંતંઅસ્સાદત્થવિસેસનિદ્ધારણં અસ્સાદવિચયો.

દુક્ખવેદનાય ‘‘અનિટ્ઠાનુભવનલક્ખણા’’તિઆદિના, દુક્ખસચ્ચાનં ‘‘પટિસન્ધિલક્ખણા’’તિઆદિના, અનિચ્ચતાદીનં આદિઅન્તવન્તતાય અનિચ્ચન્તિકતાય ચ ‘‘અનિચ્ચા’’તિઆદિના સબ્બેસઞ્ચ લોકિયધમ્માનં સંકિલેસભાગિયહાનભાગિયતાદિવસેન આદીનવવુત્તિયા ઓકારનિદ્ધારણેન આદીનવવિચયો. નિસ્સરણપદે અરિયમગ્ગસ્સ આગમનતો કાયાનુપસ્સનાદિપુબ્બભાગપ્પટિપદાવિભાગવિસેસનિદ્ધારણવસેન નિબ્બાનસ્સ યથાવુત્તપરિયાયવિભાગવિસેસનિદ્ધારણવસેનાતિ એવં નિસ્સરણવિચયો. ફલાદીનં તંતંસુત્તદેસનાય સાધેતબ્બફલસ્સ તદુપાયસ્સ તત્થ તત્થ સુત્તવિધિવચનસ્સ ચ વિભાગનિદ્ધારણવસેન વિચયો વેદિતબ્બો. એવં પદપુચ્છાવિસ્સજ્જનપુબ્બાપરાનુગીતીનં અસ્સાદાદીનઞ્ચ વિસેસનિદ્ધારણવસેનેવ વિચયલક્ખણો ‘‘વિચયો હારો’’તિ વેદિતબ્બો.

૩. સબ્બેસન્તિ સોળસન્નં. ભૂમીતિ બ્યઞ્જનં સન્ધાયાહ. બ્યઞ્જનઞ્હિ મૂલપદાનિ વિય નયાનં હારાનં ભૂમિ પવત્તિટ્ઠાનં, તેસં બ્યઞ્જનવિચારભાવતો. વુત્તઞ્હિ – ‘‘હારા બ્યઞ્જનવિચયો’’તિ, પેટકેપિ હિ વુત્તં – ‘‘યત્થ ચ સબ્બે હારા, સમ્પતમાના નયન્તિ સુત્તત્થં. બ્યઞ્જનવિધિપુથુત્તા’’તિ. ગોચરોતિ સુત્તત્થો. સુત્તસ્સ હિ પદત્થુદ્ધારણમુખેન હારયોજના. તેસં બ્યઞ્જનત્થાનં. યુત્તાયુત્તપરિક્ખાતિ યુત્તસ્સ ચ અયુત્તસ્સ ચ ઉપપરિક્ખા. ‘‘યુત્તાયુત્તિપરિક્ખા’’તિપિ પાઠો, યુત્તિઅયુત્તીનં વિચારણાતિ અત્થો. કથં પન તેસં યુત્તાયુત્તજાનના? ચતૂહિ મહાપદેસેહિ અવિરુજ્ઝનેન. તત્થ બ્યઞ્જનસ્સ તાવ સભાવનિરુત્તિભાવો અધિપ્પેતત્થવાચકભાવો ચ યુત્તભાવો. અત્થસ્સ પન સુત્તવિનયધમ્મતાહિ અવિલોમનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. હારો યુત્તીતિ નિદ્દિટ્ઠોતિ એવં સુત્તે બ્યઞ્જનત્થાનં યુત્તાયુત્તભાવવિભાવનલક્ખણો યુત્તિહારોતિ વેદિતબ્બો.

