પટિસમ્ભિદામગ્ગ-અટ્ઠકથા

(દુતિયો ભાગો)

૬૮. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૧. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસે તથાગતસ્સાતિ વચને ઉદ્દેસે સરૂપતો અવિજ્જમાનેપિ ‘‘છ ઞાણાનિ અસાધારણાનિ સાવકેહી’’તિ (પટિ. મ. માતિકા ૧.૭૩) વુત્તત્તા ‘‘તથાગતસ્સા’’તિ વુત્તમેવ હોતિ. તસ્મા ઉદ્દેસે અત્થતો સિદ્ધસ્સ તથાગતવચનસ્સ નિદ્દેસે ગહણં કતં. સત્તે પસ્સતીતિ રૂપાદીસુ છન્દરાગેન સત્તતાય લગ્ગતાય સત્તા, તે સત્તે ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચક્ખુના પસ્સતિ ઓલોકેતિ. અપ્પરજક્ખેતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં રાગાદિરજો એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા, અપ્પં રાગાદિરજો એતેસન્તિ વા અપ્પરજક્ખા. તે અપ્પરજક્ખે. મહારજક્ખેતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ મહન્તં રાગાદિરજો એતેસન્તિ મહારજક્ખા, મહન્તં રાગાદિરજો એતેસન્તિ વા મહારજક્ખા. તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયેતિ તિક્ખાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ એતેસન્તિ તિક્ખિન્દ્રિયા, મુદૂનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ એતેસન્તિ મુદિન્દ્રિયા. સ્વાકારે દ્વાકારેતિ સુન્દરા સદ્ધાદયો આકારા કોટ્ઠાસા એતેસન્તિ સ્વાકારા, કુચ્છિતા ગરહિતા સદ્ધાદયો આકારા કોટ્ઠાસા એતેસન્તિ દ્વાકારા. સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયેતિ યે કથિતં કારણં સલ્લક્ખેન્તિ સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું, તે સુવિઞ્ઞાપયા, તબ્બિપરીતા દુવિઞ્ઞાપયા. અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનોતિ અપિ એકે પરલોકઞ્ચેવ રાગાદિવજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તે, ઇમસ્સ પન પદસ્સ નિદ્દેસે પરલોકસ્સેવ ન વુત્તત્તા ખન્ધાદિલોકે ચ રાગાદિવજ્જે ચ પરં બાળ્હં ભયં પસ્સનસીલાતિ પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો. તે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનેતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. અપ્પેકચ્ચે ન પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનોતિ તબ્બિપરીતે. લોકોતિ ચ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન. વજ્જન્તિ ચ વજ્જનીયટ્ઠેન. એત્તાવતા ઉદ્દેસસ્સ નિદ્દેસો કતો હોતિ.

પુન નિદ્દેસસ્સ પટિનિદ્દેસં કરોન્તો અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખેતિઆદિમાહ. તત્થ તીસુ રતનેસુ ઓકપ્પનસઙ્ખાતા સદ્ધા અસ્સ અત્થીતિ સદ્ધો. સો સદ્ધાસમ્પન્નો પુગ્ગલો અસ્સદ્ધિયરજસ્સ ચેવ અસ્સદ્ધિયમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. નત્થિ એતસ્સ સદ્ધાતિ અસ્સદ્ધો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. આરદ્ધં વીરિયમનેનાતિ આરદ્ધવીરિયો. સો કોસજ્જરજસ્સ ચેવ કોસજ્જમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. હીનવીરિયત્તા કુચ્છિતેન આકારેન સીદતીતિ કુસીદો, કુસીદો એવ કુસીતો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. આરમ્મણં ઉપેચ્ચ ઠિતા સતિ અસ્સાતિ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ. સો મુટ્ઠસ્સચ્ચરજસ્સ ચેવ મુટ્ઠસ્સચ્ચમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. મુટ્ઠા નટ્ઠા સતિ અસ્સાતિ મુટ્ઠસ્સતિ. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. અપ્પનાસમાધિના ઉપચારસમાધિના વા આરમ્મણે સમં, સમ્મા વા આહિતો ઠિતોતિ સમાહિતો, સમાહિતચિત્તોતિ વા સમાહિતો. સો ઉદ્ધચ્ચરજસ્સ ચેવ ઉદ્ધચ્ચમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. ન સમાહિતો અસમાહિતો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. ઉદયત્થગામિની પઞ્ઞા અસ્સ અત્થીતિ પઞ્ઞવા. સો મોહરજસ્સ ચેવ મોહમૂલકસ્સ સેસાકુસલરજસ્સ ચ અપ્પકત્તા અપ્પરજક્ખો. મોહમૂળ્હત્તા દુટ્ઠા પઞ્ઞા અસ્સાતિ દુપ્પઞ્ઞો. સો વુત્તપ્પકારસ્સ રજસ્સ મહન્તત્તા મહારજક્ખો. સદ્ધો પુગ્ગલો તિક્ખિન્દ્રિયોતિ બહુલં ઉપ્પજ્જમાનાય બલવતિયા સદ્ધાય સદ્ધો, તેનેવ સદ્ધિન્દ્રિયેન તિક્ખિન્દ્રિયો. અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો મુદિન્દ્રિયોતિ બહુલં ઉપ્પજ્જમાનેન અસ્સદ્ધિયેન અસ્સદ્ધો, અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેન દુબ્બલેન સદ્ધિન્દ્રિયેન મુદિન્દ્રિયો. એસ નયો સેસેસુપિ. સદ્ધો પુગ્ગલો સ્વાકારોતિ તાય એવ સદ્ધાય સોભનાકારો. અસ્સદ્ધો પુગ્ગલો દ્વાકારોતિ તેનેવ અસ્સદ્ધિયેન વિરૂપાકારો. એસ નયો સેસેસુપિ. સુવિઞ્ઞાપયોતિ સુખેન વિઞ્ઞાપેતું સક્કુણેય્યો. દુવિઞ્ઞાપયોતિ દુક્ખેન વિઞ્ઞાપેતું સક્કુણેય્યો. પરલોકવજ્જભયદસ્સાવીતિ એત્થ યસ્મા પઞ્ઞાસમ્પન્નસ્સેવ સદ્ધાદીનિ સુપરિસુદ્ધાનિ હોન્તિ, તસ્મા સુપરિસુદ્ધસદ્ધાદિસમ્પન્નો તંસમ્પયુત્તાય, સુપરિસુદ્ધસદ્ધાદિસમ્પન્નોપિ વા તપ્પચ્ચયાય પઞ્ઞાય પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી હોતિ. તસ્મા એવ હિ સદ્ધાદયોપિ ચત્તારો ‘‘પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી’’તિ વુત્તા.

૧૧૨. ઇદાનિ ‘‘પરલોકવજ્જભયદસ્સાવી’’તિ એત્થ વુત્તં લોકઞ્ચ વજ્જઞ્ચ દસ્સેતું લોકોતિઆદિમાહ. એત્થ ખન્ધા એવ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ ખન્ધલોકો. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. વિપત્તિભવલોકોતિ અપાયલોકો. સો હિ અનિટ્ઠફલત્તા વિરૂપો લાભોતિ વિપત્તિ, ભવતીતિ ભવો, વિપત્તિ એવ ભવો વિપત્તિભવો, વિપત્તિભવો એવ લોકો વિપત્તિભવલોકો. વિપત્તિસમ્ભવલોકોતિ અપાયૂપગં કમ્મં. તઞ્હિ સમ્ભવતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમ્ભવો, વિપત્તિયા સમ્ભવો વિપત્તિસમ્ભવો, વિપત્તિસમ્ભવો એવ લોકો વિપત્તિસમ્ભવલોકો. સમ્પત્તિભવલોકોતિ સુગતિલોકો. સો હિ ઇટ્ઠફલત્તા સુન્દરો લાભોતિ સમ્પત્તિ, ભવતીતિ ભવો, સમ્પત્તિ એવ ભવો સમ્પત્તિભવો, સમ્પત્તિભવો એવ લોકો સમ્પત્તિભવલોકો. સમ્પત્તિસમ્ભવલોકોતિ સુગતૂપગં કમ્મં. તઞ્હિ સમ્ભવતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમ્ભવો, સમ્પત્તિયા સમ્ભવો સમ્પત્તિસમ્ભવો, સમ્પત્તિસમ્ભવો એવ લોકો સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો. એકો લોકોતિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવ.

વજ્જન્તિ નપુંસકવચનં અસુકોતિ અનિદ્દિટ્ઠત્તા કતં. કિલેસાતિ રાગાદયો. દુચ્ચરિતાતિ પાણાતિપાતાદયો. અભિસઙ્ખારાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદયો. ભવગામિકમ્માતિ અત્તનો વિપાકદાનવસેન ભવં ગચ્છન્તીતિ ભવગામિનો, અભિસઙ્ખારેસુપિ વિપાકજનકાનેવ કમ્માનિ વુત્તાનિ. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારનિદસ્સનં. ઇમસ્મિઞ્ચ લોકે ઇમસ્મિઞ્ચ વજ્જેતિ વુત્તપ્પકારે લોકે ચ વજ્જે ચ. તિબ્બા ભયસઞ્ઞાતિ બલવતી ભયસઞ્ઞા. તિબ્બાતિ પરસદ્દસ્સ અત્થો વુત્તો, ભયસઞ્ઞાતિ ભયસદ્દસ્સ, લોકવજ્જદ્વયમ્પિ હિ ભયવત્થુત્તા સયઞ્ચ સભયત્તા ભયં, ભયમિતિ સઞ્ઞા ભયસઞ્ઞા. પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતીતિ તં તં પટિચ્ચ ઉપેચ્ચ ઠિતા હોતિ. સેય્યથાપિ ઉક્ખિત્તાસિકે વધકેતિ યથા નામ પહરિતું ઉચ્ચારિતખગ્ગે પચ્ચામિત્તે તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ, એવમેવ લોકે ચ વજ્જે ચ તિબ્બા ભયસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠિતા હોતિ. ઇમેહિ પઞ્ઞાસાય આકારેહીતિ અપ્પરજક્ખપઞ્ચકાદીસુ દસસુ પઞ્ચકેસુ એકેકસ્મિં પઞ્ચન્નં પઞ્ચન્નં આકારાનં વસેન પઞ્ઞાસાય આકારેહિ. ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. જાનાતીતિ તથાગતો પઞ્ઞાય પજાનાતિ. પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુના દિટ્ઠં વિય કરોતિ. અઞ્ઞાતીતિ સબ્બાકારમરિયાદાહિ જાનાતિ. પટિવિજ્ઝતીતિ એકદેસં અસેસેત્વા નિરવસેસદસ્સનવસેન પઞ્ઞાય પદાલેતીતિ.

ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬૯. આસયાનુસયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૩. આસયાનુસયઞાણનિદ્દેસે ઇધ તથાગતોતિઆદિ પઞ્ચધા ઠપિતો નિદ્દેસો. તત્થ આસયાનુસયા વુત્તત્થા એવ. ચરિતન્તિ પુબ્બે કતં કુસલાકુસલં કમ્મં. અધિમુત્તિન્તિ સમ્પતિ કુસલે અકુસલે વા ચિત્તવોસગ્ગો. ભબ્બાભબ્બેતિ ભબ્બે ચ અભબ્બે ચ. અરિયાય જાતિયા સમ્ભવન્તિ જાયન્તીતિ ભબ્બા. વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવચનં. ભવિસ્સન્તિ જાયિસ્સન્તીતિ વા ભબ્બા, ભાજનભૂતાતિ અત્થો. યે અરિયમગ્ગપટિવેધસ્સ અનુચ્છવિકા ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના, તે ભબ્બા. વુત્તપટિપક્ખા અભબ્બા.

કતમો સત્તાનં આસયોતિઆદિ નિદ્દેસસ્સ પટિનિદ્દેસો. તત્થ સસ્સતોતિ નિચ્ચો. લોકોતિ અત્તા. ઇધ સરીરંયેવ નસ્સતિ, અત્તા પન ઇધ પરત્થ ચ સોયેવાતિ મઞ્ઞન્તિ. સો હિ સયંયેવ આલોકેતીતિ કત્વા ‘‘લોકો’’તિ મઞ્ઞન્તિ. અસસ્સતોતિ અનિચ્ચો. અત્તા સરીરેનેવ સહ નસ્સતીતિ મઞ્ઞન્તિ. અન્તવાતિ પરિત્તે કસિણે ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તંપરિત્તકસિણારમ્મણં ચિત્તં સપરિયન્તો અત્તાતિ મઞ્ઞન્તિ. અનન્તવાતિ ન અન્તવા અપ્પમાણે કસિણે ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તંઅપ્પમાણકસિણારમ્મણં ચિત્તં અપરિયન્તો અત્તાતિ મઞ્ઞન્તિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ જીવો ચ સરીરઞ્ચ તંયેવ. જીવોતિ અત્તા, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન નપુંસકવચનં કતં. સરીરન્તિ રાસટ્ઠેન ખન્ધપઞ્ચકં. અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ અઞ્ઞો જીવો અઞ્ઞં ખન્ધપઞ્ચકં. હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ ખન્ધા ઇધેવ વિનસ્સન્તિ, સત્તો મરણતો પરં હોતિ વિજ્જતિ ન નસ્સતિ. ‘‘તથાગતો’’તિ ચેત્થ સત્તાધિવચનન્તિ વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘તથાગતોતિ અરહા’’તિ વદન્તિ. ઇમે ‘‘ન હોતી’’તિ પક્ખે દોસં દિસ્વા એવં ગણ્હન્તિ. ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ ખન્ધાપિ ઇધેવ નસ્સન્તિ, તથાગતો ચ મરણતો પરં ન હોતિ ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ. ઇમે ‘‘હોતી’’તિ પક્ખે દોસં દિસ્વા એવં ગણ્હન્તિ. હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ ઇમે એકેકપક્ખપરિગ્ગહે દોસં દિસ્વા ઉભયપક્ખં ગણ્હન્તિ. નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ ઇમે ઉભયપક્ખપરિગ્ગહે ઉભયદોસાપત્તિં દિસ્વા ‘‘હોતીતિ ચ ન હોતિ, નેવ હોતીતિ ચ ન હોતી’’તિ અમરાવિક્ખેપપક્ખં ગણ્હન્તિ.

અયં પનેત્થ અટ્ઠકથાનયો – ‘‘સસ્સતો લોકોતિ વા’’તિઆદીહિ દસહાકારેહિ દિટ્ઠિપભેદોવ વુત્તો. તત્થ સસ્સતો લોકોતિ ચ ખન્ધપઞ્ચકં લોકોતિ ગહેત્વા ‘‘અયં લોકો નિચ્ચો ધુવો સબ્બકાલિકો’’તિ ગણ્હન્તસ્સ સસ્સતન્તિ ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. અસસ્સતોતિ તમેવ લોકં ‘‘ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતી’’તિ ગણ્હન્તસ્સ ઉચ્છેદગ્ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. અન્તવાતિ પરિત્તકસિણલાભિનો સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા કસિણે સમાપન્નસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તિતરૂપારૂપધમ્મે ‘‘લોકો’’તિ ચ કસિણપરિચ્છેદન્તેન ‘‘અન્તવા’’તિ ચ ગણ્હન્તસ્સ ‘‘અન્તવા લોકો’’તિ ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. સા સસ્સતદિટ્ઠિપિ હોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિપિ. વિપુલકસિણલાભિનો પન તસ્મિં કસિણે સમાપન્નસ્સ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તિતરૂપારૂપધમ્મે ‘‘લોકો’’તિ ચ કસિણપરિચ્છેદન્તેન ‘‘ન અન્તવા’’તિ ચ ગણ્હન્તસ્સ ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. સા સસ્સતદિટ્ઠિપિ હોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિપિ. તં જીવં તં સરીરન્તિ ભેદનધમ્મસ્સ સરીરસ્સેવ ‘‘જીવ’’ન્તિ ગહિતત્તા ‘‘સરીરે ઉચ્છિજ્જમાને જીવમ્પિ ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ઉચ્છેદગ્ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. દુતિયપદે સરીરતો અઞ્ઞસ્સ જીવસ્સ ગહિતત્તા ‘‘સરીરે ઉચ્છિજ્જમાનેપિ જીવં ન ઉચ્છિજ્જતી’’તિ સસ્સતગ્ગહણાકારપ્પવત્તા દિટ્ઠિ. હોતિ તથાગતોતિઆદીસુ ‘‘સત્તો તથાગતો નામ, સો પરં મરણા હોતી’’તિ ગણ્હતો પઠમા સસ્સતદિટ્ઠિ. ‘‘ન હોતી’’તિ ગણ્હતો દુતિયા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ‘‘હોતિ ચ ન ચ હોતી’’તિ ગણ્હતો તતિયા એકચ્ચસસ્સતદિટ્ઠિ. ‘‘નેવ હોતિ ન ન હોતી’’તિ ગણ્હતો ચતુત્થા અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠીતિ.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારદિટ્ઠિનિસ્સયનિદસ્સનં. ભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વા સત્તા હોન્તિ વિભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વાતિ ભવો વુચ્ચતિ સસ્સતો, સસ્સતવસેન ઉપ્પજ્જમાનદિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠિ, ભવોતિ દિટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ. વિભવો વુચ્ચતિ ઉચ્છેદો, ઉચ્છેદવસેન ઉપ્પજ્જમાનદિટ્ઠિ વિભવદિટ્ઠિ, વિભવોતિ દિટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ. વુત્તપ્પકારા દસવિધા દિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠિ ચાતિ દ્વિધાવ હોતિ. તાસુ દ્વીસુ એકેકં સન્નિસ્સિતા અપસ્સિતા અલ્લીના સત્તા હોન્તિ.

એતે વા પન ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિ એત્થ ‘‘અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા મિથુભેદા વા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૫૨) વિય વા-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. એતે વુત્તપ્પકારે સસ્સતુચ્છેદવસેન દ્વે પક્ખે ચ ન ઉપગન્ત્વા અનલ્લીયિત્વા પહાયાતિ અત્થો. ‘‘અનુલોમિકા વા ખન્તી’’તિ વિકપ્પત્થોવ. ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસૂતિ ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયાનં વા સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતા. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બં. તે તે પચ્ચયે પટિચ્ચ સહ સમ્મા ચ ઉપ્પન્ના પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. તસ્સા ઇદપ્પચ્ચયતાય ચ તેસુ પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ચ ધમ્મેસુ. અનુલોમિકાતિ લોકુત્તરધમ્માનં અનુલોમતો અનુલોમિકા. ખન્તીતિ ઞાણં. ઞાણઞ્હિ ખમનતો ખન્તિ. પટિલદ્ધા હોતીતિ સત્તેહિ અધિગતા હોતિ. ઇદપ્પચ્ચયતાય ખન્તિયા ઉચ્છેદત્તાનુપગમો હોતિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં પચ્ચયસામગ્ગિયં આયત્તવુત્તિત્તા પચ્ચયાનુપરમદસ્સનેન ફલાનુપરમદસ્સનતો. પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ ખન્તિયા સસ્સતત્તાનુપગમો હોતિ પચ્ચયસામગ્ગિયં નવનવાનં પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં ઉપ્પાદદસ્સનતો. એવમેતે ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ પટિચ્ચસમુપ્પાદપટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મદસ્સનેન ન ઉચ્છેદો ન સસ્સતોતિ પવત્તં સમ્માદસ્સનં ‘‘અનુલોમિકા ખન્તી’’તિ વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ તદુભયદિટ્ઠિપટિપક્ખભૂતા સમ્માદિટ્ઠિ વુત્તા હોતિ. યથાભૂતં વા ઞાણન્તિ યથાભૂતં યથાસભાવં નેય્યં. તત્થ પવત્તઞાણમ્પિ વિસયવોહારેન ‘‘યથાભૂતઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. તં પન સઙ્ખારુપેક્ખાપરિયન્તં વિપસ્સનાઞાણં ઇધાધિપ્પેતં. હેટ્ઠા પન ‘‘યથાભૂતઞાણદસ્સન’’ન્તિ ભયતૂપટ્ઠાનઞાણં વુત્તં. યથાભૂતં વા ઞાણં સત્તેહિ પટિલદ્ધં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

ઇદાનિ ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદીહિ મિચ્છાદિટ્ઠિપરિભાવિતં ‘‘એતે વા પના’’તિઆદીહિ સમ્માદિટ્ઠિપરિભાવિતં સત્તસન્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘કામં સેવન્તઞ્ઞેવા’’તિઆદીહિ સેસાકુસલેહિ સેસકુસલેહિ ચ પરિભાવિતં સત્તસન્તાનં દસ્સેતિ. તત્થ કામં સેવન્તંયેવ પુગ્ગલં તથાગતો જાનાતીતિ યોજના કાતબ્બા. સેવન્તન્તિ ચ અભિણ્હસમુદાચારવસેન સેવમાનં. પુબ્બે આસેવિતવસેન કિલેસકામો ગરુ અસ્સાતિ કામગરુકો. તથેવ કામો આસયે સન્તાને અસ્સાતિ કામાસયો. સન્તાનવસેનેવ કામે અધિમુત્તો લગ્ગોતિ કામાધિમુત્તો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. નેક્ખમ્માદીનિ વુત્તત્થાનેવ. કામાદીહિ ચ તીહિ સેસાકુસલા, નેક્ખમ્માદીહિ તીહિ સેસકુસલા ગહિતાવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. ‘‘અયં સત્તાનં આસયો’’તિ તિધા વુત્તં સન્તાનમેવ દસ્સેતિ.

