૨. સચ્ચકથા

સચ્ચકથાવણ્ણના

૮. ઇદાનિ યુગનદ્ધગુણસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ વસેન સચ્ચટ્ઠં સચ્ચપટિવેધવિસેસં સચ્ચલક્ખણાદિવિધાનઞ્ચ દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય સચ્ચકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ તથાનીતિ યથાસભાવવસેન તચ્છાનિ. યથાસભાવભૂતાનેવ હિ ધમ્મજાતાનિ સચ્ચટ્ઠેન સચ્ચાનિ. સચ્ચટ્ઠો પઠમઞાણનિદ્દેસવણ્ણનાયં વુત્તો. અવિતથાનીતિ વુત્તસભાવે વિપરિયાયવિરહિતાનિ. ન હિ સચ્ચાનિ અસચ્ચાનિ નામ હોન્તિ. અનઞ્ઞથાનીતિ અઞ્ઞસભાવવિરહિતાનિ. ન હિ અસચ્ચાનિ સચ્ચાનિ નામ હોન્તિ. ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતન્તિ ભિક્ખવે, ઇદં દુક્ખન્તિ યં વુચ્ચતિ, એતં યથાસભાવત્તા તથં. દુક્ખમેવ હિ દુક્ખં. વુત્તસભાવે વિપરિયાયાભાવતો અવિતથં. ન હિ દુક્ખં અદુક્ખં નામ હોતિ. અઞ્ઞસભાવવિરહિતત્તા અનઞ્ઞથં. ન હિ દુક્ખં સમુદયાદિસભાવં હોતિ. સમુદયાદીસુપિ એસેવ નયો.

૧. પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

તથટ્ઠેનાતિ યથાસભાવટ્ઠેન. પીળનટ્ઠાદયો ઞાણકથાયં વુત્તત્થાયેવ.

૯. એકપ્પટિવેધાનીતિ એકેન મગ્ગઞાણેન પટિવેધો, એકતો વા પટિવેધો એતેસન્તિ એકપ્પટિવેધાનિ. અનત્તટ્ઠેનાતિ ચતુન્નમ્પિ સચ્ચાનં અત્તવિરહિતત્તા અનત્તટ્ઠેન. વુત્તઞ્હેતં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૭) – પરમત્થતો હિ સબ્બાનેવ સચ્ચાનિ વેદકકારકનિબ્બુતગમકાભાવતો સુઞ્ઞાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘દુક્ખમેવ હિ, ન કોચિ દુક્ખિતો, કારકો ન, કિરિયાવ વિજ્જતિ;

અત્થિ નિબ્બુતિ, ન નિબ્બુતો પુમા, મગ્ગમત્થિ, ગમકો ન વિજ્જતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૭);

અથ વા –

‘‘ધુવસુભસુખત્તસુઞ્ઞં, પુરિમદ્વયમત્તસુઞ્ઞમમતપદં;

ધુવસુખઅત્તવિરહિતો, મગ્ગો ઇતિ સુઞ્ઞતા તેસૂ’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૭);

સચ્ચટ્ઠેનાતિ અવિસંવાદકટ્ઠેન. પટિવેધટ્ઠેનાતિ મગ્ગક્ખણે પટિવિજ્ઝિતબ્બટ્ઠેન. એકસઙ્ગહિતાનીતિ તથટ્ઠાદિના એકેકેનેવ અત્થેન સઙ્ગહિતાનિ, એકગણનં ગતાનીતિ અત્થો. યં એકસઙ્ગહિતં, તં એકત્તન્તિ યસ્મા એકેન સઙ્ગહિતં, તસ્મા એકત્તન્તિ અત્થો. સચ્ચાનં બહુત્તેપિ એકત્તમપેક્ખિત્વા એકવચનં કતં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ પુબ્બભાગે ચતુન્નં સચ્ચાનં નાનત્તેકત્તં સ્વાવત્થિતં વવત્થપેત્વા ઠિતો મગ્ગક્ખણે એકેન મગ્ગઞાણેન તથટ્ઠાદિતંતંએકત્તં પટિવિજ્ઝતિ. કથં? નિરોધસચ્ચસ્સ તથટ્ઠાદિકે એકત્તે પટિવિદ્ધે સેસસચ્ચાનમ્પિ તથટ્ઠાદિકં એકત્તં પટિવિદ્ધમેવ હોતિ. યથા પુબ્બભાગે પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનત્તેકત્તં સ્વાવત્થિતં વવત્થપેત્વા ઠિતસ્સ મગ્ગવુટ્ઠાનકાલે અનિચ્ચતો વા દુક્ખતો વા અનત્તતો વા વુટ્ઠહન્તસ્સ એકસ્મિમ્પિ ખન્ધે અનિચ્ચાદિતો દિટ્ઠે સેસખન્ધાપિ અનિચ્ચાદિતો દિટ્ઠાવ હોન્તિ, એવમિદન્તિ દટ્ઠબ્બં. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો તથટ્ઠોતિ દુક્ખસચ્ચસ્સ પીળનટ્ઠાદિકો ચતુબ્બિધો અત્થો સભાવટ્ઠેન તથટ્ઠો. સેસસચ્ચેસુપિ એસેવ નયો. સોયેવ ચતુબ્બિધો અત્થો અત્તાભાવતો અનત્તટ્ઠો. વુત્તસભાવે અવિસંવાદકતો સચ્ચટ્ઠો. મગ્ગક્ખણે પટિવિજ્ઝિતબ્બતો પટિવેધટ્ઠો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

૧૦. યં અનિચ્ચન્તિઆદિ સામઞ્ઞલક્ખણપુબ્બઙ્ગમં કત્વા દસ્સિતં. તત્થ યં અનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તં અનિચ્ચન્તિ દુક્ખસમુદયમગ્ગા ગહિતા. તાનિ હિ તીણિ સચ્ચાનિ અનિચ્ચાનિ ચેવ અનિચ્ચત્તા દુક્ખાનિ ચ. યં અનિચ્ચઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ, તં અનત્તાતિ તાનિયેવ તીણિ ગહિતાનિ. યં અનિચ્ચઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ અનત્તા ચાતિ તેહિ તીહિ સહ નિરોધસચ્ચઞ્ચ સઙ્ગહિતં. ચત્તારિપિ હિ અનત્તાયેવ. તં તથન્તિ તં સચ્ચચતુક્કં સભાવભૂતં. તં સચ્ચન્તિ તદેવ સચ્ચચતુક્કં યથાસભાવે અવિસંવાદકં. નવહાકારેહીતિઆદીસુ ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩; સં. નિ. ૪.૪૬) વચનતો અભિઞ્ઞટ્ઠેન, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞટ્ઠે, સમુદયસ્સ પહાનટ્ઠે, મગ્ગસ્સ ભાવનટ્ઠે, નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયટ્ઠે આવેનિકેપિ ઇધ ચતૂસુપિ સચ્ચેસુ ઞાતપરિઞ્ઞાસબ્ભાવતો પરિઞ્ઞટ્ઠેન, ચતુસચ્ચદસ્સનેન પહાનસબ્ભાવતો પહાનટ્ઠેન, ચતુસચ્ચભાવનાસબ્ભાવતો ભાવનટ્ઠેન, ચતુન્નં સચ્ચાનં સચ્છિકિરિયસબ્ભાવતો સચ્છિકિરિયટ્ઠેનાતિ નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. નવહાકારેહિ તથટ્ઠેનાતિઆદીસુ પઠમં વુત્તનયેનેવ યોજના કાતબ્બા.

૧૧. દ્વાદસહિ આકારેહીતિઆદીસુ તથટ્ઠાદયો ઞાણકથાયં વુત્તત્થા. એતેસં નિદ્દેસેપિ વુત્તનયેનેવ યોજના વેદિતબ્બા.

૧૨. સચ્ચાનં કતિ લક્ખણાનીતિઆદીસુ ઉપરિ વત્તબ્બાનિ છ લક્ખણાનિ સઙ્ખતાસઙ્ખતવસેન દ્વિધા ભિન્દિત્વા દ્વે લક્ખણાનીતિ આહ. તત્થ સઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ અસઙ્ખતલક્ખણઞ્ચાતિ ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ. તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, અસઙ્ખતસ્સ અસઙ્ખતલક્ખણાનિ ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો પઞ્ઞાયતિ, ન ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૭-૪૮) એવં વુત્તં સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતમિતિ લક્ખણઞ્ચ અસઙ્ખતસ્સ અસઙ્ખતમિતિ લક્ખણઞ્ચ. સઙ્ખતં પન ન લક્ખણં, લક્ખણં ન સઙ્ખતં. ન ચ સઙ્ખતં વિના લક્ખણં પઞ્ઞાપેતું સક્કા, નપિ લક્ખણં વિના સઙ્ખતં. લક્ખણેન પન સઙ્ખતં પાકટં હોતિ.

પુન તદેવ લક્ખણદ્વયં વિત્થારતો દસ્સેન્તો છ લક્ખણાનીતિ આહ. સઙ્ખતાનં સચ્ચાનન્તિ દુક્ખસમુદયમગ્ગસચ્ચાનં. તાનિ હિ પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કતત્તા સઙ્ખતાનિ. ઉપ્પાદોતિ જાતિ. પઞ્ઞાયતીતિ જાનીયતિ. વયોતિ ભઙ્ગો. ઠિતાનં અઞ્ઞથત્તન્તિ ઠિતિપ્પત્તાનં અઞ્ઞથાભાવો જરા. તિણ્ણં સઙ્ખતસચ્ચાનં નિપ્ફન્નત્તા ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં વુત્તં, તેસંયેવ પન ઉપ્પાદસ્સ, જરાય ભઙ્ગસ્સ ચ અનિપ્ફન્નત્તા ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં ન વત્તબ્બં. સઙ્ખતનિસ્સિતત્તા ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં ન પઞ્ઞાયતીતિ ન વત્તબ્બં. સઙ્ખતવિકારત્તા પન સઙ્ખતન્તિ વત્તબ્બં. દુક્ખસમુદયાનં ઉપ્પાદજરાભઙ્ગા સચ્ચપરિયાપન્ના, મગ્ગસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદજરાભઙ્ગા ન સચ્ચપરિયાપન્નાતિ વદન્તિ. તત્થ ‘‘સઙ્ખતાનં ઉપ્પાદક્ખણે સઙ્ખતાપિ ઉપ્પાદલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ, ઉપ્પાદે વીતિવત્તે સઙ્ખતાપિ જરાલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ, ભઙ્ગક્ખણે સઙ્ખતાપિ જરાપિ ભઙ્ગલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતી’’તિ ખન્ધકવગ્ગટ્ઠકથાયં (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૩૭-૩૮) વુત્તં. અસઙ્ખતસ્સ સચ્ચસ્સાતિ નિરોધસચ્ચસ્સ. તઞ્હિ પચ્ચયેહિ સમાગમ્મ અકતત્તા સયમેવ નિપ્ફન્નન્તિ અસઙ્ખતં. ઠિતસ્સાતિ નિચ્ચત્તા ઠિતસ્સ, ન ઠાનપ્પત્તત્તા. પુન તદેવ લક્ખણદ્વયં વિત્થારતો દસ્સેન્તો દ્વાદસ લક્ખણાનીતિ આહ.

ચતુન્નં સચ્ચાનં કતિ કુસલાતિઆદીસુ અબ્યાકતન્તિ વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં રૂપાબ્યાકતં નિબ્બાનાબ્યાકતન્તિ ચતૂસુ અબ્યાકતેસુ નિબ્બાનાબ્યાકતં. ચત્તારિપિ હિ કુસલાકુસલલક્ખણેન ન બ્યાકતત્તા અબ્યાકતાનિ. સિયા કુસલન્તિ કામાવચરરૂપાવચરારૂપાવચરકુસલાનં વસેન કુસલમ્પિ ભવેય્ય. સિયા અકુસલન્તિ તણ્હં ઠપેત્વા સેસાકુસલવસેન. સિયા અબ્યાકતન્તિ કામાવચરરૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકિરિયાનં રૂપાનઞ્ચ વસેન. સિયા તીણિ સચ્ચાનીતિઆદીસુ સઙ્ગહિતાનીતિ ગણિતાનિ. વત્થુવસેનાતિ અકુસલકુસલાબ્યાકતદુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગસઙ્ખાતવત્થુવસેન. યં દુક્ખસચ્ચં અકુસલન્તિ ઠપેત્વા તણ્હં અવસેસં અકુસલં. અકુસલટ્ઠેન દ્વે સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનીતિ ઇમાનિ દ્વે દુક્ખસમુદયસચ્ચાનિ અકુસલટ્ઠેન એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, અકુસલસચ્ચં નામ હોતીતિ અત્થો. એકસચ્ચં દ્વીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતન્તિ એકં અકુસલસચ્ચં દ્વીહિ દુક્ખસમુદયસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. યં દુક્ખસચ્ચં કુસલન્તિ તેભૂમકં કુસલં. ઇમાનિ દ્વે દુક્ખમગ્ગસચ્ચાનિ કુસલટ્ઠેન એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, કુસલસચ્ચં નામ હોતિ. એકં કુસલસચ્ચં દ્વીહિ દુક્ખમગ્ગસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. યં દુક્ખસચ્ચં અબ્યાકતન્તિ તેભૂમકવિપાકકિરિયા રૂપઞ્ચ. ઇમાનિ દ્વે દુક્ખનિરોધસચ્ચાનિ અબ્યાકતટ્ઠેન એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, એકં અબ્યાકતસચ્ચં નામ હોતિ. એકં અબ્યાકતસચ્ચં દ્વીહિ દુક્ખનિરોધસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. તીણિ સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનીતિ સમુદયમગ્ગનિરોધસચ્ચાનિ એકેન અકુસલકુસલાબ્યાકતભૂતેન દુક્ખસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ. એકં સચ્ચં તીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતન્તિ એકં દુક્ખસચ્ચં વિસું અકુસલકુસલઅબ્યાકતભૂતેહિ સમુદયમગ્ગનિરોધસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. કેચિ પન ‘‘દુક્ખસમુદયસચ્ચાનિ અકુસલટ્ઠેન સમુદયસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, દુક્ખમગ્ગસચ્ચાનિ કુસલટ્ઠેન મગ્ગસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, ન દસ્સનટ્ઠેન. દુક્ખનિરોધસચ્ચાનિ અબ્યાકતટ્ઠેન નિરોધસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, ન અસઙ્ખતટ્ઠેના’’તિ વણ્ણયન્તિ.

૨. દુતિયસુત્તન્તપાળિવણ્ણના

૧૩. પુન અઞ્ઞસ્સ સુત્તન્તસ્સ અત્થવસેન સચ્ચપ્પટિવેધં નિદ્દિસિતુકામો પુબ્બે મે, ભિક્ખવેતિઆદિકં સુત્તન્તં આહરિત્વા દસ્સેસિ. તત્થ પુબ્બે મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધાતિ ભિક્ખવે, મમ સમ્બોધિતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો પુબ્બે. અનભિસમ્બુદ્ધસ્સાતિ સબ્બધમ્મે અપ્પટિવિદ્ધસ્સ. બોધિસત્તસ્સેવ સતોતિ બોધિસત્તભૂતસ્સેવ. એતદહોસીતિ બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ એતં પરિવિતક્કિતં અહોસિ. અસ્સાદોતિ અસ્સાદીયતીતિ અસ્સાદો. આદીનવોતિ દોસો. નિસ્સરણન્તિ અપગમનં. સુખન્તિ સુખયતીતિ સુખં, યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં સુખિતં કરોતીતિ અત્થો. સોમનસ્સન્તિ પીતિસોમનસ્સયોગતો સોભનં મનો અસ્સાતિ સુમનો, સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં, સુખમેવ પીતિયોગતો વિસેસિતં. અનિચ્ચન્તિ અદ્ધુવં. દુક્ખન્તિ દુક્ખવત્થુત્તા સઙ્ખારદુક્ખત્તા ચ દુક્ખં. વિપરિણામધમ્મન્તિ અવસી હુત્વા જરાભઙ્ગવસેન પરિવત્તનપકતિકં. એતેન અનત્તભાવો વુત્તો હોતિ. છન્દરાગવિનયોતિ છન્દસઙ્ખાતસ્સ રાગસ્સ સંવરણં, ન વણ્ણરાગસ્સ. છન્દરાગપ્પહાનન્તિ તસ્સેવ છન્દરાગસ્સ પજહનં.

યાવકીવઞ્ચાતિઆદીસુ યાવ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં…પે… યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં ન અધિકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝિં, તાવ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અનુત્તરં સબ્બઞ્ઞુભાવં અભિસમ્બુદ્ધો અભિસમેતાવી અરહન્તિ નેવાહં પચ્ચઞ્ઞાસિં નેવ પટિઞ્ઞં અકાસિન્તિ સમ્બન્ધતો અત્થો. કીવઞ્ચાતિ નિપાતમત્તં. યતોતિ યસ્મા, યદા વા. અથાતિ અનન્તરં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદીતિ દસ્સનકિચ્ચકરણેન દસ્સનસઙ્ખાતં પચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ મે ઉપ્પજ્જિ. અકુપ્પાતિ કોપેતું ચાલેતું અસક્કુણેય્યા. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. એતાય એવ ફલપચ્ચવેક્ખણાય મગ્ગનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાપિ વુત્તાવ હોન્તિ. અયમન્તિમા જાતીતિ અયં પચ્છિમા ખન્ધપ્પવત્તિ. નત્થિદાનિ પુનબ્ભવોતિ ઇદાનિ પુન ઉપ્પત્તિ નત્થિ. એતેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણા વુત્તા. અરહતો હિ અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણા ન હોતિ.

૩. દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪. સચ્ચપ્પટિવેધઞાણયોજનક્કમે ચ અયં રૂપસ્સ અસ્સાદોતિ પહાનપ્પટિવેધોતિ પુબ્બભાગે ‘‘અયં તણ્હાસમ્પયુત્તો રૂપસ્સ અસ્સાદો’’તિ ઞત્વા મગ્ગક્ખણે સમુદયપ્પહાનસઙ્ખાતો સમુદયસચ્ચપ્પટિવેધો. સમુદયસચ્ચન્તિ સમુદયસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં. અરિયસચ્ચારમ્મણઞાણમ્પિ હિ ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૦) વિય ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયં રૂપસ્સ આદીનવોતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધોતિ પુબ્બભાગે ‘‘અયં રૂપસ્સ આદીનવો’’તિ ઞત્વા મગ્ગક્ખણે દુક્ખપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતો દુક્ખસચ્ચપ્પટિવેધો. દુક્ખસચ્ચન્તિ દુક્ખસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં. ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણન્તિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધોતિ પુબ્બભાગે ‘‘ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ ઞત્વા મગ્ગક્ખણે નિરોધસચ્છિકિરિયાસઙ્ખાતો નિરોધસચ્ચપ્પટિવેધો. નિરોધસચ્ચન્તિ નિરોધસચ્ચારમ્મણં નિરોધસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં. યા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસૂતિ ઇમેસુ યથાવુત્તેસુ તીસુ સમુદયદુક્ખનિરોધેસુ પટિવેધવસેન પવત્તા યા દિટ્ઠિ યો સઙ્કપ્પોતિ યોજના. ભાવનાપટિવેધોતિ અયં મગ્ગભાવનાસઙ્ખાતો મગ્ગસચ્ચપ્પટિવેધો. મગ્ગસચ્ચન્તિ મગ્ગસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં.

૧૫. પુન અપરેન પરિયાયેન સચ્ચાનિ ચ સચ્ચપ્પટિવેધઞ્ચ દસ્સેન્તો સચ્ચન્તિ કતિહાકારેહિ સચ્ચન્તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્ના જરામરણાદિકસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ જાતિઆદિકં સમુદયસચ્ચં ‘‘કિં નુ ખો’’તિ એસન્તિ, તથા એસન્તા ચ જરામરણાદિકસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ જાતિઆદિકં સમુદયસચ્ચં ‘‘પચ્ચયો’’તિ વવત્થપેન્તો પરિગ્ગણ્હન્તિ, તસ્મા સા ચ એસના સો ચ પરિગ્ગહો સચ્ચાનં એસનત્તા પરિગ્ગહત્તા ચ ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ કત્વા એસનટ્ઠેન પરિગ્ગહટ્ઠેનાતિ વુત્તં. અયઞ્ચ વિધિ પચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ પચ્ચયપરિગ્ગહે લબ્ભતિયેવ, સાવકાનં પન અનુસ્સવવસેન પચ્ચયપરિગ્ગહે લબ્ભતિ. પટિવેધટ્ઠેનાતિ પુબ્બભાગે તથા એસિતાનં પરિગ્ગહિતાનઞ્ચ મગ્ગક્ખણે એકપટિવેધટ્ઠેન.

કિંનિદાનન્તિઆદીસુ નિદાનાદીનિ સબ્બાનિ કારણવેવચનાનિ. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં નિદેતિ ‘‘હન્દ નં ગણ્હથા’’તિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા ‘‘નિદાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ફલં તતો સમુદેતિ, જાયતિ, પભવતિ; તસ્મા સમુદયો, જાતિ, પભવોતિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ અત્થો – કિં નિદાનં એતસ્સાતિ કિંનિદાનં. કો સમુદયો એતસ્સાતિ કિંસમુદયં. કા જાતિ એતસ્સાતિ કિંજાતિકં. કો પભવો એતસ્સાતિ કિંપભવં. યસ્મા પન તસ્સ જાતિ યથાવુત્તેન અત્થેન નિદાનઞ્ચેવ સમુદયો ચ જાતિ ચ પભવો ચ, તસ્મા જાતિનિદાનન્તિઆદિમાહ. જરામરણન્તિ દુક્ખસચ્ચં. જરામરણસમુદયન્તિ તસ્સ પચ્ચયં સમુદયસચ્ચં. જરામરણનિરોધન્તિ નિરોધસચ્ચં. જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદન્તિ મગ્ગસચ્ચં. ઇમિનાવ નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૬. નિરોધપ્પજાનનાતિ આરમ્મણકરણેન નિરોધસ્સ પજાનના. જાતિ સિયા દુક્ખસચ્ચં, સિયા સમુદયસચ્ચન્તિ ભવપચ્ચયા પઞ્ઞાયનટ્ઠેન દુક્ખસચ્ચં, જરામરણસ્સ પચ્ચયટ્ઠેન સમુદયસચ્ચં. એસ નયો સેસેસુપિ. અવિજ્જા સિયા દુક્ખસચ્ચન્તિ પન આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયટ્ઠેનાતિ.

સચ્ચકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.