૪. ધમ્મન્તિ યં કિઞ્ચિ સુત્તાગતં કુસલાદિધમ્મમાહ. તસ્સ ધમ્મસ્સાતિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ કુસલાદિધમ્મસ્સ. યં પદટ્ઠાનન્તિ યં કારણં, યોનિસોમનસિકારાદિ સુત્તે આગતં વા અનાગતં વા સમ્ભવતો નિદ્ધારેત્વા કથેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ઇતીતિ એવં, વુત્તનયેનાતિ અત્થો. યાવ સબ્બધમ્માતિ યત્તકા તસ્મિં સુત્તે આગતા ધમ્મા, તેસં સબ્બેસમ્પિ યથાનુરૂપં પદટ્ઠાનં નિદ્ધારેત્વા કથેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. અથ વા યાવ સબ્બધમ્માતિ સુત્તાગતસ્સ ધમ્મસ્સ યં પદટ્ઠાનં, તસ્સપિ યં પદટ્ઠાનન્તિ સમ્ભવતો યાવ સબ્બધમ્મા પદટ્ઠાનવિચારણા કાતબ્બાતિ અત્થો. એસો હારો પદટ્ઠાનોતિ એવં સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનભૂતા ધમ્મા તેસઞ્ચ પદટ્ઠાનભૂતાતિ સમ્ભવતો પદટ્ઠાનભૂતધમ્મનિદ્ધારણલક્ખણો પદટ્ઠાનો નામ હારોતિ અત્થો.

૫. વુત્તમ્હિ એકધમ્મેતિ કુસલાદીસુ ખન્ધાદીસુ વા યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ એકધમ્મે, સુત્તે સરૂપતો નિદ્ધારણવસેન વા કથિતે. યે ધમ્મા એકલક્ખણા કેચીતિ યે કેચિ ધમ્મા કુસલાદિભાવેન રૂપક્ખન્ધાદિભાવેન વા તેન ધમ્મેન સમાનલક્ખણા. વુત્તા ભવન્તિ સબ્બેતિ તે સબ્બેપિ કુસલાદિસભાવા, ખન્ધાદિસભાવા વા ધમ્મા સુત્તે અવુત્તાપિ તાય સમાનલક્ખણતાય વુત્તા ભવન્તિ આનેત્વા સંવણ્ણનાવસેનાતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ એકલક્ખણાતિ સમાનલક્ખણા વુત્તા. તેન સહચારિતા સમાનકિચ્ચતા સમાનહેતુતા સમાનફલતા સમાનારમ્મણતાતિ એવમાદીહિ અવુત્તાનમ્પિ વુત્તાનં વિય નિદ્ધારણં વેદિતબ્બં. સો હારો લક્ખણો નામાતિ એવં સુત્તે અનાગતેપિ ધમ્મે વુત્તપ્પકારેન આગતે વિય નિદ્ધારેત્વા યા સંવણ્ણના, સો લક્ખણો નામ હારોતિ અત્થો.

૬. નેરુત્તન્તિ નિરુત્તં, પદનિબ્બચનન્તિ અત્થો. અધિપ્પાયોતિ બુદ્ધાનં સાવકાનં વા તસ્સ સુત્તસ્સ દેસકાનં અધિપ્પાયો. બ્યઞ્જનન્તિ બ્યઞ્જનેન, કરણે હિ એતં પચ્ચત્તં. કામઞ્ચ સબ્બે હારા બ્યઞ્જનવિચયા, અયં પન વિસેસતો બ્યઞ્જનદ્વારેનેવ અત્થપરિયેસનાતિ કત્વા ‘‘બ્યઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘બ્યઞ્જનેન સુત્તસ્સ નેરુત્તઞ્ચ અધિપ્પાયો ચ નિદાનઞ્ચ પુબ્બાપરાનુસન્ધિ ચ ગવેસિતબ્બા’’તિ. અથાતિ પદપૂરણમત્તં. દેસનાનિદાનન્તિ નિદદાતિ ફલન્તિ નિદાનં, કારણં, યેન કારણેન દેસના પવત્તા, તં દેસનાય પવત્તિનિમિત્તન્તિ અત્થો. પુબ્બાપરાનુસન્ધીતિ પુબ્બેન ચ અપરેન ચ અનુસન્ધિ. ‘‘પુબ્બાપરેન સન્ધી’’તિપિ પાઠો, સુત્તસ્સ પુબ્બભાગેન અપરભાગં સંસન્દિત્વા કથનન્તિ અત્થો. સઙ્ગીતિવસેન વા પુબ્બાપરભૂતેહિ સુત્તન્તરેહિ સંવણ્ણિયમાનસ્સ સુત્તસ્સ સંસન્દનં પુબ્બાપરાનુસન્ધિ. યઞ્ચ પુબ્બપદેન પરપદસ્સ સમ્બન્ધનં, અયમ્પિ પુબ્બાપરાનુસન્ધિ. એસો હારો ચતુબ્યૂહોતિ એવં નિબ્બચનાધિપ્પાયાદીનં ચતુન્નં વિભાવનલક્ખણો ચતુબ્યૂહો હારો નામાતિ અત્થો.