અયં પનેત્થ અટ્ઠકથાનયો – ‘‘ઇતિ ભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વા’’તિ એવં સસ્સતદિટ્ઠિં વા સન્નિસ્સિતા. સસ્સતદિટ્ઠિ હિ એત્થ ભવદિટ્ઠીતિ વુત્તા, ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠીતિ. સબ્બદિટ્ઠીનઞ્હિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીહિ સઙ્ગહિતત્તા સબ્બેપિમે દિટ્ઠિગતિકા સત્તા ઇમાવ દ્વે દિટ્ઠિયો સન્નિસ્સિતા હોન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘દ્વયનિસ્સિતો ખ્વાયં, કચ્ચાન, લોકો યેભુય્યેન અત્થિતઞ્ચેવ નત્થિતઞ્ચા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫). એત્થ હિ અત્થિતાતિ સસ્સતં. નત્થિતાતિ ઉચ્છેદો. અયં તાવ વટ્ટનિસ્સિતાનં પુથુજ્જનાનં સત્તાનં આસયો. ઇદાનિ વિવટ્ટનિસ્સિતાનં સુદ્ધસત્તાનં આસયં દસ્સેતું ‘‘એતે વા પન ઉભો અન્તે અનુપગમ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘એતે વા પના’’તિ એતેયેવ. ‘‘ઉભો અન્તે’’તિ સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતે દ્વે અન્તે. ‘‘અનુપગમ્મા’’તિ ન અલ્લીયિત્વા. ‘‘ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ ઇદપ્પચ્ચયતાય ચેવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મેસુ ચ. ‘‘અનુલોમિકા ખન્તી’’તિ વિપસ્સનાઞાણં. ‘‘યથાભૂતં ઞાણ’’ન્તિ મગ્ગઞાણં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યા પટિચ્ચસમુપ્પાદે ચેવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મેસુ ચ એતે ઉભો સસ્સતુચ્છેદઅન્તે અનુપગન્ત્વા વિપસ્સના પટિલદ્ધા, યઞ્ચ તતો ઉત્તરિ મગ્ગઞાણં, અયં સત્તાનં આસયો. અયં વટ્ટનિસ્સિતાનઞ્ચ વિવટ્ટનિસ્સિતાનઞ્ચ સબ્બેસમ્પિ સત્તાનં આસયો ઇદં વસનટ્ઠાનન્તિ. અયં આચરિયાનં સમાનટ્ઠકથા.

વિતણ્ડવાદી પનાહ ‘‘મગ્ગો નામ વાસં વિદ્ધંસેન્તો ગચ્છતિ, ત્વં મગ્ગો વાસોતિ વદેસી’’તિ? સો વત્તબ્બો ‘‘ત્વં અરિયવાસભાણકો હોસિ ન હોસી’’તિ? સચે ‘‘ન હોમી’’તિ વદતિ, ‘‘ત્વં અભાણકતાય ન જાનાસી’’તિ વત્તબ્બો. સચે ‘‘ભાણકોસ્મી’’તિ વદતિ, ‘‘સુત્તં આહરા’’તિ વત્તબ્બો. સચે આહરતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે આહરતિ, સયં આહરિતબ્બં ‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, અરિયાવાસા, યદરિયા આવસિંસુ વા આવસન્તિ વા આવસિસ્સન્તિ વા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૯). એતઞ્હિ સુત્તં મગ્ગસ્સ વાસભાવં દીપેતિ. તસ્મા સુકથિતમેવેતન્તિ. ઇમં પન ભગવા સત્તાનં આસયં જાનન્તો ઇમેસઞ્ચ દિટ્ઠિગતાનં ઇમેસઞ્ચ વિપસ્સનાઞાણમગ્ગઞાણાનં અપ્પવત્તિક્ખણેપિ જાનાતિ એવ. તસ્માયેવ ચ ‘‘કામં સેવન્તંયેવ જાનાતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ.

અનુસયનિદ્દેસે અનુસયાતિ કેનટ્ઠેન અનુસયા? અનુસયનટ્ઠેન. કો એસ અનુસયનટ્ઠો નામાતિ? અપ્પહીનટ્ઠો. એતે હિ અપ્પહીનટ્ઠેન તસ્સ તસ્સ સન્તાને અનુસેન્તિ નામ. તસ્મા ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અથાપિ સિયા – અનુસયનટ્ઠો નામ અપ્પહીનાકારો, સો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું ન યુજ્જતિ, તસ્મા ન અનુસયા ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તત્રિદં પટિવચનં – ન અપ્પહીનાકારો, અનુસયોતિ પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતકિલેસો વુચ્ચતિ. સો ચિત્તસમ્પયુત્તો સારમ્મણો સપ્પચ્ચયટ્ઠેન સહેતુકો એકન્તાકુસલો અતીતોપિ હોતિ અનાગતોપિ પચ્ચુપ્પન્નોપિ, તસ્મા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું યુજ્જતીતિ. તત્રિદં પમાણં – ઇધેવ તાવ અભિસમયકથાય (પટિ. મ. ૩.૨૧) ‘‘પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતી’’તિ પુચ્છં કત્વા અનુસયાનં પચ્ચુપ્પન્નભાવસ્સ અત્થિતાય ‘‘થામગતો અનુસયં પજહતી’’તિ વુત્તં. ધમ્મસઙ્ગણિયં મોહસ્સ પદભાજને ‘‘અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં, અયં તસ્મિં સમયે મોહો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૩૯૦) અકુસલચિત્તેન સદ્ધિં મોહસ્સ ઉપ્પન્નભાવો વુત્તો. કથાવત્થુસ્મિં ‘‘અનુસયા અબ્યાકતા અનુસયા અહેતુકા અનુસયા ચિત્તવિપ્પયુત્તા’’તિ સબ્બે વાદા પટિસેધિતા. અનુસયયમકે સત્તન્નં મહાવારાનં અઞ્ઞતરસ્મિં ઉપ્પજ્જનવારે ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૦) વુત્તં. તસ્મા ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ યં વુત્તં, તં ઇમિના તન્તિપ્પમાણેન યુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યમ્પિ ‘‘ચિત્તસમ્પયુત્તો સારમ્મણો’’તિઆદિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તમેવ. અનુસયો હિ નામેસ પરિનિપ્ફન્નો ચિત્તસમ્પયુત્તો અકુસલધમ્મોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

કામરાગાનુસયોતિઆદીસુ કામરાગો ચ સો અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયો ચાતિ કામરાગાનુસયો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. કામરાગાનુસયો ચેત્થ લોભસહગતચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ મનાપેસુ અવસેસકામાવચરધમ્મેસુ આરમ્મણવસેનેવ ઉપ્પજ્જમાનો લોભો. પટિઘાનુસયો ચ દોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ અમનાપેસુ અવસેસકામાવચરધમ્મેસુ આરમ્મણવસેનેવ ઉપ્પજ્જમાનો દોસો. માનાનુસયો દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તલોભસહગતચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ દુક્ખવેદનાવજ્જેસુ અવસેસકામાવચરધમ્મેસુ રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુ ચ આરમ્મણવસેનેવ ઉપ્પજ્જમાનો માનો. દિટ્ઠાનુસયો ચતૂસુ દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તેસુ. વિચિકિચ્છાનુસયો વિચિકિચ્છાસહગતે. અવિજ્જાનુસયો દ્વાદસસુ અકુસલચિત્તેસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચ. તયોપિ અવસેસતેભૂમકધમ્મેસુ આરમ્મણવસેનેવ ઉપ્પજ્જમાના દિટ્ઠિવિચિકિચ્છામોહા. ભવરાગાનુસયો ચતૂસુ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ ઉપ્પજ્જમાનોપિ સહજાતવસેન ન વુત્તો, આરમ્મણવસેનેવ પન રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જમાનો લોભો વુત્તો.

૧૧૪. ઇદાનિ યથાવુત્તાનં અનુસયાનં અનુસયનટ્ઠાનં દસ્સેન્તો યં લોકેતિઆદિમાહ. તત્થ યં લોકે પિયરૂપન્તિ યં ઇમસ્મિં લોકે પિયજાતિકં પિયસભાવં. સાતરૂપન્તિ સાતજાતિકં અસ્સાદપદટ્ઠાનં ઇટ્ઠારમ્મણં. એત્થ સત્તાનં કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિ એતસ્મિં ઇટ્ઠારમ્મણે સત્તાનં અપ્પહીનટ્ઠેન કામરાગાનુસયો અનુસેતિ. ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિ ચ ઇધ કામાવચરધમ્મોયેવ અધિપ્પેતો. યથા નામ ઉદકે નિમુગ્ગસ્સ હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ સમન્તા ચ ઉદકમેવ હોતિ, એવમેવ ઇટ્ઠારમ્મણે રાગુપ્પત્તિ નામ સત્તાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણા. તથા અનિટ્ઠારમ્મણે પટિઘુપ્પત્તિ. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસૂતિ એવં ઇમેસુ દ્વીસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણધમ્મેસુ. અવિજ્જાનુપતિતાતિ કામરાગપટિઘસમ્પયુત્તા હુત્વા આરમ્મણકરણવસેન અવિજ્જા અનુપતિતા અનુગતા. વિચ્છેદં કત્વાપિ પાઠો. તદેકટ્ઠોતિ તાય અવિજ્જાય સહજેકટ્ઠવસેન એકતો ઠિતો. માનો ચ દિટ્ઠિ ચ વિચિકિચ્છા ચાતિ નવવિધમાનો, દ્વાસટ્ઠિવિધા દિટ્ઠિ, અટ્ઠવત્થુકા વિચિકિચ્છા, તદેકટ્ઠો માનો ચ તદેકટ્ઠા દિટ્ઠિ ચ તદેકટ્ઠા વિચિકિચ્છા ચાતિ યોજના. દટ્ઠબ્બાતિ પસ્સિતબ્બા અવગન્તબ્બા. તયો એકતો કત્વા બહુવચનં કતં. ભવરાગાનુસયો પનેત્થ કામરાગાનુસયેનેવ સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

ચરિતનિદ્દેસે તેરસ ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. દ્વાદસ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. ચતસ્સો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. તત્થ કામાવચરો પરિત્તભૂમકો. ઇતરો મહાભૂમકો. તીસુપિ વા એતેસુ યો કોચિ અપ્પવિપાકો પરિત્તભૂમકો, મહાવિપાકો મહાભૂમકોતિ વેદિતબ્બો.

૧૧૫. અધિમુત્તિનિદ્દેસે સન્તીતિ સંવિજ્જન્તિ. હીનાધિમુત્તિકાતિ લામકજ્ઝાસયા. પણીતાધિમુત્તિકાતિ કલ્યાણજ્ઝાસયા. સેવન્તીતિ નિસ્સયન્તિ અલ્લીયન્તિ. ભજન્તીતિ ઉપસઙ્કમન્તિ. પયિરુપાસન્તીતિ પુનપ્પુનં ઉપસઙ્કમન્તિ. સચે હિ આચરિયુપજ્ઝાયા ન સીલવન્તો હોન્તિ, અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકા સીલવન્તો, તે અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયેપિ ન ઉપસઙ્કમન્તિ, અત્તનો સદિસે સારુપ્પે ભિક્ખૂયેવ ઉપસઙ્કમન્તિ. સચેપિ આચરિયુપજ્ઝાયા સારુપ્પા ભિક્ખૂ, ઇતરે અસારુપ્પા, તેપિ ન આચરિયુપજ્ઝાયે ઉપસઙ્કમન્તિ, અત્તનો સદિસે હીનાધિમુત્તિકેયેવ ઉપસઙ્કમન્તિ. એવં ઉપસઙ્કમનં પન ન કેવલં એતરહિયેવ, અતીતાનાગતેપીતિ દસ્સેતું અતીતમ્પિ અદ્ધાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ અતીતમ્પિ અદ્ધાનન્તિ અતીતસ્મિં કાલે, અચ્ચન્તસંયોગત્થે વા ઉપયોગવચનં. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. ઇદં પન દુસ્સીલાનં દુસ્સીલસેવનમેવ, સીલવન્તાનં સીલવન્તસેવનમેવ, દુપ્પઞ્ઞાનં દુપ્પઞ્ઞસેવનમેવ, પઞ્ઞવન્તાનં પઞ્ઞવન્તસેવનમેવ કો નિયમેતીતિ? અજ્ઝાસયધાતુ નિયમેતીતિ.

ભબ્બાભબ્બનિદ્દેસે છડ્ડેતબ્બે પઠમં નિદ્દિસિત્વા ગહેતબ્બે પચ્છા નિદ્દિસિતું ઉદ્દેસસ્સ ઉપ્પટિપાટિયા પઠમં અભબ્બા નિદ્દિટ્ઠા. ઉદ્દેસે પન દ્વન્દસમાસે અચ્ચિતસ્સ ચ મન્દક્ખરસ્સ ચ પદસ્સ પુબ્બનિપાતલક્ખણવસેન ભબ્બસદ્દો પુબ્બં પયુત્તો. કમ્માવરણેનાતિ પઞ્ચવિધેન આનન્તરિયકમ્મેન. સમન્નાગતાતિ સમઙ્ગીભૂતા. કિલેસાવરણેનાતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા. ઇમાનિ દ્વે સગ્ગમગ્ગાનં આવરણતો આવરણાનિ. ભિક્ખુનીદૂસકાદીનિ કમ્માનિપિ કમ્માવરણેનેવ સઙ્ગહિતાનિ. વિપાકાવરણેનાતિ અહેતુકપટિસન્ધિયા. યસ્મા પન દુહેતુકાનમ્પિ અરિયમગ્ગપટિવેધો નત્થિ, તસ્મા દુહેતુકા પટિસન્ધિપિ વિપાકાવરણમેવાતિ વેદિતબ્બા, અસ્સદ્ધાતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધારહિતા. અચ્છન્દિકાતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દરહિતા. ઉત્તરકુરુકા મનુસ્સા અચ્છન્દિકટ્ઠાનં પવિટ્ઠા. દુપ્પઞ્ઞાતિ ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પરિહીના. ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પન પરિપુણ્ણાયપિ યસ્સ ભવઙ્ગં લોકુત્તરસ્સ પાદકં ન હોતિ, સોપિ દુપ્પઞ્ઞોયેવ નામ. અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તનિયામસઙ્ખાતં અરિયમગ્ગં ઓક્કમિતું અભબ્બા. અરિયમગ્ગો હિ સમ્મા સભાવોતિ સમ્મત્તં, સોયેવ અનન્તરફલદાને, સયમેવ વા અચલભાવતો નિયામો, તં ઓક્કમિતું પવિસિતું અભબ્બા. ન કમ્માવરણેનાતિઆદીનિ વુત્તવિપરિયાયેનેવ વેદિતબ્બાનીતિ.

આસયાનુસયઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭૦. યમકપાટિહીરઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૬. યમકપાટિહીરઞાણનિદ્દેસે અસાધારણં સાવકેહીતિ સેસાસાધારણઞાણનિદ્દેસે અઞ્ઞવચનેહિ ઓકાસાભાવતો ન વુત્તં, ઇધ પન અઞ્ઞવચનાભાવતો વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉપરિમકાયતોતિ નાભિયા ઉદ્ધં સરીરતો. અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતીતિ તેજોકસિણારમ્મણં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘ઉપરિમકાયતો અગ્ગિજાલા વુટ્ઠાતૂ’’તિ આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા અનન્તરં અભિઞ્ઞાઞાણેન ‘‘ઉપરિમકાયતો અગ્ગિજાલા વુટ્ઠાતૂ’’તિ અધિટ્ઠિતે સહ અધિટ્ઠાના ઉપરિમકાયતો અગ્ગિજાલા વુટ્ઠાતિ. સા હિ ઇધ રાસટ્ઠેન ખન્ધોતિ વુત્તા. હેટ્ઠિમકાયતોતિ નાભિતો હેટ્ઠા સરીરતો. ઉદકધારા પવત્તતીતિ આપોકસિણારમ્મણં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા વુટ્ઠાતૂ’’તિ આવજ્જિત્વા પરિકમ્મં કત્વા અનન્તરં અભિઞ્ઞાઞાણેન ‘‘હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા વુટ્ઠાતૂ’’તિ અધિટ્ઠિતે સહ અધિટ્ઠાના હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા વુટ્ઠાતિ. ઉભયત્થાપિ અબ્બોચ્છેદવસેન પવત્તતીતિ વુત્તં. અધિટ્ઠાનસ્સ આવજ્જનસ્સ ચ અન્તરે દ્વે ભવઙ્ગચિત્તાનિ વત્તન્તિ. તસ્માયેવ યુગલા હુત્વા અગ્ગિક્ખન્ધઉદકધારા પવત્તન્તિ, અન્તરં ન પઞ્ઞાયતિ. અઞ્ઞેસં પન ભવઙ્ગપરિચ્છેદો નત્થિ. પુરત્થિમકાયતોતિ અભિમુખપસ્સતો. પચ્છિમકાયતોતિ પિટ્ઠિપસ્સતો. દક્ખિણઅક્ખિતો વામઅક્ખિતોતિઆદિ સમાસપાઠોયેવ, ન અઞ્ઞો. દક્ખિણનાસિકાસોતતો વામનાસિકાસોતતોતિ પાઠો સુન્દરો. રસ્સં કત્વાપિ પઠન્તિ. અંસકૂટતોતિ એત્થ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન કૂટો વિયાતિ કૂટો, અંસોયેવ કૂટો અંસકૂટો. અઙ્ગુલઙ્ગુલેહીતિ અઙ્ગુલીહિ અઙ્ગુલીહિ. અઙ્ગુલન્તરિકાહીતિ અઙ્ગુલીનં અન્તરિકાહિ. એકેકલોમતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, એકેકલોમતો ઉદકધારા પવત્તતીતિ ઉભયત્થાપિ આમેડિતવચનેન સબ્બલોમાનં પરિયાદિન્નત્તા એકેકલોમતોવ અગ્ગિક્ખન્ધઉદકધારા યુગલા યુગલા હુત્વા પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. લોમકૂપતો લોમકૂપતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, લોમકૂપતો લોમકૂપતો ઉદકધારા પવત્તતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘એકેકલોમતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ. લોમકૂપતો લોમકૂપતો ઉદકધારા પવત્તતિ, લોમકૂપતો લોમકૂપતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, એકેકલોમતો ઉદકધારા પવત્તતી’’તિ લિખિતં. તમ્પિ યુજ્જતિયેવ. પાટિહીરસ્સ અતિસુખુમત્તદીપનતો પન પુરિમપાઠોયેવ સુન્દરતરો.

