૬. પટિસમ્ભિદાકથા

૧. ધમ્મચક્કપવત્તનવારવણ્ણના

૩૦. ઇદાનિ વિરાગસઙ્ખાતમગ્ગવસેન સિદ્ધં પટિસમ્ભિદાપભેદં દસ્સેન્તેન કથિતાય ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય પટિસમ્ભિદાકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. સુત્તન્તે તાવ બારાણસિયન્તિ બારાણસા નામ નદી, બારાણસાય અવિદૂરે ભવા નગરી બારાણસી. તસ્સં બારાણસિયં. ઇસિપતને મિગદાયેતિ ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન એવંલદ્ધનામે મિગાનં અભયદાનદિન્નટ્ઠાનત્તા મિગદાયસઙ્ખાતે આરામે. તત્થ હિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ના સબ્બઞ્ઞુઇસયો પતન્તિ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં નિસીદન્તીતિ અત્થો. નન્દમૂલકપબ્ભારતો સત્તાહચ્ચયેન નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતા અનોતત્તદહે કતમુખધોવનકિચ્ચા આકાસેન આગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધઇસયોપેત્થ સમોસરણવસેન પતન્તિ, ઉપોસથત્થઞ્ચ અનુપોસથત્થઞ્ચ સન્નિપતન્તિ, ગન્ધમાદનં પટિગચ્છન્તા ચ તતો ચ ઉપ્પતન્તીતિપિ ઇમિના ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન તં ‘‘ઇસિપતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઇસિપદન’’ન્તિપિ પાઠો. પઞ્ચવગ્ગિયેતિ –

‘‘કોણ્ડઞ્ઞો ભદ્દિયો વપ્પો, મહાનામો ચ અસ્સજિ;

એતે પઞ્ચ મહાથેરા, પઞ્ચવગ્ગાતિ વુચ્ચરે’’તિ. –

એવં વુત્તાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખૂનં વગ્ગો પઞ્ચવગ્ગો. તસ્મિં પઞ્ચવગ્ગે ભવા તંપરિયાપન્નત્તાતિ પઞ્ચવગ્ગિયા, તે પઞ્ચવગ્ગિયે. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ દીપઙ્કરદસબલસ્સ પાદમૂલે કતાભિનીહારતો પટ્ઠાય પારમિયો પૂરેન્તો અનુપુબ્બેન પચ્છિમભવં પત્વા પચ્છિમભવે ચ કતાભિનિક્ખમનો અનુપુબ્બેન બોધિમણ્ડં પત્વા તત્થ અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો મારબલં ભિન્દિત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામાવસાને દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેન્તો સમ્પકમ્પેન્તો સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્ત સત્તાહાનિ બોધિમણ્ડે વીતિનામેત્વા મહાબ્રહ્મુના આયાચિતધમ્મદેસના બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેત્વા લોકાનુગ્ગહેન બારાણસિં ગન્ત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેત્વા ધમ્મચક્કં પવત્તેતુકામો આમન્તેસિ.

દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તાતિ દ્વેમે, ભિક્ખવે, કોટ્ઠાસા. ઇમસ્સ પન વચનસ્સ સમુદાહારેન સમુદાહારનિગ્ઘોસો હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં પત્વા દસસહસ્સિં લોકધાતું પત્થરિત્વા અટ્ઠાસિ, તસ્મિંયેવ સમયે અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખા બ્રહ્માનો સમાગચ્છિંસુ. પચ્છિમદિસાય સૂરિયો અત્થઙ્ગમેતિ, પુરત્થિમાય દિસાય ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેન યુત્તો પુણ્ણચન્દો ઉગ્ગચ્છતિ. તસ્મિં સમયે ભગવા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તં આરભન્તો ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પબ્બજિતેનાતિ ગિહિસંયોજનં વત્થુકામં છેત્વા પબ્બજિતેન. ન સેવિતબ્બાતિ ન વલઞ્જેતબ્બા. પબ્બજિતાનંયેવ વિસેસતો પટિપત્તિયા ભાજનભૂતત્તા ‘‘પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિ વુત્તં. યો ચાયં કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ યો ચ અયં વત્થુકામેસુ કિલેસકામસુખસ્સ, કિલેસકામસુખનિસ્સયસ્સ વા અનુયોગો. હીનોતિ લામકો. ગમ્મોતિ ગામવાસીનં સન્તકો. પોથુજ્જનિકોતિ પુથુજ્જનેન અન્ધબાલજનેન આચિણ્ણો. અનરિયોતિ ન અરિયો. અથ વા ન વિસુદ્ધાનં ઉત્તમાનં અરિયાનં સન્તકો. અનત્થસંહિતોતિ ન અત્થસંહિતો, સુખાવહકારણં અનિસ્સિતોતિ અત્થો. અત્તકિલમથાનુયોગોતિ અત્તનો કિલમથસ્સ અનુયોગો, અત્તનો દુક્ખકરણન્તિ અત્થો. દુક્ખોતિ કણ્ટકાપસ્સયસેય્યાદીહિ અત્તમારણેહિ દુક્ખાવહો. તપસ્સીહિ ‘‘ઉત્તમં તપો’’તિ ગહિતત્તા તેસં ચિત્તાનુરક્ખનત્થં ઇધ ‘‘હીનો’’તિ ન વુત્તં, પબ્બજિતાનં ધમ્મત્તા ‘‘ગમ્મો’’તિ ચ, ગિહીહિ અસાધારણત્તા ‘‘પોથુજ્જનિકો’’તિ ચ ન વુત્તં. તત્થ પન કેહિચિ પબ્બજિતપટિઞ્ઞેહિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદેહિ ‘‘યતો ખો, ભો, અયં અત્તા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગિભૂતો પરિચારેતિ, એત્તાવતા ખો, ભો, અયં અત્તા દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૯૪) ગહિતત્તા તેસં ચિત્તાનુરક્ખનત્થઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્ને સુખત્તા ચ તસ્સ ધમ્મસમાદાનસ્સ ‘‘દુક્ખો’’તિ ન વુત્તં. કામસુખલ્લિકાનુયોગો પચ્ચુપ્પન્ને તણ્હાદિટ્ઠિસંકિલિટ્ઠસુખત્તા આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકત્તા તદનુયુત્તાનં તણ્હાદિટ્ઠિબન્ધનબદ્ધત્તા ચ ન સેવિતબ્બો, અત્તકિલમથાનુયોગો પચ્ચુપ્પન્ને દિટ્ઠિસંકિલિટ્ઠદુક્ખત્તા આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકત્તા તદનુયુત્તાનં દિટ્ઠિબન્ધનબદ્ધત્તા ચ ન સેવિતબ્બો, એતે ખોતિ તે એતે. અનુપગમ્માતિ ન ઉપગન્ત્વા. મજ્ઝિમાતિ સંકિલિટ્ઠસુખદુક્ખાનં અભાવા મજ્ઝે ભવાતિ મજ્ઝિમા. સા એવ નિબ્બાનં પટિપજ્જન્તિ એતાયાતિ પટિપદા. અભિસમ્બુદ્ધાતિ પટિવિદ્ધા. ચક્ખુકરણીતિઆદીસુ પઞ્ઞાચક્ખું કરોતીતિ ચક્ખુકરણી. ઞાણકરણીતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઉપસમાયાતિ કિલેસૂપસમાય. અભિઞ્ઞાયાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ તેસંયેવ સમ્બુજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયત્થાય. અથ વા દસ્સનમગ્ગઞાણં કરોતીતિ ચક્ખુકરણી. ભાવનામગ્ગઞાણં કરોતીતિ ઞાણકરણી. સબ્બકિલેસાનં ઉપસમાય. સબ્બધમ્માનં અભિઞ્ઞાય. અરહત્તફલસમ્બોધાય. કિલેસાનઞ્ચ ખન્ધાનઞ્ચ નિબ્બાનાય. સચ્ચકથા અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તા.

એવં ભગવા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા અત્તનિ કતબહુમાનાનં તેસં અત્તનો પટિવેધક્કમં સુત્વા પટિપત્તિયા બહુમાનારોપનેન પટિપત્તિયં ઠત્વા સચ્ચપ્પટિવેધં પસ્સન્તો ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ મે, ભિક્ખવેતિઆદિના અત્તનો પટિવેધક્કમં દસ્સેસિ. તત્થ અનનુસ્સુતેસૂતિ ન અનુસ્સુતેસુ, પરં અનુગન્ત્વા અસ્સુતેસૂતિ અત્થો. ચક્ખૂતિઆદીનં અત્થો પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, ઇદં દુક્ખસમુદયં, ઇદં દુક્ખનિરોધં, ઇદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચન્તિ ચતુન્નં સચ્ચાનં દસ્સનપટિવેધો સેખભૂમિયં. પરિઞ્ઞેય્યં પહાતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં ભાવેતબ્બન્તિ ચતુન્નં સચ્ચાનં ભાવનાપટિવેધો સેખભૂમિયંયેવ. પરિઞ્ઞાતં પહીનં સચ્છિકતં ભાવિતન્તિ ચતુન્નં સચ્ચાનં પચ્ચવેક્ખણા અસેખભૂમિયં.

તિપરિવટ્ટન્તિ સચ્ચઞાણકિચ્ચઞાણકતઞાણસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં પરિવટ્ટાનં વસેન તયો પરિવટ્ટા અસ્સાતિ તિપરિવટ્ટં. એત્થ હિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, ઇદં દુક્ખસમુદયં, ઇદં દુક્ખનિરોધં, ઇદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’’ન્તિ એવં ચતૂસુ સચ્ચેસુ યથાભૂતઞાણં સચ્ચઞાણં નામ. તેસુયેવ ‘‘પરિઞ્ઞેય્યં પહાતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં ભાવેતબ્બ’’ન્તિ એવં કત્તબ્બકિચ્ચજાનનઞાણં કિચ્ચઞાણં નામ. ‘‘પરિઞ્ઞાતં પહીનં સચ્છિકતં ભાવિત’’ન્તિ એવં તસ્સ કિચ્ચસ્સ કતભાવજાનનઞાણં કતઞાણં નામ. દ્વાદસાકારન્તિ તેસંયેવ એકેકસ્મિં સચ્ચે તિણ્ણં તિણ્ણં આકારાનં વસેન દ્વાદસ આકારા અસ્સાતિ દ્વાદસાકારં. ઞાણદસ્સનન્તિ એતેસં તિપરિવટ્ટાનં દ્વાદસન્નં આકારાનં વસેન ઉપ્પન્નં ઞાણસઙ્ખાતં દસ્સનં. અત્તમનાતિ સકમના. સત્તાનઞ્હિ સુખકામત્તા દુક્ખપટિકૂલત્તા પીતિસોમનસ્સયુત્તમનો સકમનો નામ, પીતિસોમનસ્સેહિ અત્તમના ગહિતમના બ્યાપિતમનાતિ વા અત્થો. અભિનન્દુન્તિ અભિમુખા હુત્વા નન્દિંસુ. વેય્યાકરણેતિ સુત્તન્તે. નિગ્ગાથકો હિ સુત્તન્તો કેવલં અત્થસ્સ બ્યાકરણતો વેય્યાકરણં નામ. ભઞ્ઞમાનેતિ કથિયમાને. વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવચનં કતં, ભણિતેતિ અત્થો. વિરજન્તિ વિગતરાગાદિરજં. વીતમલન્તિ વિગતરાગાદિમલં. રાગાદયો હિ અજ્ઝોત્થરણટ્ઠેન રજો નામ, દૂસનટ્ઠેન મલં નામ. ધમ્મચક્ખુન્તિ કત્થચિ પઠમમગ્ગઞાણં, કત્થચિ આદીનિ તીણિ મગ્ગઞાણાનિ, કત્થચિ ચતુત્થમગ્ગઞાણમ્પિ. ઇધ પન પઠમમગ્ગઞાણમેવ. યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ વિપસ્સનાવસેન એવં પવત્તસ્સ ધમ્મચક્ખું ઉદપાદીતિ અત્થો.

ધમ્મચક્કેતિ પટિવેધઞાણે ચ દેસનાઞાણે ચ. બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ હિ ભગવતો ચતૂસુ સચ્ચેસુ દ્વાદસાકારં પટિવેધઞાણમ્પિ ઇસિપતને નિસિન્નસ્સ દ્વાદસાકારમેવ સચ્ચદેસનાય પવત્તકદેસનાઞાણમ્પિ ધમ્મચક્કં નામ. ઉભયમ્પિ હેતં દસબલસ્સ પવત્તઞાણમેવ. તં ઇમાય દેસનાય પકાસેન્તેન ભગવતા ધમ્મચક્કં પવત્તિતં નામ. તં પનેતં ધમ્મચક્કં યાવ અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે ન પતિટ્ઠાતિ, તાવ ભગવા પવત્તેતિ નામ, પતિટ્ઠિતે પન પવત્તિતં નામ. તં સન્ધાય ‘‘પવત્તિતે ચ ભગવતા ધમ્મચક્કે’’તિ વુત્તં.

ભુમ્મા દેવાતિ ભૂમટ્ઠકા દેવા. સદ્દમનુસ્સાવેસુન્તિ એકપ્પહારેનેવ સાધુકારં દત્વા એતં ભગવતાતિઆદીનિ વદન્તા સદ્દં અનુસ્સાવયિંસુ. અપ્પટિવત્તિયન્તિ ‘‘નયિદં તથા’’તિ પટિલોમં વત્તેતું અસક્કુણેય્યં. સન્નિપતિતા ચેત્થ દેવબ્રહ્માનો દેસનાપરિયોસાને એકપ્પહારેનેવ સાધુકારં અદંસુ, સન્નિપાતં અનાગતા પન ભુમ્મદેવાદયો તેસં તેસં સદ્દં સુત્વા સાધુકારમદંસૂતિ વેદિતબ્બં. તેસુ પન પબ્બતરુક્ખાદીસુ નિબ્બત્તા ભુમ્મદેવા. તે ચાતુમહારાજિકપરિયાપન્ના હોન્તાપિ ઇધ વિસું કત્વા વુત્તા. ચાતુમહારાજિકાતિ ચ ધતરટ્ઠવિરૂળ્હકવિરૂપક્ખકુવેરસઙ્ખાતા ચતુમહારાજા દેવતા એતેસન્તિ ચાતુમહારાજિકા. તે સિનેરુવેમજ્ઝે હોન્તિ. તેસુ પબ્બતટ્ઠકાપિ અત્થિ આકાસટ્ઠકાપિ. તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા. ખિડ્ડાપદોસિકા મનોપદોસિકા સીતવલાહકા ઉણ્હવલાહકા ચન્દિમા દેવપુત્તો સૂરિયો દેવપુત્તોતિ એતે સબ્બેપિ ચાતુમહારાજિકદેવલોકટ્ઠા એવ. તેત્તિંસ જના તત્થ ઉપ્પન્નાતિ તાવતિંસા. અપિચ ‘‘તાવતિંસા’’તિ તેસં દેવાનં નામમેવાતિપિ વુત્તં. તેપિ અત્થિ પબ્બતટ્ઠકા અત્થિ આકાસટ્ઠકા. તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા, તથા યામાદીનં. એકદેવલોકેપિ હિ દેવાનં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં અપ્પત્તા નામ નત્થિ. દિબ્બં સુખં યાતા પયાતા સમ્પત્તાતિ યામા. તુટ્ઠા પહટ્ઠાતિ તુસિતા. પકતિપટિયત્તારમ્મણતો અતિરેકેન રમિતુકામકાલે યથારુચિતે ભોગે નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા રમન્તીતિ નિમ્માનરતી. ચિત્તાચારં ઞત્વા પરનિમ્મિતેસુ ભોગેસુ વસં વત્તેન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તી. બ્રહ્મકાયે બ્રહ્મઘટાય નિયુત્તાતિ બ્રહ્મકાયિકા. સબ્બેપિ પઞ્ચવોકારબ્રહ્માનો ગહિતા.

તેન ખણેનાતિ વચનં વિસેસેત્વા તેન મુહુત્તેનાતિ વુત્તં. મુહુત્તસઙ્ખાતેન ખણેન, ન પરમત્થખણેનાતિ વુત્તં હોતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાતિ બ્રહ્મલોકં અન્તોકત્વા. સદ્દોતિ સાધુકારસદ્દો. દસસહસ્સીતિ દસસહસ્સચક્કવાળવતી. સઙ્કમ્પીતિ ઉદ્ધં ઉગ્ગચ્છન્તી સુટ્ઠુ કમ્પિ. સમ્પકમ્પીતિ ઉદ્ધં ઉગ્ગચ્છન્તી અધો ઓક્કમન્તી સુટ્ઠુ પકમ્પિ. સમ્પવેધીતિ ચતુદિસા ગચ્છન્તી સુટ્ઠુ પવેધિ. સમ્બુદ્ધભાવાય માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તે ચ બોધિસત્તે તતો નિક્ખમન્તે ચ મહાપથવી પુઞ્ઞતેજેન અકમ્પિત્થ, અભિસમ્બોધિયં પટિવેધઞાણતેજેન. ધમ્મચક્કપ્પવત્તને દેસનાઞાણતેજેન સાધુકારં દાતુકામા વિય પથવી દેવતાનુભાવેન અકમ્પિત્થ, આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જને મહાપરિનિબ્બાને ચ કારુઞ્ઞેન ચિત્તસઙ્ખોભં અસહમાના વિય પથવી દેવતાનુભાવેન અકમ્પિત્થ. અપ્પમાણોતિ વુદ્ધપ્પમાણો. ઉળારોતિ એત્થ ‘‘ઉળારાનિ ઉળારાનિ ખાદનીયાનિ ખાદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૬૬) મધુરં ઉળારન્તિ વુત્તં. ‘‘ઉળારાય વત્થભોગાય ચિત્તં ન નમતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૯.૨૦) પણીતં ઉળારન્તિ વુત્તં. ‘‘ઉળારાય ખલુ ભવં વચ્છાયનો સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિઆદીસુ સેટ્ઠં ઉળારન્તિ વુત્તં. ઇધ પન ‘‘વિપુલો ઉળારો’’તિ વુત્તો. ઓભાસોતિ દેસનાઞાણાનુભાવેન ચ દેવતાનુભાવેન ચ જાતઓભાસો. લોકેતિ ચક્કવાળસ્સ દસસહસ્સિયંયેવ. અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવન્તિ દેવાનં અયમાનુભાવો – નિવત્થવત્થપ્પભા દ્વાદસ યોજનાનિ ફરતિ, તથા સરીરસ્સ અલઙ્કારસ્સ વિમાનસ્સ ચ. તં દેવાનં દેવાનુભાવં અતિક્કમિત્વાયેવાતિ અત્થો. ઉદાનન્તિ સોમનસ્સઞાણમયિકં ઉદાહારં. ઉદાનેસીતિ ઉદાહરિ. અઞ્ઞાસિ વત, ભો કોણ્ડઞ્ઞોતિ ઇમસ્સપિ ઉદાનસ્સ ઉદાહરણઘોસો દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ ભુસં ઞાતકોણ્ડઞ્ઞોતિ અત્થો.

ચક્ખુઆદીનં નિદ્દેસે દસ્સનટ્ઠેનાતિઆદીસુ એકમેવ ઞાણં યથાવુત્તસ્સ નેય્યસ્સ ચક્ખુ વિય દસ્સનકિચ્ચકરણેન ચક્ખુ. ઞાણકિચ્ચકરણેન ઞાણં. નાનપ્પકારતો જાનનકિચ્ચકરણેન પઞ્ઞા. અનવસેસપટિવેધકરણેન વિજ્જા. સબ્બથા ઓભાસકિચ્ચકરણેન આલોકો નામાતિ અત્થો. ચક્ખું ધમ્મોતિઆદીસુપિ એકંયેવ ઞાણં કિચ્ચનાનત્તેન પઞ્ચધા વણ્ણિતં. આરમ્મણાતિ ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન. ગોચરાતિ વિસયટ્ઠેન. દસ્સનટ્ઠેનાતિઆદીસુ ઞાણકિચ્ચં પઞ્ચધા વુત્તં. ઇમિના નયેન તીસુ વારેસુ એકેકસ્મિં પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા પન્નરસ ધમ્મા, પન્નરસ અત્થા, દ્વીસુ પન્નરસકેસુ તિંસ નિરુત્તિયો, પન્નરસસુ ધમ્મેસુ પન્નરસસુ અત્થેસુ તિંસાય નિરુત્તીસૂતિ સટ્ઠિ ઞાણાનિ વેદિતબ્બાનિ. સેસઅરિયસચ્ચેસુપિ એસેવ નયો. ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ એકેકસ્મિં અરિયસચ્ચે પન્નરસન્નં પન્નરસન્નં ધમ્માનં અત્થાનઞ્ચ વસેન સટ્ઠિ ધમ્મા, સટ્ઠિ અત્થા, સટ્ઠિયા ધમ્મેસુ સટ્ઠિયા અત્થેસુ ચ વીસસતં નિરુત્તિયો, વીસાધિકં સતન્તિ અત્થો. સટ્ઠિયા ધમ્મેસુ સટ્ઠિયા અત્થેસુ વીસુત્તરસતે નિરુત્તીસૂતિ એવં ચત્તારીસઞ્ચ દ્વે ચ ઞાણસતાનિ.

૨-૩. સતિપટ્ઠાનવારાદિવણ્ણના

૩૧-૩૨. સતિપટ્ઠાનસુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમે ઇદ્ધિપાદસુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમે ચ પટિસમ્ભિદાનિદ્દેસે ઇમિનાવ નયેન અત્થો ચ ગણના ચ વેદિતબ્બા.

૪-૮. સત્તબોધિસત્તવારાદિવણ્ણના

૩૩-૩૭. સત્તન્નં બોધિસત્તાનં સુત્તન્તેસુ એકેકસ્મિંયેવ સમુદયે ચક્ખાદયો પઞ્ચ, નિરોધે પઞ્ચાતિ દસ ધમ્મા, સમુદયે દસ્સનટ્ઠાદયો પઞ્ચ, નિરોધે પઞ્ચાતિ દસ અત્થા, તેસં વસેન વીસતિ નિરુત્તિયો ચત્તારીસં ઞાણાનિ. સત્ત એકતો કત્વા વુત્તગણના સુવિઞ્ઞેય્યા એવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણવસેન વુત્તપટિસમ્ભિદાનિદ્દેસે એકેકમૂલકેસુ ‘‘ઞાતો દિટ્ઠો વિદિતો સચ્છિકતો ફસ્સિતો પઞ્ઞાયા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૨૧) ઇમેસુ પઞ્ચસુ વચનેસુ એકેકસ્મિંયેવ ચક્ખાદયો પઞ્ચ, દસ્સનટ્ઠાદયો પઞ્ચાતિ પઞ્ચપઞ્ચકાનં વસેન પઞ્ચવીસતિ ધમ્મા, પઞ્ચવીસતિ અત્થા, તદ્દિગુણા નિરુત્તિયો, તદ્દિગુણાનિ ઞાણાનિ ઞેય્યાનિ. પઞ્ચ એકતો કત્વા વુત્તવારેપિ પઞ્ચક્ખત્તું પઞ્ચ પઞ્ચવીસતિ કત્વા પઞ્ચવીસસતં ધમ્મા, પઞ્ચવીસસતં અત્થા, તદ્દિગુણા નિરુત્તિયો, તદ્દિગુણાનિ ઞાણાનિ ઞેય્યાનિ. અડ્ઢતેય્યાનીતિ ચેત્થ દ્વે સતાનિ ચ પઞ્ઞાસઞ્ચ. ખન્ધાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમિનાવ નયેન સચ્ચવારપટિસમ્ભિદાવારે ચ ધમ્માદિગણના વેદિતબ્બા.

૯. છબુદ્ધધમ્મવારવણ્ણના

૩૮. બુદ્ધધમ્મવારે દિયડ્ઢસતન્તિ છક્ખત્તું પઞ્ચવીસતિ સતઞ્ચ પઞ્ઞાસઞ્ચ હોન્તિ, તદ્દિગુણા નિરુત્તિયો તદ્દિગુણાનિ ઞાણાનિ. પટિસમ્ભિદાધિકરણેતિ પટિસમ્ભિદાધિકારે. અડ્ઢનવધમ્મસતાનીતિ પઠમં વુત્તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ સટ્ઠિ, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સટ્ઠિ, ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ સટ્ઠિ, સત્તબોધિસત્તવેય્યાકરણેસુ સત્તતિ, અભિઞ્ઞટ્ઠાદીસુ પઞ્ચસુ પઞ્ચવીસસતં, ખન્ધટ્ઠાદીસુ પઞ્ચસુ પઞ્ચવીસસતં, પુન ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સતં, ચતૂસુ પટિસમ્ભિદાસુ સતં, છસુ બુદ્ધધમ્મેસુ દિયડ્ઢસતન્તિ એવં અટ્ઠસતાનિ ચ પઞ્ઞાસઞ્ચ ધમ્મા હોન્તિ. એવં અત્થાપિ તત્તકા એવ હોન્તિ. એવમેવ સચ્ચાદીસુ તીસુ ઠાનેસુ વીસસતં નિરુત્તિયો, સત્તસુ વેય્યાકરણેસુ ચત્તારીસસતં નિરુત્તિયો, અભિઞ્ઞટ્ઠાદીસુ ખન્ધટ્ઠાદીસુ ચ અડ્ઢતેય્યાનિ અડ્ઢતેય્યાનિ નિરુત્તિસતાનિ, અરિયસચ્ચેસુ પટિસમ્ભિદાસુ ચ દ્વે દ્વે નિરુત્તિસતાનિ, બુદ્ધધમ્મેસુ તીણિ નિરુત્તિસતાનીતિ એવં નિરુત્તિસહસ્સઞ્ચ સત્તનિરુત્તિસતાનિ ચ હોન્તિ. એવમેવ સચ્ચાદીસુ તીસુ ઠાનેસુ ચત્તારીસાધિકાનિ દ્વે દ્વે ઞાણસતાનિ, સત્તસુ વેય્યાકરણેસુ અસીતિઅધિકાનિ દ્વે ઞાણસતાનિ, અભિઞ્ઞટ્ઠાદીસુ ખન્ધટ્ઠાદીસુ ચ પઞ્ચપઞ્ચઞાણસતાનિ, સચ્ચેસુ પટિસમ્ભિદાસુ ચ ચત્તારિ ચત્તારિ ઞાણસતાનિ, બુદ્ધધમ્મેસુ છ ઞાણસતાનીતિ એવં તીણિ ચ ઞાણસહસ્સાનિ ચત્તારિ ચ ઞાણસતાનિ હોન્તીતિ.

પટિસમ્ભિદાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.