૭. એકમ્હિ પદટ્ઠાનેતિ એકસ્મિં આરમ્ભધાતુઆદિકે પરક્કમધાતુઆદીનં પદટ્ઠાનભૂતે ધમ્મે દેસનારુળ્હે સતિ. પરિયેસતિ સેસકં પદટ્ઠાનન્તિ તસ્સ વિસભાગતાય અગ્ગહણેન વા સેસકં પમાદાદીનં આસન્નકારણત્તા પદટ્ઠાનભૂતં કોસજ્જાદિકં ધમ્મન્તરં પરિયેસતિ પઞ્ઞાય ગવેસતિ, પરિયેસિત્વા ચ સંવણ્ણનાય યોજેન્તો દેસનં આવટ્ટતિ પટિપક્ખેતિ વીરિયારમ્ભાદિમુખેન આરદ્ધસુત્તં વુત્તનયેન પમાદાદિવસેન નિદ્દિસન્તો દેસનં પટિપક્ખતો આવટ્ટેતિ નામ. આવટ્ટો નામ સો હારોતિ દેસનાય ગહિતધમ્માનં સભાગવિસભાગધમ્મવસેન આવટ્ટનલક્ખણો આવટ્ટો હારો નામાતિ અત્થો.

૮. ધમ્મન્તિ સભાવધમ્મં, તં કુસલાદિવસેન અનેકવિધં. પદટ્ઠાનન્તિ યસ્મિં પતિટ્ઠિતે ઉત્તરિ ગુણવિસેસે અધિગચ્છતિ, તં વિસેસાધિગમનકારણં. ભૂમિન્તિ પુથુજ્જનભૂમિ દસ્સનભૂમીતિ એવમાદિકં ભૂમિં. વિભજ્જતેતિ વિભાગેન કથેતિ. સાધારણેતિ દસ્સનપહાતબ્બાદિનામવસેન વા પુથુજ્જનસોતાપન્નાદિવત્થુવસેન વા સાધારણે અવિસિટ્ઠે સમાનેતિ અત્થો. વુત્તવિપરિયાયેન અસાધારણા વેદિતબ્બા. નેય્યો વિભત્તીતિ યથાવુત્તધમ્માદીનં વિભજનો અયં હારો વિભત્તીતિ ઞાતબ્બોતિ અત્થો. તસ્મા સંકિલેસધમ્મે વોદાનધમ્મે ચ સાધારણાસાધારણતો પદટ્ઠાનતો ભૂમિતો ચ વિભજનલક્ખણો ‘‘વિભત્તિહારો’’તિ દટ્ઠબ્બં.

૯. નિદ્દિટ્ઠેતિ કથિતે સુત્તે આગતે, સંવણ્ણિતે વા. ભાવિતેતિ યથા ઉપ્પન્નસદિસા ઉપ્પન્નાતિ વુચ્ચન્તિ, એવં ભાવિતસદિસે ભાવેતબ્બેતિ અત્થો. પહીનેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પરિવત્તતિ પટિપક્ખેતિ વુત્તાનં ધમ્માનં યે પટિપક્ખા, તેસં વસેન પરિવત્તેતીતિ અત્થો. એવં નિદ્દિટ્ઠાનં ધમ્માનં પટિપક્ખતો પરિવત્તનલક્ખણો ‘‘પરિવત્તનો હારો’’તિ વેદિતબ્બો.

૧૦. વિવિધાનિ એકસ્મિંયેવ અત્થે વચનાનિ વિવચનાનિ, વિવચનાનિ એવ વેવચનાનિ, પરિયાયસદ્દાતિ અત્થો. તાનિ વેવચનાનિ. બહૂનીતિ અનેકાનિ. તુ-સદ્દો અવધારણે. તેન બહૂ એવ પરિયાયસદ્દા વેવચનહારયોજનાયં કથેતબ્બા, ન કતિપયાતિ દસ્સેતિ. સુત્તે વુત્તાનીતિ નવવિધસુત્તન્તસઙ્ખાતે તેપિટકે બુદ્ધવચને ભાસિતાનિ. એત્થાપિ તુ-સદ્દસ્સ અત્થો આનેત્વા યોજેતબ્બો, તેન પાળિયં આગતાનિયેવ વેવચનાનિ ગહેતબ્બાનીતિ વુત્તં હોતિ. એકધમ્મસ્સાતિ એકસ્સ પદત્થસ્સ. યો જાનાતિ સુત્તવિદૂતિ યથા ‘‘સપ્પિસ્સ જાનાહી’’તિ વુત્તે ‘‘સપ્પિના વિચારેહિ, સપ્પિં દેહિ, દેથા’’તિ વા આણાપેતીતિ અત્થો, એવં યો સુત્તકોવિદો ધમ્મકથિકો એકસ્સ અત્થસ્સ બહૂપિ પરિયાયસદ્દે વિચારેતિ વિભાવેતિ યોજેતીતિ અત્થો. વેવચનો નામ સો હારોતિ તસ્સ અત્થસ્સ વુત્તપ્પકારપરિયાયસદ્દયોજનાલક્ખણો વેવચનહારો નામ. તસ્મા એકસ્મિં અત્થે અનેકપરિયાયસદ્દયોજનાલક્ખણો ‘‘વેવચનહારો’’તિ વેદિતબ્બં.

૧૧. ધમ્મન્તિ ખન્ધાદિધમ્મં. પઞ્ઞત્તીહીતિ પઞ્ઞાપનેહિ પકારેહિ ઞાપનેહિ, અસઙ્કરતો વા ઠપનેહિ. વિવિધાહીતિ નિક્ખેપપ્પભવાદિવસેન અનેકવિધાહિ. સો આકારોતિ યો એકસ્સેવત્થસ્સ નિક્ખેપપ્પભવપઞ્ઞત્તિઆદિવસેન અનેકાહિ પઞ્ઞત્તીહિ પઞ્ઞાપનાકારો. ઞેય્યો પઞ્ઞત્તિ નામ હારોતિ પઞ્ઞત્તિહારો નામાતિ ઞાતબ્બો. તસ્મા એકેકસ્સ ધમ્મસ્સ અનેકાહિ પઞ્ઞત્તીહિ પઞ્ઞાપેતબ્બાકારવિભાવનલક્ખણો ‘‘પઞ્ઞત્તિહારો’’તિ વેદિતબ્બં.

૧૨. પટિચ્ચુપ્પાદોતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. ઇન્દ્રિયખન્ધાતિ ઇન્દ્રિયાનિ ચ ખન્ધા ચ. ધાતુઆયતનાતિ ધાતુયો ચ આયતનાનિ ચ. એતેહીતિ યો દ્વાદસપદિકો પચ્ચયાકારો યાનિ ચ દ્વાવીસતિન્દ્રિયાનિ યે ચ પઞ્ચક્ખન્ધા યા ચ અટ્ઠારસ ધાતુયો યાનિ ચ દ્વાદસાયતનાનિ, એતેહિ સુત્તે આગતપદત્થમુખેન નિદ્ધારિયમાનેહિ. ઓતરતિ યોતિ યો સંવણ્ણનાનયો ઓગાહતિ, પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિકે અનુપવિસતીતિ અત્થો. ઓતરણો નામ સો હારોતિ યો યથાવુત્તો સંવણ્ણનાવિસેસો, સો ઓતરણહારો નામ. ચ-સદ્દેન ચેત્થ સુઞ્ઞતમુખાદીનં ગાથાયં અવુત્તાનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિમુખેહિ સુત્તત્થસ્સ ઓતરણલક્ખણો ઓતરણો હારો નામાતિ વેદિતબ્બં.

૧૩. વિસ્સજ્જિતમ્હીતિ બુદ્ધાદીહિ બ્યાકતે. પઞ્હેતિ ઞાતું ઇચ્છિતે અત્થે. ગાથાયન્તિ ગાથારુળ્હે. ઇદઞ્ચ પુચ્છન્તા યેભુય્યેન ગાથાબન્ધવસેન પુચ્છન્તીતિ કત્વા વુત્તં. યમારબ્ભાતિ સા પન ગાથા યં અત્થં આરબ્ભ અધિકિચ્ચ પુચ્છિતા, તસ્સ અત્થસ્સ. સુદ્ધાસુદ્ધપરિક્ખાતિ પદં સોધિતં, આરમ્ભો ન સોધિતો, પદઞ્ચ સોધિતં આરમ્ભો ચ સોધિતોતિ એવં પદાદીનં સોધિતાસોધિતભાવવિચારો. હારો સો સોધનોનામાતિ યથાવુત્તવિચારો સોધનો હારો નામ. એવં સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભાનં સોધનલક્ખણો ‘‘સોધનો હારો’’તિ વેદિતબ્બં.