ઇદાનિ છન્નં વણ્ણાનન્તિ કો સમ્બન્ધો? હેટ્ઠા ‘‘ઉપરિમકાયતો’’તિઆદીહિ અનેકેહિ સરીરાવયવા વુત્તા. તેન સરીરાવયવસમ્બન્ધો પવત્તતીતિ વચનસમ્બન્ધેન ચ યમકપાટિહીરાધિકારેન ચ છન્નં વણ્ણાનં સરીરાવયવભૂતાનં રસ્મિયો યમકા હુત્વા પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સામિવચનસમ્બન્ધેન ચ અવસ્સં ‘‘રસ્મિયો’’તિ પાઠસેસો ઇચ્છિતબ્બોયેવ. નીલાનન્તિ ઉમાપુપ્ફવણ્ણાનં. પીતકાનન્તિ કણિકારપુપ્ફવણ્ણાનં. લોહિતકાનન્તિ ઇન્દગોપકવણ્ણાનં. ઓદાતાનન્તિ ઓસધિતારકવણ્ણાનં. મઞ્જિટ્ઠાનન્તિ મન્દરત્તવણ્ણાનં. પભસ્સરાનન્તિ પભાસનપકતિકાનં પભસ્સરવણ્ણાનં. પભસ્સરવણ્ણે વિસું અવિજ્જમાનેપિ વુત્તેસુ પઞ્ચસુ વણ્ણેસુ યે યે પભા સમુજ્જલા, તે તે પભસ્સરા. તથા હિ તથાગતસ્સ યમકપાટિહીરં કરોન્તસ્સ યમકપાટિહીરઞાણબલેનેવ કેસમસ્સૂનઞ્ચેવ અક્ખીનઞ્ચ નીલટ્ઠાનેહિ નીલરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, યાસં વસેન ગગનતલં અઞ્જનચુણ્ણસમોકિણ્ણં વિય ઉમાપુપ્ફનીલુપ્પલદલસઞ્છન્નં વિય વીતિપતન્તમણિતાલવણ્ટં વિય પસારિતમેચકપટં વિય ચ હોતિ. છવિતો ચેવ અક્ખીનઞ્ચ પીતકટ્ઠાનેહિ પીતરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, યાસં વસેન દિસાભાગા સુવણ્ણરસનિસિઞ્ચમાના વિય સુવણ્ણપટપસારિતા વિય કુઙ્કુમચુણ્ણકણિકારપુપ્ફસમ્પરિકિણ્ણા વિય ચ વિરોચન્તિ. મંસલોહિતેહિ ચેવ અક્ખીનઞ્ચ રત્તટ્ઠાનેહિ લોહિતરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, યાસં વસેન દિસાભાગા ચિનપિટ્ઠચુણ્ણરઞ્જિતા વિય સુપક્કલાખારસનિસિઞ્ચમાના વિય રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તા વિય જયસુમનપાલિભદ્દકબન્ધુજીવકકુસુમસમ્પરિકિણ્ણા વિય ચ વિરોચન્તિ. અટ્ઠીહિ ચેવ દન્તેહિ ચ અક્ખીનઞ્ચ સેતટ્ઠાનેહિ ઓદાતરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, યાસં વસેન દિસાભાગા રજતકુટેહિ આસિઞ્ચમાનખીરધારાસમ્પરિકિણ્ણા વિય પસારિતરજતપટ્ટવિતાના વિય વીતિપતન્તરજતતાલવણ્ટા વિય કુન્દકુમુદસિન્દુવારસુમનમલ્લિકાદિકુસુમસઞ્છન્ના વિય ચ વિરોચન્તિ. હત્થતલપાદતલાદીહિ મન્દરત્તટ્ઠાનેહિ મઞ્જિટ્ઠરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, યાસં વસેન દિસાભાગા પવાળજાલપરિક્ખિત્તા વિય રત્તકુરવકકુસુમસમોકિણ્ણા વિય ચ વિરોચન્તિ. ઉણ્ણાનખાદીહિ પભસ્સરટ્ઠાનેહિ પભસ્સરરસ્મિયો નિક્ખમન્તિ, યાસં વસેન દિસાભાગા ઓસધિતારકપુઞ્જપુણ્ણા વિય વિજ્જુપટલાદિપરિપુણ્ણા વિય ચ વિરોચન્તિ.

ભગવા ચઙ્કમતીતિઆદિ ‘‘ભગવતો ચ નિમ્મિતાનઞ્ચ નાનાઇરિયાપથકરણં યમકપાટિહીરેનેવ હોતી’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેસઞ્હિ નિમ્મિતાનં ઇરિયાપથા યુગલાવ હુત્વા વત્તન્તિ. યદિ નિમ્મિતા બહુકા હોન્તિ, ‘‘નિમ્મિતો’’તિઆદિ કસ્મા એકવચનં કતન્તિ ચે? નિમ્મિતેસુપિ એકેકસ્સ નાનાઇરિયાપથભાવદસ્સનત્થં. બહુવચનેન હિ વુત્તે સબ્બેપિ નિમ્મિતા સકિં એકેકઇરિયાપથિકા વિય હોન્તિ. એકવચનેન પન વુત્તે નિમ્મિતેસુ એકેકો નાનાઇરિયાપથિકોતિ ઞાયતિ. તસ્મા એકવચનનિદ્દેસો કતો. ચૂળપન્થકત્થેરોપિ તાવ નાનાઇરિયાપથિકભિક્ખૂનં સહસ્સં માપેસિ, કિં પન ભગવા યમકપાટિહીરે બહૂ નિમ્મિતે ન કરિસ્સતિ. ચૂળપન્થકત્થેરં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞેસં સાવકાનં એકાવજ્જનેન નાનાઇરિયપથિકાનં નાનારૂપાનઞ્ચ નિમ્માનં ન ઇજ્ઝતિ. અનિયમેત્વા હિ નિમ્મિતા ઇદ્ધિમતા સદિસાવ હોન્તિ. ઠાનનિસજ્જાદીસુ વા ભાસિતતુણ્હીભાવાદીસુ વા યં યં ઇદ્ધિમા કરોતિ, તં તદેવ કરોન્તિ, વિસદિસકરણં નાનાકિરિયાકરણઞ્ચ ‘‘એત્તકા ઈદિસા હોન્તુ, એત્તકા ઇમં નામ કરોન્તૂ’’તિ વિસું વિસું આવજ્જિત્વા અધિટ્ઠાનેન ઇજ્ઝતિ. તથાગતસ્સ પન એકાવજ્જનાધિટ્ઠાનેનેવ નાનપ્પકારનિમ્માનં ઇજ્ઝતિ. એવમેવ અગ્ગિક્ખન્ધઉદકધારાનિમ્માને ચ નાનાવણ્ણનિમ્માને ચ વેદિતબ્બં. તત્થ ભગવા ચઙ્કમતીતિ આકાસે વા પથવિયં વા ચઙ્કમતિ. નિમ્મિતોતિ ઇદ્ધિયા માપિતબુદ્ધરૂપં. તિટ્ઠતિ વાતિઆદીનિપિ આકાસે વા પથવિયં વા. કપ્પેતીતિ કરોતિ. ભગવા તિટ્ઠતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

યમકપાટિહીરઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭૧. મહાકરુણાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૭. મહાકરુણાઞાણનિદ્દેસે બહુકેહિ આકારેહીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનેહિ એકૂનનવુતિયા પકારેહિ. પસ્સન્તાનન્તિ ઞાણચક્ખુના ચ બુદ્ધચક્ખુના ચ ઓલોકેન્તાનં. ઓક્કમતીતિ ઓતરતિ પવિસતિ. આદિત્તોતિ દુક્ખલક્ખણવસેન પીળાયોગતો સન્તાપનટ્ઠેન આદીપિતો. ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) વુત્તત્તા સબ્બસઙ્ખતસ્સ ચેવ દુક્ખલક્ખણવસેન પીળિતત્તા દુક્ખસ્સ ચ કરુણાય મૂલભૂતત્તા પઠમં દુક્ખલક્ખણવસેન ‘‘આદિત્તો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. રાગાદીહિ આદિત્તતં પન ઉપરિ વક્ખતિ. અથ વા આદિત્તોતિ રાગાદીહિયેવ આદિત્તો. ઉપરિ પન ‘‘તસ્સ નત્થઞ્ઞો કોચિ નિબ્બાપેતા’’તિ અત્થાપેક્ખનવસેન પુન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. લોકસન્નિવાસોતિ પઞ્ચક્ખન્ધા લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો, તણ્હાદિટ્ઠિવસેન સન્નિવસન્તિ એત્થ સત્તાતિ સન્નિવાસો, લોકોવ સન્નિવાસો લોકસન્નિવાસો. દુક્ખિતં ખન્ધસન્તાનં ઉપાદાય સત્તવોહારસબ્ભાવતો લોકસન્નિવાસયોગતો સત્તસમૂહોપિ લોકસન્નિવાસો. સોપિ ચ સહખન્ધકોયેવ. ઉય્યુત્તોતિ અનેકેસુ કિચ્ચેસુ નિચ્ચબ્યાપારતાય કતયોગો કતઉસ્સાહો, સતતકિચ્ચેસુ સઉસ્સુક્કોતિ અત્થો. ઘટ્ટનયુત્તોતિ વા ઉય્યુત્તો. પયાતોતિ પબ્બતેય્યા નદી વિય અનવટ્ઠિતગમનેન મરણાય યાતું આરદ્ધો. કુમ્મગ્ગપ્પટિપન્નોતિ કુચ્છિતં મિચ્છામગ્ગં પટિપન્નો. ઉપરિ પન ‘‘વિપથપક્ખન્દો’’તિ નાનાપદેહિ વિસેસેત્વા વુત્તં.

ઉપનીયતીતિ જરાવસેન મરણાય ઉપનીયતિ હરીયતિ. જરા હિ ‘‘આયુનો સંહાની’’તિ (સં. નિ. ૨.૨) વુત્તા. અદ્ધુવોતિ ન થિરો, સદા તથેવ ન હોતિ. યસ્મા અદ્ધુવો, તસ્મા ઉપનીયતીતિ પુરિમસ્સ કારણવચનમેતં. એતેન સકારણં જરાદુક્ખં વુત્તં. તં જરાદુક્ખં દિસ્વા જરાપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અતાણોતિ તાયિતું રક્ખિતું સમત્થેન રહિતો, અનારક્ખોતિ વુત્તં હોતિ. અનભિસ્સરોતિ અભિસરિત્વા અભિગન્ત્વા બ્યાહરણેન અસ્સાસેતું સમત્થેન રહિતો, અસહાયોતિ વા અત્થો. યસ્મા અનભિસ્સરો, તસ્મા અતાણોતિ પુરિમસ્સ કારણવચનમેતં. એતેન સકારણં પિયવિપ્પયોગદુક્ખં વુત્તં. તં પિયવિપ્પયોગદુક્ખં દિસ્વા ઞાતિપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અસ્સકોતિ સકભણ્ડરહિતો. સબ્બં પહાય ગમનીયન્તિ સકભણ્ડન્તિ સલ્લક્ખિતં સબ્બં પહાય લોકેન ગન્તબ્બં. યસ્મા સબ્બં પહાય ગમનીયં, તસ્મા અસ્સકોતિ પુરિમસ્સ કારણવચનમેતં. એતેન સકારણં મરણદુક્ખં વુત્તં. તં દિસ્વા ભોગપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અઞ્ઞત્થ ‘‘કમ્મસ્સકા માણવસત્તા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯) વુત્તં, ઇધ ચ રટ્ઠપાલસુત્તે ચ ‘‘અસ્સકો લોકો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫) વુત્તં, તં કથં યુજ્જતીતિ ચે? પહાય ગમનીયં સન્ધાય ‘‘અસ્સકો’’તિ વુત્તં, કમ્મં પન ન પહાય ગમનીયં. તસ્મા ‘‘કમ્મસ્સકા’’તિ વુત્તં. રટ્ઠપાલસુત્તેયેવ ચ એવમેતં વુત્તં ‘‘ત્વં પન યથાકમ્મં ગમિસ્સસી’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૬). ઊનોતિ પારિપૂરિરહિતો. અતિત્તોતિ ભિય્યો ભિય્યો પત્થનાયપિ ન સુહિતો. ઇદં ઊનભાવસ્સ કારણવચનં. તણ્હાદાસોતિ તણ્હાય વસે વત્તનતો તણ્હાય દાસભૂતો. ઇદં અતિત્તભાવસ્સ કારણવચનં. એતેન ઇચ્છારોગાપદેસેન સકારણં બ્યાધિદુક્ખં વુત્તં. તં બ્યાધિદુક્ખં દિસ્વા બ્યાધિપારિજુઞ્ઞરહિતાપિ વિઞ્ઞૂ પબ્બજન્તિ. અતાયનોતિ પુત્તાદીહિપિ તાયનસ્સ અભાવતો અતાયનો અનારક્ખો, અલબ્ભનેય્યખેમો વા. અલેણોતિ અલ્લીયિતું નિસ્સિતું અનરહો અલ્લીનાનમ્પિ ચ લેણકિચ્ચાકારકો. અસરણોતિ નિસ્સિતાનં ન ભયસારકો ન ભયવિનાસકો. અસરણીભૂતોતિ પુરે ઉપ્પત્તિયા અત્તનો અભાવેનેવ અસરણો, ઉપ્પત્તિસમકાલમેવ અસરણીભૂતોતિ અત્થો.

ઉદ્ધતોતિ સબ્બાકુસલેસુ ઉદ્ધચ્ચસ્સ ઉપ્પજ્જનતો સત્તસન્તાને ચ અકુસલુપ્પત્તિબાહુલ્લતો અકુસલસમઙ્ગીલોકો તેન ઉદ્ધચ્ચેન ઉદ્ધતો. અવૂપસન્તોતિ અવૂપસમનલક્ખણસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સેવ યોગેન અવૂપસન્તો ભન્તમિગપટિભાગો. ‘‘ઉપનીયતિ લોકો’’તિઆદીસુ ચતૂસુ ચ ‘‘ઉદ્ધતો લોકો’’તિ ચ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ લોકોતિ આગતં, સેસેસુ લોકસન્નિવાસોતિ. ઉભયથાપિ લોકોયેવ. સસલ્લોતિ પીળાજનકતાય અન્તોતુદનતાય દુન્નીહરણીયતાય ચ સલ્લાતિ સઙ્ખં ગતેહિ રાગાદીહિ સલ્લેહિ સહવત્તનકો. વિદ્ધોતિ મિગાદયો કદાચિ પરેહિ વિદ્ધા હોન્તિ, અયં પન લોકો નિચ્ચં અત્તનાવ વિદ્ધો. પુથુસલ્લેહીતિ ‘‘સત્ત સલ્લાનિ – રાગસલ્લં, દોસસલ્લં, મોહસલ્લં, માનસલ્લં, દિટ્ઠિસલ્લં, કિલેસસલ્લં, દુચ્ચરિતસલ્લ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૭૪) વુત્તેહિ સત્તહિ સલ્લેહિ. તસ્સાતિ તસ્સ લોકસન્નિવાસસ્સ. સલ્લાનં ઉદ્ધતાતિ તેસં સલ્લાનં સત્તસન્તાનતો ઉદ્ધરિતા પુગ્ગલો. અઞ્ઞત્ર મયાતિ મં ઠપેત્વા. યેપિ ભગવતો સાવકા સલ્લાનિ ઉદ્ધરન્તિ, તેસં ભગવતો વચનેનેવ ઉદ્ધરણતો ભગવાવ ઉદ્ધરતિ નામ. અવિજ્જન્ધકારાવરણોતિ અવિજ્જા એવ સભાવદસ્સનચ્છાદનેન અન્ધં વિય કરોતીતિ અવિજ્જન્ધકારો, સોવ સભાવાવગમનનિવારણેન આવરણં એતસ્સાતિ અવિજ્જન્ધકારાવરણો. કિલેસપઞ્જરપક્ખિત્તોતિ કિલેસા એવ કુસલગમનસન્નિરુજ્ઝનટ્ઠેન પઞ્જરોતિ કિલેસપઞ્જરો, અવિજ્જાપભવે કિલેસપઞ્જરે પક્ખિત્તો પાતિતો. આલોકં દસ્સેતાતિ પઞ્ઞાલોકં દસ્સનસીલો, પઞ્ઞાલોકસ્સ દસ્સેતાતિ વા અત્થો. અવિજ્જાગતોતિ અવિજ્જં ગતો પવિટ્ઠો. ન કેવલં અવિજ્જાય આવરણમત્તમેવ, અથ ખો ગહનગતો વિય અવિજ્જાકોસસ્સ અન્તો પવિટ્ઠોતિ પુરિમતો વિસેસો. અણ્ડભૂતોતિઆદયો ચ વિસેસાયેવ. અણ્ડભૂતોતિ અણ્ડે ભૂતો નિબ્બત્તો. યથા હિ અણ્ડે નિબ્બત્તા એકચ્ચે સત્તા ‘‘અણ્ડભૂતા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવમયં લોકો અવિજ્જણ્ડકોસે નિબ્બત્તત્તા ‘‘અણ્ડભૂતો’’તિ વુચ્ચતિ. પરિયોનદ્ધોતિ તેન અવિજ્જણ્ડકોસેન સમન્તતો ઓનદ્ધો બદ્ધો વેઠિતો.

તન્તાકુલકજાતોતિ તન્તં વિય આકુલભૂતો. યથા નામ દુન્નિક્ખિત્તં મૂસિકચ્છિન્નં પેસકારાનં તન્તં તહિં તહિં આકુલં હોતિ, ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં હોતિ, એવમેવ સત્તા પચ્ચયાકારે ખલિતા આકુલા બ્યાકુલા હોન્તિ, ન સક્કોન્તિ પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું. તત્થ તન્તં પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કાપિ ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. યથા પન આકુલં તન્તં કઞ્જિકં દત્વા કોચ્છેન પહટં તત્થ તત્થ કુલકજાતં હોતિ ગણ્ઠિબદ્ધં, એવમયં લોકો પચ્ચયેસુ પક્ખલિત્વા પચ્ચયે ઉજું કાતું અસક્કોન્તો દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવસેન કુલકજાતો હોતિ ગણ્ઠિબદ્ધો. યે હિ કેચિ દિટ્ઠિયો નિસ્સિતા, સબ્બે તે પચ્ચયં ઉજું કાતું ન સક્કોન્તિયેવ. કુલાગણ્ઠિકજાતોતિ કુલાગણ્ઠિકં વિય ભૂતો. કુલાગણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિકસુત્તં. ‘‘કુલા નામ સકુણિકા, તસ્સા કુલાવકો’’તિપિ એકે. યથા તદુભયમ્પિ આકુલં અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરન્તિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં. મુઞ્જપબ્બજભૂતોતિ મુઞ્જતિણં વિય પબ્બજતિણં વિય ચ ભૂતો મુઞ્જતિણપબ્બજતિણસદિસો જાતો. યથા તાનિ તિણાનિ કોટ્ટેત્વા કોટ્ટેત્વા કતરજ્જુ જિણ્ણકાલે કત્થચિ પતિતં ગહેત્વા તેસં તિણાનં ‘‘ઇદં અગ્ગં ઇદં મૂલ’’ન્તિ અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું દુક્કરં, તમ્પિ પચ્ચત્તપુરિસકારે ઠત્વા સક્કા ભવેય્ય ઉજું કાતું, ઠપેત્વા પન દ્વે બોધિસત્તે અઞ્ઞો સત્તો અત્તનો ધમ્મતાય પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું સમત્થો નામ નત્થિ. એવમયં લોકો પચ્ચયાકારં ઉજું કાતું અસક્કોન્તો દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતવસેન ગણ્ઠિજાતો હુત્વા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં સંસારં નાતિવત્તતિ.

તત્થ અપાયોતિ નિરયો તિરચ્છાનયોનિ પેત્તિવિસયો અસુરકાયો. સબ્બેપિ હિ તે વડ્ઢિસઙ્ખાતસ્સ આયસ્સ અભાવતો ‘‘અપાયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તથા દુક્ખસ્સ ગતિભાવતો દુગ્ગતિ. સુખસમુસ્સયતો વિનિપતિતત્તા વિનિપાતો. ઇતરો પન –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતિ’’.

તં સબ્બમ્પિ નાતિવત્તતિ નાતિક્કમતિ. અથ ખો ચુતિતો પટિસન્ધિં, પટિસન્ધિતો ચુતિન્તિ એવં પુનપ્પુનં ચુતિપટિસન્ધિયો ગણ્હમાનો તીસુ ભવેસુ ચતૂસુ યોનીસુ પઞ્ચસુ ગતીસુ સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ નવસુ સત્તાવાસેસુ મહાસમુદ્દે વાતુક્ખિત્તનાવા વિય યન્તગોણો વિય ચ પરિબ્ભમતિયેવ. અવિજ્જાવિસદોસસલ્લિત્તોતિ અવિજ્જાયેવ અકુસલુપ્પાદનેન કુસલજીવિતનાસનતો વિસન્તિ અવિજ્જાવિસં, તદેવ સન્તાનદૂસનતો અવિજ્જાવિસદોસો, તેન અનુસયપરિયુટ્ઠાનદુચ્ચરિતભૂતેન ભુસં લિત્તો મક્ખિતોતિ અવિજ્જાવિસદોસસલ્લિત્તો. કિલેસકલલીભૂતોતિ અવિજ્જાદિમૂલકા કિલેસા એવ ઓસીદનટ્ઠેન કલલં કદ્દમોતિ કિલેસકલલં, તદસ્સ અત્થીતિ કિલેસકલલી, એવંભૂતો. રાગદોસમોહજટાજટિતોતિ લોભપટિઘાવિજ્જાસઙ્ખાતા રાગદોસમોહા એવ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ હેટ્ઠુપરિયવસેન પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સંસિબ્બનટ્ઠેન વેળુગુમ્બાદીનં સાખાજાલસઙ્ખાતા જટા વિયાતિ જટા, તાય રાગદોસમોહજટાય જટિતો. યથા નામ વેળુજટાદીહિ વેળુઆદયો, એવં તાય જટાય અયં લોકો જટિતો વિનદ્ધો સંસિબ્બિતોતિ અત્થો. જટં વિજટેતાતિ ઇમં એવં તેધાતુકં લોકં જટેત્વા ઠિતં જટં વિજટેતા સંછિન્દિતા સમ્પદાલયિતા.

