૩. બોજ્ઝઙ્ગકથા

બોજ્ઝઙ્ગકથાવણ્ણના

૧૭. ઇદાનિ સચ્ચપ્પટિવેધસિદ્ધં બોજ્ઝઙ્ગવિસેસં દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય બોજ્ઝઙ્ગકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. કિં વુત્તં હોતિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૮૨) – યા હિ અયં ધમ્મસામગ્ગી, યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા બોધીતિ વુચ્ચતિ, બુજ્ઝતીતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય વુટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ – ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૮; દી. નિ. ૩.૧૪૩). તસ્સા ધમ્મસામગ્ગીસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ યથાવુત્તપ્પકારાય એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો બોધીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં અત્થો અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તો.

બોજ્ઝઙ્ગત્થનિદ્દેસે બોધાય સંવત્તન્તીતિ બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ. કસ્સ બુજ્ઝનત્થાય? મગ્ગફલેહિ નિબ્બાનસ્સ પચ્ચવેક્ખણાય કતકિચ્ચસ્સ બુજ્ઝનત્થાય, મગ્ગેન વા કિલેસનિદ્દાતો પબુજ્ઝનત્થાય ફલેન પબુદ્ધભાવત્થાયાપીતિ વુત્તં હોતિ. બલવવિપસ્સનાયપિ બોજ્ઝઙ્ગા બોધાય સંવત્તન્તિ. તસ્મા અયં વિપસ્સનામગ્ગફલબોજ્ઝઙ્ગાનં સાધારણત્થો. તીસુપિ હિ ઠાનેસુ બોધાય નિબ્બાનપટિવેધાય સંવત્તન્તિ. એતેન બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતિ. બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિઆદીહિ પઞ્ચહિ ચતુક્કેહિ વુત્તાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તં. અપિ ચ બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાનં સકિચ્ચકરણે સમત્થભાવદસ્સનત્થં કત્તુનિદ્દેસો. બુજ્ઝનટ્ઠેનાતિ સકિચ્ચકરણસમત્થત્તેપિ સતિ કત્તુનો અભાવદસ્સનત્થં ભાવનિદ્દેસો. બોધેન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય બુજ્ઝન્તાનં યોગીનં પયોજકત્તા બોજ્ઝઙ્ગાનં હેતુકત્તુનિદ્દેસો. બોધનટ્ઠેનાતિ પઠમં વુત્તનયેનેવ પયોજકહેતુકત્તુના ભાવનિદ્દેસો. એતેહિ બોધિયા અઙ્ગા બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતિ. બોધિપક્ખિયટ્ઠેનાતિ બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધીતિ લદ્ધનામસ્સ યોગિસ્સ પક્ખે ભવત્તા. અયમેતેસં યોગિનો ઉપકારકત્તનિદ્દેસો. એતેહિ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતિ. બુદ્ધિલભનટ્ઠેનાતિઆદિકે છક્કે બુદ્ધિલભનટ્ઠેનાતિ યોગાવચરેન બુદ્ધિયા પાપુણનટ્ઠેન. રોપનટ્ઠેનાતિ સત્તાનં પતિટ્ઠાપનટ્ઠેન. પાપનટ્ઠેનાતિ પતિટ્ઠાપિતાય નિટ્ઠાપનટ્ઠેન. ઇમે વિપસ્સનાબોજ્ઝઙ્ગા પતિ-અભિ-સં-ઇતિ તીહિ ઉપસગ્ગેહિ વિસેસિતા મગ્ગફલબોજ્ઝઙ્ગાતિ વદન્તિ. સબ્બેસમ્પિ ધમ્મવોહારેન નિદ્દિટ્ઠાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

મૂલમૂલકાદિદસકવણ્ણના

૧૮. મૂલટ્ઠેનાતિઆદિકે મૂલમૂલકે દસકે મૂલટ્ઠેનાતિ વિપસ્સનાદીસુ પુરિમા પુરિમા બોજ્ઝઙ્ગા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં બોજ્ઝઙ્ગાનઞ્ચ સહજાતધમ્માનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ મૂલટ્ઠેન. મૂલચરિયટ્ઠેનાતિ મૂલં હુત્વા ચરિયા પવત્તિ મૂલચરિયા. તેન મૂલચરિયટ્ઠેન, મૂલં હુત્વા પવત્તનટ્ઠેનાતિ અત્થો. મૂલપરિગ્ગહટ્ઠેનાતિ તે એવ બોજ્ઝઙ્ગા આદિતો પભુતિ ઉપ્પાદનત્થાય પરિગય્હમાનત્તા પરિગ્ગહા, મૂલાનિયેવ પરિગ્ગહા મૂલપરિગ્ગહા. તેન મૂલપરિગ્ગહટ્ઠેન. તે એવ અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિવારવસેન પરિવારટ્ઠેન. ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિપૂરણટ્ઠેન. નિટ્ઠં પાપુણનવસેન પરિપાકટ્ઠેન. તે એવ મૂલાનિ ચ છબ્બિધા પભેદભિન્નત્તા પટિસમ્ભિદા ચાતિ મૂલપટિસમ્ભિદા. તેન મૂલપટિસમ્ભિદટ્ઠેન. મૂલપટિસમ્ભિદાપાપનટ્ઠેનાતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનાનુયુત્તસ્સ યોગિનો તં મૂલપટિસમ્ભિદં પાપનટ્ઠેન. તસ્સેવ યોગિનો તસ્સા મૂલપટિસમ્ભિદાય વસીભાવટ્ઠેન. સેસેસુપિ ઈદિસેસુ પુગ્ગલવોહારેસુ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. મૂલપટિસમ્ભિદાય વસીભાવપ્પત્તાનમ્પીતિ ઈદિસેસુપિ નિટ્ઠાવચનેસુ ફલબોજ્ઝઙ્ગાતિ વેદિતબ્બં. વસીભાવં પત્તાનન્તિપિ પાઠો.

મૂલમૂલકદસકં નિટ્ઠિતં.

સેસેસુપિ હેતુમૂલકાદીસુ નવસુ દસકેસુ ઇમિનાવ નયેન સાધારણવચનાનં અત્થો વેદિતબ્બો. અસાધારણેસુ પન યથાવુત્તા એવ બોજ્ઝઙ્ગા યથાવુત્તાનં ધમ્માનં જનકત્તા હેતૂ નામ હોન્તિ. ઉપત્થમ્ભકત્તા પચ્ચયા નામ. તે એવ તદઙ્ગસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિવિસુદ્ધિભૂતત્તા વિસુદ્ધિ નામ. વજ્જવિરહિતત્તા અનવજ્જા નામ. ‘‘સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા નેક્ખમ્મ’’ન્તિ વચનતો નેક્ખમ્મં નામ. કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા તદઙ્ગવિમુત્તિઆદિવસેન વિમુત્તિ નામ. મગ્ગફલબોજ્ઝઙ્ગા વિસયીભૂતેહિ આસવેહિ વિરહિતત્તા અનાસવા. તિવિધાપિ બોજ્ઝઙ્ગા કિલેસેહિ સુઞ્ઞત્તા તદઙ્ગવિવેકાદિવસેન વિવેકા. વિપસ્સનામગ્ગબોજ્ઝઙ્ગા પરિચ્ચાગવોસગ્ગત્તા પક્ખન્દનવોસગ્ગત્તા ચ વોસગ્ગા. ફલબોજ્ઝઙ્ગા પક્ખન્દનવોસગ્ગત્તા વોસગ્ગા.

૧૯. મૂલટ્ઠં બુજ્ઝન્તીતિઆદયો એકેકપદવસેન નિદ્દિટ્ઠા નવ દસકા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. વસીભાવપ્પત્તાનન્તિ પદં પન વત્તમાનવચનાભાવેન ન યોજિતં. પરિગ્ગહટ્ઠાદયો અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તત્થા.

૨૦. પુન થેરો અત્તના દેસિતં સુત્તન્તં ઉદ્દિસિત્વા તસ્સ નિદ્દેસવસેન બોજ્ઝઙ્ગવિધિં દસ્સેતુકામો એકં સમયન્તિઆદિકં નિદાનં વત્વા સુત્તન્તં તાવ ઉદ્દિસિ. અત્તના દેસિતસુત્તત્તા એવ ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ ન વુત્તં. આયસ્મા સારિપુત્તોતિ પનેત્થ દેસકબ્યત્તિભાવત્થં અત્તાનં પરં વિય કત્વા વુત્તં. ઈદિસઞ્હિ વચનં લોકે ગન્થેસુ પયુજ્જન્તિ. પુબ્બણ્હસમયન્તિ સકલં પુબ્બણ્હસમયં. અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે હોતીતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ એવઞ્ચે મય્હં હોતિ. અપ્પમાણોતિ મે હોતીતિ અપ્પમાણોતિ એવં મે હોતિ. સુસમારદ્ધોતિ મે હોતીતિ સુટ્ઠુ પરિપુણ્ણોતિ એવં મે હોતિ. તિટ્ઠન્તન્તિ નિબ્બાનારમ્મણે પવત્તિવસેન તિટ્ઠન્તં. ચવતીતિ નિબ્બાનારમ્મણતો અપગચ્છતિ. સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો.

રાજમહામત્તસ્સાતિ રઞ્ઞો મહાઅમચ્ચસ્સ, મહતિયા વા ભોગમત્તાય ભોગપ્પમાણેન સમન્નાગતસ્સ. નાનારત્તાનન્તિ નાનારઙ્ગરત્તાનં, પૂરણત્થે સામિવચનં, નાનારત્તેહીતિ અત્થો. દુસ્સકરણ્ડકોતિ દુસ્સપેળા. દુસ્સયુગન્તિ વત્થયુગલં. પારુપિતુન્તિ અચ્છાદેતું. ઇમસ્મિં સુત્તન્તે થેરસ્સ ફલબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. યદા હિ થેરો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સીસં કત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તદા ઇતરે તદન્વયા હોન્તિ. યદા ધમ્મવિચયાદીસુ અઞ્ઞતરં, તદા સેસાપિ તદન્વયા હોન્તીતિ એવં ફલસમાપત્તિયા અત્તનો ચિણ્ણવસીભાવં દસ્સેન્તો થેરો ઇમં સુત્તન્તં કથેસીતિ.

સુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૨૧. કથં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગોતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સીસં કત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સ અઞ્ઞેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ વિજ્જમાનેસુ એવં અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો હોતીતિ ઇતિ ચે પવત્તસ્સ કથં સો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો હોતીતિ અત્થો. યાવતા નિરોધૂપટ્ઠાતીતિ યત્તકેન કાલેન નિરોધો ઉપટ્ઠાતિ, યત્તકે કાલે આરમ્મણતો નિબ્બાનં ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. યાવતા અચ્ચીતિ યત્તકેન પરિમાણેન જાલા. કથં અપ્પમાણો ઇતિ ચે હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગોતિ ન અપ્પમાણેપિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગે વિજ્જમાને એવં અયં અપ્પમાણો હોતીતિ ઇતિ ચે પવત્તસ્સ સો અપ્પમાણો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો કથં હોતીતિ અત્થો. પમાણબદ્ધાતિ કિલેસા ચ પરિયુટ્ઠાના ચ પોનોભવિકસઙ્ખારા ચ પમાણબદ્ધા નામ હોન્તિ. ‘‘રાગોપમાણકરણો, દોસો પમાણકરણો, મોહો પમાણકરણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૯) વચનતો રાગાદયો યસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ, ‘‘અયં એત્તકો’’તિ તસ્સ પમાણકરણતો પમાણં નામ. તસ્મિં પમાણે બદ્ધા પટિબદ્ધા આયત્તાતિ કિલેસાદયો પમાણબદ્ધા નામ હોન્તિ. કિલેસાતિ અનુસયભૂતા, પરિયુટ્ઠાનાતિ સમુદાચારપ્પત્તકિલેસા. સઙ્ખારા પોનોભવિકાતિ પુનપ્પુનં ભવકરણં પુનભવો, પુનભવો સીલમેતેસન્તિ પોનભવિકા, પોનભવિકા એવ પોનોભવિકા. કુસલાકુસલકમ્મસઙ્ખાતા સઙ્ખારા. અપ્પમાણોતિ વુત્તપ્પકારસ્સ પમાણસ્સ અભાવેન અપ્પમાણો. મગ્ગફલાનમ્પિ અપ્પમાણત્તા તતો વિસેસનત્થં અચલટ્ઠેન અસઙ્ખતટ્ઠેનાતિ વુત્તં. ભઙ્ગાભાવતો અચલો, પચ્ચયાભાવતો અસઙ્ખતો. યો હિ અચલો અસઙ્ખતો ચ, સો અતિવિય પમાણવિરહિતો હોતિ.

કથં સુસમારદ્ધો ઇતિ ચે હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગોતિ અનન્તરં વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. વિસમાતિ સયઞ્ચ વિસમત્તા, વિસમસ્સ ચ ભાવસ્સ હેતુત્તા વિસમા. સમધમ્મોતિ સન્તટ્ઠેન પણીતટ્ઠેન સમો ધમ્મો. પમાણાભાવતો સન્તો. ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) વચનતો સબ્બધમ્મુત્તમટ્ઠેન પણીતો. તસ્મિં સમધમ્મોતિ વુત્તે સુસમે આરદ્ધો સુસમારદ્ધો. આવજ્જિતત્તાતિ ફલસમાપત્તિયા પવત્તકાલં સન્ધાય વુત્તં. અનુપ્પાદાદિસઙ્ખાતે નિબ્બાને મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ ઉપ્પન્નત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તિટ્ઠતીતિ પવત્તતિ. ઉપ્પાદાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનિ. સેસબોજ્ઝઙ્ગમૂલકેસુપિ વારેસુ એસેવ નયો.

બોજ્ઝઙ્ગકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.