૪. મેત્તાકથા

મેત્તાકથાવણ્ણના

૨૨. ઇદાનિ બોજ્ઝઙ્ગકથાનન્તરં કથિતાય બોજ્ઝઙ્ગકથાગતિયા સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય મેત્તાકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ આસેવિતાયાતિ આદરેન સેવિતાય. ભાવિતાયાતિ વડ્ઢિતાય. બહુલીકતાયાતિ પુનપ્પુનં કતાય. યાનીકતાયાતિ યુત્તયાનસદિસાય કતાય. વત્થુકતાયાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતાય. અનુટ્ઠિતાયાતિ પચ્ચુપટ્ઠિતાય. પરિચિતાયાતિ સમન્તતો ચિતાય ઉપચિતાય. સુસમારદ્ધાયાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધાય સુકતાય. આનિસંસાતિ ગુણા. પાટિકઙ્ખાતિ પટિકઙ્ખિતબ્બા ઇચ્છિતબ્બા. સુખં સુપતીતિ યથા સેસજના સમ્પરિવત્તમાના કાકચ્છમાના દુક્ખં સુપન્તિ, એવં અસુપિત્વા સુખં સુપતિ. નિદ્દં ઓક્કન્તોપિ સમાપત્તિં સમાપન્નો વિય હોતિ. સુખં પટિબુજ્ઝતીતિ યથા અઞ્ઞે નિત્થુનન્તા વિજમ્ભન્તા સમ્પરિવત્તન્તા દુક્ખં પટિબુજ્ઝન્તિ, એવં અપટિબુજ્ઝિત્વા વિકસમાનમિવ પદુમં સુખં નિબ્બિકારં પટિબુજ્ઝતિ. ન પાપકં સુપિનં પસ્સતીતિ સુપિનં પસ્સન્તોપિ ભદ્દકમેવ સુપિનં પસ્સતિ. ચેતિયં વન્દન્તો વિય પૂજં કરોન્તો વિય ધમ્મં સુણન્તો વિય ચ હોતિ. યથા પનઞ્ઞે અત્તાનં ચોરેહિ પરિવારિતં વિય વાળેહિ ઉપદ્દુતં વિય પપાતે પતન્તં વિય ચ પસ્સન્તિ, ન એવં પાપકં સુપિનં પસ્સતિ. મનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ ઉરે આમુત્તમુત્તાહારો વિય સીસે પિળન્ધમાલા વિય ચ મનુસ્સાનં પિયો હોતિ મનાપો. અમનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ યથેવ ચ મનુસ્સાનં, એવં અમનુસ્સાનમ્પિ પિયો હોતિ. દેવતા રક્ખન્તીતિ પુત્તમિવ માતાપિતરો દેવતા રક્ખન્તિ. નાસ્સ અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતીતિ મેત્તાવિહારિસ્સ કાયે અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા ન કમતિ ન પવિસતિ, નાસ્સ કાયં વિકોપેતીતિ વુત્તં હોતિ. તુવટં ચિત્તં સમાધિયતીતિ મેત્તાવિહારિનો ખિપ્પમેવ ચિત્તં સમાધિયતિ, નત્થિ તસ્સ દન્ધાયિતત્તં. મુખવણ્ણો વિપ્પસીદતીતિ બન્ધના પમુત્તતાલપક્કં વિય ચસ્સ વિપ્પસન્નવણ્ણં મુખં હોતિ. અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતીતિ મેત્તાવિહારિનો સમ્મોહમરણં નામ નત્થિ, અસમ્મૂળ્હો નિદ્દં ઓક્કમન્તો વિય કાલં કરોતિ. ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તોતિ મેત્તાસમાપત્તિતો ઉત્તરિં અરહત્તં અધિગન્તું અસક્કોન્તો ઇતો ચવિત્વા સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય બ્રહ્મલોકૂપગો હોતીતિ બ્રહ્મલોકં ઉપપજ્જતીતિ અત્થો.

મેત્તાનિદ્દેસે અનોધિસો ફરણાતિ ઓધિ મરિયાદા, ન ઓધિ અનોધિ. તતો અનોધિસો, અનોધિતોતિ અત્થો, નિપ્પદેસતો ફુસનાતિ વુત્તં હોતિ. ઓધિસોતિ પદેસવસેન. દિસાફરણાતિ દિસાસુ ફરણા. સબ્બેતિ અનવસેસપરિયાદાનં. સત્તાતિપદસ્સ અત્થો ઞાણકથામાતિકાવણ્ણનાયં વુત્તો, રુળ્હીસદ્દેન પન વીતરાગેસુપિ અયં વોહારો વત્તતિ વિલીવમયેપિ બીજનિવિસેસે તાલવણ્ટવોહારો વિય. અવેરાતિ વેરરહિતા. અબ્યાપજ્જાતિ બ્યાપાદરહિતા. અનીઘાતિ નિદ્દુક્ખા. અનિગ્ઘાતિપિ પાઠો. સુખી અત્તાનંપરિહરન્તૂતિ સુખિતા હુત્વા અત્તભાવં વત્તયન્તુ. ‘‘અવેરા’’તિ ચ સકસન્તાને ચ પરે પટિચ્ચ, પરસન્તાને ચ ઇતરે પટિચ્ચ વેરાભાવો દસ્સિતો, ‘‘અબ્યાપજ્જા’’તિઆદીસુ વેરાભાવા તમ્મૂલકબ્યાપાદાભાવો, ‘‘અનીઘા’’તિ બ્યાપાદાભાવા તમ્મૂલકદુક્ખાભાવો, ‘‘સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ દુક્ખાભાવાસુખેન અત્તભાવપરિહરણં દસ્સિતન્તિ એવમેત્થ વચનસમ્બન્ધો વેદિતબ્બોતિ. ઇમેસુ ચ ‘‘અવેરા હોન્તૂ’’તિઆદીસુ ચતૂસુપિ વચનેસુ યં યં પાકટં હોતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન મેત્તાય ફરતિ.

પાણાતિઆદીસુ પાણનતાય પાણા, અસ્સાસપસ્સાસાયત્તવુત્તિતાયાતિ અત્થો. ભૂતત્તા ભૂતા, અભિનિબ્બત્તાતિ અત્થો. પું વુચ્ચતિ નિરયો, તં પું ગલન્તિ ગચ્છન્તીતિ પુગ્ગલા. અત્તભાવો વુચ્ચતિ સરીરં, ખન્ધપઞ્ચકમેવ વા, તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્તસબ્ભાવતો, તસ્મિં અત્તભાવે પરિયાપન્ના પરિચ્છિન્ના અન્તોગધાતિ અત્તભાવપરિયાપન્ના. યથા ચ સત્તાતિ વચનં, એવં સેસાનિપિ રુળ્હીવસેન આરોપેત્વા સબ્બાનેતાનિ સબ્બસત્તવેવચનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. કામઞ્ચ અઞ્ઞાનિપિ ‘‘સબ્બે જન્તૂ સબ્બે જીવા’’તિઆદીનિ સબ્બસત્તવેવચનાનિ અત્થિ, પાકટવસેન પન ઇમાનેવ પઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘પઞ્ચહાકારેહિ અનોધિસો ફરણા મેત્તાચેતોવિમુત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. યે પન ‘‘સત્તા પાણા’’તિઆદીનં ન કેવલં વચનમત્તતોવ, અથ ખો અત્થતોપિ નાનત્તમેવ ઇચ્છેય્યું, તેસં અનોધિસો ફરણા વિરુજ્ઝતિ. તસ્મા તથા અત્થં અગ્ગહેત્વા ઇમેસુ પઞ્ચસુ આકારેસુ અઞ્ઞતરવસેન અનોધિસો મેત્તાય ફરતિ.

ઓધિસો ફરણે પન ઇત્થિયો પુરિસાતિ લિઙ્ગવસેન વુત્તં, અરિયા અનરિયાતિ અરિયપુથુજ્જનવસેન, દેવામનુસ્સા વિનિપાતિકાતિ ઉપપત્તિવસેન. દિસાફરણેપિ દિસાવિભાગં અકત્વા સબ્બદિસાસુ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિઆદિના નયેન ફરણતો અનોધિસો ફરણા હોતિ, સબ્બદિસાસુ ‘‘સબ્બા ઇત્થિયો’’તિઆદિના નયેન ફરણતો ઓધિસો ફરણા.

યસ્મા પન અયં તિવિધાપિ મેત્તાફરણા અપ્પનાપત્તચિત્તસ્સ વસેન વુત્તા, તસ્મા તીસુ વારેસુ અપ્પના ગહેતબ્બા. અનોધિસો ફરણે તાવ ‘‘સબ્બે સત્તા અવેરા હોન્તૂ’’તિ એકા, ‘‘અબ્યાપજ્જા હોન્તૂ’’તિ એકા ‘‘અનીઘા હોન્તૂ’’તિ એકા, ‘‘સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ એકા. તાનિપિ હિ ચત્તારિ હિતોપસંહારવસેનેવ વુત્તાનિ. હિતોપસંહારલક્ખણા હિ મેત્તા. ઇતિ ‘‘સત્તા’’તિઆદીસુ પઞ્ચસુ આકારેસુ ચતસ્સન્નં ચતસ્સન્નં અપ્પનાનં વસેન વીસતિ અપ્પના હોન્તિ, ઓધિસો ફરણે ‘‘સબ્બા ઇત્થિયો’’તિઆદીસુ સત્તસુ આકારેસુ ચતસ્સન્નં ચતસ્સન્નં વસેન અટ્ઠવીસતિ અપ્પના. દિસાફરણે પન ‘‘સબ્બે પુરત્થિમાય દિસાય સત્તા’’તિઆદિના નયેન એકમેકિસ્સા દિસાય વીસતિ વીસતિ કત્વા દ્વે સતાનિ, ‘‘સબ્બા પુરત્થિમાય દિસાય ઇત્થિયો’’તિઆદિના નયેન એકમેકિસ્સા દિસાય અટ્ઠવીસતિ અટ્ઠવીસતિ કત્વા અસીતિ દ્વે સતાનીતિ ચત્તારિ સતાનિ અસીતિ ચ અપ્પના. ઇતિ સબ્બાનિપિ ઇધ વુત્તાનિ અટ્ઠવીસાધિકાનિ પઞ્ચ અપ્પનાસતાનિ હોન્તિ. યથા ચ મેત્તાય તિવિધેન ફરણા વુત્તા, તથા કરુણામુદિતાઉપેક્ખાનમ્પિ વુત્તાવ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૧. ઇન્દ્રિયવારવણ્ણના

૨૩. અથ મેત્તૂપસંહારાકારં ઇન્દ્રિયાદિપરિભાવનઞ્ચ દસ્સેતું સબ્બેસં સત્તાનં પીળનં વજ્જેત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ પીળનન્તિ અબ્ભન્તરતો સરીરપીળનં. ઉપઘાતન્તિ બાહિરતો સરીરોપઘાતં. સન્તાપન્તિ યથા તથા વા ચિત્તસન્તાપનં. પરિયાદાનન્તિ પકતિયા જીવિતાદિપરિક્ખયં. વિહેસન્તિ પરતો જીવિતવિહેઠનં. વજ્જેત્વાતિ પીળનાદીસુ એકેકં અત્તનો ચિત્તેનેવ અપનેત્વા. ઇમાનિ પીળનાદીનિ પઞ્ચ પદાનિ મેત્તોપસંહારસ્સ પટિપક્ખવિવજ્જનવસેન વુત્તાનિ, અપીળનાયાતિઆદીનિ મેત્તોપસંહારવસેન. અપીળનાયાતિ અપીળનાકારેન, સબ્બે સત્તે મેત્તાયતીતિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુપિ. મા વેરિનો મા દુક્ખિનો મા દુક્ખિતત્તાતિ ઇમાનિપિ તીણિ મેત્તોપસંહારસ્સ પટિપક્ખપટિક્ખેપવચનાનિ. મા-વચનસ્સ મા હોન્તૂતિ અત્થો. અવેરિનો સુખિનો સુખિતત્તાતિ ઇમાનિ તીણિ મેત્તોપસંહારવચનાનિ. ‘‘અબ્યાપજ્જા અનીઘા’’તિ ઇદં દ્વયં ‘‘સુખિનો’’તિ વચનેન સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. સુખિતત્તાતિ તસ્સેવ સુખસ્સ નિચ્ચપ્પવત્તિદસ્સનં. ‘‘સુખિતત્તા’’તિ ચ ‘‘સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ ચ અત્થતો એકં. ‘‘અપીળનાયા’’તિઆદીહિ વા અબ્યાપજ્જાનીઘવચનાનિ સઙ્ગહિતાનિ. અટ્ઠહાકારેહીતિ ‘‘અપીળનાયા’’તિઆદયો પઞ્ચ મેત્તોપસંહારાકારા ‘‘અવેરિનો હોન્તૂ’’તિઆદયો તયો મેત્તોપસંહારાકારાતિ ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ. મેત્તાયતીતિ સિનિય્હતિ. તં ધમ્મં ચેતયતીતિ તં હિતોપસંહારં ચેતયતિ અભિસન્દહતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. સબ્બબ્યાપાદપરિયુટ્ઠાનેહિ વિમુચ્ચતીતિ મેત્તાય પટિપક્ખભૂતેહિ સબ્બેહિ બ્યાપાદસમુદાચારેહિ વિક્ખમ્ભનતો વિમુચ્ચતિ. મેત્તા ચ ચેતો ચ વિમુત્તિ ચાતિ એકાયેવ મેત્તા તિધા વણ્ણિતા.

અવેરિનો ખેમિનો સુખિનોતિ ઇમાનિ તીણિ પદાનિ પુબ્બે વુત્તે આકારે સઙ્ખેપેન સઙ્ગહેત્વા વુત્તાનિ. સદ્ધાય અધિમુચ્ચતીતિઆદિના નયેન વુત્તાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મેત્તાય સમ્પયુત્તાનિયેવ. આસેવનાતિઆદીસુ છસુ વારેસુ આસેવીયતિ એતેહિ મેત્તાતિ આસેવના. તથા ભાવના બહુલીકમ્મં. અલઙ્કારાતિ વિભૂસના. સ્વાલઙ્કતાતિ સુટ્ઠુ અલઙ્કતા ભૂસિતા. પરિક્ખારાતિ સમ્ભારા. સુપરિક્ખતાતિ સુટ્ઠુ સમ્ભતા. પરિવારાતિ રક્ખનટ્ઠેન. પુન આસેવનાદીનિ અટ્ઠવીસતિ પદાનિ મેત્તાય વણ્ણભણનત્થં વુત્તાનિ. તત્થ પારિપૂરીતિ પરિપુણ્ણભાવા. સહગતાતિ મેત્તાય સહગતા. તથા સહજાતાદયો. પક્ખન્દનાતિ મેત્તાય પવિસના, પક્ખન્દતિ એતેહિ મેત્તાતિ વા પક્ખન્દના. તથા સંસીદનાદયો. એતં સન્તન્તિ ફસ્સનાતિ એસા મેત્તા સન્તાતિ એતેહિ ફસ્સના હોતીતિ એતં સન્તન્તિ ફસ્સના ‘‘એતદગ્ગ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧.૧૮૮ આદયો) વિય નપુંસકવચનં. સ્વાધિટ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતા. સુસમુગ્ગતાતિ સુટ્ઠુ સમુસ્સિતા. સુવિમુત્તાતિ અત્તનો અત્તનો પચ્ચનીકેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તા. નિબ્બત્તેન્તીતિ મેત્તાસમ્પયુત્તા હુત્વા મેત્તં નિબ્બત્તેન્તિ. જોતેન્તીતિ પાકટં કરોન્તિ. પતાપેન્તીતિ વિરોચેન્તિ.

૨-૪. બલાદિવારત્તયવણ્ણના

૨૪-૨૭. ઇન્દ્રિયવારે વુત્તનયેનેવ બલવારોપિ વેદિતબ્બો. બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવારા પરિયાયેન વુત્તા, ન યથાલક્ખણવસેન. મગ્ગઙ્ગવારે સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા મેત્તાય પુબ્બભાગવસેન વુત્તા, ન અપ્પનાવસેન. ન હિ એતે મેત્તાય સહ ભવન્તિ. સબ્બેસં પાણાનન્તિઆદીનં સેસવારાનમ્પિ સત્તવારે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. મેત્તાભાવનાવિધાનં પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૦ આદયો) ગહેતબ્બન્તિ.

મેત્તાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.