તણ્હાસઙ્ઘાટપટિમુક્કોતિ તણ્હા એવ અબ્બોચ્છિન્નં પવત્તિતો સઙ્ઘટિતટ્ઠેન સઙ્ઘાટોતિ તણ્હાસઙ્ઘાટો, તસ્મિં તણ્હાસઙ્ઘાટે પટિમુક્કો અનુપવિટ્ઠો અન્તોગતોતિ તણ્હાસઙ્ઘાટપટિમુક્કો. તણ્હાજાલેન ઓત્થટોતિ તણ્હા એવ પુબ્બે વુત્તનયેન સંસિબ્બનટ્ઠેન જાલન્તિ તણ્હાજાલં, તેન તણ્હાજાલેન ઓત્થટો સમન્તતો છાદિતો પલિવેઠિતો. તણ્હાસોતેન વુય્હતીતિ તણ્હા એવ સંસારે આકડ્ઢનટ્ઠેન સોતોતિ તણ્હાસોતો, તેન તણ્હાસોતેન વુય્હતિ આકડ્ઢીયતિ. તણ્હાસઞ્ઞોજનેન સઞ્ઞુત્તોતિ તણ્હા એવ લોકં વટ્ટસ્મિં સંયોજનતો બન્ધનતો સંયોજનન્તિ તણ્હાસંયોજનં, તેન તણ્હાસંયોજનેન સઞ્ઞુત્તો બદ્ધો. તણ્હાનુસયેન અનુસટોતિ તણ્હા એવ અનુસયનટ્ઠેન અનુસયોતિ તણ્હાનુસયો, તેન તણ્હાનુસયેન અનુસટો અનુગતો થામગતો. તણ્હાસન્તાપેન સન્તપ્પતીતિ તણ્હા એવ પવત્તિકાલે ફલકાલે ચ લોકં સન્તાપેતીતિ સન્તાપો, તેન તણ્હાસન્તાપેન સન્તપ્પતિ સન્તાપીયતિ. તણ્હાપરિળાહેન પરિડય્હતીતિ તણ્હા એવ બલવભૂતા પવત્તિકાલે ફલકાલે ચ સમન્તતો દહનટ્ઠેન મહાપરિળાહોતિ તણ્હાપરિળાહો, તેન તણ્હાપરિળાહેન પરિડય્હતિ સમન્તતો ડહીયતિ. દિટ્ઠિસઙ્ઘાટાદયો ઇમિનાવ નયેન યોજેતબ્બા.

અનુગતોતિ અનુપવિટ્ઠો. અનુસટોતિ અનુધાવિતો. અભિભૂતોતિ પીળિતો. અબ્ભાહતોતિ અભિઆહતો અભિમુખં ભુસં પહતો. દુક્ખે પતિટ્ઠિતોતિ દુક્ખે ખન્ધપઞ્ચકે સુખવિપલ્લાસેન પતિટ્ઠિતો અભિનિવિટ્ઠો.

તણ્હાય ઉડ્ડિતોતિ તણ્હાય ઉલ્લઙ્ઘિતો. ચક્ખુ હિ તણ્હારજ્જુના આવુનિત્વા રૂપનાગદન્તે ઉડ્ડિતં, સોતાદીનિ તણ્હારજ્જુના આવુનિત્વા સદ્દાદિનાગદન્તેસુ ઉડ્ડિતાનિ. તંસમઙ્ગીલોકોપિ ઉડ્ડિતોયેવ નામ. જરાપાકારપરિક્ખિત્તોતિ અનતિક્કમનીયટ્ઠેન પાકારભૂતાય જરાય પરિવારિતો. મચ્ચુપાસેન પરિક્ખિત્તોતિ દુમ્મોચનીયટ્ઠેન પાસભૂતેન મરણેન બદ્ધો. મહાબન્ધનબદ્ધોતિ દળ્હત્તા દુચ્છેદત્તા ચ મહન્તેહિ બન્ધનેહિ બદ્ધો. રાગબન્ધનેનાતિ રાગો એવ બન્ધતિ સંસારતો ચલિતું ન દેતીતિ રાગબન્ધનં. તેન રાગબન્ધનેન. સેસેસુપિ એસેવ નયો. કિલેસબન્ધનેનાતિ વુત્તાવસેસેન કિલેસબન્ધનેન. દુચ્ચરિતબન્ધનેનાતિ તિવિધેન. સુચરિતં પન બન્ધનમોક્ખસ્સ હેતુભૂતં બન્ધનમોક્ખભૂતઞ્ચ અત્થિ. તસ્મા તં ન ગહેતબ્બં.

બન્ધનં મોચેતાતિ તસ્સ બન્ધનં મોચેતા. બન્ધના મોચેતાતિપિ પાઠો, બન્ધનતો તં મોચેતાતિ અત્થો. મહાસમ્બાધપ્પટિપન્નોતિ કુસલસઞ્ચારપીળનેન મહાસમ્બાધસઙ્ખાતં રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસદુચ્ચરિતગહનં પટિપન્નો. ઓકાસં દસ્સેતાતિ લોકિયલોકુત્તરસમાધિપઞ્ઞાઓકાસં દસ્સેતા. મહાપલિબોધેન પલિબુદ્ધોતિ મહાનિવારણેન નિવુતો. મહાલેપેન વા લિત્તો. પલિબોધોતિ ચ રાગાદિસત્તવિધો એવ. ‘‘તણ્હાદિટ્ઠિપલિબોધો’’તિ એકે. પલિબોધં છેતાતિ તં પલિબોધં છિન્દિતા. મહાપપાતેતિ પઞ્ચગતિપપાતે, જાતિજરામરણપપાતે વા. તં સબ્બમ્પિ દુરુત્તરણટ્ઠેન પપાતો. પપાતા ઉદ્ધતાતિ તમ્હા પપાતતો ઉદ્ધરિતા. મહાકન્તારપ્પટિપન્નોતિ જાતિજરાબ્યાધિમરણસોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસકન્તારં પટિપન્નો. સબ્બમ્પિ તં દુરતિક્કમનટ્ઠેન કન્તારો, તં કન્તારં તારેતા. કન્તારા તારેતાતિ વા પાઠો. મહાસંસારપ્પટિપન્નોતિ અબ્બોચ્છિન્નં ખન્ધસન્તાનં પટિપન્નો. સંસારા મોચેતાતિ સંસારતો મોચેતા. સંસારં મોચેતાતિ વા પાઠો. મહાવિદુગ્ગેતિ સંસારવિદુગ્ગે. સંસારોયેવ હિ દુગ્ગમનટ્ઠેન વિદુગ્ગો. સમ્પરિવત્તતીતિ ભુસં નિવત્તિત્વા ચરતિ. મહાપલિપેતિ મહન્તે કામકદ્દમે. કામો હિ ઓસીદનટ્ઠેન પલિપો. પલિપન્નોતિ લગ્ગો. મહાપલિપપલિપન્નોતિપિ પાઠો.

અબ્ભાહતોતિ સબ્બોપદ્દવેહિ અબ્ભાહતો. રાગગ્ગિનાતિ રાગાદયોયેવ અનુદહનટ્ઠેન અગ્ગિ, તેન રાગગ્ગિના. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઉન્નીતકોતિ ઉગ્ગહેત્વા નીતો, જાતિયા ઉગ્ગહેત્વા જરાદિઉપદ્દવાય નીતોતિ અત્થો. ક-કારો પનેત્થ અનુકમ્પાય દટ્ઠબ્બો. હઞ્ઞતિ નિચ્ચમતાણોતિ પરિત્તાયકેન રહિતો સતતં પીળીયતિ. પત્તદણ્ડોતિ રાજાદીહિ લદ્ધઆણો. તક્કરોતિ ચોરો. વજ્જબન્ધનબદ્ધોતિ રાગાદિવજ્જબન્ધનેહિ બદ્ધો. આઘાતનપચ્ચુપટ્ઠિતોતિ મરણધમ્મગણ્ઠિકટ્ઠાનં ઉપેચ્ચ ઠિતો. કોચિ બન્ધના મોચેતા. કોચિ બન્ધનં મોચેતાતિપિ પાઠો. અનાથોતિ નત્થિ એતસ્સ નાથો ઇસ્સરો, સયં વા ન નાથો ન ઇસ્સરોતિ અનાથો, અસરણોતિ વા અત્થો. પરમકાપઞ્ઞપ્પત્તોતિ જરાદિપટિબાહને અપ્પહુતાય અતીવ કપણભાવં પત્તો. તાયેતાતિ રક્ખિતા. તાયિતાતિ વા પાઠો સુન્દરો. દુક્ખાભિતુન્નોતિ જાતિદુક્ખાદીહિ અનેકેહિ દુક્ખેહિ અભિતુન્નો અતિબ્યાધિતો અતિકમ્પિતો ચ. ચિરરત્તં પીળિતોતિ દુક્ખેહેવ દીઘમદ્ધાનં પીળિતો ઘટ્ટિતો. ગધિતોતિ ગેધેન ગિદ્ધો, અભિજ્ઝાકાયગન્થેન વા ગન્થિતો. નિચ્ચં પિપાસિતોતિ પાતું ભુઞ્જિતું ઇચ્છા પિપાસા, સા તણ્હા એવ, તણ્હાપિપાસાય નિરન્તરં પિપાસિતો.

અન્ધોતિ દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખૂતિ સઙ્ખં ગતાય પઞ્ઞાય અભાવતો કાણો. પઞ્ઞા હિ ધમ્મસભાવં પસ્સતિ. અચક્ખુકોતિ તં પન અન્ધત્તં ન પચ્છા સમ્ભૂતં, પકતિયા એવ અવિજ્જમાનચક્ખુકોતિ તમેવ અન્ધત્તં વિસેસેતિ. હતનેત્તોતિ નયનટ્ઠેન નેત્તન્તિ સઙ્ખં ગતાય પઞ્ઞાય અભાવતોયેવ વિનટ્ઠનેત્તકો. સમવિસમં દસ્સેન્તં અત્તભાવં નેતીતિ નેત્તન્તિ હિ વુત્તં. પઞ્ઞાય સુગતિઞ્ચ અગતિઞ્ચ નયતિ. હતનેત્તત્તાયેવસ્સ નેતુઅભાવં દસ્સેન્તો અપરિણાયકોતિ આહ, અવિજ્જમાનનેત્તકોતિ અત્થો. અઞ્ઞોપિસ્સ નેતા ન વિજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. વિપથપક્ખન્દોતિ વિપરીતો, વિસમો વા પથો વિપથો, તં વિપથં પક્ખન્દો પવિટ્ઠો પટિપન્નોતિ વિપથપક્ખન્દો, મિચ્છાપથસઙ્ખાતં મિચ્છાદિટ્ઠિં પટિપન્નોતિ અત્થો. અઞ્જસાપરદ્ધોતિ અઞ્જસે ઉજુમગ્ગસ્મિં મજ્ઝિમપટિપદાય અપરદ્ધો વિરદ્ધો. અરિયપથં આનેતાતિ અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ઉપનેતા પટિપાદયિતા. મહોઘપક્ખન્દોતિ યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં વટ્ટસ્મિં ઓહનન્તિ ઓસીદાપેન્તીતિ ઓઘા, પકતિઓઘતો મહન્તા ઓઘાતિ મહોઘા. તે કામોઘો ભવોઘો દિટ્ઠોઘો અવિજ્જોઘોતિ ચતુપ્પભેદા. તે મહોઘે પક્ખન્દો પવિટ્ઠોતિ મહોઘપક્ખન્દો, સંસારસઙ્ખાતં મહોઘં વા પક્ખન્દોતિ.

૧૧૮. ઇદાનિ એકુત્તરિકનયો. તત્થ દ્વીહિ દિટ્ઠિગતેહીતિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠીહિ. તત્થ દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિગતં ‘‘ગૂથગતં મુત્તગત’’ન્તિઆદીનિ (અ. નિ. ૯.૧૧) વિય. ગન્તબ્બાભાવતો વા દિટ્ઠિયા ગતમત્તમેવેતન્તિ દિટ્ઠિગતં, દિટ્ઠીસુ ગતં ઇદં દસ્સનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિઅન્તોગધત્તાતિપિ દિટ્ઠિગતં. દ્વાસટ્ઠિતેસટ્ઠિદિટ્ઠિયોપિ હિ સસ્સતદિટ્ઠિ ઉચ્છેદદિટ્ઠીતિ દ્વેવ દિટ્ઠિયો હોન્તિ. તસ્મા સઙ્ખેપેન સબ્બા દિટ્ઠિયો અન્તો કરોન્તો ‘‘દ્વીહિ દિટ્ઠિગતેહી’’તિ વુત્તં. પરિયુટ્ઠિતોતિ પરિયુટ્ઠાનં પત્તો સમુદાચારં પત્તો, ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેન કુસલચારસ્સ ગહણં પત્તોતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘દ્વીહિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિગતેહિ પરિયુટ્ઠિતા દેવમનુસ્સા ઓલીયન્તિ એકે, અતિધાવન્તિ એકે, ચક્ખુમન્તો ચ પસ્સન્તી’’તિઆદિ (ઇતિવુ. ૪૯).

તીહિ દુચ્ચરિતેહીતિ તિવિધકાયદુચ્ચરિતેન ચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતેન તિવિધમનોદુચ્ચરિતેન. વિપ્પટિપન્નોતિ વિરૂપં પટિપન્નો, મિચ્છાપટિપન્નોતિ અત્થો. યોગેહિ યુત્તોતિ વટ્ટસ્મિં યોજેન્તીતિ યોગા, ઈતિઅત્થેન વા યોગા, તેહિ યોગેહિ યુત્તો સમપ્પિતો. ચતુયોગયોજિતોતિ કામયોગો, ભવયોગો, દિટ્ઠિયોગો, અવિજ્જાયોગોતિ ઇમેહિ ચતૂહિ યોગેહિ સકટસ્મિં યોગો વિય વટ્ટસ્મિં યોજિતો. પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામયોગો. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો, ઝાનનિકન્તિ ચ, સસ્સતદિટ્ઠિસહજાતો રાગો ભવવસેન પત્થના ભવયોગો. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિયોગો. અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અઞ્ઞાણં અવિજ્જાયોગો. તે એવ ચત્તારો બલવભૂતા ઓઘા, દુબ્બલભૂતા યોગા.

ચતૂહિ ગન્થેહીતિ યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ગન્થેન્તિ ઘટેન્તીતિ ગન્થા. તે અભિજ્ઝા કાયગન્થો, બ્યાપાદો કાયગન્થો, સીલબ્બતપરામાસો કાયગન્થો, ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો કાયગન્થોતિ ચતુપ્પભેદા. અભિજ્ઝાયન્તિ એતાય, સયં વા અભિજ્ઝાયતિ, અભિજ્ઝાયનમત્તમેવ વા એસાતિ અભિજ્ઝા, લોભોયેવ. નામકાયં ગન્થેતિ ચુતિપટિસન્ધિવસેન વટ્ટસ્મિં ઘટેતીતિ કાયગન્થો. બ્યાપજ્જતિ તેન ચિત્તં પૂતિભાવં ગચ્છતિ, બ્યાપાદયતિ વા વિનયાચારરૂપસમ્પત્તિહિતસુખાદીનીતિ બ્યાપાદો. ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ સીલવતેન સુદ્ધીતિ પરામસનં સીલબ્બતપરામાસો. સબ્બઞ્ઞુભાસિતમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સસ્સતો લોકો, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના આકારેન અભિનિવિસતીતિ ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો. તેહિ ચતૂહિ ગન્થેહિ ગન્થિતો, બદ્ધોતિ અત્થો.

ચતૂહિ ઉપાદાનેહીતિ ભુસં આદિયન્તિ દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તીતિ ઉપાદાના. તે કામુપાદાનં દિટ્ઠુપાદાનં સીલબ્બતુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનન્તિ ચતુપ્પભેદા. વત્થુસઙ્ખાતં કામં ઉપાદિયતીતિ કામુપાદાનં, કામો ચ સો ઉપાદાનઞ્ચાતિપિ કામુપાદાનં. દિટ્ઠિ ચ સા ઉપાદાનઞ્ચાતિ દિટ્ઠુપાદાનં, દિટ્ઠિં ઉપાદિયતીતિપિ દિટ્ઠુપાદાનં. ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૪૭) હિ પુરિમદિટ્ઠિં ઉત્તરદિટ્ઠિ ઉપાદિયતિ. સીલબ્બતં ઉપાદિયતીતિ સીલબ્બતુપાદાનં, સીલબ્બતઞ્ચ તં ઉપાદાનઞ્ચાતિપિ સીલબ્બતુપાદાનં. ગોસીલગોવતાદીનિ હિ એવં વિસુદ્ધીતિ અભિનિવેસતો સયમેવ ઉપાદાનાનિ. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ ઉપાદાનં. કિં વદન્તિ, ઉપાદિયન્તિ વા? અત્તાનં. અત્તનો વાદુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનં, અત્તવાદમત્તમેવ વા અત્તાતિ ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ અત્તવાદુપાદાનં. ઠપેત્વા ઇમા દ્વે દિટ્ઠિયો સબ્બાપિ દિટ્ઠી દિટ્ઠુપાદાનં. તેહિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ. ઉપાદીયતીતિ ભુસં ગણ્હીયતિ. ઉપાદિયતીતિ વા પાઠો, લોકો ઉપાદાનેહિ તં તં આરમ્મણં ભુસં ગણ્હાતીતિ અત્થો.

પઞ્ચગતિસમારુળ્હોતિ સુકતદુક્કટકારણેહિ ગમ્મતિ ઉપસઙ્કમીયતીતિ ગતિ, સહોકાસકા ખન્ધા. નિરયો તિરચ્છાનયોનિ પેત્તિવિસયો મનુસ્સા દેવાતિ ઇમા પઞ્ચ ગતિયો વોક્કમનભાવેન ભુસં આરુળ્હો. પઞ્ચહિ કામગુણેહીતિ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ વત્થુકામકોટ્ઠાસેહિ. રજ્જતીતિ અયોનિસોમનસિકારં પટિચ્ચ રાગુપ્પાદનેન તેહિ રઞ્જીયતિ, સારત્તો કરીયતીતિ અત્થો. પઞ્ચહિ નીવરણેહીતિ ચિત્તં નીવરન્તિ પરિયોનન્ધન્તીતિ નીવરણા. કામચ્છન્દબ્યાપાદથિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છાસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ. ઓત્થટોતિ ઉપરિતો પિહિતો.

છહિ વિવાદમૂલેહીતિ છહિ વિવાદસ્સ મૂલેહિ. યથાહ –

‘‘છયિમાનિ, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલાનિ. કતમાનિ છ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કોધનો હોતિ ઉપનાહી. સો સત્થરિપિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ, સઙ્ઘેપિ, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્થરિ અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, ધમ્મેપિ, સઙ્ઘેપિ, સિક્ખાયપિ ન પરિપૂરકારી, સો સઙ્ઘે વિવાદં જનેતિ. યો હોતિ વિવાદો બહુજનાહિતાય બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા સમનુપસ્સેય્યાથ, તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનાય વાયમેય્યાથ. એવરૂપં ચે તુમ્હે, ભિક્ખવે, વિવાદમૂલં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ન સમનુપસ્સેય્યાથ. તત્ર તુમ્હે, ભિક્ખવે, તસ્સેવ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવાય પટિપજ્જેય્યાથ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ પહાનં હોતિ. એવમેતસ્સ પાપકસ્સ વિવાદમૂલસ્સ આયતિં અનવસ્સવો હોતિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ મક્ખી હોતિ પળાસી. ઇસ્સુકી હોતિ મચ્છરી. સઠો હોતિ માયાવી. પાપિચ્છો હોતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. યો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સન્દિટ્ઠિપરામાસી હોતિ આધાનગ્ગાહી દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી, સો સત્થરિપિ…પે… આયતિં અનવસ્સવો હોતી’’તિ (પરિ. ૨૭૨; અ. નિ. ૬.૩૬).

તત્થ કોધનોતિ કુજ્ઝનલક્ખણેન કોધેન સમન્નાગતો. ઉપનાહીતિ વેરઅપ્પટિનિસ્સજ્જનલક્ખણેન ઉપનાહેન સમન્નાગતો. અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનન્તિ દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં વિવાદો કથં દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતીતિ? કોસમ્બકક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૫૧ આદયો) વિય દ્વીસુ ભિક્ખૂસુ વિવાદં આપન્નેસુ તસ્મિં વિહારે તેસં અન્તેવાસિકા વિવદન્તિ, તેસં ઓવાદં ગણ્હન્તો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો વિવદતિ, તતો તેસં ઉપટ્ઠાકાપિ વિવદન્તિ. અથ મનુસ્સાનં આરક્ખદેવતા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. ધમ્મવાદીનં આરક્ખદેવતા ધમ્મવાદિનિયો હોન્તિ અધમ્મવાદીનં અધમ્મવાદિનિયો. તતો આરક્ખદેવતાનં મિત્તા ભુમ્મટ્ઠદેવતા ભિજ્જન્તિ. એવં પરમ્પરાય યાવ બ્રહ્મલોકા ઠપેત્વા અરિયસાવકે સબ્બે દેવમનુસ્સા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. ધમ્મવાદીહિ પન અધમ્મવાદિનોવ બહુતરા હોન્તિ. તતો યં બહુકેહિ ગહિતં, સબ્બં તં સચ્ચન્તિ ધમ્મં વિસ્સજ્જેત્વા બહુતરાવ અધમ્મં ગણ્હન્તિ. તે અધમ્મં પુરક્ખત્વા વિહરન્તા અપાયેસુ નિબ્બત્તન્તિ. એવં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં વિવાદો દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય હોતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ તુમ્હાકં અબ્ભન્તરપરિસાય વા. બહિદ્ધા વાતિ પરેસં પરિસાય વા. મક્ખીતિ પરેસં ગુણમક્ખણલક્ખણેન મક્ખેન સમન્નાગતો. પળાસીતિ યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન સમન્નાગતો. ઇસ્સુકીતિ પરેસં સક્કારાદિઇસ્સાયનલક્ખણાય ઇસ્સાય સમન્નાગતો. મચ્છરીતિ આવાસમચ્છરિયાદીહિ પઞ્ચહિ મચ્છરિયેહિ સમન્નાગતો. સઠોતિ કેરાટિકો. માયાવીતિ કતપાપપટિચ્છાદકો. પાપિચ્છોતિ અસન્તસમ્ભાવનિચ્છકો દુસ્સીલો. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ નત્થિકવાદી અહેતુકવાદી અકિરિયવાદી. સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ સયં દિટ્ઠિમેવ પરામસતિ. આધાનગ્ગાહીતિ દળ્હગ્ગાહી. દુપ્પટિનિસ્સગ્ગીતિ ન સક્કા હોતિ ગહિતં વિસ્સજ્જાપેતું. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે પન ‘‘તત્થ કતમાનિ છ વિવાદમૂલાનિ? કોધો મક્ખો ઇસ્સા સાઠેય્યં પાપિચ્છતા સન્દિટ્ઠિપરામાસિતા, ઇમાનિ છ વિવાદમૂલાની’’તિ (વિભ. ૯૪૪) પધાનવસેન એકેકોયેવ ધમ્મો વુત્તો.

છહિ તણ્હાકાયેહીતિ ‘‘રૂપતણ્હા, સદ્દતણ્હા, ગન્ધતણ્હા, રસતણ્હા, ફોટ્ઠબ્બતણ્હા, ધમ્મતણ્હા’’તિ (વિભ. ૯૪૪) વુત્તાહિ છહિ તણ્હાહિ. તત્થ યસ્મા એકેકાયેવ તણ્હા અનેકવિસયત્તા એકેકસ્મિમ્પિ વિસયે પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિતો અનેકા હોન્તિ, તસ્મા સમૂહટ્ઠેન કાયસદ્દેન યોજેત્વા તણ્હાકાયાતિ વુત્તં. તણ્હાકાયાતિ વુત્તેપિ તણ્હા એવ. રજ્જતીતિ સયં આરમ્મણે રજ્જતિ, સારત્તો હોતિ.

છહિ દિટ્ઠિગતેહીતિ સબ્બાસવસુત્તે વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘તસ્સ એવં અયોનિસો મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. ‘અત્થિ મે અત્તા’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘નત્થિ મે અત્તા’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામી’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘અત્તનાવ અનત્તાનં સઞ્જાનામી’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ‘અનત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામી’તિ વા અસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ. અથ વા પનસ્સ એવં દિટ્ઠિ હોતિ ‘યો મે અયં અત્તા વદો વેદેય્યો તત્ર તત્ર કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદેતિ, સો ચ ખો પન મે અયં અત્તા નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯).

તત્થ અત્થિ મે અત્તાતિ સસ્સતદિટ્ઠિ સબ્બકાલેસુ અત્તનો અત્થિતં ગણ્હાતિ. સચ્ચતો થેતતોતિ ભૂતતો ચ થિરતો ચ, ‘‘ઇદં સચ્ચ’’ન્તિ સુટ્ઠુ દળ્હભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. નત્થિ મે અત્તાતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ સતો સત્તસ્સ તત્થ તત્થ વિભવગ્ગહણતો. અથ વા પુરિમાપિ તીસુ કાલેસુ અત્થીતિ ગહણતો સસ્સતદિટ્ઠિ, પચ્ચુપ્પન્નમેવ અત્થીતિ ગણ્હન્તી ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, પચ્છિમાપિ અતીતાનાગતેસુ નત્થીતિ ગહણતો ‘‘ભસ્સન્તા આહુતિયો’’તિ ગહિતદિટ્ઠિગતિકાનં વિય ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. અતીતે એવ નત્થીતિ ગણ્હન્તી અધિચ્ચસમુપ્પન્નકસ્સ વિય સસ્સતદિટ્ઠિ. અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામીતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધસીસેન ખન્ધે અત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય અવસેસક્ખન્ધે સઞ્જાનતો ઇમિના અત્તના ઇમં અત્તાનં સઞ્જાનામીતિ હોતિ. અત્તનાવ અનત્તાનન્તિ સઞ્ઞાક્ખન્ધંયેવ અત્તાતિ ગહેત્વા, ઇતરે ચત્તારોપિ અનત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય તે સઞ્જાનતો એવં હોતિ. અનત્તનાવ અત્તાનન્તિ સઞ્ઞાક્ખન્ધં અનત્તાતિ ગહેત્વા, ઇતરે ચત્તારોપિ અત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય તે સઞ્જાનતો એવં હોતિ. સબ્બાપિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયોવ. વદો વેદેય્યોતિઆદયો પન સસ્સતદિટ્ઠિયા એવ અભિનિવેસાકારા. તત્થ વદતીતિ વદો, વચીકમ્મસ્સ કારકોતિ વુત્તં હોતિ. વેદયતીતિ વેદેય્યો, જાનાતિ અનુભવતિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. કિં વેદેતીતિ? તત્ર તત્ર કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદેતિ. તત્ર તત્રાતિ તેસુ તેસુ યોનિગતિઠિતિનિવાસનિકાયેસુ આરમ્મણેસુ વા. નિચ્ચોતિ ઉપ્પાદવયરહિતો. ધુવોતિ થિરો સારભૂતો. સસ્સતોતિ સબ્બકાલિકો. અવિપરિણામધમ્મોતિ અત્તનો પકતિભાવં અવિજહનધમ્મો, કકણ્ટકો વિય નાનપ્પકારતં નાપજ્જતિ. સસ્સતિસમન્તિ ચન્દસૂરિયસમુદ્દમહાપથવીપબ્બતા લોકવોહારેન સસ્સતિયોતિ વુચ્ચન્તિ. સસ્સતીહિ સમં સસ્સતિસમં. યાવ સસ્સતિયો તિટ્ઠન્તિ, તાવ તથેવ ઠસ્સતીતિ ગણ્હતો એવં દિટ્ઠિ હોતિ.

ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે પન ‘‘તત્ર તત્ર દીઘરત્તં કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પચ્ચનુભોતિ, ન સો જાતો નાહોસિ, ન સો જાતો ન ભવિસ્સતિ, નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મોતિ વા પનસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (વિભ. ૯૪૮) છ દિટ્ઠી એવં વિસેસેત્વા વુત્તા.

તત્થ ન સો જાતો નાહોસીતિ સો અત્તા અજાતિધમ્મતો ન જાતો નામ, સદા વિજ્જમાનોયેવાતિ અત્થો. તેનેવ અતીતે નાહોસિ, અનાગતે ન ભવિસ્સતિ. યો હિ જાતો, સો અહોસિ. યો ચ જાયિસ્સતિ, સો ભવિસ્સતીતિ વુચ્ચતિ. અથ વા ન સો જાતો નાહોસીતિ સો સદા વિજ્જમાનત્તા અતીતેપિ ન જાતુ ન અહોસિ, અનાગતેપિ ન જાતુ ન ભવિસ્સતિ. અનુસયા વુત્તત્થા.

સત્તહિ સઞ્ઞોજનેહીતિ સત્તકનિપાતે વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘સત્તિમાનિ, ભિક્ખવે, સંયોજનાનિ. કતમાનિ સત્ત? અનુનયસંયોજનં, પટિઘસંયોજનં, દિટ્ઠિસંયોજનં, વિચિકિચ્છાસંયોજનં, માનસંયોજનં, ભવરાગસંયોજનં, અવિજ્જાસંયોજનં. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, સત્ત સંયોજનાની’’તિ (અ. નિ. ૭.૮).

તત્થ અનુનયસંયોજનન્તિ કામરાગસંયોજનં. સબ્બાનેવેતાનિ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનાનિ.

સત્તહિ માનેહીતિ ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘માનો, અતિમાનો, માનાતિમાનો, ઓમાનો, અધિમાનો, અસ્મિમાનો, મિચ્છામાનો’’તિ (વિભ. ૯૫૦).

તત્થ માનોતિ સેય્યાદિવસેન પુગ્ગલં અનામસિત્વા જાતિઆદીસુ વત્થુવસેનેવ ઉન્નતિ. અતિમાનોતિ જાતિઆદીહિ ‘‘મયા સદિસો નત્થી’’તિ અતિક્કમિત્વા ઉન્નતિ. માનાતિમાનોતિ ‘‘અયં પુબ્બે મયા સદિસો, ઇદાનિ અહં સેટ્ઠો, અયં હીનતરો’’તિ ઉપ્પન્નમાનો. ઓમાનોતિ જાતિઆદીહિ અત્તાનં હેટ્ઠા કત્વા પવત્તમાનો, હીનોહમસ્મીતિ માનોયેવ. અધિમાનોતિ અનધિગતેયેવ ચતુસચ્ચધમ્મે અધિગતોતિ માનો. અયં પન અધિમાનો પરિસુદ્ધસીલસ્સ કમ્મટ્ઠાને અપ્પમત્તસ્સ નામરૂપં વવત્થપેત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહેન વિતિણ્ણકઙ્ખસ્સ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ પુથુજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞેસં. અસ્મિમાનોતિ રૂપાદીસુ ખન્ધેસુ અસ્મીતિ માનો, ‘‘અહં રૂપ’’ન્તિઆદિવસેન ઉપ્પન્નમાનોતિ વુત્તં હોતિ. મિચ્છામાનોતિ પાપકેન કમ્માયતનાદિના ઉપ્પન્નમાનો.

લોકધમ્મા વુત્તત્થા. સમ્પરિવત્તતીતિ લોકધમ્મેહિ હેતુભૂતેહિ લાભાદીસુ ચતૂસુ અનુરોધવસેન, અલાભાદીસુ ચતૂસુ પટિવિરોધવસેન ભુસં નિવત્તતિ, પકતિભાવં જહાતીતિ અત્થો. મિચ્છત્તાપિ વુત્તત્થા. નિય્યાતોતિ ગતો પક્ખન્દો, અભિભૂતોતિ અત્થો.

અટ્ઠહિ પુરિસદોસેહીતિ અટ્ઠકનિપાતે ઉપમાહિ સહ, ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે ઉપમં વિના વુત્તેહિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ –

‘‘કતમે અટ્ઠ પુરિસદોસા? ઇધ ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ‘ન સરામિ ન સરામી’તિ અસ્સતિયાવ નિબ્બેઠેતિ. અયં પઠમો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ચોદકંયેવ પટિપ્ફરતિ ‘કિં નુ ખો તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન, ત્વમ્પિ નામ મં ભણિતબ્બં મઞ્ઞસી’તિ? અયં દુતિયો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ચોદકંયેવ પચ્ચારોપેતિ ‘ત્વમ્પિ ખોસિ ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, ત્વં તાવ પઠમં પટિકરોહી’તિ. અયં તતિયો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, બહિદ્ધા કથં અપનામેતિ, કોપઞ્ચ દોસઞ્ચ અપ્પચ્ચયઞ્ચ પાતુકરોતિ. અયં ચતુત્થો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો સઙ્ઘમજ્ઝે બાહાવિક્ખેપકં ભણતિ. અયં પઞ્ચમો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો અનાદિયિત્વા સઙ્ઘં અનાદિયિત્વા ચોદકં સાપત્તિકોવ યેન કામં પક્કમતિ. અયં છટ્ઠો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો ‘નેવાહં આપન્નોમ્હિ, ન પનાહં અનાપન્નોમ્હી’તિ સો તુણ્હીભૂતો સઙ્ઘં વિહેસેતિ. અયં સત્તમો પુરિસદોસો.

‘‘પુન ચપરં ભિક્ખૂ ભિક્ખું આપત્તિયા ચોદેન્તિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા ચોદિયમાનો એવમાહ – ‘કિં નુ ખો તુમ્હે આયસ્મન્તો અતિબાળ્હં મયિ બ્યાવટા? ઇદાનાહં સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામી’તિ. સો સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિત્વા એવમાહ ‘ઇદાનિ ખો તુમ્હે આયસ્મન્તો અત્તમના હોથા’તિ. અયં અટ્ઠમો પુરિસદોસો. ઇમે અટ્ઠ પુરિસદોસા’’તિ (વિભ. ૯૫૭; અ. નિ. ૮.૧૪).

તત્થ પુરિસદોસાતિ પુરિસાનં દોસા, તે પન પુરિસસન્તાનં દૂસેન્તીતિ દોસા. ન સરામિ ન સરામીતિ ‘‘મયા એતસ્સ કમ્મસ્સ કતટ્ઠાનં નસ્સરામિ ન સલ્લક્ખેમી’’તિ એવં અસ્સતિભાવેન નિબ્બેઠેતિ મોચેતિ. ચોદકંયેવ પટિપ્ફરતીતિ પટિવિરુદ્ધો હુત્વા ફરતિ, પટિઆણિભાવેન તિટ્ઠતિ. કિં નુ ખો તુય્હન્તિ તુય્હં બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ ભણિતેન નામ કિં, યો ત્વં નેવ વત્થું, ન આપત્તિં, ન ચોદનં જાનાસીતિ દીપેતિ. ત્વમ્પિ નામ એવં કિઞ્ચિ અજાનન્તો ભણિતબ્બં મઞ્ઞસીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. પચ્ચારોપેતીતિ ‘‘ત્વમ્પિ ખોસી’’તિઆદીનિ વદન્તો પતિઆરોપેતિ. પટિકરોહીતિ દેસનાગામિનિં દેસેહિ, વુટ્ઠાનગામિનિતો વુટ્ઠાહિ, તતો સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠિતો અઞ્ઞં ચોદેસ્સસીતિ દીપેતિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન, વચનેન વા અઞ્ઞં કારણં, વચનં વા પટિચ્છાદેતિ. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તો ‘‘કો આપન્નો, કિં આપન્નો, કિસ્મિં આપન્નો, કથં આપન્નો, કં ભણથ, કિં ભણથા’’તિ ભણતિ. ‘‘એવરૂપં કિઞ્ચિ તયા દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતં ઉપનેતિ. બહિદ્ધા કથં અપનામેતીતિ ‘‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે તતો રાજગહં ગતોમ્હીતિ. ‘‘રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગેહં વા, આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ. ‘‘તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તો કથં બહિદ્ધા વિક્ખિપતિ. કોપન્તિ કુપિતભાવં, દોસન્તિ દુટ્ઠભાવં. ઉભયમ્પેતં કોધસ્સેવ નામં. અપ્પચ્ચયન્તિ અસન્તુટ્ઠાકારં, દોમનસ્સસ્સેતં નામં. પાતુકરોતીતિ દસ્સેતિ પકાસેતિ. બાહાવિક્ખેપકં ભણતીતિ બાહં વિક્ખિપિત્વા વિક્ખિપિત્વા અલજ્જિવચનં વદતિ. અનાદિયિત્વાતિ ચિત્તીકારેન અગ્ગહેત્વા અવજાનિત્વા, અનાદરો હુત્વાતિ અત્થો. વિહેસેતીતિ વિહેઠેતિ બાધતિ. અતિબાળ્હન્તિ અતિદળ્હં અતિપ્પમાણં. મયિ બ્યાવટાતિ મયિ બ્યાપારં આપન્ના. હીનાયાવત્તિત્વાતિ હીનસ્સ ગિહિભાવસ્સ અત્થાય આવત્તિત્વા, ગિહી હુત્વાતિ અત્થો. અત્તમના હોથાતિ તુટ્ઠચિત્તા હોથ, ‘‘મયા લભિતબ્બં લભથ, મયા વસિતબ્બટ્ઠાને વસથ, ફાસુવિહારો વો મયા કતો’’તિ અધિપ્પાયેન વદતિ. દુસ્સતીતિ દુટ્ઠો હોતિ.

નવહિ આઘાતવત્થૂહીતિ સત્તેસુ ઉપ્પત્તિવસેનેવ કથિતાનિ. યથાહ –

‘‘નવયિમાનિ, ભિક્ખવે, આઘાતવત્થૂનિ. કતમાનિ નવ? ‘અનત્થં મે અચરી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘અનત્થં મે ચરતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘અનત્થં મે ચરિસ્સતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અનત્થં અચરિ, અનત્થં ચરતિ, અનત્થં ચરિસ્સતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ, ‘અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અત્થં અચરિ, અત્થં ચરતિ, અત્થં ચરિસ્સતી’તિ આઘાતં બન્ધતિ. ઇમાનિ ખો, ભિક્ખવે, નવ આઘાતવત્થૂની’’તિ (અ. નિ. ૯.૨૯).

તત્થ આઘાતવત્થૂનીતિ આઘાતકારણાનિ. આઘાતન્તિ ચેત્થ કોપો, સોયેવ ઉપરૂપરિ કોપસ્સ વત્થુત્તા આઘાતવત્થુ. આઘાતં બન્ધતીતિ કોપં બન્ધતિ કરોતિ ઉપ્પાદેતિ. ‘‘અત્થં મે નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતિ. પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અત્થં નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતિ. અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અનત્થં નાચરિ, ન ચરતિ, ન ચરિસ્સતી’’તિ (મહાનિ. ૮૫; વિભ. ૯૬૦; ધ. સ. ૧૦૬૬) નિદ્દેસે વુત્તાનિ અપરાનિપિ નવ આઘાતવત્થૂનિ ઇમેહેવ નવહિ સઙ્ગહિતાનિ. આઘાતિતોતિ ઘટ્ટિતો.

નવવિધમાનેહીતિ કતમે નવવિધમાના? સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો. સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, સદિસસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો. હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનો, હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનો. ઇમે નવવિધમાના (વિભ. ૯૬૨).

એત્થ પન સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો રાજૂનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘‘રટ્ઠેન વા ધનેન વા વાહનેહિ વા કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ, પબ્બજિતોપિ ‘‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ.

સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘‘રટ્ઠેન વા ધનેન વા વાહનેહિ વા અઞ્ઞરાજૂહિ સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ, પબ્બજિતોપિ ‘‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ.

સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ હિ રઞ્ઞો રટ્ઠં વા ધનં વા વાહનાદીનિ વા નાતિસમ્પન્નાનિ હોન્તિ, સો ‘‘મય્હં રાજાતિ વોહારસુખમત્તકમેવ, કિં રાજા નામ અહ’’ન્તિ એતં માનં કરોતિ, પબ્બજિતોપિ અપ્પલાભસક્કારો ‘‘અહં ધમ્મકથિકો બહુસ્સુતો મહાથેરોતિ કથામત્તમેવ, કિં ધમ્મકથિકો નામાહં, કિં બહુસ્સુતો નામાહં, કિં મહાથેરો નામાહં, યસ્સ મે લાભસક્કારો નત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ.

સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો અમચ્ચાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. અમચ્ચો વા હિ રટ્ઠિયો વા ‘‘ભોગયાનવાહનાદીહિ કો મયા સદિસો અઞ્ઞો રાજપુરિસો અત્થી’’તિ વા, ‘‘મય્હં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ વા, ‘‘અમચ્ચોતિ નામમેવ મય્હં, ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મે નત્થિ, કિં અમચ્ચો નામાહ’’ન્તિ વા એતં માનં કરોતિ.

હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો દાસાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. દાસો હિ ‘‘માતિતો વા પિતિતો વા કો મયા સદિસો અઞ્ઞો દાસો નામ અત્થિ, અઞ્ઞે જીવિતું અસક્કોન્તા કુચ્છિહેતુ દાસા નામ જાતા, અહં પન પવેણિઆગતત્તા સેય્યો’’તિ વા, ‘‘પવેણિઆગતભાવેન ઉભતોસુદ્ધિકદાસત્તેન અસુકદાસેન નામ સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ વા, ‘‘કુચ્છિવસેનાહં દાસબ્યં ઉપગતો, માતાપિતુકોટિયા પન મે દાસટ્ઠાનં નત્થિ, કિં દાસો નામ અહ’’ન્તિ વા એતં માનં કરોતિ. યથા ચ દાસો, એવં પુક્કુસચણ્ડાલાદયોપિ એતં માનં કરોન્તિયેવ. એત્થ ચ સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તથા સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તત્થ યાથાવમાના અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા, અયાથાવમાના સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝાતિ.

તણ્હામૂલકા વુત્તાયેવ. રજ્જતીતિ ન કેવલં રાગેનેવ રજ્જતિ, અથ ખો તણ્હામૂલકાનં પરિયેસનાદીનમ્પિ સમ્ભવતો તણ્હામૂલકેહિ સબ્બેહિ અકુસલધમ્મેહિ રજ્જતિ, યુજ્જતિ બજ્ઝતીતિ અધિપ્પાયો.

દસહિ કિલેસવત્થૂહીતિ કતમાનિ દસ કિલેસવત્થૂનિ? લોભો, દોસો, મોહો, માનો, દિટ્ઠિ, વિચિકિચ્છા, થિનં, ઉદ્ધચ્ચં, અહિરિકં, અનોત્તપ્પન્તિ ઇમાનિ દસ કિલેસવત્થૂનિ (વિભ. ૯૬૬).

તત્થ કિલેસા એવ કિલેસવત્થૂનિ, વસન્તિ વા એત્થ અખીણાસવા સત્તા લોભાદીસુ પતિટ્ઠિતત્તાતિ વત્થૂનિ, કિલેસા ચ તે તપ્પતિટ્ઠાનં સત્તાનં વત્થૂનિ ચાતિ કિલેસવત્થૂનિ. યસ્મા ચેત્થ અનન્તરપચ્ચયાદિભાવેન ઉપ્પજ્જમાનાપિ કિલેસા વસન્તિ એવ નામ, તસ્મા કિલેસાનં વત્થૂનીતિપિ કિલેસવત્થૂનિ. લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ લોભો. દુસ્સન્તિ તેન, સયં વા દુસ્સતિ, દુસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ દોસો. મુય્હન્તિ તેન, સયં વા મુય્હતિ, મુય્હનમત્તમેવ વા તન્તિ મોહો. મઞ્ઞતીતિ માનો. દિટ્ઠિઆદયો વુત્તત્થાવ. ન હિરીયતીતિ અહિરિકો, તસ્સ ભાવો અહિરિકં. ન ઓત્તપ્પતીતિ અનોત્તપ્પી, તસ્સ ભાવો અનોત્તપ્પં. તેસુ અહિરિકં કાયદુચ્ચરિતાદીહિ અજિગુચ્છનલક્ખણં, અનોત્તપ્પં તેહેવ અસારજ્જનલક્ખણં, કિલિસ્સતીતિ ઉપતાપીયતિ વિબાધીયતિ.

દસહિ આઘાતવત્થૂહીતિ પુબ્બે વુત્તેહિ નવહિ ચ ‘‘અટ્ઠાને વા પનાઘાતો જાયતી’’તિ (ધ. સ. ૧૦૬૬) વુત્તેન ચાતિ દસહિ. અનત્થં મે અચરીતિઆદીનિપિ હિ અવિકપ્પેત્વા ખાણુકણ્ટકાદિમ્હિપિ અટ્ઠાને આઘાતો ઉપ્પજ્જતિ.

દસહિ અકુસલકમ્મપથેહીતિ કતમે દસ અકુસલકમ્મપથા (દી. નિ. ૩.૩૬૦)? પાણાતિપાતો, અદિન્નાદાનં, કામેસુમિચ્છાચારો, મુસાવાદો, પિસુણા વાચા, ફરુસા વાચા, સમ્ફપ્પલાપો, અભિજ્ઝા, બ્યાપાદો, મિચ્છાદિટ્ઠિ. ઇમે દસ અકુસલકમ્મપથા. તત્થ અકુસલકમ્માનિ ચ તાનિ પથા ચ દુગ્ગતિયાતિ અકુસલકમ્મપથા. સમન્નાગતોતિ સમઙ્ગીભૂતો.

દસહિ સઞ્ઞોજનેહીતિ કતમાનિ દસ સંયોજનાનિ (ધ. સ. ૧૧૧૮)? કામરાગસંયોજનં, પટિઘસંયોજનં, માનસંયોજનં, દિટ્ઠિસંયોજનં, વિચિકિચ્છાસંયોજનં, સીલબ્બતપરામાસસંયોજનં, ભવરાગસંયોજનં, ઇસ્સાસંયોજનં, મચ્છરિયસંયોજનં, અવિજ્જાસંયોજનં, ઇમાનિ દસ સંયોજનાનિ. મિચ્છત્તા વુત્તાયેવ.

દસવત્થુકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયાતિ કતમા દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ (વિભ. ૯૭૧)? નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તિ. અયં દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ.

તત્થ દસવત્થુકાતિ દસ વત્થૂનિ એતિસ્સાતિ દસવત્થુકા. નત્થિ દિન્નન્તિ દિન્નં નામ અત્થિ, સક્કા કસ્સચિ કિઞ્ચિ દાતુન્તિ જાનાતિ. દિન્નસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ યિટ્ઠન્તિ યિટ્ઠં વુચ્ચતિ મહાયાગો, તં યજિતું સક્કાતિ જાનાતિ. યિટ્ઠસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. હુતન્તિ આહુનપાહુનમઙ્ગલકિરિયા, તં કાતું સક્કાતિ જાનાતિ. તસ્સ પન ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. સુકતદુક્કટાનન્તિ એત્થ દસ કુસલકમ્મપથા સુકતકમ્માનિ નામ, દસ અકુસલકમ્મપથા દુક્કટકમ્માનિ નામ. તેસં અત્થિભાવં જાનાતિ. ફલં વિપાકો પન નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ અયં લોકોતિ પરલોકે ઠિતો ઇમં લોકં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ પરો લોકોતિ ઇધલોકે ઠિતો પરલોકં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ માતા નત્થિ પિતાતિ માતાપિતૂનં અત્થિભાવં જાનાતિ. તેસુ કતપ્પચ્ચયેન કોચિ ફલં વિપાકો નત્થીતિ ગણ્હાતિ. નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકાતિ ચવનકઉપપજ્જનકસત્તા નત્થીતિ ગણ્હાતિ. સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્નાતિ અનુલોમપટિપદં પટિપન્ના ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણા લોકસ્મિં નત્થીતિ ગણ્હાતિ. યે ઇમઞ્ચ લોકં…પે… પવેદેન્તીતિ ઇમઞ્ચ પરઞ્ચ લોકં અત્તનાવ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન ઞત્વા પવેદનસમત્થો સબ્બઞ્ઞૂ બુદ્ધો નત્થીતિ ગણ્હાતિ.

અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયાતિ ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિકં એકેકં અન્તં ભાગં ગણ્હાતીતિ અન્તગ્ગાહિકા. અથ વા અન્તસ્સ ગાહો અન્તગ્ગાહો, અન્તગ્ગાહો અસ્સા અત્થીતિ અન્તગ્ગાહિકા. તાય અન્તગ્ગાહિકાય. સા પન વુત્તાયેવ.

અટ્ઠસતતણ્હાપપઞ્ચસતેહીતિ અટ્ઠુત્તરં સતં અટ્ઠસતં. સંસારે પપઞ્ચેતિ ચિરં વસાપેતીતિ પપઞ્ચો, તણ્હા એવ પપઞ્ચો તણ્હાપપઞ્ચો, આરમ્મણભેદેન પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિવસેન ચ તણ્હાનં બહુકત્તા બહુવચનં કત્વા તણ્હાપપઞ્ચાનં સતં તણ્હાપપઞ્ચસતં. તેન ‘‘તણ્હાપપઞ્ચસતેના’’તિ વત્તબ્બે વચનવિપલ્લાસવસેન ‘‘તણ્હાપપઞ્ચસતેહી’’તિ બહુવચનનિદ્દેસો કતો. અટ્ઠસતન્તિ સઙ્ખાતેન તણ્હાપપઞ્ચસતેનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠ અબ્બોહારિકાનિ કત્વા સતમેવ ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે પન તણ્હાવિચરિતાનીતિ આગતં. યથાહ –

‘‘અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય, અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ બાહિરસ્સ ઉપાદાય, તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞુહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, અનાગતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ તદેકજ્ઝં અભિસઞ્ઞુહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા અટ્ઠતણ્હાવિચરિતસતં હોતી’’તિ (વિભ. ૮૪૨).

તણ્હાપપઞ્ચાયેવ પનેત્થ તણ્હાવિચરિતાનીતિ વુત્તા. તણ્હાસમુદાચારા તણ્હાપવત્તિયોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાયાતિ અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઇદઞ્હિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. વિત્થારો પનસ્સ તસ્સ નિદ્દેસે (વિભ. ૯૭૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અયં પન અપરો નયો – રૂપારમ્મણાયેવ કામતણ્હા, ભવતણ્હા, વિભવતણ્હાતિ તિસ્સો તણ્હા હોન્તિ, તથા સદ્દાદિઆરમ્મણાતિ છસુ આરમ્મણેસુ અટ્ઠારસ તણ્હા હોન્તિ, અજ્ઝત્તારમ્મણા અટ્ઠારસ, બહિદ્ધારમ્મણા અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ હોન્તિ. તા એવ અતીતારમ્મણા છત્તિંસ, અનાગતારમ્મણા છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા છત્તિંસાતિ અટ્ઠતણ્હાવિચરિતસતં હોતિ. પપઞ્ચિતોતિ આરમ્મણે, સંસારે વા પપઞ્ચિતો ચિરવાસિતો.

દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતેહીતિ ‘‘કતમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે વેય્યાકરણે વુત્તાનિ ભગવતા? ચત્તારો સસ્સતવાદા, ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતવાદા, ચત્તારો અન્તાનન્તિકા, ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા, દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા, સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા, સત્ત ઉચ્છેદવાદા, પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ ઇમાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ બ્રહ્મજાલે વેય્યાકરણે વુત્તાનિ ભગવતા’’તિ (વિભ. ૯૭૭). વિત્થારો પનેત્થ બ્રહ્મજાલસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

અહઞ્ચમ્હિ તિણ્ણોતિ અહઞ્ચ ચતુરોઘં, સંસારસમુદ્દં વા તિણ્ણો અમ્હિ ભવામિ. મુત્તોતિ રાગાદિબન્ધનેહિ મુત્તો. દન્તોતિ નિબ્બિસેવનો નિપ્પરિપ્ફન્દો. સન્તોતિ સીતીભૂતો. અસ્સત્થોતિ નિબ્બાનદસ્સને લદ્ધસ્સાસો. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. પહોમીતિ સમત્થોમ્હિ. ખોઇતિ એકંસત્થે નિપાતો. પરે ચ પરિનિબ્બાપેતુન્તિ એત્થ પરે ચ-સદ્દો ‘‘પરે ચ તારેતુ’’ન્તિઆદીહિપિ યોજેતબ્બોતિ.

મહાકરુણાઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭૨-૭૩. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૯. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણનિદ્દેસે કતમં તથાગતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણન્તિ પુચ્છિત્વા તેન સમગતિકત્તા તેનેવ સહ અનાવરણઞાણં નિદ્દિટ્ઠં. ન હિ અનાવરણઞાણં ધમ્મતો વિસું અત્થિ, એકમેવ હેતં ઞાણં આકારભેદતો દ્વેધા વુચ્ચતિ સદ્ધિન્દ્રિયસદ્ધાબલાદીનિ વિય. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ હિ નત્થિ એતસ્સ આવરણન્તિ, કેનચિ ધમ્મેન, પુગ્ગલેન વા આવરણં કાતું અસક્કુણેય્યતાય અનાવરણન્તિ વુચ્ચતિ આવજ્જનપટિબદ્ધત્તા સબ્બધમ્માનં. અઞ્ઞે પન આવજ્જિત્વાપિ ન જાનન્તિ. કેચિ પનાહુ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણં વિય સબ્બારમ્મણિકત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. તંયેવ ઞાણં ઇન્દવજિરં વિય વિસયેસુ અપ્પટિહતત્તા અનાવરણઞાણં. અનુપુબ્બસબ્બઞ્ઞુતાપટિક્ખેપો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, સકિંસબ્બઞ્ઞુતાપટિક્ખેપો અનાવરણઞાણં, ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિલાભેનપિ સબ્બઞ્ઞૂતિ વુચ્ચતિ, ન ચ અનુપુબ્બસબ્બઞ્ઞૂ. અનાવરણઞાણપટિલાભેનપિ સબ્બઞ્ઞૂતિ વુચ્ચતિ, ન ચ સકિંસબ્બઞ્ઞૂ’’તિ.

સબ્બં સઙ્ખતમસઙ્ખતં અનવસેસં જાનાતીતિ એત્થ સબ્બન્તિ જાતિવસેન સબ્બધમ્માનં નિસ્સેસપરિયાદાનં. અનવસેસન્તિ એકેકસ્સેવ ધમ્મસ્સ સબ્બાકારવસેન નિસ્સેસપરિયાદાનં. સઙ્ખતમસઙ્ખતન્તિ દ્વિધા પભેદદસ્સનં. સઙ્ખતઞ્હિ એકો પભેદો, અસઙ્ખતં એકો પભેદો. પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કતન્તિ સઙ્ખતં. ખન્ધપઞ્ચકં. તથા ન સઙ્ખતન્તિ અસઙ્ખતં. નિબ્બાનં. સઙ્ખતં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાદીહિ આકારેહિ અનવસેસં જાનાતિ, અસઙ્ખતં સુઞ્ઞતાનિમિત્તઅપ્પણિહિતાદીહિ આકારેહિ અનવસેસં જાનાતિ. નત્થિ એતસ્સ સઙ્ખતસ્સ અસઙ્ખતસ્સ ચ અવસેસોતિ અનવસેસં. સઙ્ખતં અસઙ્ખતઞ્ચ. અનેકભેદાપિ પઞ્ઞત્તિ પચ્ચયેહિ અકતત્તા અસઙ્ખતપક્ખં ભજતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્હિ સબ્બાપિ પઞ્ઞત્તિયો અનેકભેદતો જાનાતિ. અથ વા સબ્બન્તિ સબ્બધમ્મગ્ગહણં. અનવસેસન્તિ નિપ્પદેસગ્ગહણં. તત્થ આવરણં નત્થીતિ તત્થ તસ્મિં અનવસેસે સઙ્ખતાસઙ્ખતે નિસ્સઙ્ગત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ આવરણં નત્થીતિ તદેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અનાવરણઞાણં નામાતિ અત્થો.

૧૨૦. ઇદાનિ અનેકવિસયભેદતો દસ્સેતું અતીતન્તિઆદિમાહ. તત્થ અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નન્તિ કાલભેદતો દસ્સિતં, ચક્ખુ ચેવ રૂપા ચાતિઆદિ વત્થારમ્મણભેદતો. એવં તં સબ્બન્તિ તેસં ચક્ખુરૂપાનં અનવસેસપરિયાદાનં. એવં સેસેસુ. યાવતાતિ અનવસેસપરિયાદાનં. અનિચ્ચટ્ઠન્તિઆદિ સામઞ્ઞલક્ખણભેદતો દસ્સિતં. અનિચ્ચટ્ઠન્તિ ચ અનિચ્ચાકારં. પચ્ચત્તત્થે વા ઉપયોગવચનં. એસ નયો એદિસેસુ. રૂપસ્સાતિઆદિ ખન્ધભેદતો દસ્સિતં. ચક્ખુસ્સ…પે… જરામરણસ્સાતિ હેટ્ઠા વુત્તપેય્યાલનયેન યોજેતબ્બં. અભિઞ્ઞાયાતિઆદીસુ હેટ્ઠા વુત્તઞાણાનેવ. અભિઞ્ઞટ્ઠન્તિ અભિજાનનસભાવં. એસ નયો એદિસેસુ. ખન્ધાનં ખન્ધટ્ઠન્તિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કુસલે ધમ્મેતિઆદિ કુસલત્તિકવસેન ભેદો. કામાવચરે ધમ્મેતિઆદિ ચતુભૂમકવસેન. ઉભયત્થાપિ ‘‘સબ્બે જાનાતી’’તિ બહુવચનપાઠો સુન્દરો. એકવચનસોતે પતિતત્તા પન પોત્થકેસુ એકવચનેન લિખિતં. દુક્ખસ્સાતિઆદિ ચુદ્દસન્નં બુદ્ધઞાણાનં વિસયભેદો. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે ઞાણન્તિઆદીનિ ચત્તારિ ઞાણાનિ વત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? વુચ્ચમાનસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણત્તા. વિસયભેદતો હિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે વુચ્ચમાને તં ઞાણં ન વત્તબ્બં હોતિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિસયો હોતિયેવ.

પુન કાળકારામસુત્તન્તાદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૪) વુત્તનયેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણભૂમિં દસ્સેન્તો યાવતા સદેવકસ્સ લોકસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ સહ દેવેહિ સદેવકસ્સ. સહ મારેન સમારકસ્સ. સહ બ્રહ્મુના સબ્રહ્મકસ્સ લોકસ્સ. સહ સમણબ્રાહ્મણેહિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા. સહ દેવમનુસ્સેહિ સદેવમનુસ્સાય પજાય. પજાતત્તા પજાતિ સત્તલોકસ્સ પરિયાયવચનમેતં. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં, સસ્સમણબ્રાહ્મણિવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ, પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવસેસમનુસ્સગ્ગહણં વેદિતબ્બં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકો, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો – સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો, સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકો, સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપાવચરબ્રહ્મલોકો, સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિગ્ગહણેન ચતુપરિસવસેન, સમ્મુતિદેવેહિ વા સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસત્તલોકો વા.

અપિચેત્થ સદેવકવચનેન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો સબ્બસ્સપિ લોકસ્સ દિટ્ઠાદિજાનનભાવં સાધેતિ. તતો યેસં સિયા ‘‘મારો મહાનુભાવો છકામાવચરિસ્સરો વસવત્તી, કિં તસ્સાપિ દિટ્ઠાદિં જાનાતી’’તિ, તેસં વિમતિં વિધમન્તો ‘‘સમારકસ્સા’’તિ આહ. યેસં પન સિયા ‘‘બ્રહ્મા મહાનુભાવો એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ, દ્વીહિ…પે… દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ, અનુત્તરઞ્ચ ઝાનસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદેતિ, કિં તસ્સાપિ દિટ્ઠાદિં જાનાતી’’તિ, તેસં વિમતિં વિધમન્તો ‘‘સબ્રહ્મકસ્સા’’તિ આહ. તતો યેસં સિયા ‘‘પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકા, કિં તેસમ્પિ દિટ્ઠાદિં જાનાતી’’તિ, તેસં વિમતિં વિધમન્તો ‘‘સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયા’’તિ આહ. એવં ઉક્કટ્ઠાનં દિટ્ઠાદિજાનનભાવં પકાસેત્વા અથ સમ્મુતિદેવે અવસેસમનુસ્સે ચ ઉપાદાય ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન સેસસત્તલોકસ્સ દિટ્ઠાદિજાનનભાવં પકાસેતિ. અયમેત્થ અનુસન્ધિક્કમો. પોરાણા પનાહુ – સદેવકસ્સાતિ દેવતાહિ સદ્ધિં અવસેસલોકસ્સ. સમારકસ્સાતિ મારેન સદ્ધિં અવસેસલોકસ્સ. સબ્રહ્મકસ્સાતિ બ્રહ્મેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકસ્સ. એવં સબ્બેપિ તિભવૂપગે સત્તે તીહાકારેહિ તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા પુન દ્વીહાકારેહિ પરિયાદાતું સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાયાતિ વુત્તં. એવં પઞ્ચહિ પદેહિ તેન તેન આકારેન તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નં હોતીતિ.

દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં. સુતન્તિ સદ્દાયતનં. મુતન્તિ પત્વા ગહેતબ્બતો ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં. વિઞ્ઞાતન્તિ સુખદુક્ખાદિધમ્મારમ્મણં. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપ્પત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં. સબ્બં જાનાતીતિ ઇમિના એતં દસ્સેતિ – યં અપરિમાનાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ‘‘નીલં પીત’’ન્તિઆદિ (ધ. સ. ૬૧૯) રૂપારમ્મણં ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ રૂપારમ્મણં દિસ્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતોતિ તં સબ્બં તથાગતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં જાનાતિ. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ‘‘ભેરિસદ્દો, મુદિઙ્ગસદ્દો’’તિઆદિ સદ્દારમ્મણં સોતદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘મૂલગન્ધો તચગન્ધો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૬૨૪-૬૨૭) ગન્ધારમ્મણં ઘાનદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘મૂલરસો, ખન્ધરસો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૬૨૮-૬૩૧) રસારમ્મણં જિવ્હાદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, ‘‘કક્ખળં, મુદુક’’ન્તિઆદિ (ધ. સ. ૬૪૭-૬૫૦) પથવીધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુભેદં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં કાયદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ફુસિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતોતિ તં સબ્બં તથાગતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં જાનાતિ. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સુખદુક્ખાદિભેદં ધમ્મારમ્મણં મનોદ્વારે આપાથં આગચ્છતિ, અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ધમ્મારમ્મણં વિજાનિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતોતિ તં સબ્બં તથાગતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં જાનાતિ. ઇમસ્સ પન મહાજનસ્સ પરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ. અપરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ. સબ્બં તથાગતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન અપ્પત્તં નામ નત્થીતિ.

૧૨૧. પુન અપરેન પરિયાયેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણભાવસાધનત્થં ન તસ્સાતિ ગાથમાહ. તત્થ ન તસ્સ અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચીતિ તસ્સ તથાગતસ્સ ઇધ ઇમસ્મિં તેધાતુકે લોકે, ઇમસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નકાલે વા પઞ્ઞાચક્ખુના અદ્દિટ્ઠં નામ કિઞ્ચિ અપ્પમત્તકમ્પિ ન અત્થિ ન સંવિજ્જતિ. અત્થીતિ ઇદં વત્તમાનકાલિકં આખ્યાતપદં. ઇમિના પચ્ચુપ્પન્નકાલિકસ્સ સબ્બધમ્મસ્સ ઞાતભાવં દસ્સેતિ. ગાથાબન્ધસુખત્થં પનેત્થ દ-કારો સંયુત્તો. અથો અવિઞ્ઞાતન્તિ એત્થ અથોઇતિ વચનોપાદાને નિપાતો. અવિઞ્ઞાતન્તિ અતીતકાલિકં અવિઞ્ઞાતં નામ કિઞ્ચિ ધમ્મજાતં. નાહોસીતિ પાઠસેસો. અબ્યયભૂતસ્સ અત્થિસદ્દસ્સ ગહણે પાઠસેસં વિનાપિ યુજ્જતિયેવ. ઇમિના અતીતકાલિકસ્સ સબ્બધમ્મસ્સ ઞાતભાવં દસ્સેતિ. અજાનિતબ્બન્તિ અનાગતકાલિકં અજાનિતબ્બં નામ ધમ્મજાતં ન ભવિસ્સતિ, નત્થિ વા. ઇમિના અનાગતકાલિકસ્સ સબ્બધમ્મસ્સ ઞાતભાવં દસ્સેતિ. જાનનકિરિયાવિસેસનમત્તમેવ વા એત્થ અ-કારો. સબ્બં અભિઞ્ઞાસિ યદત્થિ નેય્યન્તિ એત્થ યં તેકાલિકં વા કાલવિમુત્તં વા નેય્યં જાનિતબ્બં કિઞ્ચિ ધમ્મજાતં અત્થિ, તં સબ્બં તથાગતો અભિઞ્ઞાસિ અધિકેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિ પટિવિજ્ઝિ. એત્થ અત્થિસદ્દેન તેકાલિકસ્સ કાલવિમુત્તસ્સ ચ ગહણા અત્થિ-સદ્દો અબ્યયભૂતોયેવ દટ્ઠબ્બો. તથાગતો તેન સમન્તચક્ખૂતિ કાલવસેન ઓકાસવસેન ચ નિપ્પદેસત્તા સમન્તા સબ્બતો પવત્તં ઞાણચક્ખુ અસ્સાતિ સમન્તચક્ખુ. તેન યથાવુત્તેન કારણેન તથાગતો સમન્તચક્ખુ, સબ્બઞ્ઞૂતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિસ્સા ગાથાય પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સાધિતં.

પુન બુદ્ધઞાણાનં વિસયવસેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં દસ્સેતુકામો સમન્તચક્ખૂતિ કેનટ્ઠેન સમન્તચક્ખૂતિઆદિમાહ. તત્થ ગાથાય સમન્તચક્ખૂતિ વુત્તપદે યં તં સમન્તચક્ખુ, તં કેનટ્ઠેન સમન્તચક્ખૂતિ અત્થો. અત્થો પનસ્સ યાવતા દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠોતિઆદીહિ વુત્તોયેવ હોતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્હિ સમન્તચક્ખુ. યથાહ – ‘‘સમન્તચક્ખુ વુચ્ચતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળનિ. ધોતકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩૨). તસ્મિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણટ્ઠે વુત્તે સમન્તચક્ખુટ્ઠો વુત્તોયેવ હોતીતિ. બુદ્ધસ્સેવ ઞાણાનીતિ બુદ્ધઞાણાનિ. દુક્ખે ઞાણાદીનિપિ હિ સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સેવ ભગવતો પવત્તન્તિ, ઇતરેસં પન એકદેસમત્તેનેવ પવત્તન્તિ. સાવકસાધારણાનીતિ પન એકદેસેનાપિ અત્થિતં સન્ધાય વુત્તં. સબ્બો ઞાતોતિ સબ્બો ઞાણેન ઞાતો. અઞ્ઞાતો દુક્ખટ્ઠો નત્થીતિ વુત્તમેવ અત્થં પટિસેધેન વિભાવેતિ. સબ્બો દિટ્ઠોતિ ન કેવલં ઞાતમત્તોયેવ, અથ ખો ચક્ખુના દિટ્ઠો વિય કતો. સબ્બો વિદિતોતિ ન કેવલં દિટ્ઠમત્તોયેવ, અથ ખો પાકટો. સબ્બો સચ્છિકતોતિ ન કેવલં વિદિતોયેવ, અથ ખો તત્થ ઞાણપટિલાભવસેન પચ્ચક્ખીકતો. સબ્બો ફસ્સિતોતિ ન કેવલં સચ્છિકતોયેવ, અથ ખો પુનપ્પુનં યથારુચિ સમુદાચારવસેન ફુટ્ઠોતિ. અથ વા ઞાતો સભાવલક્ખણવસેન. દિટ્ઠો સામઞ્ઞલક્ખણવસેન. વિદિતો રસવસેન. સચ્છિકતો પચ્ચુપટ્ઠાનવસેન. ફસ્સિતો પદટ્ઠાનવસેન. અથ વા ઞાતો ઞાણુપ્પાદવસેન. દિટ્ઠો ચક્ખુપ્પાદવસેન. વિદિતો પઞ્ઞુપ્પાદવસેન. સચ્છિકતો વિજ્જુપ્પાદવસેન. ફસ્સિતો આલોકુપ્પાદવસેન. ‘‘યાવતા દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો, સબ્બો દિટ્ઠો, અદિટ્ઠો દુક્ખટ્ઠો નત્થી’’તિઆદિના નયેન ચ ‘‘યાવતા સદેવકસ્સ લોકસ્સ…પે… અનુવિચરિતં મનસા, સબ્બં ઞાતં, અઞ્ઞાતં નત્થી’’તિઆદિના નયેન ચ વિત્થારો વેદિતબ્બો. પઠમં વુત્તગાથા નિગમનવસેન પુન વુત્તા. તંનિગમનેયેવ હિ કતે ઞાણનિગમનમ્પિ કતમેવ હોતીતિ.

સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સદ્ધમ્મપ્પકાસિનિયા પટિસમ્ભિદામગ્ગ-અટ્ઠકથાય

ઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દિટ્ઠિકથા

૧. અસ્સાદદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૨. ઇદાનિ ઞાણકથાનન્તરં કથિતાય દિટ્ઠિકથાય અનુપુબ્બઅનુવણ્ણના અનુપ્પત્તા. અયઞ્હિ દિટ્ઠિકથા ઞાણકથાય કતઞાણપરિચયસ્સ સમધિગતસમ્માદિટ્ઠિસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિમલવિસોધના સુકરા હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિ ચ સુપરિસુદ્ધા હોતીતિ ઞાણકથાનન્તરં કથિતા. તત્થ કા દિટ્ઠીતિઆદિકા પુચ્છા. કા દિટ્ઠીતિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિઆદિકં પુચ્છિતપુચ્છાય વિસ્સજ્જનં. કથં અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિઆદિકો વિસ્સજ્જિતવિસ્સજ્જનસ્સ વિત્થારનિદ્દેસો, સબ્બાવ તા દિટ્ઠિયો અસ્સાદદિટ્ઠિયોતિઆદિકા દિટ્ઠિસુત્તસંસન્દનાતિ એવમિમે ચત્તારો પરિચ્છેદા. તત્થ પુચ્છાપરિચ્છેદે તાવ કા દિટ્ઠીતિ ધમ્મપુચ્છા, સભાવપુચ્છા. કતિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનીતિ હેતુપુચ્છા પચ્ચયપુચ્છા, કિત્તકાનિ દિટ્ઠીનં કારણાનીતિ અત્થો. કતિ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનીતિ સમુદાચારપુચ્છા વિકારપુચ્છા. દિટ્ઠિયો એવ હિ સમુદાચારવસેન ચિત્તં પરિયોનન્ધન્તિયો ઉટ્ઠહન્તીતિ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનિ નામ હોન્તિ. કતિ દિટ્ઠિયોતિ દિટ્ઠીનં સઙ્ખાપુચ્છા ગણનાપુચ્છા. કતિ દિટ્ઠાભિનિવેસાતિ વત્થુપ્પભેદવસેન આરમ્મણનાનત્તવસેન દિટ્ઠિપ્પભેદપુચ્છા. દિટ્ઠિયો એવ હિ તં તં વત્થું તં તં આરમ્મણં અભિનિવિસન્તિ પરામસન્તીતિ દિટ્ઠિપરામાસાતિ વુચ્ચન્તિ. કતમો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ દિટ્ઠીનં પટિપક્ખપુચ્છા પહાનૂપાયપુચ્છા. દિટ્ઠિકારણાનિ હિ ખન્ધાદીનિ દિટ્ઠિસમુગ્ઘાતેન તાસં કારણાનિ ન હોન્તીતિ તાનિ ચ કારણાનિ સમુગ્ઘાતિતાનિ નામ હોન્તિ. તસ્મા દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ સમ્મા ભુસં હઞ્ઞન્તિ એતેનાતિ દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ વુચ્ચતિ.

ઇદાનિ એતાસં છન્નં પુચ્છાનં કા દિટ્ઠીતિઆદીનિ છ વિસ્સજ્જનાનિ. તત્થ કા દિટ્ઠીતિ વિસ્સજ્જેતબ્બપુચ્છા. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિ વિસ્સજ્જનં. સા પન અનિચ્ચાદિકે વત્થુસ્મિં નિચ્ચાદિવસેન અભિનિવિસતિ પતિટ્ઠહતિ દળ્હં ગણ્હાતીતિ અભિનિવેસો. અનિચ્ચાદિઆકારં અતિક્કમિત્વા નિચ્ચન્તિઆદિવસેન વત્તમાનો પરતો આમસતિ ગણ્હાતીતિ પરામાસો. અથ વા નિચ્ચન્તિઆદિકં પરં ઉત્તમં સચ્ચન્તિ આમસતિ ગણ્હાતીતિ પરામાસો, અભિનિવેસો ચ સો પરામાસો ચાતિ અભિનિવેસપરામાસો. એવંપકારો દિટ્ઠીતિ કિચ્ચતો દિટ્ઠિસભાવં વિસ્સજ્જેતિ. તીણિ સતન્તિ તીણિ સતાનિ, વચનવિપલ્લાસો કતો. કતમો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ પુચ્છં અનુદ્ધરિત્વાવ સોતાપત્તિમગ્ગો દિટ્ઠિટ્ઠાનસમુગ્ઘાતોતિ વિસ્સજ્જનં કતં.

૧૨૩. ઇદાનિ કથં અભિનિવેસપરામાસોતિઆદિ વિત્થારનિદ્દેસો. તત્થ રૂપન્તિ ઉપયોગવચનં. રૂપં અભિનિવેસપરામાસોતિ સમ્બન્ધો. રૂપન્તિ ચેત્થ રૂપુપાદાનક્ખન્ધો કસિણરૂપઞ્ચ. ‘‘એતં મમા’’તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ, ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠિ, ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. એતન્તિ સામઞ્ઞવચનં. તેનેવ ‘‘વેદનં એતં મમ, સઙ્ખારે એતં મમા’’તિ નપુંસકવચનં એકવચનઞ્ચ કતં. એસોતિ પન વત્તબ્બમપેક્ખિત્વા પુલ્લિઙ્ગેકવચનં કતં. એતં મમાતિ તણ્હામઞ્ઞનામૂલિકા દિટ્ઠિ. એસોહમસ્મીતિ માનમઞ્ઞનામૂલિકા દિટ્ઠિ. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિમઞ્ઞના એવ. કેચિ પન ‘‘એતં મમાતિ મમંકારકપ્પના, એસોહમસ્મીતિ અહંકારકપ્પના, એસો મે અત્તાતિ અહંકારમમંકારકપ્પિતો અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, તથા યથાક્કમેનેવ તણ્હામૂલનિવેસો માનપગ્ગાહો, તણ્હામૂલનિવિટ્ઠો માનપગ્ગહિતો, અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, સઙ્ખારાનં દુક્ખલક્ખણાદસ્સનં, સઙ્ખારાનં અનિચ્ચલક્ખણાદસ્સનં, સઙ્ખારાનં તિલક્ખણાદસ્સનહેતુકો અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, દુક્ખે અસુભે ચ સુખં સુભન્તિ વિપલ્લાસગતસ્સ, અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ વિપલ્લાસગતસ્સ, ચતુબ્બિધવિપલ્લાસગતસ્સ ચ અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, પુબ્બેનિવાસઞાણસ્સ આકારકપ્પના, દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ અનાગતપટિલાભકપ્પના, પુબ્બન્તાપરન્તઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ કપ્પનિસ્સિતસ્સ અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, નન્દિયા અતીતમન્વાગમેતિ, નન્દિયા અનાગતં પટિકઙ્ખતિ, પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતિ અત્તાભિનિવેસોતિ ચ, પુબ્બન્તે અઞ્ઞાણહેતુકા દિટ્ઠિ, અપરન્તે અઞ્ઞાણહેતુકા દિટ્ઠિ, પુબ્બન્તાપરન્તે ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞાણહેતુકો અત્તાભિનિવેસો’’તિ ચ એતેસં તિણ્ણં વચનાનં અત્થં વણ્ણયન્તિ.

દિટ્ઠિયો પનેત્થ પઠમં પઞ્ચક્ખન્ધવત્થુકા. તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનવિઞ્ઞાણ- કાયસમ્ફસ્સકાયવેદનાકાયસઞ્ઞાકાયચેતનાકાયતણ્હાકાયવિતક્કવિચારધાતુદસકસિણ- દ્વત્તિંસાકારવત્થુકા દિટ્ઠિયો વુત્તા. દ્વત્તિંસાકારેસુ ચ યત્થ વિસું અભિનિવેસો ન યુજ્જતિ, તત્થ સકલસરીરાભિનિવેસવસેનેવ વિસું અભિનિવેસો વિય કતોતિ વેદિતબ્બં. તતો દ્વાદસાયતનઅટ્ઠારસધાતુએકૂનવીસતિઇન્દ્રિયવસેન યોજના કતા. તીણિ એકન્તલોકુત્તરિન્દ્રિયાનિ ન યોજિતાનિ. ન હિ લોકુત્તરવત્થુકા દિટ્ઠિયો હોન્તિ. સબ્બત્થાપિ ચ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સેસુ ધમ્મેસુ લોકુત્તરે ઠપેત્વા લોકિયા એવ ગહેતબ્બા. અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપઞ્ચ ન ગહેતબ્બમેવ. તતો તેધાતુકવસેન નવવિધભવવસેન ઝાનબ્રહ્મવિહારસમાપત્તિવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગવસેન ચ યોજના કતા. જાતિજરામરણાનં વિસું ગહણે પરિહારો વુત્તનયો એવ. સબ્બાનિ ચેતાનિ રૂપાદિકાનિ જરામરણન્તાનિ અટ્ઠનવુતિસતં પદાનિ ભવન્તિ.

૧૨૪. દિટ્ઠિટ્ઠાનેસુ ખન્ધાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ વીસતિવત્થુકાયપિ સક્કાયદિટ્ઠિયા પઞ્ચન્નં ખન્ધાનંયેવ વત્થુત્તા ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા અત્તાનં સમનુપસ્સમાના સમનુપસ્સન્તિ, સબ્બે તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુયેવ સમનુપસ્સન્તિ, એતેસં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૪૭) વુત્તત્તા ચ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દિટ્ઠીનં કારણં. અવિજ્જાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ અવિજ્જાય અન્ધીકતાનં દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘યાયં, ભન્તે, દિટ્ઠિ ‘અસમ્માસમ્બુદ્ધેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધા’તિ, અયં નુ ખો, ભન્તે, દિટ્ઠિ કિં પટિચ્ચ પઞ્ઞાયતીતિ? મહતી ખો એસા, કચ્ચાન, ધાતુ, યદિદં અવિજ્જાધાતુ. હીનં, કચ્ચાન, ધાતું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ હીના સઞ્ઞા હીના દિટ્ઠી’’તિ (સં. નિ. ૨.૯૭) વચનતો ચ અવિજ્જા દિટ્ઠીનં કારણં. ફસ્સોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ તેન ફસ્સેન ફુટ્ઠસ્સ દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, સમણબ્રાહ્મણા પુબ્બન્તકપ્પિકા પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિનો પુબ્બન્તં આરબ્ભ અનેકવિહિતાનિ અધિવુત્તિપદાનિ અભિવદન્તિ, તદપિ ફસ્સપચ્ચયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૨૩) વચનતો ચ ફસ્સો દિટ્ઠીનં કારણં. સઞ્ઞાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ આકારમત્તગ્ગહણેન અયાથાવસભાવગાહહેતુત્તા સઞ્ઞાય –

‘‘યાનિ ચ તીણિ યાનિ ચ સટ્ઠિ, સમણપ્પવાદસિતાનિ ભૂરિપઞ્ઞ;

સઞ્ઞક્ખરસઞ્ઞનિસ્સિતાનિ, ઓસરણાનિ વિનેય્ય ઓઘતમગા’’તિ. (સુ. નિ. ૫૪૩) –

વચનતો ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦; મહાનિ. ૧૦૯) વચનતો ચ સઞ્ઞા દિટ્ઠીનં કારણં. વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ આકારપરિવિતક્કેન દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો –

‘‘નહેવ સચ્ચાનિ બહૂનિ નાના, અઞ્ઞત્ર સઞ્ઞાય નિચ્ચાનિ લોકે;

તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વા, સચ્ચં મુસાતિ દ્વયધમ્મમાહૂ’’તિ. (સુ. નિ. ૮૯૨) –

વચનતો ચ વિતક્કો દિટ્ઠીનં કારણં. અયોનિસોમનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ અયોનિસો મનસિકારસ્સ અકુસલાનં અસાધારણહેતુત્તા ‘‘તસ્સેવં અયોનિસો મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯) વચનતો ચ અયોનિસો મનસિકારો દિટ્ઠીનં કારણં. પાપમિત્તોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ પાપમિત્તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનેન દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘બાહિરં, ભિક્ખવે, અઙ્ગન્તિ કરિત્વા ન અઞ્ઞં એકઙ્ગમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં મહતો અનત્થાય સંવત્તતિ. યથયિદં, ભિક્ખવે, પાપમિત્તતા’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૧૦) વચનતો ચ પાપમિત્તો દિટ્ઠીનં કારણં. પરતોપિ ઘોસો દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ દુરક્ખાતધમ્મસ્સવનેન દિટ્ઠિઉપ્પત્તિતો ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, હેતૂ દ્વે પચ્ચયા મિચ્છાદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય પરતો ચ ઘોસો અયોનિસો ચ મનસિકારો’’તિ (અ. નિ. ૨.૧૨૬) વચનતો ચ પરતો ઘોસો મિચ્છાદિટ્ઠિકતો મિચ્છાદિટ્ઠિપટિસઞ્ઞુત્તકથા દિટ્ઠીનં કારણં.

ઇદાનિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ પદસ્સ અત્થં વિવરન્તો ખન્ધા હેતુ ખન્ધા પચ્ચયોતિઆદિમાહ. ખન્ધા એવ દિટ્ઠીનં ઉપાદાય, જનકહેતુ ચેવ ઉપત્થમ્ભકપચ્ચયો ચાતિ અત્થો. સમુટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ સમુટ્ઠહન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ એતેનાતિ સમુટ્ઠાનં, કારણન્તિ અત્થો. તેન સમુટ્ઠાનટ્ઠેન, દિટ્ઠિકારણભાવેનાતિ અત્થો.