૧૪. એકત્તતાયાતિ એકસ્સ ભાવો એકત્તં, એકત્તમેવ એકત્તતા, તાય એકત્તતાય. એક-સદ્દો ચેત્થ સમાનસદ્દપરિયાયો, તસ્મા સામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. વિસિટ્ઠા મત્તા વિમત્તા, વિમત્તાવ વેમત્તં, તસ્સ ભાવો વેમત્તતા, તાય વેમત્તતાય, વિસેસેનાતિ અત્થો. તે ન વિકપ્પયિતબ્બાતિ યે ધમ્મા ‘‘દુક્ખં સમુદયો’’તિઆદિના સામઞ્ઞેન, ‘‘જાતિ જરા કામતણ્હા ભવતણ્હા’’તિઆદિના વિસેસેન ચ સુત્તે દેસિતા, તે ‘‘કિમેત્થ સામઞ્ઞં, કો વા વિસેસો’’તિ એવં સામઞ્ઞવિસેસવિકપ્પનવસેન ન વિકપ્પયિતબ્બા. કસ્મા? સામઞ્ઞવિસેસકપ્પનાય વોહારભાવેન અનવટ્ઠાનતો કાલદિસાવિસેસાદીનં વિય અપેક્ખાસિદ્ધિતો ચ. યથા હિ ‘‘અજ્જ હિય્યો સ્વે’’તિ વુચ્ચમાના કાલવિસેસા અનવટ્ઠિતસભાવા ‘‘પુરિમા દિસા પચ્છિમા દિસા’’તિ વુચ્ચમાના દિસાવિસેસા ચ, એવં સામઞ્ઞવિસેસાપિ. તથા હિ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચમાનં જાતિઆદિઅપેક્ખાય સામઞ્ઞમ્પિ સમાનં સચ્ચાપેક્ખાય વિસેસો હોતિ. એસ નયો સમુદયાદીસુપિ. એસો હારો અધિટ્ઠાનોતિ એવં સુત્તાગતાનં ધમ્માનં અવિકપ્પનવસેન સામઞ્ઞવિસેસનિદ્ધારણલક્ખણો અધિટ્ઠાનો હારો નામાતિ અત્થો.

૧૫. યે ધમ્માતિ યે અવિજ્જાદિકા પચ્ચયધમ્મા. યં ધમ્મન્તિ યં સઙ્ખારાદિકં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મં. જનયન્તીતિ નિબ્બત્તેન્તિ. પચ્ચયાતિ સહજાતપચ્ચયભાવેન. પરમ્પરતોતિ પરમ્પરપચ્ચયભાવેન, અનુરૂપસન્તાનઘટનવસેન પચ્ચયો હુત્વાતિ અત્થો. ઉપનિસ્સયકોટિ હિ ઇધાધિપ્પેતા. પુરિમસ્મિં અવસિટ્ઠો પચ્ચયભાવો. હેતુમવકડ્ઢયિત્વાતિ તં યથાવુત્તપચ્ચયસઙ્ખાતં જનકાદિભેદભિન્નં હેતું આકડ્ઢિત્વા સુત્તતો નિદ્ધારેત્વા યો સંવણ્ણનાસઙ્ખાતો, એસો હારો પરિક્ખારોતિ એવં સુત્તે આગતધમ્માનં પરિક્ખારસઙ્ખાતે હેતુપચ્ચયે નિદ્ધારેત્વા સંવણ્ણનલક્ખણો પરિક્ખારો હારોતિ અત્થો.

૧૬. યે ધમ્માતિ યે સીલાદિધમ્મા. યંમૂલાતિ યેસં સમાધિઆદીનં મૂલભૂતા, તે તેસં સમાધિઆદીનં પદટ્ઠાનભાવેન સમારોપયિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. યે ચેકત્થા પકાસિતા મુનિનાતિ યે ચ રાગવિરાગાચેતોવિમુત્તિસેક્ખફલકામધાતુસમતિક્કમનાદિસદ્દા અનાગામિફલત્થતાય એકત્થા બુદ્ધમુનિના પરિદીપિતા, તે અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનભાવેન સમારોપયિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સમારોપનઞ્ચેત્થ સુત્તે યથારુતવસેન નિદ્ધારણવસેન વા ગય્હમાનસ્સ સિક્ખત્તયસઙ્ખાતસ્સ સીલાદિક્ખન્ધત્તયસ્સ પરિયાયન્તરવિભાવનમુખેન ભાવનાપારિપૂરિકથનં, ભાવનાપારિપૂરી ચ પહાતબ્બસ્સ પહાનેનાતિ પહાનસમારોપનાપિ અત્થતો દસ્સિતા એવ હોતિ. એસ સમારોપનો હારોતિ એસ સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનવેવચનભાવનાપહાનસમારોપનવિચારણલક્ખણો સમારોપનો નામ હારોતિ અત્થો.

નયસઙ્ખેપો

૧૭. એવં ગાથાબન્ધવસેન સોળસપિ હારે નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નયે નિદ્દિસિતું ‘‘તણ્હઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તણ્હઞ્ચ અવિજ્જમ્પિ ચાતિ સુત્તે આગતં અત્થતો નિદ્ધારણવસેન વા ગહિતં તણ્હં અવિજ્જઞ્ચ યો નેતીતિ સમ્બન્ધો. યો સંવણ્ણનાવિસેસો તં નેતિ સંકિલેસપક્ખં પાપેતિ સંકિલેસવસેન સુત્તત્થં યોજેતીતિ અધિપ્પાયો. સમથેનાતિ સમાધિના. વિપસ્સનાયાતિ પઞ્ઞાય, યો નેતિ વોદાનપક્ખં પાપેતિ, તથા સુત્તત્થં યોજેતીતિ અધિપ્પાયો. સચ્ચેહિ યોજયિત્વાતિ નયન્તો ચ તણ્હા ચ અવિજ્જા ચ ભવમૂલકત્તા સમુદયસચ્ચં, અવસેસા તેભૂમકધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, સમથવિપસ્સના મગ્ગસચ્ચં, તેન પત્તબ્બા અસઙ્ખતધાતુ નિરોધસચ્ચન્તિ એવં ઇમેહિ ચતૂહિ સચ્ચેહિ યોજેત્વા. અયં નયો નન્દિયાવટ્ટોતિ યો તણ્હાવિજ્જાહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ સમથવિપસ્સનાહિ વોદાનપક્ખસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો, અયં નન્દિયાવટ્ટો નયો નામાતિ અત્થો. એત્થ ચ નયસ્સ ભૂમિ ગાથાયં ‘‘નયો’’તિ વુત્તા, તસ્મા સંવણ્ણનાવિસેસોતિ વુત્તં. ન હિ અત્થનયો સંવણ્ણના, ચતુસચ્ચપટિવેધસ્સ અનુરૂપો પુબ્બભાગે અનુગાહણનયો અત્થનયો. તસ્સ પન યા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદીનં વસેન તણ્હાદિમુખેન નયભૂમિરચના, તત્થ નયવોહારો.

૧૮. અકુસલેતિ દ્વાદસચિત્તુપ્પાદસઙ્ગહિતે સબ્બેપિ અકુસલે ધમ્મે. સમૂલેહીતિ અત્તનો મૂલેહિ, લોભદોસમોહેહીતિ અત્થો. કુસલેતિ સબ્બેપિ ચતુભૂમકે કુસલે ધમ્મે. કુસલમૂલેહીતિ કુસલેહિ અલોભાદિમૂલેહિ યો નેતિ. નયન્તો ચ કુસલાકુસલં માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતં ન હોતીતિ ભૂતં. પટઘટાદયો વિય ન સમ્મુતિસચ્ચમત્તન્તિ તથં. અકુસલસ્સ ઇટ્ઠવિપાકતાભાવતો કુસલસ્સ ચ અનિટ્ઠવિપાકતાભાવતો વિપાકે સતિ અવિસંવાદકત્તા અવિતથં નેતિ. એવમેતેસં તિણ્ણમ્પિ પદાનં કુસલાકુસલવિસેસનતા દટ્ઠબ્બા. અથ વા અકુસલમૂલેહિ અકુસલાનિ કુસલમૂલેહિ ચ કુસલાનિ નયન્તો અયં નયો ભૂતં તથં અવિતથં નેતિ, ચત્તારિ સચ્ચાનિ નિદ્ધારેત્વા યોજેતીતિ અત્થો. દુક્ખાદીનિ હિ બાધકાદિભાવતો અઞ્ઞથાભાવાભાવેન ભૂતાનિ, સચ્ચસભાવત્તા તથાનિ, અવિસંવાદનતો અવિતથાનિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાની’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦). તિપુક્ખલં તં નયં આહૂતિ યો અકુસલમૂલેહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ કુસલમૂલેહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો, તં તિપુક્ખલં નયન્તિ વદન્તીતિ અત્થો.

૧૯. વિપલ્લાસેહીતિ અસુભે સુભન્તિઆદિનયપ્પવત્તેહિ ચતૂહિ વિપલ્લાસેહિ. કિલેસેતિ કિલિસ્સન્તિ વિબાધિયન્તીતિ કિલેસા, સંકિલિટ્ઠધમ્મા, સંકિલેસપક્ખન્તિ અત્થો. કેચિ ‘‘સંકિલેસે’’તિપિ પઠન્તિ, કિલેસસહિતેતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયેહીતિ સદ્ધાદીહિ ઇન્દ્રિયેહિ. સદ્ધમ્મેતિ પટિપત્તિપટિવેધસદ્ધમ્મે, વોદાનપક્ખન્તિ અત્થો. એતં નયન્તિ યો સુભસઞ્ઞાદીહિ વિપલ્લાસેહિ સકલસ્સ સંકિલેસપક્ખસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયાદીહિ વોદાનપક્ખસ્સ ચતુસચ્ચયોજનવસેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો, એતં નયં નયવિદૂ સદ્ધમ્મનયકોવિદા, અત્થનયકુસલા એવ વા સીહવિક્કીળિતં નયન્તિ વદન્તીતિ અત્થો.

૨૦. વેય્યાકરણેસૂતિ તસ્સ તસ્સ અત્થનયસ્સ યોજનત્થં કતેસુ સુત્તસ્સ અત્થવિસ્સજ્જનેસૂતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘તહિં તહિ’’ન્તિ. કુસલાકુસલાતિ વોદાનિયા સંકિલેસિકા ચ તસ્સ તસ્સ નયસ્સ દિસાભૂતધમ્મા. વુત્તાતિ સુત્તતો નિદ્ધારેત્વા કથિતા. મનસા વોલોકયતેતિ તે યથાવુત્તધમ્મે ચિત્તેનેવ ‘‘અયં પઠમા દિસા અયં દુતિયા દિસા’’તિઆદિના તસ્સ તસ્સ નયસ્સ દિસાભાવેન ઉપપરિક્ખતિ, વિચારેતીતિ અત્થો. ‘‘ઓલોકયતે તે અબહી’’તિપિ પાઠો. તત્થ તેતિ તે યથાવુત્તધમ્મે. અબહીતિ અબ્ભન્તરં, ચિત્તે એવાતિ અત્થો. તં ખુ દિસાલોચનં આહૂતિ ઓલોકયતેતિ એત્થ યદેતં ઓલોકનં, તં દિસાલોચનં નામ નયં વદન્તિ. ખુ-તિ ચ નિપાતો અવધારણે. તેન ઓલોકનમેવ અયં નયો, ન કોચિ અત્થવિસેસોતિ દસ્સેતિ.

૨૧. ઓલોકેત્વાતિ પઠમાદિદિસાભાવેન ઉપપરિક્ખિત્વા. દિસાલોચનેનાતિ દિસાલોચનનયેન કરણભૂતેન. યેન હિ વિધિના તસ્સ તસ્સ અત્થનયસ્સ યોજનાય દિસા ઓલોકીયન્તિ, સો વિધિ દિસાલોચનન્તિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉક્ખિપિયાતિ ઉદ્ધરિત્વા, દિસાભૂતધમ્મે સુત્તતો નિદ્ધારેત્વાતિ અત્થો. ‘‘ઉક્ખિપિય યો સમાનેતી’’તિપિ પઠન્તિ, તસ્સત્થો – ‘‘યો તેસં દિસાભૂતધમ્માનં સમાનયનં કરોતી’’તિ. યન્તિ વા કિરિયાપરામસનં. સમાનેતીતિ સમં, સમ્મા વા આનેતિ તસ્સ તસ્સ નયસ્સ યોજનાવસેન. કે પન આનેતિ? સબ્બે કુસલાકુસલે તંતંનયદિસાભૂતે. અયં નયોતિ સમાનેતીતિ એત્થ યદેતં તંતંનયદિસાભૂતધમ્માનં સમાનયનં, અયં અઙ્કુસો નામ નયોતિ અત્થો. એતઞ્ચ દ્વયં ‘‘વોહારનયો, કમ્મનયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ.