૫. વિરાગકથા

વિરાગકથાવણ્ણના

૨૮. ઇદાનિ મગ્ગપયોજનપરિયોસાનાય મેત્તાકથાય અનન્તરં કથિતાય વિરાગસઙ્ખાતમગ્ગપુબ્બઙ્ગમાય વિરાગકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ પઠમં તાવ ‘‘નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ વિરાગા વિમુચ્ચતી’’તિ (મહાવ ૨૩) વુત્તાનં દ્વિન્નં સુત્તન્તપદાનં અત્થં નિદ્દિસિતુકામેન વિરાગો મગ્ગો, વિમુત્તિ ફલન્તિ ઉદ્દેસો ઠપિતો. તત્થ પઠમં વચનત્થં તાવ નિદ્દિસિતુકામો કથં વિરાગો મગ્ગોતિઆદિમાહ. તત્થ વિરજ્જતીતિ વિરત્તા હોતિ. સેસાનિ મગ્ગઞાણનિદ્દેસે વુત્તત્થાનિ. વિરાગોતિ યસ્મા સમ્માદિટ્ઠિ વિરજ્જતિ, તસ્મા વિરાગો નામાતિ અત્થો. સો ચ વિરાગો યસ્મા વિરાગારમ્મણો…પે… વિરાગે પતિટ્ઠિતો, તસ્મા ચ વિરાગોતિ એવં ‘‘વિરાગારમ્મણો’’તિઆદીનં પઞ્ચન્નં વચનાનં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ વિરાગારમ્મણોતિ નિબ્બાનારમ્મણો. વિરાગગોચરોતિ નિબ્બાનવિસયો. વિરાગે સમુદાગતોતિ નિબ્બાને સમુપ્પન્નો. વિરાગે ઠિતોતિ પવત્તિવસેન નિબ્બાને ઠિતો. વિરાગે પતિટ્ઠિતોતિ અનિવત્તનવસેન નિબ્બાને પતિટ્ઠિતો.

નિબ્બાનઞ્ચ વિરાગોતિ નિબ્બાનં વિરાગહેતુત્તા વિરાગો. નિબ્બાનારમ્મણતાજાતાતિ નિબ્બાનારમ્મણે જાતા, નિબ્બાનારમ્મણભાવેન વા જાતા. તે મગ્ગસમ્પયુત્તા સબ્બેવ ફસ્સાદયો ધમ્મા વિરજ્જનટ્ઠેન વિરાગા હોન્તીતિ વિરાગા નામ હોન્તિ. સહજાતાનીતિ સમ્માદિટ્ઠિસહજાતાનિ સમ્માસઙ્કપ્પાદીનિ સત્ત મગ્ગઙ્ગાનિ. વિરાગં ગચ્છન્તીતિ વિરાગો મગ્ગોતિ વિરાગં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ગચ્છન્તીતિ વિરાગારમ્મણત્તા વિરાગો નામ, મગ્ગનટ્ઠેન મગ્ગો નામ હોતીતિ અત્થો. એકેકમ્પિ મગ્ગઙ્ગં મગ્ગોતિ નામં લભતિ. ઇતિ એકેકસ્સ અઙ્ગસ્સ મગ્ગત્તે વુત્તે સમ્માદિટ્ઠિયાપિ મગ્ગત્તં વુત્તમેવ હોતિ. તસ્માયેવ ચ એતેન મગ્ગેનાતિ અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ ગહેત્વા વુત્તં. બુદ્ધા ચાતિ પચ્ચેકબુદ્ધાપિ સઙ્ગહિતા. તેપિ હિ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, બુદ્ધા તથાગતો ચ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પચ્ચેકબુદ્ધો ચા’’તિ (અ. નિ. ૨.૫૭) વુત્તત્તા બુદ્ધાયેવ. અગતન્તિ અનમતગ્ગે સંસારે અગતપુબ્બં. દિસન્તિ સકલાયપટિપત્તિયા દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ અભિસન્દહીયતીતિ દિસા, સબ્બબુદ્ધેહિ વા પરમં સુખન્તિ દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ કથીયતીતિ દિસા, સબ્બદુક્ખં વા દિસ્સન્તિ વિસ્સજ્જેન્તિ ઉજ્ઝન્તિ એતાયાતિ દિસા. તં દિસં. અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ કિં વુત્તં હોતિ? યો સો અટ્ઠઙ્ગિકો ધમ્મસમૂહો, સો એતેન નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ ગમનટ્ઠેન મગ્ગો નામાતિ વુત્તં હોતિ. પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં પરપ્પવાદાનન્તિ વિસું વિસું સમણાનં બ્રાહ્મણાનઞ્ચ ઇતો અઞ્ઞલદ્ધિકાનં. અગ્ગોતિ તેસં સેસમગ્ગાનં વિસિટ્ઠો. સેટ્ઠોતિ સેસમગ્ગતો અતિવિય પસંસનીયો. મોક્ખોતિ મુખે સાધુ, સેસમગ્ગાનં અભિમુખે અયમેવ સાધૂતિ અત્થો. ઉત્તમોતિ સેસમગ્ગે અતિવિય ઉત્તિણ્ણો. પવરોતિ સેસમગ્ગતો નાનપ્પકારેહિ સંભજનીયો. ઇતીતિ કારણત્થે નિપાતો. તસ્મા ભગવતા ‘‘મગ્ગાનં અટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો, સચ્ચાનં ચતુરો પદા;

વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનં, દ્વિપદાનઞ્ચ ચક્ખુમા’’તિ. (ધ. પ. ૨૭૩);

તં ઇધ વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘મગ્ગાનં અટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ વુત્તં. સેસવારેસુપિ ઇમિના ચ નયેન હેટ્ઠા વુત્તનયેન ચ અત્થો વેદિતબ્બો.

દસ્સનવિરાગોતિઆદીસુ દસ્સનસઙ્ખાતો વિરાગો દસ્સનવિરાગો. ઇન્દ્રિયટ્ઠતો બલસ્સ વિસિટ્ઠત્તા ઇધ ઇન્દ્રિયતો બલં પઠમં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. આધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનીતિઆદિ ઇન્દ્રિયાદીનં અત્થવિભાવના, ન વિરાગસ્સ. તથટ્ઠેન સચ્ચાતિ સચ્ચઞાણં વેદિતબ્બં. સીલવિસુદ્ધીતિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા. ચિત્તવિસુદ્ધીતિ સમ્માસમાધિ. દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પા. વિમુત્તટ્ઠેનાતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસેહિ મુત્તટ્ઠેન. વિજ્જાતિ સમ્માદિટ્ઠિ. વિમુત્તીતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિ. અમતોગધં નિબ્બાનં પરિયોસાનટ્ઠેન મગ્ગોતિ મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણાહિ મગ્ગીયતીતિ મગ્ગો.

ઇમસ્મિં વિરાગનિદ્દેસે વુત્તા ધમ્મા સબ્બેપિ મગ્ગક્ખણેયેવ. વિમુત્તિનિદ્દેસે ફલક્ખણે. તસ્મા છન્દમનસિકારાપિ મગ્ગફલસમ્પયુત્તા.

૨૯. વિરાગનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વિમુત્તિનિદ્દેસેપિ અત્થો વેદિતબ્બો. ફલં પનેત્થ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તત્તા વિમુત્તિ, નિબ્બાનં નિસ્સરણવિમુત્તત્તા વિમુત્તિ. ‘‘સહજાતાનિ સત્તઙ્ગાની’’તિઆદીનિ વચનાનિ ઇધ ન લબ્ભન્તીતિ ન વુત્તાનિ. સયં ફલવિમુત્તત્તા પરિચ્ચાગટ્ઠેન વિમુત્તીતિ એત્તકમેવ વુત્તં. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

વિરાગકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.