૧૨૫. ઇદાનિ કિચ્ચભેદેન દિટ્ઠિભેદં દસ્સેન્તો કતમાનિ અટ્ઠારસ દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનાનીતિઆદિમાહ. તત્થ યા દિટ્ઠીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાનં અટ્ઠારસન્નં પદાનં સાધારણં મૂલપદં. યા દિટ્ઠિ, તદેવ દિટ્ઠિગતં, યા દિટ્ઠિ, તદેવ દિટ્ઠિગહનન્તિ સબ્બેહિ સમ્બન્ધો કાતબ્બો. અયાથાવદસ્સનટ્ઠેન દિટ્ઠિ, તદેવ દિટ્ઠીસુ ગતં દસ્સનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિઅન્તોગધત્તાતિ દિટ્ઠિગતં. હેટ્ઠાપિસ્સ અત્થો વુત્તોયેવ. દ્વિન્નં અન્તાનં એકન્તગતત્તાપિ દિટ્ઠિગતં. સા એવ દિટ્ઠિ દુરતિક્કમનટ્ઠેન દિટ્ઠિગહનં તિણગહનવનગહનપબ્બતગહનાનિ વિય. સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન દિટ્ઠિકન્તારં ચોરકન્તારવાળકન્તારનિરુદકકન્તારદુબ્ભિક્ખકન્તારા વિય. ધમ્મસઙ્ગણિયં ‘‘દિટ્ઠિકન્તારો’’તિ સકલિઙ્ગેનેવ આગતં. સમ્માદિટ્ઠિયા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન પટિલોમટ્ઠેન ચ દિટ્ઠિવિસૂકં. મિચ્છાદસ્સનઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં સમ્માદસ્સનં વિનિવિજ્ઝતિ ચેવ વિલોમેતિ ચ. ધમ્મસઙ્ગણિયં (ધ. સ. ૩૯૨, ૧૧૦૫) ‘‘દિટ્ઠિવિસૂકાયિક’’ન્તિ આગતં. કદાચિ સસ્સતસ્સ, કદાચિ ઉચ્છેદસ્સ ગહણતો દિટ્ઠિયા વિરૂપં ફન્દિતન્તિ દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતં. દિટ્ઠિગતિકો હિ એકસ્મિં પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, કદાચિ સસ્સતં અનુસ્સરતિ, કદાચિ ઉચ્છેદં. દિટ્ઠિયેવ અનત્થે સંયોજેતીતિ દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનં. દિટ્ઠિયેવ અન્તોતુદનટ્ઠેન દુન્નીહરણીયટ્ઠેન ચ સલ્લન્તિ દિટ્ઠિસલ્લં. દિટ્ઠિયેવ પીળાકરણટ્ઠેન સમ્બાધોતિ દિટ્ઠિસમ્બાધો. દિટ્ઠિયેવ મોક્ખાવરણટ્ઠેન પલિબોધોતિ દિટ્ઠિપલિબોધો. દિટ્ઠિયેવ દુમ્મોચનીયટ્ઠેન બન્ધનન્તિ દિટ્ઠિબન્ધનં. દિટ્ઠિયેવ દુરુત્તરટ્ઠેન પપાતોતિ દિટ્ઠિપપાતો. દિટ્ઠિયેવ થામગતટ્ઠેન અનુસયોતિ દિટ્ઠાનુસયો. દિટ્ઠિયેવ અત્તાનં સન્તાપેતીતિ દિટ્ઠિસન્તાપો. દિટ્ઠિયેવ અત્તાનં અનુદહતીતિ દિટ્ઠિપરિળાહો. દિટ્ઠિયેવ કિલેસકાયં ગન્થેતીતિ દિટ્ઠિગન્થો. દિટ્ઠિયેવ ભુસં આદિયતીતિ દિટ્ઠુપાદાનં. દિટ્ઠિયેવ ‘‘સચ્ચ’’ન્તિઆદિવસેન અભિનિવિસતીતિ દિટ્ઠાભિનિવેસો. દિટ્ઠિયેવ ઇદં પરન્તિ આમસતિ, પરતો વા આમસતીતિ દિટ્ઠિપરામાસો.

૧૨૬. ઇદાનિ રાસિવસેન સોળસ દિટ્ઠિયો ઉદ્દિસન્તો કતમા સોળસ દિટ્ઠિયોતિઆદિમાહ. તત્થ સુખસોમનસ્સસઙ્ખાતે અસ્સાદે દિટ્ઠિ અસ્સાદદિટ્ઠિ. અત્તાનં અનુગતા દિટ્ઠિ અત્તાનુદિટ્ઠિ. નત્થીતિ પવત્તત્તા વિપરીતા દિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠિ. સતિ કાયે દિટ્ઠિ, સન્તી વા કાયે દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ. કાયોતિ ચેત્થ ખન્ધપઞ્ચકં, ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતો સક્કાયો વત્થુ પતિટ્ઠા એતિસ્સાતિ સક્કાયવત્થુકા. સસ્સતન્તિ પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિ. ઉચ્છેદોતિ પવત્તા દિટ્ઠિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. સસ્સતાદિઅન્તં ગણ્હાતીતિ અન્તગ્ગાહિકા, અન્તગ્ગાહો વા અસ્સા અત્થીતિ અન્તગ્ગાહિકા. અતીતસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં અનુગતા દિટ્ઠિ પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિ. અનાગતસઙ્ખાતં અપરન્તં અનુગતા દિટ્ઠિ અપરન્તાનુદિટ્ઠિ. અનત્થે સંયોજેતીતિ સઞ્ઞોજનિકા. અહઙ્કારવસેન અહન્તિ ઉપ્પન્નેન માનેન દિટ્ઠિયા મૂલભૂતેન વિનિબન્ધા ઘટિતા ઉપ્પાદિતા દિટ્ઠિ અહન્તિ માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. તથા મમઙ્કારવસેન મમન્તિ ઉપ્પન્નેન માનેન વિનિબન્ધા દિટ્ઠિ મમન્તિ માનવિનિબન્ધા દિટ્ઠિ. અત્તનો વદનં કથનં અત્તવાદો, તેન પટિસઞ્ઞુત્તા બદ્ધા દિટ્ઠિ અત્તવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. અત્તાનં લોકોતિ વદનં કથનં લોકવાદો, તેન પટિસઞ્ઞુત્તા દિટ્ઠિ લોકવાદપટિસંયુત્તા દિટ્ઠિ. ભવો વુચ્ચતિ સસ્સતં, સસ્સતવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ ભવદિટ્ઠિ. વિભવો વુચ્ચતિ ઉચ્છેદો, ઉચ્છેદવસેન ઉપ્પજ્જનદિટ્ઠિ વિભવદિટ્ઠિ.

૧૨૭-૧૨૮. ઇદાનિ તીણિ સતં દિટ્ઠાભિનિવેસે નિદ્દિસિતુકામો કતમે તીણિ સતં દિટ્ઠાભિનિવેસાતિ પુચ્છિત્વા તે અવિસ્સજ્જેત્વાવ વિસું વિસું અભિનિવેસવિસ્સજ્જનેનેવ તે વિસ્સજ્જેતુકામો અસ્સાદદિટ્ઠિયા, કતિહાકારેહિ અભિનિવેસો હોતીતિઆદિના નયેન સોળસન્નં દિટ્ઠીનં અભિનિવેસાકારગણનં પુચ્છિત્વા પુન અસ્સાદદિટ્ઠિયા પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતીતિ તાસં સોળસન્નં દિટ્ઠીનં અભિનિવેસાકારગણનં વિસ્સજ્જેત્વા પુન તાનિ ગણનાનિ વિસ્સજ્જેન્તો અસ્સાદદિટ્ઠિયા કતમેહિ પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ અભિનિવેસો હોતીતિઆદિમાહ. તત્થ રૂપં પટિચ્ચાતિ રૂપક્ખન્ધં પટિચ્ચ. ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સન્તિ ‘‘અયં મે કાયો ઈદિસો’’તિ રૂપસમ્પદં નિસ્સાય ગેહસિતં રાગસમ્પયુત્તં સુખં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. હેટ્ઠા વુત્તેનટ્ઠેન સુખઞ્ચ સોમનસ્સઞ્ચ. તંયેવ રૂપસ્સ અસ્સાદોતિ રૂપનિસ્સયો અસ્સાદો. તઞ્હિ સુખં તણ્હાવસેન અસ્સાદીયતિ ઉપભુઞ્જીયતીતિ અસ્સાદો. અભિનિવેસપરામાસો દિટ્ઠીતિ સો અસ્સાદો સસ્સતોતિ વા ઉચ્છિજ્જિસ્સતીતિ વા સસ્સતં વા ઉચ્છિજ્જમાનં વા અત્તાનં સુખિતં કરોતીતિ વા અભિનિવેસપરામાસો હોતિ. તસ્મા યા ચ દિટ્ઠિ યો ચ અસ્સાદોતિ અસ્સાદસ્સ દિટ્ઠિભાવાભાવેપિ અસ્સાદં વિના સા દિટ્ઠિ ન હોતીતિ કત્વા ઉભયમ્પિ સમુચ્ચિતં. અસ્સાદદિટ્ઠીતિ અસ્સાદે પવત્તા દિટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ નાનાસુત્તેહિ સંસન્દેત્વા મિચ્છાદિટ્ઠિં મિચ્છાદિટ્ઠિકઞ્ચ ગરહિતુકામો અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠીતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠિવિપત્તીતિ સમ્માદિટ્ઠિવિનાસકમિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્ખાતદિટ્ઠિયા વિપત્તિ. દિટ્ઠિવિપન્નોતિ વિપન્ના વિનટ્ઠા સમ્માદિટ્ઠિ અસ્સાતિ દિટ્ઠિવિપન્નો, વિપન્નદિટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિયા વા વિપન્નો વિનટ્ઠોતિ દિટ્ઠિવિપન્નો. ન સેવિતબ્બો ઉપસઙ્કમનેન. ન ભજિતબ્બો ચિત્તેન. ન પયિરુપાસિતબ્બો ઉપસઙ્કમિત્વા નિસીદનેન. તં કિસ્સ હેતૂતિ ‘‘તં સેવનાદિકં કેન કારણેન ન કાતબ્બ’’ન્તિ તસ્સ કારણપુચ્છા. દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકાતિ કારણવિસ્સજ્જનં. યસ્મા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા, તસ્મા તં સેવનાદિકં ન કાતબ્બન્તિ અત્થો. દિટ્ઠિયા રાગોતિ ‘‘સુન્દરા મે દિટ્ઠી’’તિ દિટ્ઠિં આરબ્ભ દિટ્ઠિયા ઉપ્પજ્જનરાગો. દિટ્ઠિરાગરત્તોતિ તેન દિટ્ઠિરાગેન રઙ્ગેન રત્તં વત્થં વિય રત્તો. ન મહપ્ફલન્તિ વિપાકફલેન. ન મહાનિસંસન્તિ નિસ્સન્દફલેન.

પુરિસપુગ્ગલસ્સાતિ પુરિસસઙ્ખાતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. લોકિયવોહારેન હિ પુરિ વુચ્ચતિ સરીરં, તસ્મિં પુરિસ્મિં સેતિ પવત્તતીતિ પુરિસો, પું વુચ્ચતિ નિરયો, તં પું ગલતિ ગચ્છતીતિ પુગ્ગલો. યેભુય્યેન હિ સત્તા સુગતિતો ચુતા દુગ્ગતિયંયેવ નિબ્બત્તન્તિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં ન મહપ્ફલત્તં કેન કારણેન હોતિ. દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકાતિ યસ્મા અસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા, તસ્મા ન મહપ્ફલં હોતીતિ અત્થો. દ્વેવ ગતિયોતિ પઞ્ચસુ ગતીસુ દ્વેવ ગતિયો. વિપજ્જમાનાય દિટ્ઠિયા નિરયો. સમ્પજ્જમાનાય તિરચ્છાનયોનિ. યઞ્ચેવ કાયકમ્મન્તિ સકલિઙ્ગધારણપટિપદાનુયોગઅભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્માદિ કાયકમ્મં. યઞ્ચ વચીકમ્મન્તિ સકસમયપરિયાપુણનસજ્ઝાયનદેસનાસમાદપનાદિ વચીકમ્મં. યઞ્ચ મનોકમ્મન્તિ ઇધલોકચિન્તાપટિસંયુત્તઞ્ચ પરલોકચિન્તાપટિસંયુત્તઞ્ચ કતાકતચિન્તાપટિસંયુત્તઞ્ચ મનોકમ્મં. તિણકટ્ઠધઞ્ઞબીજેસુ સત્તદિટ્ઠિસ્સ દાનાનુપ્પદાનપટિગ્ગહણપરિભોગેસુ ચ કાયવચીમનોકમ્માનિ. યથાદિટ્ઠીતિ યા અયં દિટ્ઠિ, તસ્સાનુરૂપં. સમત્તન્તિ પરિપુણ્ણં. સમાદિન્નન્તિ ગહિતં.

અટ્ઠકથાયં પન વુત્તં – તદેતં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં, દિટ્ઠિસહજાતકાયકમ્મં, દિટ્ઠાનુલોમિકકાયકમ્મન્તિ તિવિધં હોતિ. તત્થ ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ યં એવં દિટ્ઠિકસ્સ સતો પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનમિચ્છાચારસઙ્ખાતં કાયકમ્મં, ઇદં યથાદિટ્ઠિયં ઠિતકાયકમ્મં નામ. ‘‘પાણં હનતો અદિન્નં આદિયતો મિચ્છાચરતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ યં ઇમાય દિટ્ઠિયા ઇમિના દસ્સનેન સહજાતં કાયકમ્મં, ઇદં દિટ્ઠિસહજાતકાયકમ્મં નામ. તદેવ પન સમત્તં સમાદિન્નં ગહિતં પરામટ્ઠં દિટ્ઠાનુલોમિકકાયકમ્મં નામ. વચીકમ્મમનોકમ્મેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન મુસા ભણતો પિસુણં ભણતો ફરુસં ભણતો સમ્ફં પલપતો અભિજ્ઝાલુનો બ્યાપન્નચિત્તસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ સતો નત્થિ તતોનિદાનં પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમોતિ યોજના કાતબ્બા. લિઙ્ગધારણાદિપરિયાપુણનાદિલોકચિન્તાદિવસેન વુત્તનયો ચેત્થ સુન્દરો.

ચેતનાદીસુ દિટ્ઠિસહજાતા ચેતના ચેતના નામ. દિટ્ઠિસહજાતા પત્થના પત્થના નામ. ચેતનાપત્થનાનં વસેન ચિત્તટ્ઠપના પણિધિ નામ. તેહિ પન ચેતનાદીહિ સમ્પયુત્તા ફસ્સાદયો સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્ના ધમ્મા સઙ્ખારા નામ. અનિટ્ઠાયાતિઆદીહિ દુક્ખમેવ વુત્તં. દુક્ખઞ્હિ સુખકામેહિ સત્તેહિ ન એસિતત્તા અનિટ્ઠં. અપ્પિયત્તા અકન્તં. મનસ્સ અવડ્ઢનતો, મનસિ અવિસપ્પનતો ચ અમનાપં. આયતિં અભદ્દતાય અહિતં. પીળનતો દુક્ખન્તિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં એવં સંવત્તનં કેન કારણેન હોતીતિ અત્થો. ઇદાનિસ્સ કારણં દિટ્ઠિ હિસ્સ પાપિકાતિ. યસ્મા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિટ્ઠિ પાપિકા લામકા, તસ્મા એવં સંવત્તતીતિ અત્થો. અલ્લાય પથવિયા નિક્ખિત્તન્તિ ઉદકેન તિન્તાય ભૂમિયા રોપિતં. પથવીરસં આપોરસન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને પથવિયા ચ સમ્પદં આપસ્સ ચ સમ્પદં. બીજનિક્ખિત્તટ્ઠાને હિ ન સબ્બા પથવી ન સબ્બો આપો ચ બીજં ફલં ગણ્હાપેતિ. યો પન તેસં પદેસો બીજં ફુસતિ, સોયેવ બીજં ફલં ગણ્હાપેતિ. તસ્મા બીજપોસનાય પચ્ચયભૂતોયેવ સો પદેસો પથવીરસો આપોરસોતિ વેદિતબ્બો. રસસદ્દસ્સ હિ સમ્પત્તિ ચ અત્થો. યથાહ ‘‘કિચ્ચસમ્પત્તિઅત્થેન રસો નામ પવુચ્ચતી’’તિ. લોકે ચ ‘‘સુરસો ગન્ધબ્બો’’તિ વુત્તે સુસમ્પન્નો ગન્ધબ્બોતિ અત્થો ઞાયતિ. ઉપાદિયતીતિ ગણ્હાતિ. યો હિ પદેસો પચ્ચયો હોતિ, તં પચ્ચયં લભમાનં બીજં તં ગણ્હાતિ નામ. સબ્બં તન્તિ સબ્બં તં રસજાતં. તિત્તકત્તાયાતિ સો પથવીરસો આપોરસો ચ અતિત્તકો સમાનોપિ તિત્તકં બીજં નિસ્સાય નિમ્બરુક્ખાદીનં તેસં ફલાનઞ્ચ તિત્તકભાવાય સંવત્તતિ. કટુકત્તાયાતિ ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં.

‘‘વણ્ણગન્ધરસૂપેતો, અમ્બોયં અહુવા પુરે;

તમેવ પૂજં લભમાનો, કેનમ્બો કટુકપ્ફલો’’તિ. (જા. ૧.૨.૭૧) –

આગતટ્ઠાને વિય હિ ઇધાપિ તિત્તકમેવ અપ્પિયટ્ઠેન કટુકન્તિ વેદિતબ્બં. અસાતત્તાયાતિ અમધુરભાવાય. અસાદુત્તાયાતિપિ પાઠો, અસાદુભાવાયાતિ અત્થો. સાદૂતિ હિ મધુરં. બીજં હિસ્સાતિ અસ્સ નિમ્બાદિકસ્સ બીજં. એવમેવન્તિ એવં એવં. યસ્મા સુખા વેદના પરમો અસ્સાદો, તસ્મા મિચ્છાદિટ્ઠિયા દુક્ખવેદનાવસેન આદીનવો દસ્સિતોતિ. પુન અટ્ઠારસભેદેન દિટ્ઠિયા આદીનવં દસ્સેતું અસ્સાદદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠીતિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવ. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ આકારેહિ પરિયુટ્ઠિતચિત્તસ્સ સઞ્ઞોગોતિ દિટ્ઠિયા એવ સંસારે બન્ધનં દસ્સેતિ.

૧૨૯. યસ્મા પન દિટ્ઠિભૂતાનિપિ સઞ્ઞોજનાનિ અત્થિ અદિટ્ઠિભૂતાનિપિ, તસ્મા તં પભેદં દસ્સેન્તો અત્થિ સઞ્ઞોજનાનિ ચેવાતિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા કામરાગસઞ્ઞોજનસ્સેવ અનુનયસઞ્ઞોજનન્તિ આગતટ્ઠાનમ્પિ અત્થિ, તસ્મા અનુનયસઞ્ઞોજનન્તિ વુત્તં. કામરાગભાવં અપ્પત્વા પવત્તં લોભં સન્ધાય એતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સેસખન્ધાયતનાદિમૂલકેસુપિ વારેસુ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. વેદનાપરમત્તા ચ અસ્સાદસ્સ વેદનાપરિયોસાના એવ દેસના કતા. સઞ્ઞાદયો ન ગહિતા. ઇમેહિ પઞ્ચતિંસાય આકારેહીતિ પઞ્ચક્ખન્ધા અજ્ઝત્તિકાયતનાદીનિ પઞ્ચ છક્કાનિ ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચતિંસ વત્થૂનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નઅસ્સાદારમ્મણવસેન પઞ્ચતિંસાય આકારેહિ.

અસ્સાદદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્તાનુદિટ્ઠિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૦. અત્તાનુદિટ્ઠિયં અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. યસ્સ હિ ખન્ધધાતુઆયતનસચ્ચપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયવિરહિતત્તા અત્તાનુદિટ્ઠિપટિસેધકરો નેવ આગમો, પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બસ્સ અનધિગતત્તા ન ચ અધિગમો અત્થિ, સો આગમાધિગમાનં અભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. સુતન્તિ હિ બુદ્ધવચનાગમો ચ સુતફલત્તા હેતુવોહારવસેન અધિગમો ચ, તં સુતં અસ્સ અત્થીતિ સુતવા, ન સુતવા અસ્સુતવા. સ્વાયં –

પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ.

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. યથાહ – ‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપ્પેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિદય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગ્ગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુતા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જના’’તિ (મહાનિ. ૯૪). પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમુદાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જના, પુથુ વા અયં, વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિપિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ દ્વીહિ પદેહિ યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. –

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

અરિયાનં અદસ્સાવીતિઆદીસુ અરિયાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન અરણીયતો બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વુચ્ચન્તિ, બુદ્ધા એવ વા ઇધ અરિયા. યથાહ – ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… તથાગતો અરિયોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮).

સપ્પુરિસાતિ એત્થ પન પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ ‘‘સપ્પુરિસા’’તિ વેદિતબ્બા. તે હિ લોકુત્તરગુણયોગેન સોભના પુરિસાતિ સપ્પુરિસા. સબ્બેયેવ વા એતે દ્વેધાપિ વુત્તા. બુદ્ધાપિ હિ અરિયા ચ સપ્પુરિસા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધસાવકાપિ. યથાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો, કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતિ;