(૨) યુગનદ્ધવગ્ગો

૧. યુગનદ્ધકથા

યુગનદ્ધકથાવણ્ણના

૧. ઇદાનિ મણ્ડપેય્યગુણસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ યુગનદ્ધગુણં દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય યુગનદ્ધકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. યસ્મા પન ધમ્મસેનાપતિ ધમ્મરાજે ધરમાનેયેવ ધમ્મરાજસ્સ પરિનિબ્બાનસંવચ્છરે પરિનિબ્બુતો, તસ્મા ધમ્મરાજે ધરમાનેયેવ ધમ્મભણ્ડાગારિકેન દેસિતં ઇદં સુત્તન્તં તસ્સેવ સમ્મુખા સુત્વા એવં મે સુતન્તિઆદિમાહાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સવચનં, આયુમાતિ અત્થો. આનન્દોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સો હિ જાયમાનોયેવ કુલે આનન્દં ભુસં તુટ્ઠિં અકાસિ. તસ્માસ્સ ‘‘આનન્દો’’તિ નામં કતન્તિ વેદિતબ્બં. કોસમ્બિયન્તિ એવંનામકે નગરે. તસ્સ હિ નગરસ્સ આરામપોક્ખરણીઆદીસુ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કોસમ્બરુક્ખા ઉસ્સન્ના અહેસું, તસ્મા તં કોસમ્બીતિ સઙ્ખં અગમાસિ. ‘‘કુસમ્બસ્સ ઇસિનો અસ્સમતો અવિદૂરે માપિતત્તા’’તિ એકે.

ઘોસિતારામેતિ ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતે આરામે. કોસમ્બિયઞ્હિ તયો સેટ્ઠિનો અહેસું ઘોસિતસેટ્ઠિ કુક્કુટસેટ્ઠિ પાવારિકસેટ્ઠીતિ. તે તયોપિ ‘‘લોકે બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ સુત્વા પઞ્ચહિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ દાનૂપકરણાનિ ગાહાપેત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા જેતવનસમીપે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા પટિસન્થારં કત્વા નિસિન્ના સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા સત્થારં નિમન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અડ્ઢમાસમત્તં મહાદાનં દત્વા ભગવતો પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા સકજનપદગમનત્થં ભગવન્તં યાચિત્વા ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો ગહપતયો તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ ભગવતા વુત્તે ‘‘દિન્ના નો ભગવતા પટિઞ્ઞા’’તિ ઞત્વા અતિવિય તુટ્ઠા દસબલં વન્દિત્વા નિક્ખન્તા અન્તરામગ્ગે યોજને યોજને ભગવતો નિવાસત્થં વિહારં કારેન્તા અનુપુબ્બેન કોસમ્બિં પત્વા અત્તનો અત્તનો આરામે મહન્તં ધનપરિચ્ચાગં કત્વા ભગવતો વિહારે કારાપયિંસુ. તત્થ ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતો ઘોસિતારામો નામ અહોસિ, કુક્કુટસેટ્ઠિના કારિતો કુક્કુટારામો નામ, પાવારિકસેટ્ઠિના અમ્બવને કારિતો પાવારિકમ્બવનં નામ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતે આરામે’’તિ.

આવુસો ભિક્ખવોતિ એત્થ બુદ્ધા ભગવન્તો સાવકે આલપન્તા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ આલપન્તિ. સાવકા પન ‘‘બુદ્ધેહિ સદિસા મા હોમા’’તિ ‘‘આવુસો’’તિ પઠમં વત્વા પચ્છા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વદન્તિ. બુદ્ધેહિ ચ આલપિતે ભિક્ખુસઙ્ઘો ‘‘ભદન્તે’’તિ પટિવચનં દેતિ, સાવકેહિ આલપિતે ‘‘આવુસો’’તિ.

યો હિ કોચીતિ અનિયમવચનં. એતેન તાદિસાનં સબ્બભિક્ખૂનં પરિયાદાનં. મમ સન્તિકેતિ મમ સમીપે. અરહત્તપ્પત્તન્તિ અત્તના અરહત્તસ્સ પત્તં. નપુંસકે ભાવે સિદ્ધવચનં. અરહત્તં પત્તન્તિ વા પદચ્છેદો, અત્તના પત્તં અરહત્તન્તિ અત્થો. અરહત્તપ્પત્તં અત્તાનન્તિ વા પાઠસેસો. ચતૂહિ મગ્ગેહીતિ ઉપરિ વુચ્ચમાનેહિ ચતૂહિ પટિપદામગ્ગેહિ, ન અરિયમગ્ગેહિ. ‘‘ચતૂહિ મગ્ગેહી’’તિ વિસુઞ્ચ વુત્તત્તા કસ્સચિ અરહતો પઠમસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ધમ્મુદ્ધચ્ચપુબ્બઙ્ગમો મગ્ગો, એકસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમો, એકસ્સ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમો, એકસ્સ યુગનદ્ધપુબ્બઙ્ગમોતિ એવં ચત્તારોપિ પટિપદા મગ્ગા હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. એતેસં વા અઞ્ઞતરેનાતિ એતેસં ચતુન્નં પટિપદાનં મગ્ગાનં એકેન વા, પટિપદામગ્ગેન અરહત્તપ્પત્તં બ્યાકરોતીતિ અત્થો. સુક્ખવિપસ્સકસ્સ હિ અરહતો ધમ્મુદ્ધચ્ચપુબ્બઙ્ગમં સોતાપત્તિમગ્ગં પત્વા સેસમગ્ગત્તયમ્પિ સુદ્ધવિપસ્સનાહિયેવ પત્તસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ધમ્મુદ્ધચ્ચપુબ્બઙ્ગમમગ્ગા હોતિ. ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહં પત્વા વા અપ્પત્વા વા સમથપુબ્બઙ્ગમાદીનં તિણ્ણં પટિપદાનં મગ્ગાનં એકેકસ્સ વસેન પત્તચતુમગ્ગસ્સ અરહતો અરહત્તપ્પત્તિ ઇતરએકેકમગ્ગપુબ્બઙ્ગમા હોતિ. તસ્મા આહ – ‘‘એતેસં વા અઞ્ઞતરેના’’તિ.

સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતીતિ સમથં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા વિપસ્સનં ભાવેતિ, પઠમં સમાધિં ઉપ્પાદેત્વા પચ્છા વિપસ્સનં ભાવેતીતિ અત્થો. મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ પઠમો લોકુત્તરમગ્ગો નિબ્બત્તતિ. સો તં મગ્ગન્તિઆદીસુ એકચિત્તક્ખણિકસ્સ મગ્ગસ્સ આસેવનાદીનિ નામ નત્થિ, દુતિયમગ્ગાદયો પન ઉપ્પાદેન્તો તમેવ મગ્ગં ‘‘આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ યાવ અરહત્તમગ્ગા કમેન સબ્બે સઞ્ઞોજના પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ ચ પુન અનુપ્પત્તિયા વિગતન્તા હોન્તીતિ અત્થો.

પુન ચપરન્તિ પુન ચ અપરં કારણં. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતીતિ વિપસ્સનં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા સમથં ભાવેતિ, પઠમં વિપસ્સનં ઉપ્પાદેત્વા પચ્છા સમાધિં ભાવેતીતિ અત્થો. યુગનદ્ધં ભાવેતીતિ યુગનદ્ધં કત્વા ભાવેતિ. એત્થ તેનેવ ચિત્તેન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તેનેવ સઙ્ખારે સમ્મસિતું ન સક્કા. અયં પન યાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ. યાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ, તાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ. કથં? પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા દુતિયજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા તતિયજ્ઝાનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. એવં સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ નામ.

ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતીતિ એત્થ મન્દપઞ્ઞાનં વિપસ્સકાનં ઉપક્કિલેસવત્થુત્તા વિપસ્સનુપક્કિલેસસઞ્ઞિતેસુ ઓભાસાદીસુ દસસુ ધમ્મેસુ ભન્તતાવસેન ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પત્તિયા વિક્ખેપસઙ્ખાતં ઉદ્ધચ્ચં ધમ્મુદ્ધચ્ચં, તેન ધમ્મુદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતં વિરૂપગ્ગહિતં વિરોધમાપાદિતં માનસં ચિત્તં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ, તેન વા ધમ્મુદ્ધચ્ચેન કારણભૂતેન તમ્મૂલકતણ્હામાનદિટ્ઠુપ્પત્તિયા વિગ્ગહિતં માનસં હોતિ. ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસન્તિ વા પાઠો. હોતિ સો આવુસો સમયોતિ ઇમિના મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન તં ધમ્મુદ્ધચ્ચં પટિબાહિત્વા પુન વિપસ્સનાવીથિં પટિપન્નકાલં દસ્સેતિ. યં તં ચિત્તન્તિ યસ્મિં સમયે તં વિપસ્સનાવીથિં ઓક્કમિત્વા પવત્તં ચિત્તં. અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતીતિ વિપસ્સનાવીથિં પચ્ચોતરિત્વા તસ્મિં સમયે ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતે આરમ્મણે સન્તિટ્ઠતિ પતિટ્ઠાતિ. સન્નિસીદતીતિ તત્થેવ પવત્તિવસેન સમ્મા નિસીદતિ. એકોદિ હોતીતિ એકગ્ગં હોતિ. સમાધિયતીતિ સમ્મા આધિયતિ સુટ્ઠુ ઠિતં હોતીતિ.

અયં સુત્તન્તવણ્ણના.

૧. સુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૨. તસ્સ સુત્તન્તસ્સ નિદ્દેસકથાય તત્થ જાતે ધમ્મેતિ તસ્મિં સમાધિસ્મિં જાતે ચિત્તચેતસિકે ધમ્મે. અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેનાતિઆદિના વિપસ્સનાય ભેદં દસ્સેતિ. સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગોતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતો મગ્ગો. અટ્ઠસુ મગ્ગઙ્ગેસુ એકેકોપિ હિ મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ.આસેવતીતિ સોતાપત્તિમગ્ગવસેન. ભાવેતીતિ સકદાગામિમગ્ગુપ્પાદનેન. બહુલીકરોતીતિ અનાગામિઅરહત્તમગ્ગુપ્પાદનેન. ઇમેસં તિણ્ણં અવત્થાભેદેપિ સતિ આવજ્જનાદીનં સાધારણત્તા સદિસમેવ વિસ્સજ્જનં કતં.

૩. આલોકસઞ્ઞાપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાનં અન્તરાપેય્યાલે અવિક્ખેપાદીનિ ચ ઝાન સમાપત્તિકસિણાનુસ્સતિઅસુભા ચ દીઘં અસ્સાસાદીનિ ચ આનન્તરિકસમાધિઞાણનિદ્દેસે (પટિ. મ. ૧.૮૦-૮૧) નિદ્દિટ્ઠત્તા સઙ્ખિત્તાનિ. તત્થ ચ અવિક્ખેપવસેનાતિ પુબ્બભાગાવિક્ખેપવસેન ગહેતબ્બં. અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સાસવસેનાતિઆદિકે સુદ્ધવિપસ્સનાવસેન વુત્તચતુક્કે પન તરુણવિપસ્સનાકાલે વિપસ્સનાસમ્પયુત્તસમાધિપુબ્બઙ્ગમા બલવવિપસ્સના વેદિતબ્બા.

૪. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમવારે પઠમં અનિચ્ચતોતિઆદિના આરમ્મણં અનિયમેત્વા વિપસ્સના વુત્તા, પચ્છા રૂપં અનિચ્ચતોતિઆદિના આરમ્મણં નિયમેત્વા વુત્તા. તત્થ જાતાનન્તિ તસ્સા વિપસ્સનાય જાતાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં. વોસગ્ગારમ્મણતાતિ એત્થ વોસગ્ગો નિબ્બાનં. નિબ્બાનઞ્હિ સઙ્ખતવોસગ્ગતો પરિચ્ચાગતો ‘‘વોસગ્ગો’’તિ વુત્તો. વિપસ્સના ચ તંસમ્પયુત્તધમ્મા ચ નિબ્બાનનિન્નતાય અજ્ઝાસયવસેન નિબ્બાને પતિટ્ઠિતત્તા નિબ્બાનપતિટ્ઠા નિબ્બાનારમ્મણા. પતિટ્ઠાપિ હિ આલમ્બીયતીતિ આરમ્મણં નામ હોતિ, નિબ્બાને પતિટ્ઠટ્ઠેનેવ નિબ્બાનારમ્મણા. અઞ્ઞત્થ પાળિયમ્પિ હિ પતિટ્ઠા ‘‘આરમ્મણ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, નળાગારં વા તિણાગારં વા સુક્ખં કોળાપં તેરોવસ્સિકં પુરત્થિમાય ચેપિ દિસાય પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય, લભેથ અગ્ગિ ઓતારં, લભેથ અગ્ગિ આરમ્મણ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૪૩). તસ્મા તત્થ જાતાનં ધમ્માનં વોસગ્ગારમ્મણતાય નિબ્બાનપતિટ્ઠાભાવેન હેતુભૂતેન ઉપ્પાદિતો યો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાસઙ્ખાતો ઉપચારપ્પનાભેદો અવિક્ખેપો, સો સમાધીતિ વિપસ્સનાતો પચ્છા ઉપ્પાદિતો નિબ્બેધભાગિયો સમાધિ નિદ્દિટ્ઠો હોતિ. તસ્માયેવ હિ ઇતિ પઠમં વિપસ્સના, પચ્છા સમથોતિ વુત્તં.

૫. યુગનદ્ધનિદ્દેસે યસ્મા હેટ્ઠા સુત્તન્તવણ્ણનાયં વુત્તો યુગનદ્ધક્કમો પુરિમદ્વયનિદ્દેસનયેનેવ પાકટો, મગ્ગક્ખણે યુગનદ્ધક્કમો પન ન પાકટો, તસ્મા પુબ્બભાગે અનેકન્તિકં યુગનદ્ધભાવનં અવત્વા મગ્ગક્ખણે એકન્તેન લબ્ભમાનયુગનદ્ધભાવનમેવ દસ્સેન્તો સોળસહિ આકારેહીતિઆદિમાહ. તત્થ આરમ્મણટ્ઠેનાતિઆદીસુ સત્તરસસુ આકારેસુ અન્તે ઉદ્દિટ્ઠં યુગનદ્ધં મૂલપદેન એકટ્ઠત્તા તં વિપ્પહાય સેસાનં વસેન ‘‘સોળસહી’’તિ વુત્તં. આરમ્મણટ્ઠેનાતિ આલમ્બનટ્ઠેન, આરમ્મણવસેનાતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ. ગોચરટ્ઠેનાતિ આરમ્મણટ્ઠેપિ સતિ નિસ્સયિતબ્બટ્ઠાનટ્ઠેન. પહાનટ્ઠેનાતિ પજહનટ્ઠેન. પરિચ્ચાગટ્ઠેનાતિ પહાનેપિ સતિ પુન અનાદિયનેન પરિચ્ચાગટ્ઠેન. વુટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઉગ્ગમનટ્ઠેન. વિવટ્ટનટ્ઠેનાતિ ઉગ્ગમનેપિ સતિ અપુનરાવટ્ટનેન નિવત્તનટ્ઠેન. સન્તટ્ઠેનાતિ નિબ્બુતટ્ઠેન. પણીતટ્ઠેનાતિ નિબ્બુતટ્ઠેપિ સતિ ઉત્તમટ્ઠેન, અતપ્પકટ્ઠેન વા. વિમુત્તટ્ઠેનાતિ બન્ધનાપગતટ્ઠેન. અનાસવટ્ઠેનાતિ બન્ધનમોક્ખેપિ સતિ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનાસવવિરહિતટ્ઠેન. તરણટ્ઠેનાતિ અનોસીદિત્વા પિલવનટ્ઠેન, અતિક્કમનટ્ઠેન વા. અનિમિત્તટ્ઠેનાતિ સઙ્ખારનિમિત્તવિરહિતટ્ઠેન. અપ્પણિહિતટ્ઠેનાતિ પણિધિવિરહિતટ્ઠેન. સુઞ્ઞતટ્ઠેનાતિ અભિનિવેસવિરહિતટ્ઠેન. એકરસટ્ઠેનાતિ એકકિચ્ચટ્ઠેન. અનતિવત્તનટ્ઠેનાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિક્કમનટ્ઠેન. યુગનદ્ધટ્ઠેનાતિ યુગલકટ્ઠેન.

ઉદ્ધચ્ચં પજહતો, અવિજ્જં પજહતોતિ યોગિનો તસ્સ તસ્સ પટિપક્ખપ્પહાનવસેન વુત્તં. નિરોધો ચેત્થ નિબ્બાનમેવ. અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ સમથો ચે વિપસ્સનં અતિવત્તેય્ય, લીનપક્ખિકત્તા સમથસ્સ ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય. વિપસ્સના ચે સમથં અતિવત્તેય્ય, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકત્તા વિપસ્સનાય ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તેય્ય. તસ્મા સમથો ચ વિપસ્સનં અનતિવત્તમાનો કોસજ્જપાતં ન કરોતિ, વિપસ્સના સમથં અનતિવત્તમાના ઉદ્ધચ્ચપાતં ન કરોતિ. સમથો સમં પવત્તમાનો વિપસ્સનં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખતિ, વિપસ્સના સમં પવત્તમાના સમથં કોસજ્જપાતતો રક્ખતિ. એવમિમે ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનકિચ્ચેન એકકિચ્ચા, સમા હુત્વા પવત્તમાનેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તમાના અત્થસિદ્ધિકરા હોન્તિ. તેસં મગ્ગક્ખણે યુગનદ્ધત્તં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાક્ખણે યુગનદ્ધત્તાયેવ હોતિ. પહાનપરિચ્ચાગવુટ્ઠાનવિવટ્ટનકરણાનં મગ્ગકિચ્ચવસેન વુત્તત્તા સકલસ્સ મગ્ગકિચ્ચસ્સ દસ્સનત્થં ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસા ચ ખન્ધા ચ અવિજ્જાસહગતકિલેસા ચ ખન્ધા ચ નિદ્દિટ્ઠા. સેસાનં ન તથા વુત્તત્તા પટિપક્ખધમ્મમત્તદસ્સનવસેન ઉદ્ધચ્ચાવિજ્જા એવ નિદ્દિટ્ઠા. વિવટ્ટતોતિ નિવત્તન્તસ્સ.

સમાધિ કામાસવા વિમુત્તો હોતીતિ સમાધિસ્સ કામચ્છન્દપટિપક્ખત્તા વુત્તં. રાગવિરાગાતિ રાગસ્સ વિરાગો સમતિક્કમો એતિસ્સા અત્થીતિ રાગવિરાગા, ‘‘રાગવિરાગતો’’તિ નિસ્સક્કવચનં વા. તથા અવિજ્જાવિરાગા. ચેતોવિમુત્તીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તો સમાધિ. પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા. તરતોતિ તરન્તસ્સ. સબ્બપણિધીહીતિ રાગદોસમોહપણિધીહિ, સબ્બપત્થનાહિ વા. એવં ચુદ્દસ આકારે વિસ્સજ્જિત્વા એકરસટ્ઠઞ્ચ અનતિવત્તનટ્ઠઞ્ચ અવિભજિત્વાવ ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહીતિ આહ. કસ્મા? તેસં ચુદ્દસન્નં આકારાનં એકેકસ્સ અવસાને ‘‘એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તી’’તિ નિદ્દિટ્ઠત્તા તે દ્વેપિ આકારા નિદ્દિટ્ઠાવ હોન્તિ. તસ્મા ‘‘સોળસહી’’તિ આહ. યુગનદ્ધટ્ઠો પન ઉદ્દેસેપિ ન ભણિતોયેવાતિ.

૨. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારનિદ્દેસવણ્ણના

૬. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારે અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતીતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠિતસ્સ તીહિ અનુપસ્સનાહિ પુનપ્પુનં સઙ્ખારે વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનાઞાણેસુ પરિપાકગતેસુ તદઙ્ગવસેન કિલેસપ્પહાનેન પરિસુદ્ધચિત્તસ્સ અનિચ્ચતો વા દુક્ખતો વા અનત્તતો વા મનસિકારક્ખણે વિપસ્સનાઞાણાનુભાવેન પકતિયાવ ઓભાસો ઉપ્પજ્જતીતિ પઠમં તાવ અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો કથિતો. અકુસલો વિપસ્સકો તસ્મિં ઓભાસે ઉપ્પન્ને ‘‘ન ચ વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપો ઓભાસો ઉપ્પન્નપુબ્બો, અદ્ધા મગ્ગં પત્તોમ્હિ, ફલં પત્તોમ્હી’’તિ અમગ્ગંયેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલમેવ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. તસ્સ અમગ્ગં ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલં ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હતો વિપસ્સનાવીથિ ઉક્કન્તા હોતિ. સો અત્તનો વિપસ્સનાવીથિં વિસ્સજ્જેત્વા વિક્ખેપમાપન્નો વા ઓભાસમેવ તણ્હાદિટ્ઠિમઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞમાનો વા નિસીદતિ. સો ખો પનાયં ઓભાસો કસ્સચિ ભિક્ખુનો પલ્લઙ્કટ્ઠાનમત્તમેવ ઓભાસેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સચિ અન્તોગબ્ભં, કસ્સચિ બહિગબ્ભમ્પિ, કસ્સચિ સકલવિહારં, ગાવુતં અડ્ઢયોજનં યોજનં દ્વિયોજનં…પે… કસ્સચિ પથવિતલતો યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા એકાલોકં કુરુમાનો. ભગવતો પન દસસહસ્સિલોકધાતું ઓભાસેન્તો ઉદપાદિ. અયઞ્હિ ઓભાસો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે તં તં ઠાનં ઓભાસેન્તો ઉપ્પજ્જતિ.

ઓભાસો ધમ્મોતિ ઓભાસં આવજ્જતીતિ અયં ઓભાસો મગ્ગધમ્મો ફલધમ્મોતિ વા તં તં ઓભાસં મનસિ કરોતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચન્તિ તતો ઓભાસતો ધમ્મોતિ આવજ્જનકરણતો વા યો ઉપ્પજ્જતિ વિક્ખેપો, સો ઉદ્ધચ્ચં નામાતિ અત્થો. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસોતિ તેન એવં ઉપ્પજ્જમાનેન ઉદ્ધચ્ચેન વિરોધિતચિત્તો, તેન વા ઉદ્ધચ્ચેન કારણભૂતેન તમ્મૂલકકિલેસુપ્પત્તિયા વિરોધિતચિત્તો વિપસ્સકો વિપસ્સનાવીથિં ઓક્કમિત્વા વિક્ખેપં વા તમ્મૂલકકિલેસેસુ વા ઠિતત્તા અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ઉપટ્ઠાનાનિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. ‘‘તેન વુચ્ચતિ ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો’’તિ એવં ઇતિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. હોતિ સો સમયોતિ એવં અસ્સાદવસેન ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તસ્સાપિ યોગિનો સચે ઉપપરિક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, સો એવં પજાનાતિ – ‘‘વિપસ્સના નામ સઙ્ખારારમ્મણા, મગ્ગફલાનિ નિબ્બાનારમ્મણાનિ, ઇમાનિ ચ ચિત્તાનિ સઙ્ખારારમ્મણાનિ, તસ્મા નાયમોભાસો મગ્ગો, ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાયેવ નિબ્બાનસ્સ લોકિકો મગ્ગો’’તિ મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા તં વિક્ખેપં પરિવજ્જયિત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠત્વા સાધુકં સઙ્ખારે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ. એવં ઉપપરિક્ખન્તસ્સ સો સમયો હોતિ. એવં અપસ્સન્તો પન ‘‘મગ્ગફલપ્પત્તોમ્હી’’તિ અધિમાનિકો હોતિ.

યં તં ચિત્તન્તિ યં તં વિપસ્સનાચિત્તં. અજ્ઝત્તમેવાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય આરમ્મણે ગોચરજ્ઝત્તેયેવ. ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ યોગાવચરસ્સ રૂપારૂપધમ્મે તુલયન્તસ્સ તીરયન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ અવિહતવેગં તિખિણં સૂરમતિવિસદં વિપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. પીતિ ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે ખુદ્દિકા પીતિ, ખણિકા પીતિ, ઓક્કન્તિકા પીતિ, ઉબ્બેગા પીતિ, ફરણા પીતીતિ અયં પઞ્ચવિધા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા પીતિ સકલસરીરં પૂરયમાના ઉપ્પજ્જતિ. પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે કાયચિત્તાનં નેવ દરથો, ન ગારવતા, ન કક્ખળતા, ન અકમ્મઞ્ઞતા, ન ગેલઞ્ઞતા, ન વઙ્કતા હોતિ. અથ ખો પનસ્સ કાયચિત્તાનિ પસ્સદ્ધાનિ લહૂનિ મુદૂનિ કમ્મઞ્ઞાનિ પગુણાનિ સુવિસદાનિ ઉજુકાનિયેવ હોન્તિ. સો ઇમેહિ પસ્સદ્ધાદીહિ અનુગ્ગહિતકાયચિત્તો તસ્મિં સમયે અમાનુસિં નામ રતિં અનુભવતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૩-૪) –

એવમસ્સ ઇમં અમાનુસિં રતિં સાધયમાના લહુતાદીહિ સહિતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા કાયચિત્તપસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ. સુખં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે સકલસરીરં અભિસન્દયમાનં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં સુખં ઉપ્પજ્જતિ. અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે ચિત્તચેતસિકાનં અતિસયપસાદભૂતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે અસિથિલમનચ્ચારદ્ધં સુપગ્ગહિતં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં વીરિયં ઉપ્પજ્જતિ. ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે સૂપટ્ઠિતા સુપ્પતિટ્ઠિતા નિખાતા અચલા પબ્બતરાજસદિસા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ ઉપ્પજ્જતિ. સો યં યં ઠાનં આવજ્જતિ સમન્નાહરતિ મનસિ કરોતિ પચ્ચવેક્ખતિ, તં તં ઠાનમસ્સ ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા દિબ્બચક્ખુનો પરલોકો વિય સતિયા ઉપટ્ઠાતિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૪).

ઉપેક્ખાતિ વિપસ્સનુપેક્ખા ચેવ આવજ્જનુપેક્ખા ચ. તસ્મિઞ્હિ સમયે સબ્બસઙ્ખારેસુ મજ્ઝત્તભૂતા વિપસ્સનુપેક્ખાપિ બલવતી ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે આવજ્જનુપેક્ખાપિ. સા હિસ્સ તં તં ઠાનં આવજ્જન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ પત્તપુટે પક્ખન્દતત્તનારાચો વિય ચ સૂરા તિખિણા હુત્વા વહતિ. એવઞ્હિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૪) વુત્તં. વિપસ્સનુપેક્ખાતિ ચેત્થ ‘‘વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા’’તિ આચરિયા વદન્તિ. વિપસ્સનાઞાણે હિ ગય્હમાને ‘‘ઞાણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિપસ્સનાઞાણસ્સ આગતત્તા પુનરુત્તિદોસો હોતિ. તતિયજ્ઝાનવણ્ણનાયઞ્ચ ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાવિપસ્સનુપેક્ખાનમ્પિ અત્થતો એકીભાવો. પઞ્ઞા એવ હિ સા, કિચ્ચવસેન દ્વિધા ભિન્ના’’તિ વુત્તં. તસ્મા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય વુચ્ચમાનાય પુનરુત્તિદોસો ચ ન હોતિ, તતિયજ્ઝાનવણ્ણનાય ચ સમેતિ. યસ્મા ચ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ ‘‘ઞાણં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ પઞ્ઞિન્દ્રિયસદ્ધિન્દ્રિયવીરિયિન્દ્રિયસતિન્દ્રિયાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, સમાધિન્દ્રિયં પન અનિદ્દિટ્ઠં હોતિ, યુગનદ્ધવસેનાપિ ચ સમાધિન્દ્રિયં નિદ્દિસિતબ્બમેવ હોતિ, તસ્મા સમપ્પવત્તો સમાધિ પુન સમાધાને બ્યાપારપ્પહાનકરણેન ‘‘ઉપેક્ખા’’તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતીતિ એવં ઓભાસાદિપટિમણ્ડિતાય વિપસ્સનાય આલયં કુરુમાના સુખુમા સન્તાકારા નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, યા કિલેસોતિ પરિગ્ગહેતુમ્પિ ન સક્કા હોતિ. યથા ચ ઓભાસે, એવં એતેસુપિ અઞ્ઞતરસ્મિં ઉપ્પન્ને યોગાવચરો ‘‘ન ચ વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપં ઞાણં ઉપ્પન્નપુબ્બં, એવરૂપા પીતિ પસ્સદ્ધિ સુખં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાનં ઉપેક્ખા નિકન્તિ ઉપ્પન્નપુબ્બા, અદ્ધા મગ્ગં પત્તોમ્હિ, ફલં પત્તોમ્હી’’તિ અમગ્ગમેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલમેવ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. તસ્સ અમગ્ગં ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલઞ્ચ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હતો વિપસ્સનાવીથિ ઉક્કન્તા હોતિ. સો અત્તનો મૂલકમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા નિકન્તિમેવ અસ્સાદેન્તો નિસીદતિ. એત્થ ચ ઓભાસાદયો ઉપક્કિલેસવત્થુતાય ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા, ન અકુસલત્તા. નિકન્તિ પન ઉપક્કિલેસો ચેવ ઉપક્કિલેસવત્થુ ચ. વત્થુવસેનેવ ચેતે દસ, ગાહવસેન પન સમતિંસ હોન્તિ. કથં? ‘‘મમ ઓભાસો ઉપ્પન્નો’’તિ ગણ્હતો હિ દિટ્ઠિગ્ગાહો હોતિ, ‘‘મનાપો વત ઓભાસો ઉપ્પન્નો’’તિ ગણ્હતો માનગ્ગાહો, ઓભાસં અસ્સાદયતો તણ્હાગ્ગાહો. ઇતિ ઓભાસે દિટ્ઠિમાનતણ્હાવસેન તયો ગાહા. તથા સેસેસુપીતિ એવં ગાહવસેન સમતિંસ ઉપક્કિલેસા હોન્તિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો, અનત્તતો મનસિકરોતોતિ વારેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એકેકઅનુપસ્સનાવસેન હેત્થ એકેકસ્સ વિપસ્સનુપક્કિલેસુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, ન એકસ્સેવ.

તીસુ અનુપસ્સનાસુ. એવં અભેદતો વિપસ્સનાવસેન ઉપક્કિલેસે દસ્સેત્વા પુન ભેદવસેન દસ્સેન્તો રૂપં અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદિમાહ. તત્થ જરામરણં અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનન્તિ જરામરણસ્સ અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં.

૭. યસ્મા પુબ્બે વુત્તાનં સમતિંસાય ઉપક્કિલેસાનં વસેન અકુસલો અબ્યત્તો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ વિકમ્પતિ, ઓભાસાદીસુ એકેકં ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ઓભાસે ચેવ ઞાણે ચાતિઆદિગાથાદ્વયમાહ. તત્થ વિકમ્પતીતિ ઓભાસાદિકે આરમ્મણે નાનાકિલેસવસેન વિવિધા કમ્પતિ વેધતિ. યેહિ ચિત્તં પવેધતીતિ યેહિ પસ્સદ્ધિસુખેહિ ચિત્તં નાનાકિલેસવસેન નાનપ્પકારેન વેધતિ કમ્પતિ. તસ્મા પસ્સદ્ધિયા સુખે ચેવ યોગાવચરો વિકમ્પતીતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉપેક્ખાવજ્જનાય ચેવાતિ ઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય આવજ્જનાય ચેવ વિકમ્પતિ, આવજ્જનુપેક્ખાય ચેવ વિકમ્પતીતિ અત્થો. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૬) પન ‘‘ઉપેક્ખાવજ્જનાયઞ્ચા’’તિ વુત્તં. ઉપેક્ખાય ચાતિ હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારાય ઉપેક્ખાય ચ વિકમ્પતિ, નિકન્તિયા ચ વિકમ્પતીતિ અત્થો. એત્થ ચ દ્વિન્નં ઉપેક્ખાનં નિદ્દિટ્ઠત્તા હેટ્ઠા ‘‘ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તટ્ઠાને ચ ઉભયથા અત્થો વુત્તો. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ ચ એકેકિસ્સાયેવ આવજ્જનુપેક્ખાય સબ્ભાવતો એકેકાયેવ અનુપસ્સના અનિચ્ચં અનિચ્ચં, દુક્ખં દુક્ખં, અનત્તા અનત્તાતિ પુનપ્પુનં ભાવીયતીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા પન કુસલો પણ્ડિતો બ્યત્તો બુદ્ધિસમ્પન્નો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘અયં ખો મે ઓભાસો ઉપ્પન્નો, સો ખો પનાયં અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો’’તિ ઇતિ વા નં પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દતિ ઉપપરિક્ખતિ. અથ વા પનસ્સ એવં હોતિ – સચે ઓભાસો અત્તા ભવેય્ય, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. અનત્તાવ પનાયં ‘‘અત્તા’’તિ ગહિતો. તસ્માયં અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ પસ્સન્તો દિટ્ઠિં ઉગ્ઘાટેતિ. સચે ઓભાસો નિચ્ચો ભવેય્ય, ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. અનિચ્ચોવ પનાયં ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગહિતો. તસ્માયં હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચોતિ પસ્સન્તો માનં સમુગ્ઘાટેતિ. સચે ઓભાસો સુખો ભવેય્ય, ‘‘સુખો’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. દુક્ખોવ પનાયં ‘‘સુખો’’તિ ગહિતો. તસ્માયં ઉપ્પાદવયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખોતિ પસ્સન્તો નિકન્તિં પરિયાદિયતિ. યથા ચ ઓભાસે, એવં સેસેસુપિ.

એવં ઉપપરિક્ખિત્વા ઓભાસં ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. ઞાણં…પે… નિકન્તિં ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. એવં સમનુપસ્સન્તો ઓભાસાદીસુ ન કમ્પતિ ન વેધતિ. તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ઇમાનિ દસ ઠાનાનીતિ ગાથમાહ. તત્થ દસ ઠાનાનીતિ ઓભાસાદીનિ. પઞ્ઞા યસ્સ પરિચ્ચિતાતિ યસ્સ ઉપક્કિલેસવિમુત્તાય પઞ્ઞાય પરિચિતાનિ પુનપ્પુનં ફુટ્ઠાનિ પરિભાવિતાનિ. ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલો હોતીતિ સો પઞ્ઞાય પરિચિતદસટ્ઠાનો યોગાવચરો પુબ્બે વુત્તપ્પકારસ્સ ધમ્મુદ્ધચ્ચસ્સ યથાસભાવપટિવેધેન છેકો હોતિ. ન ચ સમ્મોહ ગચ્છતીતિ ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલત્તાયેવ તણ્હામાનદિટ્ઠુગ્ઘાટવસેન સમ્મોહઞ્ચ ન ગચ્છતિ.

ઇદાનિ પુબ્બે વુત્તમેવ વિધિં અપરેન પરિયાયેન વિભાવેત્વા દસ્સેન્તો વિક્ખિપતિ ચેવ કિલિસ્સતિ ચાતિઆદિગાથમાહ. તત્થ મન્દપઞ્ઞો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ વિક્ખેપઞ્ચ અવસેસકિલેસુપ્પત્તિઞ્ચ પાપુણાતિ. મજ્ઝિમપઞ્ઞો વિક્ખેપમેવ પાપુણાતિ, નાવસેસકિલેસુપ્પત્તિં, સો અધિમાનિકો હોતિ. તિક્ખપઞ્ઞો વિક્ખેપં પાપુણિત્વાપિ તં અધિમાનં પહાય વિપસ્સનં આરભતિ. અતિતિક્ખપઞ્ઞો ન વિક્ખેપં પાપુણાતિ, ન ચાવસેસકિલેસુપ્પત્તિં. વિક્ખિપ્પતિ ચેવાતિ તેસુ મન્દપઞ્ઞો ધમ્મુદ્ધચ્ચસઙ્ખાતં વિક્ખેપઞ્ચેવ પાપુણીયતિ. કિલિસ્સતિ ચાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિકિલેસેહિ કિલેસીયતિ ચ, ઉપતાપીયતિ વિબાધીયતીતિ અત્થો. ચવતિ ચિત્તભાવનાતિ તસ્સ મન્દપઞ્ઞસ્સ વિપસ્સનાચિત્તભાવના કિલેસેસુયેવ ઠાનતો પટિપક્ખાવિહતત્તા ચવતિ, પરિપતતીતિ અત્થો. વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતીતિ મજ્ઝિમપઞ્ઞો વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, કિલેસેહિ ન કિલિસ્સતિ. ભાવના પરિહાયતીતિ તસ્સ મજ્ઝિમપઞ્ઞસ્સ અધિમાનિકત્તા વિપસ્સનારમ્ભાભાવેન વિપસ્સના પરિહાયતિ, નપ્પવત્તતીતિ અત્થો. વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતીતિ તિક્ખપઞ્ઞોપિ વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, કિલેસેહિ ન કિલિસ્સતિ. ભાવના ન પરિહાયતીતિ તસ્સ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ સન્તેપિ વિક્ખેપે તં અધિમાનવિક્ખેપં પહાય વિપસ્સનારમ્ભસબ્ભાવેન વિપસ્સનાભાવના ન પરિહાયતિ, પવત્તતીતિ અત્થો. ન ચ વિક્ખિપતે ચિત્તં ન કિલિસ્સતીતિ અતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ ચિત્તં ન વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, ન ચ કિલેસેહિ કિલિસ્સતિ. ન ચવતિ ચિત્તભાવનાતિ તસ્સ વિપસ્સનાચિત્તભાવના ન ચવતિ, વિક્ખેપકિલેસાભાવેન યથાઠાને તિટ્ઠતીતિ અત્થો.

ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહીતિઆદીસુ ઇદાનિ વુત્તેહિ ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ હેતુભૂતેહિ, કરણભૂતેહિ વા ઓભાસાદિકે દસ ઠાને ચિત્તસ્સ સઙ્ખેપેન ચ વિક્ખેપેન ચ વિગ્ગહિતં માનસં વિક્ખેપકિલેસુપ્પત્તિવિરહિતો ચતુત્થો કુસલો મહાપઞ્ઞો યોગાવચરો મન્દપઞ્ઞાદીનં તિણ્ણં યોગાવચરાનં માનસં એવઞ્ચ એવઞ્ચ હોતીતિ નાનપ્પકારતો જાનાતીતિ સમ્બન્ધતો અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા. સઙ્ખેપોતિ ચેત્થ વિક્ખેપસ્સ ચેવ કિલેસાનઞ્ચ ઉપ્પત્તિવસેન ચિત્તસ્સ લીનભાવો વેદિતબ્બો. વિક્ખેપોતિ ‘‘વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતી’’તિ દ્વીસુ ઠાનેસુ વુત્તવિક્ખેપવસેન ચિત્તસ્સ ઉદ્ધતભાવો વેદિતબ્બોતિ.

યુગનદ્ધકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સચ્ચકથા

સચ્ચકથાવણ્ણના

૮. ઇદાનિ યુગનદ્ધગુણસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ વસેન સચ્ચટ્ઠં સચ્ચપટિવેધવિસેસં સચ્ચલક્ખણાદિવિધાનઞ્ચ દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય સચ્ચકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ તથાનીતિ યથાસભાવવસેન તચ્છાનિ. યથાસભાવભૂતાનેવ હિ ધમ્મજાતાનિ સચ્ચટ્ઠેન સચ્ચાનિ. સચ્ચટ્ઠો પઠમઞાણનિદ્દેસવણ્ણનાયં વુત્તો. અવિતથાનીતિ વુત્તસભાવે વિપરિયાયવિરહિતાનિ. ન હિ સચ્ચાનિ અસચ્ચાનિ નામ હોન્તિ. અનઞ્ઞથાનીતિ અઞ્ઞસભાવવિરહિતાનિ. ન હિ અસચ્ચાનિ સચ્ચાનિ નામ હોન્તિ. ઇદં દુક્ખન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતન્તિ ભિક્ખવે, ઇદં દુક્ખન્તિ યં વુચ્ચતિ, એતં યથાસભાવત્તા તથં. દુક્ખમેવ હિ દુક્ખં. વુત્તસભાવે વિપરિયાયાભાવતો અવિતથં. ન હિ દુક્ખં અદુક્ખં નામ હોતિ. અઞ્ઞસભાવવિરહિતત્તા અનઞ્ઞથં. ન હિ દુક્ખં સમુદયાદિસભાવં હોતિ. સમુદયાદીસુપિ એસેવ નયો.

૧. પઠમસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

તથટ્ઠેનાતિ યથાસભાવટ્ઠેન. પીળનટ્ઠાદયો ઞાણકથાયં વુત્તત્થાયેવ.

૯. એકપ્પટિવેધાનીતિ એકેન મગ્ગઞાણેન પટિવેધો, એકતો વા પટિવેધો એતેસન્તિ એકપ્પટિવેધાનિ. અનત્તટ્ઠેનાતિ ચતુન્નમ્પિ સચ્ચાનં અત્તવિરહિતત્તા અનત્તટ્ઠેન. વુત્તઞ્હેતં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૭) – પરમત્થતો હિ સબ્બાનેવ સચ્ચાનિ વેદકકારકનિબ્બુતગમકાભાવતો સુઞ્ઞાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘દુક્ખમેવ હિ, ન કોચિ દુક્ખિતો, કારકો ન, કિરિયાવ વિજ્જતિ;

અત્થિ નિબ્બુતિ, ન નિબ્બુતો પુમા, મગ્ગમત્થિ, ગમકો ન વિજ્જતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૭);

અથ વા –

‘‘ધુવસુભસુખત્તસુઞ્ઞં, પુરિમદ્વયમત્તસુઞ્ઞમમતપદં;

ધુવસુખઅત્તવિરહિતો, મગ્ગો ઇતિ સુઞ્ઞતા તેસૂ’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૭);

સચ્ચટ્ઠેનાતિ અવિસંવાદકટ્ઠેન. પટિવેધટ્ઠેનાતિ મગ્ગક્ખણે પટિવિજ્ઝિતબ્બટ્ઠેન. એકસઙ્ગહિતાનીતિ તથટ્ઠાદિના એકેકેનેવ અત્થેન સઙ્ગહિતાનિ, એકગણનં ગતાનીતિ અત્થો. યં એકસઙ્ગહિતં, તં એકત્તન્તિ યસ્મા એકેન સઙ્ગહિતં, તસ્મા એકત્તન્તિ અત્થો. સચ્ચાનં બહુત્તેપિ એકત્તમપેક્ખિત્વા એકવચનં કતં. એકત્તં એકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝતીતિ પુબ્બભાગે ચતુન્નં સચ્ચાનં નાનત્તેકત્તં સ્વાવત્થિતં વવત્થપેત્વા ઠિતો મગ્ગક્ખણે એકેન મગ્ગઞાણેન તથટ્ઠાદિતંતંએકત્તં પટિવિજ્ઝતિ. કથં? નિરોધસચ્ચસ્સ તથટ્ઠાદિકે એકત્તે પટિવિદ્ધે સેસસચ્ચાનમ્પિ તથટ્ઠાદિકં એકત્તં પટિવિદ્ધમેવ હોતિ. યથા પુબ્બભાગે પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનત્તેકત્તં સ્વાવત્થિતં વવત્થપેત્વા ઠિતસ્સ મગ્ગવુટ્ઠાનકાલે અનિચ્ચતો વા દુક્ખતો વા અનત્તતો વા વુટ્ઠહન્તસ્સ એકસ્મિમ્પિ ખન્ધે અનિચ્ચાદિતો દિટ્ઠે સેસખન્ધાપિ અનિચ્ચાદિતો દિટ્ઠાવ હોન્તિ, એવમિદન્તિ દટ્ઠબ્બં. દુક્ખસ્સ દુક્ખટ્ઠો તથટ્ઠોતિ દુક્ખસચ્ચસ્સ પીળનટ્ઠાદિકો ચતુબ્બિધો અત્થો સભાવટ્ઠેન તથટ્ઠો. સેસસચ્ચેસુપિ એસેવ નયો. સોયેવ ચતુબ્બિધો અત્થો અત્તાભાવતો અનત્તટ્ઠો. વુત્તસભાવે અવિસંવાદકતો સચ્ચટ્ઠો. મગ્ગક્ખણે પટિવિજ્ઝિતબ્બતો પટિવેધટ્ઠો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

૧૦. યં અનિચ્ચન્તિઆદિ સામઞ્ઞલક્ખણપુબ્બઙ્ગમં કત્વા દસ્સિતં. તત્થ યં અનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તં અનિચ્ચન્તિ દુક્ખસમુદયમગ્ગા ગહિતા. તાનિ હિ તીણિ સચ્ચાનિ અનિચ્ચાનિ ચેવ અનિચ્ચત્તા દુક્ખાનિ ચ. યં અનિચ્ચઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ, તં અનત્તાતિ તાનિયેવ તીણિ ગહિતાનિ. યં અનિચ્ચઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ અનત્તા ચાતિ તેહિ તીહિ સહ નિરોધસચ્ચઞ્ચ સઙ્ગહિતં. ચત્તારિપિ હિ અનત્તાયેવ. તં તથન્તિ તં સચ્ચચતુક્કં સભાવભૂતં. તં સચ્ચન્તિ તદેવ સચ્ચચતુક્કં યથાસભાવે અવિસંવાદકં. નવહાકારેહીતિઆદીસુ ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩; સં. નિ. ૪.૪૬) વચનતો અભિઞ્ઞટ્ઠેન, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞટ્ઠે, સમુદયસ્સ પહાનટ્ઠે, મગ્ગસ્સ ભાવનટ્ઠે, નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયટ્ઠે આવેનિકેપિ ઇધ ચતૂસુપિ સચ્ચેસુ ઞાતપરિઞ્ઞાસબ્ભાવતો પરિઞ્ઞટ્ઠેન, ચતુસચ્ચદસ્સનેન પહાનસબ્ભાવતો પહાનટ્ઠેન, ચતુસચ્ચભાવનાસબ્ભાવતો ભાવનટ્ઠેન, ચતુન્નં સચ્ચાનં સચ્છિકિરિયસબ્ભાવતો સચ્છિકિરિયટ્ઠેનાતિ નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. નવહાકારેહિ તથટ્ઠેનાતિઆદીસુ પઠમં વુત્તનયેનેવ યોજના કાતબ્બા.

૧૧. દ્વાદસહિ આકારેહીતિઆદીસુ તથટ્ઠાદયો ઞાણકથાયં વુત્તત્થા. એતેસં નિદ્દેસેપિ વુત્તનયેનેવ યોજના વેદિતબ્બા.

૧૨. સચ્ચાનં કતિ લક્ખણાનીતિઆદીસુ ઉપરિ વત્તબ્બાનિ છ લક્ખણાનિ સઙ્ખતાસઙ્ખતવસેન દ્વિધા ભિન્દિત્વા દ્વે લક્ખણાનીતિ આહ. તત્થ સઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ અસઙ્ખતલક્ખણઞ્ચાતિ ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ. તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, અસઙ્ખતસ્સ અસઙ્ખતલક્ખણાનિ ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો પઞ્ઞાયતિ, ન ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૭-૪૮) એવં વુત્તં સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતમિતિ લક્ખણઞ્ચ અસઙ્ખતસ્સ અસઙ્ખતમિતિ લક્ખણઞ્ચ. સઙ્ખતં પન ન લક્ખણં, લક્ખણં ન સઙ્ખતં. ન ચ સઙ્ખતં વિના લક્ખણં પઞ્ઞાપેતું સક્કા, નપિ લક્ખણં વિના સઙ્ખતં. લક્ખણેન પન સઙ્ખતં પાકટં હોતિ.

પુન તદેવ લક્ખણદ્વયં વિત્થારતો દસ્સેન્તો છ લક્ખણાનીતિ આહ. સઙ્ખતાનં સચ્ચાનન્તિ દુક્ખસમુદયમગ્ગસચ્ચાનં. તાનિ હિ પચ્ચયેહિ સઙ્ગમ્મ કતત્તા સઙ્ખતાનિ. ઉપ્પાદોતિ જાતિ. પઞ્ઞાયતીતિ જાનીયતિ. વયોતિ ભઙ્ગો. ઠિતાનં અઞ્ઞથત્તન્તિ ઠિતિપ્પત્તાનં અઞ્ઞથાભાવો જરા. તિણ્ણં સઙ્ખતસચ્ચાનં નિપ્ફન્નત્તા ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં વુત્તં, તેસંયેવ પન ઉપ્પાદસ્સ, જરાય ભઙ્ગસ્સ ચ અનિપ્ફન્નત્તા ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં ન વત્તબ્બં. સઙ્ખતનિસ્સિતત્તા ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં ન પઞ્ઞાયતીતિ ન વત્તબ્બં. સઙ્ખતવિકારત્તા પન સઙ્ખતન્તિ વત્તબ્બં. દુક્ખસમુદયાનં ઉપ્પાદજરાભઙ્ગા સચ્ચપરિયાપન્ના, મગ્ગસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદજરાભઙ્ગા ન સચ્ચપરિયાપન્નાતિ વદન્તિ. તત્થ ‘‘સઙ્ખતાનં ઉપ્પાદક્ખણે સઙ્ખતાપિ ઉપ્પાદલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ, ઉપ્પાદે વીતિવત્તે સઙ્ખતાપિ જરાલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતિ, ભઙ્ગક્ખણે સઙ્ખતાપિ જરાપિ ભઙ્ગલક્ખણમ્પિ કાલસઙ્ખાતો તસ્સ ખણોપિ પઞ્ઞાયતી’’તિ ખન્ધકવગ્ગટ્ઠકથાયં (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૩૭-૩૮) વુત્તં. અસઙ્ખતસ્સ સચ્ચસ્સાતિ નિરોધસચ્ચસ્સ. તઞ્હિ પચ્ચયેહિ સમાગમ્મ અકતત્તા સયમેવ નિપ્ફન્નન્તિ અસઙ્ખતં. ઠિતસ્સાતિ નિચ્ચત્તા ઠિતસ્સ, ન ઠાનપ્પત્તત્તા. પુન તદેવ લક્ખણદ્વયં વિત્થારતો દસ્સેન્તો દ્વાદસ લક્ખણાનીતિ આહ.

ચતુન્નં સચ્ચાનં કતિ કુસલાતિઆદીસુ અબ્યાકતન્તિ વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં રૂપાબ્યાકતં નિબ્બાનાબ્યાકતન્તિ ચતૂસુ અબ્યાકતેસુ નિબ્બાનાબ્યાકતં. ચત્તારિપિ હિ કુસલાકુસલલક્ખણેન ન બ્યાકતત્તા અબ્યાકતાનિ. સિયા કુસલન્તિ કામાવચરરૂપાવચરારૂપાવચરકુસલાનં વસેન કુસલમ્પિ ભવેય્ય. સિયા અકુસલન્તિ તણ્હં ઠપેત્વા સેસાકુસલવસેન. સિયા અબ્યાકતન્તિ કામાવચરરૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકકિરિયાનં રૂપાનઞ્ચ વસેન. સિયા તીણિ સચ્ચાનીતિઆદીસુ સઙ્ગહિતાનીતિ ગણિતાનિ. વત્થુવસેનાતિ અકુસલકુસલાબ્યાકતદુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગસઙ્ખાતવત્થુવસેન. યં દુક્ખસચ્ચં અકુસલન્તિ ઠપેત્વા તણ્હં અવસેસં અકુસલં. અકુસલટ્ઠેન દ્વે સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનીતિ ઇમાનિ દ્વે દુક્ખસમુદયસચ્ચાનિ અકુસલટ્ઠેન એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, અકુસલસચ્ચં નામ હોતીતિ અત્થો. એકસચ્ચં દ્વીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતન્તિ એકં અકુસલસચ્ચં દ્વીહિ દુક્ખસમુદયસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. યં દુક્ખસચ્ચં કુસલન્તિ તેભૂમકં કુસલં. ઇમાનિ દ્વે દુક્ખમગ્ગસચ્ચાનિ કુસલટ્ઠેન એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, કુસલસચ્ચં નામ હોતિ. એકં કુસલસચ્ચં દ્વીહિ દુક્ખમગ્ગસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. યં દુક્ખસચ્ચં અબ્યાકતન્તિ તેભૂમકવિપાકકિરિયા રૂપઞ્ચ. ઇમાનિ દ્વે દુક્ખનિરોધસચ્ચાનિ અબ્યાકતટ્ઠેન એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, એકં અબ્યાકતસચ્ચં નામ હોતિ. એકં અબ્યાકતસચ્ચં દ્વીહિ દુક્ખનિરોધસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. તીણિ સચ્ચાનિ એકસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનીતિ સમુદયમગ્ગનિરોધસચ્ચાનિ એકેન અકુસલકુસલાબ્યાકતભૂતેન દુક્ખસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ. એકં સચ્ચં તીહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતન્તિ એકં દુક્ખસચ્ચં વિસું અકુસલકુસલઅબ્યાકતભૂતેહિ સમુદયમગ્ગનિરોધસચ્ચેહિ સઙ્ગહિતં. કેચિ પન ‘‘દુક્ખસમુદયસચ્ચાનિ અકુસલટ્ઠેન સમુદયસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, દુક્ખમગ્ગસચ્ચાનિ કુસલટ્ઠેન મગ્ગસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, ન દસ્સનટ્ઠેન. દુક્ખનિરોધસચ્ચાનિ અબ્યાકતટ્ઠેન નિરોધસચ્ચેન સઙ્ગહિતાનિ, ન અસઙ્ખતટ્ઠેના’’તિ વણ્ણયન્તિ.

૨. દુતિયસુત્તન્તપાળિવણ્ણના

૧૩. પુન અઞ્ઞસ્સ સુત્તન્તસ્સ અત્થવસેન સચ્ચપ્પટિવેધં નિદ્દિસિતુકામો પુબ્બે મે, ભિક્ખવેતિઆદિકં સુત્તન્તં આહરિત્વા દસ્સેસિ. તત્થ પુબ્બે મે, ભિક્ખવે, સમ્બોધાતિ ભિક્ખવે, મમ સમ્બોધિતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો પુબ્બે. અનભિસમ્બુદ્ધસ્સાતિ સબ્બધમ્મે અપ્પટિવિદ્ધસ્સ. બોધિસત્તસ્સેવ સતોતિ બોધિસત્તભૂતસ્સેવ. એતદહોસીતિ બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ એતં પરિવિતક્કિતં અહોસિ. અસ્સાદોતિ અસ્સાદીયતીતિ અસ્સાદો. આદીનવોતિ દોસો. નિસ્સરણન્તિ અપગમનં. સુખન્તિ સુખયતીતિ સુખં, યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં સુખિતં કરોતીતિ અત્થો. સોમનસ્સન્તિ પીતિસોમનસ્સયોગતો સોભનં મનો અસ્સાતિ સુમનો, સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં, સુખમેવ પીતિયોગતો વિસેસિતં. અનિચ્ચન્તિ અદ્ધુવં. દુક્ખન્તિ દુક્ખવત્થુત્તા સઙ્ખારદુક્ખત્તા ચ દુક્ખં. વિપરિણામધમ્મન્તિ અવસી હુત્વા જરાભઙ્ગવસેન પરિવત્તનપકતિકં. એતેન અનત્તભાવો વુત્તો હોતિ. છન્દરાગવિનયોતિ છન્દસઙ્ખાતસ્સ રાગસ્સ સંવરણં, ન વણ્ણરાગસ્સ. છન્દરાગપ્પહાનન્તિ તસ્સેવ છન્દરાગસ્સ પજહનં.

યાવકીવઞ્ચાતિઆદીસુ યાવ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં…પે… યથાભૂતં નાબ્ભઞ્ઞાસિં ન અધિકેન ઞાણેન પટિવિજ્ઝિં, તાવ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અનુત્તરં સબ્બઞ્ઞુભાવં અભિસમ્બુદ્ધો અભિસમેતાવી અરહન્તિ નેવાહં પચ્ચઞ્ઞાસિં નેવ પટિઞ્ઞં અકાસિન્તિ સમ્બન્ધતો અત્થો. કીવઞ્ચાતિ નિપાતમત્તં. યતોતિ યસ્મા, યદા વા. અથાતિ અનન્તરં. ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદીતિ દસ્સનકિચ્ચકરણેન દસ્સનસઙ્ખાતં પચ્ચવેક્ખણઞાણઞ્ચ મે ઉપ્પજ્જિ. અકુપ્પાતિ કોપેતું ચાલેતું અસક્કુણેય્યા. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. એતાય એવ ફલપચ્ચવેક્ખણાય મગ્ગનિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણાપિ વુત્તાવ હોન્તિ. અયમન્તિમા જાતીતિ અયં પચ્છિમા ખન્ધપ્પવત્તિ. નત્થિદાનિ પુનબ્ભવોતિ ઇદાનિ પુન ઉપ્પત્તિ નત્થિ. એતેન પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણા વુત્તા. અરહતો હિ અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણા ન હોતિ.

૩. દુતિયસુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪. સચ્ચપ્પટિવેધઞાણયોજનક્કમે ચ અયં રૂપસ્સ અસ્સાદોતિ પહાનપ્પટિવેધોતિ પુબ્બભાગે ‘‘અયં તણ્હાસમ્પયુત્તો રૂપસ્સ અસ્સાદો’’તિ ઞત્વા મગ્ગક્ખણે સમુદયપ્પહાનસઙ્ખાતો સમુદયસચ્ચપ્પટિવેધો. સમુદયસચ્ચન્તિ સમુદયસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં. અરિયસચ્ચારમ્મણઞાણમ્પિ હિ ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૦) વિય ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયં રૂપસ્સ આદીનવોતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધોતિ પુબ્બભાગે ‘‘અયં રૂપસ્સ આદીનવો’’તિ ઞત્વા મગ્ગક્ખણે દુક્ખપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતો દુક્ખસચ્ચપ્પટિવેધો. દુક્ખસચ્ચન્તિ દુક્ખસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં. ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણન્તિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધોતિ પુબ્બભાગે ‘‘ઇદં રૂપસ્સ નિસ્સરણ’’ન્તિ ઞત્વા મગ્ગક્ખણે નિરોધસચ્છિકિરિયાસઙ્ખાતો નિરોધસચ્ચપ્પટિવેધો. નિરોધસચ્ચન્તિ નિરોધસચ્ચારમ્મણં નિરોધસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં. યા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસૂતિ ઇમેસુ યથાવુત્તેસુ તીસુ સમુદયદુક્ખનિરોધેસુ પટિવેધવસેન પવત્તા યા દિટ્ઠિ યો સઙ્કપ્પોતિ યોજના. ભાવનાપટિવેધોતિ અયં મગ્ગભાવનાસઙ્ખાતો મગ્ગસચ્ચપ્પટિવેધો. મગ્ગસચ્ચન્તિ મગ્ગસચ્ચપ્પટિવેધઞાણં.

૧૫. પુન અપરેન પરિયાયેન સચ્ચાનિ ચ સચ્ચપ્પટિવેધઞ્ચ દસ્સેન્તો સચ્ચન્તિ કતિહાકારેહિ સચ્ચન્તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્ના જરામરણાદિકસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ જાતિઆદિકં સમુદયસચ્ચં ‘‘કિં નુ ખો’’તિ એસન્તિ, તથા એસન્તા ચ જરામરણાદિકસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ જાતિઆદિકં સમુદયસચ્ચં ‘‘પચ્ચયો’’તિ વવત્થપેન્તો પરિગ્ગણ્હન્તિ, તસ્મા સા ચ એસના સો ચ પરિગ્ગહો સચ્ચાનં એસનત્તા પરિગ્ગહત્તા ચ ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ કત્વા એસનટ્ઠેન પરિગ્ગહટ્ઠેનાતિ વુત્તં. અયઞ્ચ વિધિ પચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ પચ્ચયપરિગ્ગહે લબ્ભતિયેવ, સાવકાનં પન અનુસ્સવવસેન પચ્ચયપરિગ્ગહે લબ્ભતિ. પટિવેધટ્ઠેનાતિ પુબ્બભાગે તથા એસિતાનં પરિગ્ગહિતાનઞ્ચ મગ્ગક્ખણે એકપટિવેધટ્ઠેન.

કિંનિદાનન્તિઆદીસુ નિદાનાદીનિ સબ્બાનિ કારણવેવચનાનિ. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં નિદેતિ ‘‘હન્દ નં ગણ્હથા’’તિ અપ્પેતિ વિય, તસ્મા ‘‘નિદાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ફલં તતો સમુદેતિ, જાયતિ, પભવતિ; તસ્મા સમુદયો, જાતિ, પભવોતિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ અત્થો – કિં નિદાનં એતસ્સાતિ કિંનિદાનં. કો સમુદયો એતસ્સાતિ કિંસમુદયં. કા જાતિ એતસ્સાતિ કિંજાતિકં. કો પભવો એતસ્સાતિ કિંપભવં. યસ્મા પન તસ્સ જાતિ યથાવુત્તેન અત્થેન નિદાનઞ્ચેવ સમુદયો ચ જાતિ ચ પભવો ચ, તસ્મા જાતિનિદાનન્તિઆદિમાહ. જરામરણન્તિ દુક્ખસચ્ચં. જરામરણસમુદયન્તિ તસ્સ પચ્ચયં સમુદયસચ્ચં. જરામરણનિરોધન્તિ નિરોધસચ્ચં. જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદન્તિ મગ્ગસચ્ચં. ઇમિનાવ નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૬. નિરોધપ્પજાનનાતિ આરમ્મણકરણેન નિરોધસ્સ પજાનના. જાતિ સિયા દુક્ખસચ્ચં, સિયા સમુદયસચ્ચન્તિ ભવપચ્ચયા પઞ્ઞાયનટ્ઠેન દુક્ખસચ્ચં, જરામરણસ્સ પચ્ચયટ્ઠેન સમુદયસચ્ચં. એસ નયો સેસેસુપિ. અવિજ્જા સિયા દુક્ખસચ્ચન્તિ પન આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયટ્ઠેનાતિ.

સચ્ચકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બોજ્ઝઙ્ગકથા

બોજ્ઝઙ્ગકથાવણ્ણના

૧૭. ઇદાનિ સચ્ચપ્પટિવેધસિદ્ધં બોજ્ઝઙ્ગવિસેસં દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય બોજ્ઝઙ્ગકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. કિં વુત્તં હોતિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૮૨) – યા હિ અયં ધમ્મસામગ્ગી, યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા બોધીતિ વુચ્ચતિ, બુજ્ઝતીતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય વુટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ – ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૮; દી. નિ. ૩.૧૪૩). તસ્સા ધમ્મસામગ્ગીસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ યથાવુત્તપ્પકારાય એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો બોધીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં અત્થો અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તો.

બોજ્ઝઙ્ગત્થનિદ્દેસે બોધાય સંવત્તન્તીતિ બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ. કસ્સ બુજ્ઝનત્થાય? મગ્ગફલેહિ નિબ્બાનસ્સ પચ્ચવેક્ખણાય કતકિચ્ચસ્સ બુજ્ઝનત્થાય, મગ્ગેન વા કિલેસનિદ્દાતો પબુજ્ઝનત્થાય ફલેન પબુદ્ધભાવત્થાયાપીતિ વુત્તં હોતિ. બલવવિપસ્સનાયપિ બોજ્ઝઙ્ગા બોધાય સંવત્તન્તિ. તસ્મા અયં વિપસ્સનામગ્ગફલબોજ્ઝઙ્ગાનં સાધારણત્થો. તીસુપિ હિ ઠાનેસુ બોધાય નિબ્બાનપટિવેધાય સંવત્તન્તિ. એતેન બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતિ. બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિઆદીહિ પઞ્ચહિ ચતુક્કેહિ વુત્તાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તં. અપિ ચ બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાનં સકિચ્ચકરણે સમત્થભાવદસ્સનત્થં કત્તુનિદ્દેસો. બુજ્ઝનટ્ઠેનાતિ સકિચ્ચકરણસમત્થત્તેપિ સતિ કત્તુનો અભાવદસ્સનત્થં ભાવનિદ્દેસો. બોધેન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય બુજ્ઝન્તાનં યોગીનં પયોજકત્તા બોજ્ઝઙ્ગાનં હેતુકત્તુનિદ્દેસો. બોધનટ્ઠેનાતિ પઠમં વુત્તનયેનેવ પયોજકહેતુકત્તુના ભાવનિદ્દેસો. એતેહિ બોધિયા અઙ્ગા બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતિ. બોધિપક્ખિયટ્ઠેનાતિ બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધીતિ લદ્ધનામસ્સ યોગિસ્સ પક્ખે ભવત્તા. અયમેતેસં યોગિનો ઉપકારકત્તનિદ્દેસો. એતેહિ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતિ. બુદ્ધિલભનટ્ઠેનાતિઆદિકે છક્કે બુદ્ધિલભનટ્ઠેનાતિ યોગાવચરેન બુદ્ધિયા પાપુણનટ્ઠેન. રોપનટ્ઠેનાતિ સત્તાનં પતિટ્ઠાપનટ્ઠેન. પાપનટ્ઠેનાતિ પતિટ્ઠાપિતાય નિટ્ઠાપનટ્ઠેન. ઇમે વિપસ્સનાબોજ્ઝઙ્ગા પતિ-અભિ-સં-ઇતિ તીહિ ઉપસગ્ગેહિ વિસેસિતા મગ્ગફલબોજ્ઝઙ્ગાતિ વદન્તિ. સબ્બેસમ્પિ ધમ્મવોહારેન નિદ્દિટ્ઠાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

મૂલમૂલકાદિદસકવણ્ણના

૧૮. મૂલટ્ઠેનાતિઆદિકે મૂલમૂલકે દસકે મૂલટ્ઠેનાતિ વિપસ્સનાદીસુ પુરિમા પુરિમા બોજ્ઝઙ્ગા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં બોજ્ઝઙ્ગાનઞ્ચ સહજાતધમ્માનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ મૂલટ્ઠેન. મૂલચરિયટ્ઠેનાતિ મૂલં હુત્વા ચરિયા પવત્તિ મૂલચરિયા. તેન મૂલચરિયટ્ઠેન, મૂલં હુત્વા પવત્તનટ્ઠેનાતિ અત્થો. મૂલપરિગ્ગહટ્ઠેનાતિ તે એવ બોજ્ઝઙ્ગા આદિતો પભુતિ ઉપ્પાદનત્થાય પરિગય્હમાનત્તા પરિગ્ગહા, મૂલાનિયેવ પરિગ્ગહા મૂલપરિગ્ગહા. તેન મૂલપરિગ્ગહટ્ઠેન. તે એવ અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિવારવસેન પરિવારટ્ઠેન. ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિપૂરણટ્ઠેન. નિટ્ઠં પાપુણનવસેન પરિપાકટ્ઠેન. તે એવ મૂલાનિ ચ છબ્બિધા પભેદભિન્નત્તા પટિસમ્ભિદા ચાતિ મૂલપટિસમ્ભિદા. તેન મૂલપટિસમ્ભિદટ્ઠેન. મૂલપટિસમ્ભિદાપાપનટ્ઠેનાતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનાનુયુત્તસ્સ યોગિનો તં મૂલપટિસમ્ભિદં પાપનટ્ઠેન. તસ્સેવ યોગિનો તસ્સા મૂલપટિસમ્ભિદાય વસીભાવટ્ઠેન. સેસેસુપિ ઈદિસેસુ પુગ્ગલવોહારેસુ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. મૂલપટિસમ્ભિદાય વસીભાવપ્પત્તાનમ્પીતિ ઈદિસેસુપિ નિટ્ઠાવચનેસુ ફલબોજ્ઝઙ્ગાતિ વેદિતબ્બં. વસીભાવં પત્તાનન્તિપિ પાઠો.

મૂલમૂલકદસકં નિટ્ઠિતં.

સેસેસુપિ હેતુમૂલકાદીસુ નવસુ દસકેસુ ઇમિનાવ નયેન સાધારણવચનાનં અત્થો વેદિતબ્બો. અસાધારણેસુ પન યથાવુત્તા એવ બોજ્ઝઙ્ગા યથાવુત્તાનં ધમ્માનં જનકત્તા હેતૂ નામ હોન્તિ. ઉપત્થમ્ભકત્તા પચ્ચયા નામ. તે એવ તદઙ્ગસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિવિસુદ્ધિભૂતત્તા વિસુદ્ધિ નામ. વજ્જવિરહિતત્તા અનવજ્જા નામ. ‘‘સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા નેક્ખમ્મ’’ન્તિ વચનતો નેક્ખમ્મં નામ. કિલેસેહિ વિમુત્તત્તા તદઙ્ગવિમુત્તિઆદિવસેન વિમુત્તિ નામ. મગ્ગફલબોજ્ઝઙ્ગા વિસયીભૂતેહિ આસવેહિ વિરહિતત્તા અનાસવા. તિવિધાપિ બોજ્ઝઙ્ગા કિલેસેહિ સુઞ્ઞત્તા તદઙ્ગવિવેકાદિવસેન વિવેકા. વિપસ્સનામગ્ગબોજ્ઝઙ્ગા પરિચ્ચાગવોસગ્ગત્તા પક્ખન્દનવોસગ્ગત્તા ચ વોસગ્ગા. ફલબોજ્ઝઙ્ગા પક્ખન્દનવોસગ્ગત્તા વોસગ્ગા.

૧૯. મૂલટ્ઠં બુજ્ઝન્તીતિઆદયો એકેકપદવસેન નિદ્દિટ્ઠા નવ દસકા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. વસીભાવપ્પત્તાનન્તિ પદં પન વત્તમાનવચનાભાવેન ન યોજિતં. પરિગ્ગહટ્ઠાદયો અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તત્થા.

૨૦. પુન થેરો અત્તના દેસિતં સુત્તન્તં ઉદ્દિસિત્વા તસ્સ નિદ્દેસવસેન બોજ્ઝઙ્ગવિધિં દસ્સેતુકામો એકં સમયન્તિઆદિકં નિદાનં વત્વા સુત્તન્તં તાવ ઉદ્દિસિ. અત્તના દેસિતસુત્તત્તા એવ ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ ન વુત્તં. આયસ્મા સારિપુત્તોતિ પનેત્થ દેસકબ્યત્તિભાવત્થં અત્તાનં પરં વિય કત્વા વુત્તં. ઈદિસઞ્હિ વચનં લોકે ગન્થેસુ પયુજ્જન્તિ. પુબ્બણ્હસમયન્તિ સકલં પુબ્બણ્હસમયં. અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે હોતીતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ એવઞ્ચે મય્હં હોતિ. અપ્પમાણોતિ મે હોતીતિ અપ્પમાણોતિ એવં મે હોતિ. સુસમારદ્ધોતિ મે હોતીતિ સુટ્ઠુ પરિપુણ્ણોતિ એવં મે હોતિ. તિટ્ઠન્તન્તિ નિબ્બાનારમ્મણે પવત્તિવસેન તિટ્ઠન્તં. ચવતીતિ નિબ્બાનારમ્મણતો અપગચ્છતિ. સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો.

રાજમહામત્તસ્સાતિ રઞ્ઞો મહાઅમચ્ચસ્સ, મહતિયા વા ભોગમત્તાય ભોગપ્પમાણેન સમન્નાગતસ્સ. નાનારત્તાનન્તિ નાનારઙ્ગરત્તાનં, પૂરણત્થે સામિવચનં, નાનારત્તેહીતિ અત્થો. દુસ્સકરણ્ડકોતિ દુસ્સપેળા. દુસ્સયુગન્તિ વત્થયુગલં. પારુપિતુન્તિ અચ્છાદેતું. ઇમસ્મિં સુત્તન્તે થેરસ્સ ફલબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. યદા હિ થેરો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સીસં કત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તદા ઇતરે તદન્વયા હોન્તિ. યદા ધમ્મવિચયાદીસુ અઞ્ઞતરં, તદા સેસાપિ તદન્વયા હોન્તીતિ એવં ફલસમાપત્તિયા અત્તનો ચિણ્ણવસીભાવં દસ્સેન્તો થેરો ઇમં સુત્તન્તં કથેસીતિ.

સુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૨૧. કથં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગોતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સીસં કત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તસ્સ અઞ્ઞેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ વિજ્જમાનેસુ એવં અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો હોતીતિ ઇતિ ચે પવત્તસ્સ કથં સો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો હોતીતિ અત્થો. યાવતા નિરોધૂપટ્ઠાતીતિ યત્તકેન કાલેન નિરોધો ઉપટ્ઠાતિ, યત્તકે કાલે આરમ્મણતો નિબ્બાનં ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. યાવતા અચ્ચીતિ યત્તકેન પરિમાણેન જાલા. કથં અપ્પમાણો ઇતિ ચે હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગોતિ ન અપ્પમાણેપિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગે વિજ્જમાને એવં અયં અપ્પમાણો હોતીતિ ઇતિ ચે પવત્તસ્સ સો અપ્પમાણો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો કથં હોતીતિ અત્થો. પમાણબદ્ધાતિ કિલેસા ચ પરિયુટ્ઠાના ચ પોનોભવિકસઙ્ખારા ચ પમાણબદ્ધા નામ હોન્તિ. ‘‘રાગોપમાણકરણો, દોસો પમાણકરણો, મોહો પમાણકરણો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૯) વચનતો રાગાદયો યસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ, ‘‘અયં એત્તકો’’તિ તસ્સ પમાણકરણતો પમાણં નામ. તસ્મિં પમાણે બદ્ધા પટિબદ્ધા આયત્તાતિ કિલેસાદયો પમાણબદ્ધા નામ હોન્તિ. કિલેસાતિ અનુસયભૂતા, પરિયુટ્ઠાનાતિ સમુદાચારપ્પત્તકિલેસા. સઙ્ખારા પોનોભવિકાતિ પુનપ્પુનં ભવકરણં પુનભવો, પુનભવો સીલમેતેસન્તિ પોનભવિકા, પોનભવિકા એવ પોનોભવિકા. કુસલાકુસલકમ્મસઙ્ખાતા સઙ્ખારા. અપ્પમાણોતિ વુત્તપ્પકારસ્સ પમાણસ્સ અભાવેન અપ્પમાણો. મગ્ગફલાનમ્પિ અપ્પમાણત્તા તતો વિસેસનત્થં અચલટ્ઠેન અસઙ્ખતટ્ઠેનાતિ વુત્તં. ભઙ્ગાભાવતો અચલો, પચ્ચયાભાવતો અસઙ્ખતો. યો હિ અચલો અસઙ્ખતો ચ, સો અતિવિય પમાણવિરહિતો હોતિ.

કથં સુસમારદ્ધો ઇતિ ચે હોતીતિ બોજ્ઝઙ્ગોતિ અનન્તરં વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. વિસમાતિ સયઞ્ચ વિસમત્તા, વિસમસ્સ ચ ભાવસ્સ હેતુત્તા વિસમા. સમધમ્મોતિ સન્તટ્ઠેન પણીતટ્ઠેન સમો ધમ્મો. પમાણાભાવતો સન્તો. ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) વચનતો સબ્બધમ્મુત્તમટ્ઠેન પણીતો. તસ્મિં સમધમ્મોતિ વુત્તે સુસમે આરદ્ધો સુસમારદ્ધો. આવજ્જિતત્તાતિ ફલસમાપત્તિયા પવત્તકાલં સન્ધાય વુત્તં. અનુપ્પાદાદિસઙ્ખાતે નિબ્બાને મનોદ્વારાવજ્જનસ્સ ઉપ્પન્નત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તિટ્ઠતીતિ પવત્તતિ. ઉપ્પાદાદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનિ. સેસબોજ્ઝઙ્ગમૂલકેસુપિ વારેસુ એસેવ નયો.

બોજ્ઝઙ્ગકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મેત્તાકથા

મેત્તાકથાવણ્ણના

૨૨. ઇદાનિ બોજ્ઝઙ્ગકથાનન્તરં કથિતાય બોજ્ઝઙ્ગકથાગતિયા સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય મેત્તાકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ સુત્તન્તે તાવ આસેવિતાયાતિ આદરેન સેવિતાય. ભાવિતાયાતિ વડ્ઢિતાય. બહુલીકતાયાતિ પુનપ્પુનં કતાય. યાનીકતાયાતિ યુત્તયાનસદિસાય કતાય. વત્થુકતાયાતિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન વત્થુ વિય કતાય. અનુટ્ઠિતાયાતિ પચ્ચુપટ્ઠિતાય. પરિચિતાયાતિ સમન્તતો ચિતાય ઉપચિતાય. સુસમારદ્ધાયાતિ સુટ્ઠુ સમારદ્ધાય સુકતાય. આનિસંસાતિ ગુણા. પાટિકઙ્ખાતિ પટિકઙ્ખિતબ્બા ઇચ્છિતબ્બા. સુખં સુપતીતિ યથા સેસજના સમ્પરિવત્તમાના કાકચ્છમાના દુક્ખં સુપન્તિ, એવં અસુપિત્વા સુખં સુપતિ. નિદ્દં ઓક્કન્તોપિ સમાપત્તિં સમાપન્નો વિય હોતિ. સુખં પટિબુજ્ઝતીતિ યથા અઞ્ઞે નિત્થુનન્તા વિજમ્ભન્તા સમ્પરિવત્તન્તા દુક્ખં પટિબુજ્ઝન્તિ, એવં અપટિબુજ્ઝિત્વા વિકસમાનમિવ પદુમં સુખં નિબ્બિકારં પટિબુજ્ઝતિ. ન પાપકં સુપિનં પસ્સતીતિ સુપિનં પસ્સન્તોપિ ભદ્દકમેવ સુપિનં પસ્સતિ. ચેતિયં વન્દન્તો વિય પૂજં કરોન્તો વિય ધમ્મં સુણન્તો વિય ચ હોતિ. યથા પનઞ્ઞે અત્તાનં ચોરેહિ પરિવારિતં વિય વાળેહિ ઉપદ્દુતં વિય પપાતે પતન્તં વિય ચ પસ્સન્તિ, ન એવં પાપકં સુપિનં પસ્સતિ. મનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ ઉરે આમુત્તમુત્તાહારો વિય સીસે પિળન્ધમાલા વિય ચ મનુસ્સાનં પિયો હોતિ મનાપો. અમનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ યથેવ ચ મનુસ્સાનં, એવં અમનુસ્સાનમ્પિ પિયો હોતિ. દેવતા રક્ખન્તીતિ પુત્તમિવ માતાપિતરો દેવતા રક્ખન્તિ. નાસ્સ અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતીતિ મેત્તાવિહારિસ્સ કાયે અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા ન કમતિ ન પવિસતિ, નાસ્સ કાયં વિકોપેતીતિ વુત્તં હોતિ. તુવટં ચિત્તં સમાધિયતીતિ મેત્તાવિહારિનો ખિપ્પમેવ ચિત્તં સમાધિયતિ, નત્થિ તસ્સ દન્ધાયિતત્તં. મુખવણ્ણો વિપ્પસીદતીતિ બન્ધના પમુત્તતાલપક્કં વિય ચસ્સ વિપ્પસન્નવણ્ણં મુખં હોતિ. અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતીતિ મેત્તાવિહારિનો સમ્મોહમરણં નામ નત્થિ, અસમ્મૂળ્હો નિદ્દં ઓક્કમન્તો વિય કાલં કરોતિ. ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તોતિ મેત્તાસમાપત્તિતો ઉત્તરિં અરહત્તં અધિગન્તું અસક્કોન્તો ઇતો ચવિત્વા સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય બ્રહ્મલોકૂપગો હોતીતિ બ્રહ્મલોકં ઉપપજ્જતીતિ અત્થો.

મેત્તાનિદ્દેસે અનોધિસો ફરણાતિ ઓધિ મરિયાદા, ન ઓધિ અનોધિ. તતો અનોધિસો, અનોધિતોતિ અત્થો, નિપ્પદેસતો ફુસનાતિ વુત્તં હોતિ. ઓધિસોતિ પદેસવસેન. દિસાફરણાતિ દિસાસુ ફરણા. સબ્બેતિ અનવસેસપરિયાદાનં. સત્તાતિપદસ્સ અત્થો ઞાણકથામાતિકાવણ્ણનાયં વુત્તો, રુળ્હીસદ્દેન પન વીતરાગેસુપિ અયં વોહારો વત્તતિ વિલીવમયેપિ બીજનિવિસેસે તાલવણ્ટવોહારો વિય. અવેરાતિ વેરરહિતા. અબ્યાપજ્જાતિ બ્યાપાદરહિતા. અનીઘાતિ નિદ્દુક્ખા. અનિગ્ઘાતિપિ પાઠો. સુખી અત્તાનંપરિહરન્તૂતિ સુખિતા હુત્વા અત્તભાવં વત્તયન્તુ. ‘‘અવેરા’’તિ ચ સકસન્તાને ચ પરે પટિચ્ચ, પરસન્તાને ચ ઇતરે પટિચ્ચ વેરાભાવો દસ્સિતો, ‘‘અબ્યાપજ્જા’’તિઆદીસુ વેરાભાવા તમ્મૂલકબ્યાપાદાભાવો, ‘‘અનીઘા’’તિ બ્યાપાદાભાવા તમ્મૂલકદુક્ખાભાવો, ‘‘સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ દુક્ખાભાવાસુખેન અત્તભાવપરિહરણં દસ્સિતન્તિ એવમેત્થ વચનસમ્બન્ધો વેદિતબ્બોતિ. ઇમેસુ ચ ‘‘અવેરા હોન્તૂ’’તિઆદીસુ ચતૂસુપિ વચનેસુ યં યં પાકટં હોતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન મેત્તાય ફરતિ.

પાણાતિઆદીસુ પાણનતાય પાણા, અસ્સાસપસ્સાસાયત્તવુત્તિતાયાતિ અત્થો. ભૂતત્તા ભૂતા, અભિનિબ્બત્તાતિ અત્થો. પું વુચ્ચતિ નિરયો, તં પું ગલન્તિ ગચ્છન્તીતિ પુગ્ગલા. અત્તભાવો વુચ્ચતિ સરીરં, ખન્ધપઞ્ચકમેવ વા, તં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તિમત્તસબ્ભાવતો, તસ્મિં અત્તભાવે પરિયાપન્ના પરિચ્છિન્ના અન્તોગધાતિ અત્તભાવપરિયાપન્ના. યથા ચ સત્તાતિ વચનં, એવં સેસાનિપિ રુળ્હીવસેન આરોપેત્વા સબ્બાનેતાનિ સબ્બસત્તવેવચનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. કામઞ્ચ અઞ્ઞાનિપિ ‘‘સબ્બે જન્તૂ સબ્બે જીવા’’તિઆદીનિ સબ્બસત્તવેવચનાનિ અત્થિ, પાકટવસેન પન ઇમાનેવ પઞ્ચ ગહેત્વા ‘‘પઞ્ચહાકારેહિ અનોધિસો ફરણા મેત્તાચેતોવિમુત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. યે પન ‘‘સત્તા પાણા’’તિઆદીનં ન કેવલં વચનમત્તતોવ, અથ ખો અત્થતોપિ નાનત્તમેવ ઇચ્છેય્યું, તેસં અનોધિસો ફરણા વિરુજ્ઝતિ. તસ્મા તથા અત્થં અગ્ગહેત્વા ઇમેસુ પઞ્ચસુ આકારેસુ અઞ્ઞતરવસેન અનોધિસો મેત્તાય ફરતિ.

ઓધિસો ફરણે પન ઇત્થિયો પુરિસાતિ લિઙ્ગવસેન વુત્તં, અરિયા અનરિયાતિ અરિયપુથુજ્જનવસેન, દેવામનુસ્સા વિનિપાતિકાતિ ઉપપત્તિવસેન. દિસાફરણેપિ દિસાવિભાગં અકત્વા સબ્બદિસાસુ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિઆદિના નયેન ફરણતો અનોધિસો ફરણા હોતિ, સબ્બદિસાસુ ‘‘સબ્બા ઇત્થિયો’’તિઆદિના નયેન ફરણતો ઓધિસો ફરણા.

યસ્મા પન અયં તિવિધાપિ મેત્તાફરણા અપ્પનાપત્તચિત્તસ્સ વસેન વુત્તા, તસ્મા તીસુ વારેસુ અપ્પના ગહેતબ્બા. અનોધિસો ફરણે તાવ ‘‘સબ્બે સત્તા અવેરા હોન્તૂ’’તિ એકા, ‘‘અબ્યાપજ્જા હોન્તૂ’’તિ એકા ‘‘અનીઘા હોન્તૂ’’તિ એકા, ‘‘સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ એકા. તાનિપિ હિ ચત્તારિ હિતોપસંહારવસેનેવ વુત્તાનિ. હિતોપસંહારલક્ખણા હિ મેત્તા. ઇતિ ‘‘સત્તા’’તિઆદીસુ પઞ્ચસુ આકારેસુ ચતસ્સન્નં ચતસ્સન્નં અપ્પનાનં વસેન વીસતિ અપ્પના હોન્તિ, ઓધિસો ફરણે ‘‘સબ્બા ઇત્થિયો’’તિઆદીસુ સત્તસુ આકારેસુ ચતસ્સન્નં ચતસ્સન્નં વસેન અટ્ઠવીસતિ અપ્પના. દિસાફરણે પન ‘‘સબ્બે પુરત્થિમાય દિસાય સત્તા’’તિઆદિના નયેન એકમેકિસ્સા દિસાય વીસતિ વીસતિ કત્વા દ્વે સતાનિ, ‘‘સબ્બા પુરત્થિમાય દિસાય ઇત્થિયો’’તિઆદિના નયેન એકમેકિસ્સા દિસાય અટ્ઠવીસતિ અટ્ઠવીસતિ કત્વા અસીતિ દ્વે સતાનીતિ ચત્તારિ સતાનિ અસીતિ ચ અપ્પના. ઇતિ સબ્બાનિપિ ઇધ વુત્તાનિ અટ્ઠવીસાધિકાનિ પઞ્ચ અપ્પનાસતાનિ હોન્તિ. યથા ચ મેત્તાય તિવિધેન ફરણા વુત્તા, તથા કરુણામુદિતાઉપેક્ખાનમ્પિ વુત્તાવ હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૧. ઇન્દ્રિયવારવણ્ણના

૨૩. અથ મેત્તૂપસંહારાકારં ઇન્દ્રિયાદિપરિભાવનઞ્ચ દસ્સેતું સબ્બેસં સત્તાનં પીળનં વજ્જેત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ પીળનન્તિ અબ્ભન્તરતો સરીરપીળનં. ઉપઘાતન્તિ બાહિરતો સરીરોપઘાતં. સન્તાપન્તિ યથા તથા વા ચિત્તસન્તાપનં. પરિયાદાનન્તિ પકતિયા જીવિતાદિપરિક્ખયં. વિહેસન્તિ પરતો જીવિતવિહેઠનં. વજ્જેત્વાતિ પીળનાદીસુ એકેકં અત્તનો ચિત્તેનેવ અપનેત્વા. ઇમાનિ પીળનાદીનિ પઞ્ચ પદાનિ મેત્તોપસંહારસ્સ પટિપક્ખવિવજ્જનવસેન વુત્તાનિ, અપીળનાયાતિઆદીનિ મેત્તોપસંહારવસેન. અપીળનાયાતિ અપીળનાકારેન, સબ્બે સત્તે મેત્તાયતીતિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુપિ. મા વેરિનો મા દુક્ખિનો મા દુક્ખિતત્તાતિ ઇમાનિપિ તીણિ મેત્તોપસંહારસ્સ પટિપક્ખપટિક્ખેપવચનાનિ. મા-વચનસ્સ મા હોન્તૂતિ અત્થો. અવેરિનો સુખિનો સુખિતત્તાતિ ઇમાનિ તીણિ મેત્તોપસંહારવચનાનિ. ‘‘અબ્યાપજ્જા અનીઘા’’તિ ઇદં દ્વયં ‘‘સુખિનો’’તિ વચનેન સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. સુખિતત્તાતિ તસ્સેવ સુખસ્સ નિચ્ચપ્પવત્તિદસ્સનં. ‘‘સુખિતત્તા’’તિ ચ ‘‘સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ ચ અત્થતો એકં. ‘‘અપીળનાયા’’તિઆદીહિ વા અબ્યાપજ્જાનીઘવચનાનિ સઙ્ગહિતાનિ. અટ્ઠહાકારેહીતિ ‘‘અપીળનાયા’’તિઆદયો પઞ્ચ મેત્તોપસંહારાકારા ‘‘અવેરિનો હોન્તૂ’’તિઆદયો તયો મેત્તોપસંહારાકારાતિ ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ. મેત્તાયતીતિ સિનિય્હતિ. તં ધમ્મં ચેતયતીતિ તં હિતોપસંહારં ચેતયતિ અભિસન્દહતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. સબ્બબ્યાપાદપરિયુટ્ઠાનેહિ વિમુચ્ચતીતિ મેત્તાય પટિપક્ખભૂતેહિ સબ્બેહિ બ્યાપાદસમુદાચારેહિ વિક્ખમ્ભનતો વિમુચ્ચતિ. મેત્તા ચ ચેતો ચ વિમુત્તિ ચાતિ એકાયેવ મેત્તા તિધા વણ્ણિતા.

અવેરિનો ખેમિનો સુખિનોતિ ઇમાનિ તીણિ પદાનિ પુબ્બે વુત્તે આકારે સઙ્ખેપેન સઙ્ગહેત્વા વુત્તાનિ. સદ્ધાય અધિમુચ્ચતીતિઆદિના નયેન વુત્તાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ મેત્તાય સમ્પયુત્તાનિયેવ. આસેવનાતિઆદીસુ છસુ વારેસુ આસેવીયતિ એતેહિ મેત્તાતિ આસેવના. તથા ભાવના બહુલીકમ્મં. અલઙ્કારાતિ વિભૂસના. સ્વાલઙ્કતાતિ સુટ્ઠુ અલઙ્કતા ભૂસિતા. પરિક્ખારાતિ સમ્ભારા. સુપરિક્ખતાતિ સુટ્ઠુ સમ્ભતા. પરિવારાતિ રક્ખનટ્ઠેન. પુન આસેવનાદીનિ અટ્ઠવીસતિ પદાનિ મેત્તાય વણ્ણભણનત્થં વુત્તાનિ. તત્થ પારિપૂરીતિ પરિપુણ્ણભાવા. સહગતાતિ મેત્તાય સહગતા. તથા સહજાતાદયો. પક્ખન્દનાતિ મેત્તાય પવિસના, પક્ખન્દતિ એતેહિ મેત્તાતિ વા પક્ખન્દના. તથા સંસીદનાદયો. એતં સન્તન્તિ ફસ્સનાતિ એસા મેત્તા સન્તાતિ એતેહિ ફસ્સના હોતીતિ એતં સન્તન્તિ ફસ્સના ‘‘એતદગ્ગ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧.૧૮૮ આદયો) વિય નપુંસકવચનં. સ્વાધિટ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતા. સુસમુગ્ગતાતિ સુટ્ઠુ સમુસ્સિતા. સુવિમુત્તાતિ અત્તનો અત્તનો પચ્ચનીકેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તા. નિબ્બત્તેન્તીતિ મેત્તાસમ્પયુત્તા હુત્વા મેત્તં નિબ્બત્તેન્તિ. જોતેન્તીતિ પાકટં કરોન્તિ. પતાપેન્તીતિ વિરોચેન્તિ.

૨-૪. બલાદિવારત્તયવણ્ણના

૨૪-૨૭. ઇન્દ્રિયવારે વુત્તનયેનેવ બલવારોપિ વેદિતબ્બો. બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવારા પરિયાયેન વુત્તા, ન યથાલક્ખણવસેન. મગ્ગઙ્ગવારે સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા મેત્તાય પુબ્બભાગવસેન વુત્તા, ન અપ્પનાવસેન. ન હિ એતે મેત્તાય સહ ભવન્તિ. સબ્બેસં પાણાનન્તિઆદીનં સેસવારાનમ્પિ સત્તવારે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. મેત્તાભાવનાવિધાનં પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪૦ આદયો) ગહેતબ્બન્તિ.

મેત્તાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. વિરાગકથા

વિરાગકથાવણ્ણના

૨૮. ઇદાનિ મગ્ગપયોજનપરિયોસાનાય મેત્તાકથાય અનન્તરં કથિતાય વિરાગસઙ્ખાતમગ્ગપુબ્બઙ્ગમાય વિરાગકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ પઠમં તાવ ‘‘નિબ્બિન્દં વિરજ્જતિ વિરાગા વિમુચ્ચતી’’તિ (મહાવ ૨૩) વુત્તાનં દ્વિન્નં સુત્તન્તપદાનં અત્થં નિદ્દિસિતુકામેન વિરાગો મગ્ગો, વિમુત્તિ ફલન્તિ ઉદ્દેસો ઠપિતો. તત્થ પઠમં વચનત્થં તાવ નિદ્દિસિતુકામો કથં વિરાગો મગ્ગોતિઆદિમાહ. તત્થ વિરજ્જતીતિ વિરત્તા હોતિ. સેસાનિ મગ્ગઞાણનિદ્દેસે વુત્તત્થાનિ. વિરાગોતિ યસ્મા સમ્માદિટ્ઠિ વિરજ્જતિ, તસ્મા વિરાગો નામાતિ અત્થો. સો ચ વિરાગો યસ્મા વિરાગારમ્મણો…પે… વિરાગે પતિટ્ઠિતો, તસ્મા ચ વિરાગોતિ એવં ‘‘વિરાગારમ્મણો’’તિઆદીનં પઞ્ચન્નં વચનાનં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ વિરાગારમ્મણોતિ નિબ્બાનારમ્મણો. વિરાગગોચરોતિ નિબ્બાનવિસયો. વિરાગે સમુદાગતોતિ નિબ્બાને સમુપ્પન્નો. વિરાગે ઠિતોતિ પવત્તિવસેન નિબ્બાને ઠિતો. વિરાગે પતિટ્ઠિતોતિ અનિવત્તનવસેન નિબ્બાને પતિટ્ઠિતો.

નિબ્બાનઞ્ચ વિરાગોતિ નિબ્બાનં વિરાગહેતુત્તા વિરાગો. નિબ્બાનારમ્મણતાજાતાતિ નિબ્બાનારમ્મણે જાતા, નિબ્બાનારમ્મણભાવેન વા જાતા. તે મગ્ગસમ્પયુત્તા સબ્બેવ ફસ્સાદયો ધમ્મા વિરજ્જનટ્ઠેન વિરાગા હોન્તીતિ વિરાગા નામ હોન્તિ. સહજાતાનીતિ સમ્માદિટ્ઠિસહજાતાનિ સમ્માસઙ્કપ્પાદીનિ સત્ત મગ્ગઙ્ગાનિ. વિરાગં ગચ્છન્તીતિ વિરાગો મગ્ગોતિ વિરાગં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ગચ્છન્તીતિ વિરાગારમ્મણત્તા વિરાગો નામ, મગ્ગનટ્ઠેન મગ્ગો નામ હોતીતિ અત્થો. એકેકમ્પિ મગ્ગઙ્ગં મગ્ગોતિ નામં લભતિ. ઇતિ એકેકસ્સ અઙ્ગસ્સ મગ્ગત્તે વુત્તે સમ્માદિટ્ઠિયાપિ મગ્ગત્તં વુત્તમેવ હોતિ. તસ્માયેવ ચ એતેન મગ્ગેનાતિ અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ ગહેત્વા વુત્તં. બુદ્ધા ચાતિ પચ્ચેકબુદ્ધાપિ સઙ્ગહિતા. તેપિ હિ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, બુદ્ધા તથાગતો ચ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો પચ્ચેકબુદ્ધો ચા’’તિ (અ. નિ. ૨.૫૭) વુત્તત્તા બુદ્ધાયેવ. અગતન્તિ અનમતગ્ગે સંસારે અગતપુબ્બં. દિસન્તિ સકલાયપટિપત્તિયા દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ અભિસન્દહીયતીતિ દિસા, સબ્બબુદ્ધેહિ વા પરમં સુખન્તિ દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ કથીયતીતિ દિસા, સબ્બદુક્ખં વા દિસ્સન્તિ વિસ્સજ્જેન્તિ ઉજ્ઝન્તિ એતાયાતિ દિસા. તં દિસં. અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ કિં વુત્તં હોતિ? યો સો અટ્ઠઙ્ગિકો ધમ્મસમૂહો, સો એતેન નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ ગમનટ્ઠેન મગ્ગો નામાતિ વુત્તં હોતિ. પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં પરપ્પવાદાનન્તિ વિસું વિસું સમણાનં બ્રાહ્મણાનઞ્ચ ઇતો અઞ્ઞલદ્ધિકાનં. અગ્ગોતિ તેસં સેસમગ્ગાનં વિસિટ્ઠો. સેટ્ઠોતિ સેસમગ્ગતો અતિવિય પસંસનીયો. મોક્ખોતિ મુખે સાધુ, સેસમગ્ગાનં અભિમુખે અયમેવ સાધૂતિ અત્થો. ઉત્તમોતિ સેસમગ્ગે અતિવિય ઉત્તિણ્ણો. પવરોતિ સેસમગ્ગતો નાનપ્પકારેહિ સંભજનીયો. ઇતીતિ કારણત્થે નિપાતો. તસ્મા ભગવતા ‘‘મગ્ગાનં અટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો, સચ્ચાનં ચતુરો પદા;

વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનં, દ્વિપદાનઞ્ચ ચક્ખુમા’’તિ. (ધ. પ. ૨૭૩);

તં ઇધ વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘મગ્ગાનં અટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો’’તિ વુત્તં. સેસવારેસુપિ ઇમિના ચ નયેન હેટ્ઠા વુત્તનયેન ચ અત્થો વેદિતબ્બો.

દસ્સનવિરાગોતિઆદીસુ દસ્સનસઙ્ખાતો વિરાગો દસ્સનવિરાગો. ઇન્દ્રિયટ્ઠતો બલસ્સ વિસિટ્ઠત્તા ઇધ ઇન્દ્રિયતો બલં પઠમં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. આધિપતેય્યટ્ઠેન ઇન્દ્રિયાનીતિઆદિ ઇન્દ્રિયાદીનં અત્થવિભાવના, ન વિરાગસ્સ. તથટ્ઠેન સચ્ચાતિ સચ્ચઞાણં વેદિતબ્બં. સીલવિસુદ્ધીતિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા. ચિત્તવિસુદ્ધીતિ સમ્માસમાધિ. દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પા. વિમુત્તટ્ઠેનાતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસેહિ મુત્તટ્ઠેન. વિજ્જાતિ સમ્માદિટ્ઠિ. વિમુત્તીતિ સમુચ્છેદવિમુત્તિ. અમતોગધં નિબ્બાનં પરિયોસાનટ્ઠેન મગ્ગોતિ મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણાહિ મગ્ગીયતીતિ મગ્ગો.

ઇમસ્મિં વિરાગનિદ્દેસે વુત્તા ધમ્મા સબ્બેપિ મગ્ગક્ખણેયેવ. વિમુત્તિનિદ્દેસે ફલક્ખણે. તસ્મા છન્દમનસિકારાપિ મગ્ગફલસમ્પયુત્તા.

૨૯. વિરાગનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વિમુત્તિનિદ્દેસેપિ અત્થો વેદિતબ્બો. ફલં પનેત્થ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તત્તા વિમુત્તિ, નિબ્બાનં નિસ્સરણવિમુત્તત્તા વિમુત્તિ. ‘‘સહજાતાનિ સત્તઙ્ગાની’’તિઆદીનિ વચનાનિ ઇધ ન લબ્ભન્તીતિ ન વુત્તાનિ. સયં ફલવિમુત્તત્તા પરિચ્ચાગટ્ઠેન વિમુત્તીતિ એત્તકમેવ વુત્તં. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

વિરાગકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. પટિસમ્ભિદાકથા

૧. ધમ્મચક્કપવત્તનવારવણ્ણના

૩૦. ઇદાનિ વિરાગસઙ્ખાતમગ્ગવસેન સિદ્ધં પટિસમ્ભિદાપભેદં દસ્સેન્તેન કથિતાય ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય પટિસમ્ભિદાકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. સુત્તન્તે તાવ બારાણસિયન્તિ બારાણસા નામ નદી, બારાણસાય અવિદૂરે ભવા નગરી બારાણસી. તસ્સં બારાણસિયં. ઇસિપતને મિગદાયેતિ ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન એવંલદ્ધનામે મિગાનં અભયદાનદિન્નટ્ઠાનત્તા મિગદાયસઙ્ખાતે આરામે. તત્થ હિ ઉપ્પન્નુપ્પન્ના સબ્બઞ્ઞુઇસયો પતન્તિ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં નિસીદન્તીતિ અત્થો. નન્દમૂલકપબ્ભારતો સત્તાહચ્ચયેન નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતા અનોતત્તદહે કતમુખધોવનકિચ્ચા આકાસેન આગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધઇસયોપેત્થ સમોસરણવસેન પતન્તિ, ઉપોસથત્થઞ્ચ અનુપોસથત્થઞ્ચ સન્નિપતન્તિ, ગન્ધમાદનં પટિગચ્છન્તા ચ તતો ચ ઉપ્પતન્તીતિપિ ઇમિના ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન તં ‘‘ઇસિપતન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઇસિપદન’’ન્તિપિ પાઠો. પઞ્ચવગ્ગિયેતિ –

‘‘કોણ્ડઞ્ઞો ભદ્દિયો વપ્પો, મહાનામો ચ અસ્સજિ;

એતે પઞ્ચ મહાથેરા, પઞ્ચવગ્ગાતિ વુચ્ચરે’’તિ. –

એવં વુત્તાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખૂનં વગ્ગો પઞ્ચવગ્ગો. તસ્મિં પઞ્ચવગ્ગે ભવા તંપરિયાપન્નત્તાતિ પઞ્ચવગ્ગિયા, તે પઞ્ચવગ્ગિયે. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ દીપઙ્કરદસબલસ્સ પાદમૂલે કતાભિનીહારતો પટ્ઠાય પારમિયો પૂરેન્તો અનુપુબ્બેન પચ્છિમભવં પત્વા પચ્છિમભવે ચ કતાભિનિક્ખમનો અનુપુબ્બેન બોધિમણ્ડં પત્વા તત્થ અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો મારબલં ભિન્દિત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામાવસાને દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેન્તો સમ્પકમ્પેન્તો સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્ત સત્તાહાનિ બોધિમણ્ડે વીતિનામેત્વા મહાબ્રહ્મુના આયાચિતધમ્મદેસના બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેત્વા લોકાનુગ્ગહેન બારાણસિં ગન્ત્વા પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેત્વા ધમ્મચક્કં પવત્તેતુકામો આમન્તેસિ.

દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તાતિ દ્વેમે, ભિક્ખવે, કોટ્ઠાસા. ઇમસ્સ પન વચનસ્સ સમુદાહારેન સમુદાહારનિગ્ઘોસો હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં પત્વા દસસહસ્સિં લોકધાતું પત્થરિત્વા અટ્ઠાસિ, તસ્મિંયેવ સમયે અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખા બ્રહ્માનો સમાગચ્છિંસુ. પચ્છિમદિસાય સૂરિયો અત્થઙ્ગમેતિ, પુરત્થિમાય દિસાય ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેન યુત્તો પુણ્ણચન્દો ઉગ્ગચ્છતિ. તસ્મિં સમયે ભગવા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તં આરભન્તો ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પબ્બજિતેનાતિ ગિહિસંયોજનં વત્થુકામં છેત્વા પબ્બજિતેન. ન સેવિતબ્બાતિ ન વલઞ્જેતબ્બા. પબ્બજિતાનંયેવ વિસેસતો પટિપત્તિયા ભાજનભૂતત્તા ‘‘પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિ વુત્તં. યો ચાયં કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ યો ચ અયં વત્થુકામેસુ કિલેસકામસુખસ્સ, કિલેસકામસુખનિસ્સયસ્સ વા અનુયોગો. હીનોતિ લામકો. ગમ્મોતિ ગામવાસીનં સન્તકો. પોથુજ્જનિકોતિ પુથુજ્જનેન અન્ધબાલજનેન આચિણ્ણો. અનરિયોતિ ન અરિયો. અથ વા ન વિસુદ્ધાનં ઉત્તમાનં અરિયાનં સન્તકો. અનત્થસંહિતોતિ ન અત્થસંહિતો, સુખાવહકારણં અનિસ્સિતોતિ અત્થો. અત્તકિલમથાનુયોગોતિ અત્તનો કિલમથસ્સ અનુયોગો, અત્તનો દુક્ખકરણન્તિ અત્થો. દુક્ખોતિ કણ્ટકાપસ્સયસેય્યાદીહિ અત્તમારણેહિ દુક્ખાવહો. તપસ્સીહિ ‘‘ઉત્તમં તપો’’તિ ગહિતત્તા તેસં ચિત્તાનુરક્ખનત્થં ઇધ ‘‘હીનો’’તિ ન વુત્તં, પબ્બજિતાનં ધમ્મત્તા ‘‘ગમ્મો’’તિ ચ, ગિહીહિ અસાધારણત્તા ‘‘પોથુજ્જનિકો’’તિ ચ ન વુત્તં. તત્થ પન કેહિચિ પબ્બજિતપટિઞ્ઞેહિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદેહિ ‘‘યતો ખો, ભો, અયં અત્તા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતો સમઙ્ગિભૂતો પરિચારેતિ, એત્તાવતા ખો, ભો, અયં અત્તા દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૯૪) ગહિતત્તા તેસં ચિત્તાનુરક્ખનત્થઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્ને સુખત્તા ચ તસ્સ ધમ્મસમાદાનસ્સ ‘‘દુક્ખો’’તિ ન વુત્તં. કામસુખલ્લિકાનુયોગો પચ્ચુપ્પન્ને તણ્હાદિટ્ઠિસંકિલિટ્ઠસુખત્તા આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકત્તા તદનુયુત્તાનં તણ્હાદિટ્ઠિબન્ધનબદ્ધત્તા ચ ન સેવિતબ્બો, અત્તકિલમથાનુયોગો પચ્ચુપ્પન્ને દિટ્ઠિસંકિલિટ્ઠદુક્ખત્તા આયતિઞ્ચ દુક્ખવિપાકત્તા તદનુયુત્તાનં દિટ્ઠિબન્ધનબદ્ધત્તા ચ ન સેવિતબ્બો, એતે ખોતિ તે એતે. અનુપગમ્માતિ ન ઉપગન્ત્વા. મજ્ઝિમાતિ સંકિલિટ્ઠસુખદુક્ખાનં અભાવા મજ્ઝે ભવાતિ મજ્ઝિમા. સા એવ નિબ્બાનં પટિપજ્જન્તિ એતાયાતિ પટિપદા. અભિસમ્બુદ્ધાતિ પટિવિદ્ધા. ચક્ખુકરણીતિઆદીસુ પઞ્ઞાચક્ખું કરોતીતિ ચક્ખુકરણી. ઞાણકરણીતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઉપસમાયાતિ કિલેસૂપસમાય. અભિઞ્ઞાયાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ તેસંયેવ સમ્બુજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયત્થાય. અથ વા દસ્સનમગ્ગઞાણં કરોતીતિ ચક્ખુકરણી. ભાવનામગ્ગઞાણં કરોતીતિ ઞાણકરણી. સબ્બકિલેસાનં ઉપસમાય. સબ્બધમ્માનં અભિઞ્ઞાય. અરહત્તફલસમ્બોધાય. કિલેસાનઞ્ચ ખન્ધાનઞ્ચ નિબ્બાનાય. સચ્ચકથા અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસે વુત્તા.

એવં ભગવા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા અત્તનિ કતબહુમાનાનં તેસં અત્તનો પટિવેધક્કમં સુત્વા પટિપત્તિયા બહુમાનારોપનેન પટિપત્તિયં ઠત્વા સચ્ચપ્પટિવેધં પસ્સન્તો ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ મે, ભિક્ખવેતિઆદિના અત્તનો પટિવેધક્કમં દસ્સેસિ. તત્થ અનનુસ્સુતેસૂતિ ન અનુસ્સુતેસુ, પરં અનુગન્ત્વા અસ્સુતેસૂતિ અત્થો. ચક્ખૂતિઆદીનં અત્થો પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં, ઇદં દુક્ખસમુદયં, ઇદં દુક્ખનિરોધં, ઇદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચન્તિ ચતુન્નં સચ્ચાનં દસ્સનપટિવેધો સેખભૂમિયં. પરિઞ્ઞેય્યં પહાતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં ભાવેતબ્બન્તિ ચતુન્નં સચ્ચાનં ભાવનાપટિવેધો સેખભૂમિયંયેવ. પરિઞ્ઞાતં પહીનં સચ્છિકતં ભાવિતન્તિ ચતુન્નં સચ્ચાનં પચ્ચવેક્ખણા અસેખભૂમિયં.

તિપરિવટ્ટન્તિ સચ્ચઞાણકિચ્ચઞાણકતઞાણસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં પરિવટ્ટાનં વસેન તયો પરિવટ્ટા અસ્સાતિ તિપરિવટ્ટં. એત્થ હિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, ઇદં દુક્ખસમુદયં, ઇદં દુક્ખનિરોધં, ઇદં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા અરિયસચ્ચ’’ન્તિ એવં ચતૂસુ સચ્ચેસુ યથાભૂતઞાણં સચ્ચઞાણં નામ. તેસુયેવ ‘‘પરિઞ્ઞેય્યં પહાતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં ભાવેતબ્બ’’ન્તિ એવં કત્તબ્બકિચ્ચજાનનઞાણં કિચ્ચઞાણં નામ. ‘‘પરિઞ્ઞાતં પહીનં સચ્છિકતં ભાવિત’’ન્તિ એવં તસ્સ કિચ્ચસ્સ કતભાવજાનનઞાણં કતઞાણં નામ. દ્વાદસાકારન્તિ તેસંયેવ એકેકસ્મિં સચ્ચે તિણ્ણં તિણ્ણં આકારાનં વસેન દ્વાદસ આકારા અસ્સાતિ દ્વાદસાકારં. ઞાણદસ્સનન્તિ એતેસં તિપરિવટ્ટાનં દ્વાદસન્નં આકારાનં વસેન ઉપ્પન્નં ઞાણસઙ્ખાતં દસ્સનં. અત્તમનાતિ સકમના. સત્તાનઞ્હિ સુખકામત્તા દુક્ખપટિકૂલત્તા પીતિસોમનસ્સયુત્તમનો સકમનો નામ, પીતિસોમનસ્સેહિ અત્તમના ગહિતમના બ્યાપિતમનાતિ વા અત્થો. અભિનન્દુન્તિ અભિમુખા હુત્વા નન્દિંસુ. વેય્યાકરણેતિ સુત્તન્તે. નિગ્ગાથકો હિ સુત્તન્તો કેવલં અત્થસ્સ બ્યાકરણતો વેય્યાકરણં નામ. ભઞ્ઞમાનેતિ કથિયમાને. વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવચનં કતં, ભણિતેતિ અત્થો. વિરજન્તિ વિગતરાગાદિરજં. વીતમલન્તિ વિગતરાગાદિમલં. રાગાદયો હિ અજ્ઝોત્થરણટ્ઠેન રજો નામ, દૂસનટ્ઠેન મલં નામ. ધમ્મચક્ખુન્તિ કત્થચિ પઠમમગ્ગઞાણં, કત્થચિ આદીનિ તીણિ મગ્ગઞાણાનિ, કત્થચિ ચતુત્થમગ્ગઞાણમ્પિ. ઇધ પન પઠમમગ્ગઞાણમેવ. યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ વિપસ્સનાવસેન એવં પવત્તસ્સ ધમ્મચક્ખું ઉદપાદીતિ અત્થો.

ધમ્મચક્કેતિ પટિવેધઞાણે ચ દેસનાઞાણે ચ. બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ હિ ભગવતો ચતૂસુ સચ્ચેસુ દ્વાદસાકારં પટિવેધઞાણમ્પિ ઇસિપતને નિસિન્નસ્સ દ્વાદસાકારમેવ સચ્ચદેસનાય પવત્તકદેસનાઞાણમ્પિ ધમ્મચક્કં નામ. ઉભયમ્પિ હેતં દસબલસ્સ પવત્તઞાણમેવ. તં ઇમાય દેસનાય પકાસેન્તેન ભગવતા ધમ્મચક્કં પવત્તિતં નામ. તં પનેતં ધમ્મચક્કં યાવ અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે ન પતિટ્ઠાતિ, તાવ ભગવા પવત્તેતિ નામ, પતિટ્ઠિતે પન પવત્તિતં નામ. તં સન્ધાય ‘‘પવત્તિતે ચ ભગવતા ધમ્મચક્કે’’તિ વુત્તં.

ભુમ્મા દેવાતિ ભૂમટ્ઠકા દેવા. સદ્દમનુસ્સાવેસુન્તિ એકપ્પહારેનેવ સાધુકારં દત્વા એતં ભગવતાતિઆદીનિ વદન્તા સદ્દં અનુસ્સાવયિંસુ. અપ્પટિવત્તિયન્તિ ‘‘નયિદં તથા’’તિ પટિલોમં વત્તેતું અસક્કુણેય્યં. સન્નિપતિતા ચેત્થ દેવબ્રહ્માનો દેસનાપરિયોસાને એકપ્પહારેનેવ સાધુકારં અદંસુ, સન્નિપાતં અનાગતા પન ભુમ્મદેવાદયો તેસં તેસં સદ્દં સુત્વા સાધુકારમદંસૂતિ વેદિતબ્બં. તેસુ પન પબ્બતરુક્ખાદીસુ નિબ્બત્તા ભુમ્મદેવા. તે ચાતુમહારાજિકપરિયાપન્ના હોન્તાપિ ઇધ વિસું કત્વા વુત્તા. ચાતુમહારાજિકાતિ ચ ધતરટ્ઠવિરૂળ્હકવિરૂપક્ખકુવેરસઙ્ખાતા ચતુમહારાજા દેવતા એતેસન્તિ ચાતુમહારાજિકા. તે સિનેરુવેમજ્ઝે હોન્તિ. તેસુ પબ્બતટ્ઠકાપિ અત્થિ આકાસટ્ઠકાપિ. તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા. ખિડ્ડાપદોસિકા મનોપદોસિકા સીતવલાહકા ઉણ્હવલાહકા ચન્દિમા દેવપુત્તો સૂરિયો દેવપુત્તોતિ એતે સબ્બેપિ ચાતુમહારાજિકદેવલોકટ્ઠા એવ. તેત્તિંસ જના તત્થ ઉપ્પન્નાતિ તાવતિંસા. અપિચ ‘‘તાવતિંસા’’તિ તેસં દેવાનં નામમેવાતિપિ વુત્તં. તેપિ અત્થિ પબ્બતટ્ઠકા અત્થિ આકાસટ્ઠકા. તેસં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં પત્તા, તથા યામાદીનં. એકદેવલોકેપિ હિ દેવાનં પરમ્પરા ચક્કવાળપબ્બતં અપ્પત્તા નામ નત્થિ. દિબ્બં સુખં યાતા પયાતા સમ્પત્તાતિ યામા. તુટ્ઠા પહટ્ઠાતિ તુસિતા. પકતિપટિયત્તારમ્મણતો અતિરેકેન રમિતુકામકાલે યથારુચિતે ભોગે નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વા રમન્તીતિ નિમ્માનરતી. ચિત્તાચારં ઞત્વા પરનિમ્મિતેસુ ભોગેસુ વસં વત્તેન્તીતિ પરનિમ્મિતવસવત્તી. બ્રહ્મકાયે બ્રહ્મઘટાય નિયુત્તાતિ બ્રહ્મકાયિકા. સબ્બેપિ પઞ્ચવોકારબ્રહ્માનો ગહિતા.

તેન ખણેનાતિ વચનં વિસેસેત્વા તેન મુહુત્તેનાતિ વુત્તં. મુહુત્તસઙ્ખાતેન ખણેન, ન પરમત્થખણેનાતિ વુત્તં હોતિ. યાવ બ્રહ્મલોકાતિ બ્રહ્મલોકં અન્તોકત્વા. સદ્દોતિ સાધુકારસદ્દો. દસસહસ્સીતિ દસસહસ્સચક્કવાળવતી. સઙ્કમ્પીતિ ઉદ્ધં ઉગ્ગચ્છન્તી સુટ્ઠુ કમ્પિ. સમ્પકમ્પીતિ ઉદ્ધં ઉગ્ગચ્છન્તી અધો ઓક્કમન્તી સુટ્ઠુ પકમ્પિ. સમ્પવેધીતિ ચતુદિસા ગચ્છન્તી સુટ્ઠુ પવેધિ. સમ્બુદ્ધભાવાય માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તે ચ બોધિસત્તે તતો નિક્ખમન્તે ચ મહાપથવી પુઞ્ઞતેજેન અકમ્પિત્થ, અભિસમ્બોધિયં પટિવેધઞાણતેજેન. ધમ્મચક્કપ્પવત્તને દેસનાઞાણતેજેન સાધુકારં દાતુકામા વિય પથવી દેવતાનુભાવેન અકમ્પિત્થ, આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જને મહાપરિનિબ્બાને ચ કારુઞ્ઞેન ચિત્તસઙ્ખોભં અસહમાના વિય પથવી દેવતાનુભાવેન અકમ્પિત્થ. અપ્પમાણોતિ વુદ્ધપ્પમાણો. ઉળારોતિ એત્થ ‘‘ઉળારાનિ ઉળારાનિ ખાદનીયાનિ ખાદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૬૬) મધુરં ઉળારન્તિ વુત્તં. ‘‘ઉળારાય વત્થભોગાય ચિત્તં ન નમતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૯.૨૦) પણીતં ઉળારન્તિ વુત્તં. ‘‘ઉળારાય ખલુ ભવં વચ્છાયનો સમણં ગોતમં પસંસાય પસંસતી’’તિઆદીસુ સેટ્ઠં ઉળારન્તિ વુત્તં. ઇધ પન ‘‘વિપુલો ઉળારો’’તિ વુત્તો. ઓભાસોતિ દેસનાઞાણાનુભાવેન ચ દેવતાનુભાવેન ચ જાતઓભાસો. લોકેતિ ચક્કવાળસ્સ દસસહસ્સિયંયેવ. અતિક્કમ્મેવ દેવાનં દેવાનુભાવન્તિ દેવાનં અયમાનુભાવો – નિવત્થવત્થપ્પભા દ્વાદસ યોજનાનિ ફરતિ, તથા સરીરસ્સ અલઙ્કારસ્સ વિમાનસ્સ ચ. તં દેવાનં દેવાનુભાવં અતિક્કમિત્વાયેવાતિ અત્થો. ઉદાનન્તિ સોમનસ્સઞાણમયિકં ઉદાહારં. ઉદાનેસીતિ ઉદાહરિ. અઞ્ઞાસિ વત, ભો કોણ્ડઞ્ઞોતિ ઇમસ્સપિ ઉદાનસ્સ ઉદાહરણઘોસો દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞોતિ ભુસં ઞાતકોણ્ડઞ્ઞોતિ અત્થો.

ચક્ખુઆદીનં નિદ્દેસે દસ્સનટ્ઠેનાતિઆદીસુ એકમેવ ઞાણં યથાવુત્તસ્સ નેય્યસ્સ ચક્ખુ વિય દસ્સનકિચ્ચકરણેન ચક્ખુ. ઞાણકિચ્ચકરણેન ઞાણં. નાનપ્પકારતો જાનનકિચ્ચકરણેન પઞ્ઞા. અનવસેસપટિવેધકરણેન વિજ્જા. સબ્બથા ઓભાસકિચ્ચકરણેન આલોકો નામાતિ અત્થો. ચક્ખું ધમ્મોતિઆદીસુપિ એકંયેવ ઞાણં કિચ્ચનાનત્તેન પઞ્ચધા વણ્ણિતં. આરમ્મણાતિ ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન. ગોચરાતિ વિસયટ્ઠેન. દસ્સનટ્ઠેનાતિઆદીસુ ઞાણકિચ્ચં પઞ્ચધા વુત્તં. ઇમિના નયેન તીસુ વારેસુ એકેકસ્મિં પઞ્ચ પઞ્ચ કત્વા પન્નરસ ધમ્મા, પન્નરસ અત્થા, દ્વીસુ પન્નરસકેસુ તિંસ નિરુત્તિયો, પન્નરસસુ ધમ્મેસુ પન્નરસસુ અત્થેસુ તિંસાય નિરુત્તીસૂતિ સટ્ઠિ ઞાણાનિ વેદિતબ્બાનિ. સેસઅરિયસચ્ચેસુપિ એસેવ નયો. ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ એકેકસ્મિં અરિયસચ્ચે પન્નરસન્નં પન્નરસન્નં ધમ્માનં અત્થાનઞ્ચ વસેન સટ્ઠિ ધમ્મા, સટ્ઠિ અત્થા, સટ્ઠિયા ધમ્મેસુ સટ્ઠિયા અત્થેસુ ચ વીસસતં નિરુત્તિયો, વીસાધિકં સતન્તિ અત્થો. સટ્ઠિયા ધમ્મેસુ સટ્ઠિયા અત્થેસુ વીસુત્તરસતે નિરુત્તીસૂતિ એવં ચત્તારીસઞ્ચ દ્વે ચ ઞાણસતાનિ.

૨-૩. સતિપટ્ઠાનવારાદિવણ્ણના

૩૧-૩૨. સતિપટ્ઠાનસુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમે ઇદ્ધિપાદસુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમે ચ પટિસમ્ભિદાનિદ્દેસે ઇમિનાવ નયેન અત્થો ચ ગણના ચ વેદિતબ્બા.

૪-૮. સત્તબોધિસત્તવારાદિવણ્ણના

૩૩-૩૭. સત્તન્નં બોધિસત્તાનં સુત્તન્તેસુ એકેકસ્મિંયેવ સમુદયે ચક્ખાદયો પઞ્ચ, નિરોધે પઞ્ચાતિ દસ ધમ્મા, સમુદયે દસ્સનટ્ઠાદયો પઞ્ચ, નિરોધે પઞ્ચાતિ દસ અત્થા, તેસં વસેન વીસતિ નિરુત્તિયો ચત્તારીસં ઞાણાનિ. સત્ત એકતો કત્વા વુત્તગણના સુવિઞ્ઞેય્યા એવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણવસેન વુત્તપટિસમ્ભિદાનિદ્દેસે એકેકમૂલકેસુ ‘‘ઞાતો દિટ્ઠો વિદિતો સચ્છિકતો ફસ્સિતો પઞ્ઞાયા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૨૧) ઇમેસુ પઞ્ચસુ વચનેસુ એકેકસ્મિંયેવ ચક્ખાદયો પઞ્ચ, દસ્સનટ્ઠાદયો પઞ્ચાતિ પઞ્ચપઞ્ચકાનં વસેન પઞ્ચવીસતિ ધમ્મા, પઞ્ચવીસતિ અત્થા, તદ્દિગુણા નિરુત્તિયો, તદ્દિગુણાનિ ઞાણાનિ ઞેય્યાનિ. પઞ્ચ એકતો કત્વા વુત્તવારેપિ પઞ્ચક્ખત્તું પઞ્ચ પઞ્ચવીસતિ કત્વા પઞ્ચવીસસતં ધમ્મા, પઞ્ચવીસસતં અત્થા, તદ્દિગુણા નિરુત્તિયો, તદ્દિગુણાનિ ઞાણાનિ ઞેય્યાનિ. અડ્ઢતેય્યાનીતિ ચેત્થ દ્વે સતાનિ ચ પઞ્ઞાસઞ્ચ. ખન્ધાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇમિનાવ નયેન સચ્ચવારપટિસમ્ભિદાવારે ચ ધમ્માદિગણના વેદિતબ્બા.

૯. છબુદ્ધધમ્મવારવણ્ણના

૩૮. બુદ્ધધમ્મવારે દિયડ્ઢસતન્તિ છક્ખત્તું પઞ્ચવીસતિ સતઞ્ચ પઞ્ઞાસઞ્ચ હોન્તિ, તદ્દિગુણા નિરુત્તિયો તદ્દિગુણાનિ ઞાણાનિ. પટિસમ્ભિદાધિકરણેતિ પટિસમ્ભિદાધિકારે. અડ્ઢનવધમ્મસતાનીતિ પઠમં વુત્તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ સટ્ઠિ, ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સટ્ઠિ, ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસુ સટ્ઠિ, સત્તબોધિસત્તવેય્યાકરણેસુ સત્તતિ, અભિઞ્ઞટ્ઠાદીસુ પઞ્ચસુ પઞ્ચવીસસતં, ખન્ધટ્ઠાદીસુ પઞ્ચસુ પઞ્ચવીસસતં, પુન ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સતં, ચતૂસુ પટિસમ્ભિદાસુ સતં, છસુ બુદ્ધધમ્મેસુ દિયડ્ઢસતન્તિ એવં અટ્ઠસતાનિ ચ પઞ્ઞાસઞ્ચ ધમ્મા હોન્તિ. એવં અત્થાપિ તત્તકા એવ હોન્તિ. એવમેવ સચ્ચાદીસુ તીસુ ઠાનેસુ વીસસતં નિરુત્તિયો, સત્તસુ વેય્યાકરણેસુ ચત્તારીસસતં નિરુત્તિયો, અભિઞ્ઞટ્ઠાદીસુ ખન્ધટ્ઠાદીસુ ચ અડ્ઢતેય્યાનિ અડ્ઢતેય્યાનિ નિરુત્તિસતાનિ, અરિયસચ્ચેસુ પટિસમ્ભિદાસુ ચ દ્વે દ્વે નિરુત્તિસતાનિ, બુદ્ધધમ્મેસુ તીણિ નિરુત્તિસતાનીતિ એવં નિરુત્તિસહસ્સઞ્ચ સત્તનિરુત્તિસતાનિ ચ હોન્તિ. એવમેવ સચ્ચાદીસુ તીસુ ઠાનેસુ ચત્તારીસાધિકાનિ દ્વે દ્વે ઞાણસતાનિ, સત્તસુ વેય્યાકરણેસુ અસીતિઅધિકાનિ દ્વે ઞાણસતાનિ, અભિઞ્ઞટ્ઠાદીસુ ખન્ધટ્ઠાદીસુ ચ પઞ્ચપઞ્ચઞાણસતાનિ, સચ્ચેસુ પટિસમ્ભિદાસુ ચ ચત્તારિ ચત્તારિ ઞાણસતાનિ, બુદ્ધધમ્મેસુ છ ઞાણસતાનીતિ એવં તીણિ ચ ઞાણસહસ્સાનિ ચત્તારિ ચ ઞાણસતાનિ હોન્તીતિ.

પટિસમ્ભિદાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મચક્કકથા

૧. સચ્ચવારવણ્ણના

૩૯. પુન ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તમેવ પુબ્બઙ્ગમં કત્વા કથિતાય ધમ્મચક્કકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ દુક્ખવત્થુકાતિ એકાભિસમયવસેન દુક્ખં વત્થુ એતેસન્તિ દુક્ખવત્થુકા. તદેવ દુક્ખં વિસેસેત્વા સચ્ચવત્થુકાતિઆદિમાહ. તત્થ સચ્ચં આરમ્મણં ઉપત્થમ્ભો એતેસન્તિ સચ્ચારમ્મણા. સચ્ચં ગોચરો વિસયો એતેસન્તિ સચ્ચગોચરા. સચ્ચસઙ્ગહિતાતિ મગ્ગસચ્ચેન સઙ્ગહિતા. સચ્ચપરિયાપન્નાતિ મગ્ગસચ્ચાયત્તા. સચ્ચે સમુદાગતાતિ દુક્ખપરિજાનનેન દુક્ખસચ્ચે સમુપ્પન્ના. તથા તત્થેવ ઠિતા પતિટ્ઠિતા ચ.

૪૦. ઇદાનિ ‘‘પવત્તિતે ચ ભગવતા ધમ્મચક્કે’’તિ વુત્તં ધમ્મચક્કં નિદ્દિસિતુકામો ધમ્મચક્કન્તિઆદિમાહ. તત્થ દુવિધં ધમ્મચક્કં પટિવેધધમ્મચક્કં દેસનાધમ્મચક્કઞ્ચ. પટિવેધધમ્મચક્કં બોધિપલ્લઙ્કે, દેસનાધમ્મચક્કં ઇસિપતને. ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ પટિવેધધમ્મચક્કં વુત્તં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ દેસનાધમ્મચક્કં. કથં? ભગવા હિ બોધિપલ્લઙ્કે નિસિન્નો મગ્ગક્ખણે ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદિભેદં ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ, સોયેવ ચ ધમ્મો કિલેસસત્તુઘાતાય પવત્તનતો પહરણચક્કં વિયાતિ ચક્કઞ્ચ. ધમ્મં પવત્તેન્તોયેવ ભગવા તં ચક્કં પવત્તેતિ નામ. એતેન ધમ્મોયેવ ચક્કન્તિ કમ્મધારયસમાસતા વુત્તા હોતિ. ઇસિપતને નિસિન્નો ભગવા ધમ્મદેસનક્ખણે વેનેય્યસન્તાને કિલેસસત્તુઘાતાય પવત્તનતો પહરણચક્કસદિસં દેસનાચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ, વેનેય્યસન્તાને ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદિભેદં ધમ્મચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ. એતેન ધમ્મો ચ ચક્કઞ્ચ ધમ્મચક્કન્તિ દ્વન્દસમાસતા વુત્તા હોતિ. યસ્મા પન પવત્તકે સતિ પવત્તના નામ હોતિ, તસ્મા સબ્બત્થાપિ ‘‘પવત્તેતી’’તિ વુત્તં, પવત્તનટ્ઠેન પન ‘‘ચક્ક’’ન્તિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. ધમ્મેન પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્કન્તિઆદીનિ દેસનાધમ્મચક્કમેવ સન્ધાય વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

તત્થ ધમ્મેન પવત્તેતીતિ યથાસભાવત્તા ધમ્મેન પવત્તં ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કન્તિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મચરિયાય પવત્તેતીતિ વેનેય્યસન્તાને ધમ્મત્થાય પવત્તં ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કન્તિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મે ઠિતોતિઆદીહિ ભગવતો ધમ્મભૂતતા ધમ્મસ્સામિતા ચ વુત્તા હોતિ. યથાહ – ‘‘સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૩). તસ્મા તેહિ ધમ્મસ્સ ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કન્તિ વુત્તં હોતિ. ઠિતોતિ વિસયીભાવેન ઠિતો. પતિટ્ઠિતોતિ અચલભાવેન પતિટ્ઠિતો. વસિપ્પત્તોતિ ઇસ્સરભાવં પત્તો. પારમિપ્પત્તોતિ કોટિપ્પત્તો. વેસારજ્જપ્પત્તોતિ વિસારદભાવં પત્તો. ધમ્મે પતિટ્ઠાપેન્તોતિઆદીહિ વેનેય્યસન્તાનમપેક્ખિત્વા વુત્તેહિ પન વચનેહિ ધમ્મસ્સામિતાય ચ ધમ્મત્થાય ચક્કન્તિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મં સક્કરોન્તોતિહઆદીહિ ધમ્મત્થાય ચક્કન્તિ વુત્તં હોતિ. યો હિ ધમ્મં સક્કારાદિવસેન પવત્તેતિ, સો ધમ્મત્થં પવત્તેતિ. ધમ્મં સક્કરોન્તોતિ યથા કતો સો ધમ્મો સુકતો હોતિ, એવમેવ નં કરોન્તો. ધમ્મં ગરું કરોન્તોતિ તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા તં ગરું કરોન્તો. ધમ્મં માનેન્તોતિ ધમ્મં પિયઞ્ચ ભાવનીયઞ્ચ કત્વા વિહરન્તો. ધમ્મં પૂજેન્તોતિ તં અપદિસિત્વા દેસનાપટિપત્તિપૂજાય પૂજં કરોન્તો. ધમ્મં અપચાયમાનોતિ તસ્સેવ ધમ્મસ્સ સક્કારગરુકારેહિ નીચવુત્તિતં કરોન્તો. ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતૂતિ તં ધમ્મં ધજમિવ પુરક્ખત્વા કેતુમિવ ચ ઉક્ખિપિત્વા પવત્તિયા ધમ્મદ્ધજો ધમ્મકેતુ ચ હુત્વાતિ અત્થો. ધમ્માધિપતેય્યોતિ ધમ્માધિપતિતો આગતો ભાવનાધમ્મવસેનેવ ચ સબ્બકિરિયાનં કરણેન ધમ્માધિપતેય્યો હુત્વા. તં ખો પન ધમ્મચક્કં અપ્પટિવત્તિયન્તિ કેનચિ નિવત્તેતું અસક્કુણેય્યતાય અપ્પટિહતપવત્તિતા વુત્તા. તસ્મા સો ધમ્મો પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ વુત્તં હોતિ.

સદ્ધિન્દ્રિયં ધમ્મો, તં ધમ્મં પવત્તેતીતિ વેનેય્યસન્તાને મગ્ગસમ્પયુત્તસદ્ધિન્દ્રિયુપ્પાદનેન તં સદ્ધિન્દ્રિયં ધમ્મં પવત્તેતીતિ અત્થો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. સચ્ચાતિ સચ્ચઞાણાનિ. વિપસ્સના ચ વિજ્જા ચ મગ્ગઞાણમેવ. અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ અરહત્તફલે ઞાણં. તમ્પિ વેનેય્યસન્તાને પવત્તેતિયેવ, નિબ્બાનઞ્ચ પટિવેધં કરોન્તો પવત્તેતિયેવ નામ.

સમુદયવારાદીસુ સમુદયવત્થુકા નિરોધવત્થુકા મગ્ગવત્થુકાતિ વિસેસપદં દસ્સેત્વા સઙ્ખિત્તા. એત્થાપિ વુત્તસદિસં પઠમં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨-૩. સતિપટ્ઠાનવારાદિવણ્ણના

૪૧-૪૨. સતિપટ્ઠાનઇદ્ધિપાદપુબ્બઙ્ગમવારાપિ મગ્ગક્ખણવસેન વુત્તા. તેપિ તત્થ તત્થ વિસેસપદં દસ્સેત્વા સઙ્ખિત્તાતિ.

ધમ્મચક્કકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. લોકુત્તરકથા

લોકુત્તરકથાવણ્ણના

૪૩. ઇદાનિ લોકુત્તરધમ્મવતિયા ધમ્મચક્કકથાય અનન્તરં કથિતાય લોકુત્તરકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ લોકુત્તરપદસ્સ અત્થો નિદ્દેસવારે આવિ ભવિસ્સતિ. ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિઆદયો સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા યથાયોગં મગ્ગફલસમ્પયુત્તા. તે બુજ્ઝનટ્ઠેન બોધીતિ એવંલદ્ધનામસ્સ અરિયસ્સ પક્ખે ભવત્તા બોધિપક્ખિયા નામ. પક્ખે ભવત્તાતિ ઉપકારભાવે ઠિતત્તા. તેસુ આરમ્મણેસુ ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા ઉપટ્ઠાનતો ઉપટ્ઠાનં, સતિયેવ ઉપટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પનસ્સ અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તાકારગહણવસેન સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાપહાનકિચ્ચસાધનવસેન ચ પવત્તિતો ચતુધા ભેદો હોતિ. તસ્મા ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિ વુચ્ચતિ. પદહન્તિ એતેનાતિ પધાનં, સોભનં પધાનં સમ્મપ્પધાનં, સમ્મા વા પદહન્તિ એતેનાતિ સમ્મપ્પધાનં, સોભનં વા તં કિલેસવિરૂપપવત્તવિરહિતતો પધાનઞ્ચ હિતસુખનિપ્ફાદકટ્ઠેન સેટ્ઠભાવાવહનતો પધાનભાવકરણતો વાતિ સમ્મપ્પધાનં. વીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તયિદં ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં પહાનાનુપ્પત્તિકિચ્ચં, અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનઞ્ચ કુસલાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠિતિકિચ્ચં સાધયતીતિ ચતુબ્બિધં હોતિ. તસ્મા ચત્તારો સમ્મપ્પધાનાતિ વુચ્ચતિ. નિપ્ફત્તિપરિયાયેન ઇજ્ઝનટ્ઠેન, ઇજ્ઝન્તિ એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇમિના વા પરિયાયેન ઇદ્ધિ, તસ્સા સમ્પયુત્તાય પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન ફલભૂતાય પુબ્બભાગકારણટ્ઠેન ચ ઇદ્ધિયા પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો. સો છન્દવીરિયચિત્તવીમંસાવસેન ચતુબ્બિધોવ હોતિ. તસ્મા ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિ વુચ્ચતિ. અસ્સદ્ધિયકોસજ્જપમાદવિક્ખેપસમ્મોહાનં અભિભવનતો અભિભવનસઙ્ખાતેન અધિપતિયટ્ઠેન ઇન્દ્રિયં. અસ્સદ્ધિયાદીહિ અનભિભવનીયતો અકમ્પિયટ્ઠેન બલં. તદુભયમ્પિ સદ્ધાવીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞાવસેન પઞ્ચવિધં હોતિ. તસ્મા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનીતિ વુચ્ચન્તિ. બુજ્ઝનકસત્તસ્સ પન અઙ્ગભાવેન સતિઆદયો સત્ત ધમ્મા બોજ્ઝઙ્ગા, નિય્યાનટ્ઠેન ચ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગા હોન્તિ. તેન વુચ્ચતિ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ.

ઇતિ ઇમે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયા ધમ્મા પુબ્બભાગે લોકિયવિપસ્સનાય વત્તમાનાય ચુદ્દસવિધેન કાયં પરિગ્ગણ્હતો ચ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, નવવિધેન વેદનં પરિગ્ગણ્હતો ચ વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, સોળસવિધેન ચિત્તં પરિગ્ગણ્હતો ચ ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં, પઞ્ચવિધેન ધમ્મે પરિગ્ગણ્હતો ચ ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. ઇતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે અનુપ્પન્નપુબ્બં પરસ્સ ઉપ્પન્નં અકુસલં દિસ્વા ‘‘યથા પટિપન્નસ્સ તસ્સ તં ઉપ્પન્નં, ન તથા પટિપજ્જિસ્સામિ, એવં મે એતં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ તસ્સ અનુપ્પાદાય વાયમનકાલે પઠમં સમ્મપ્પધાનં, અત્તનો સમુદાચારપ્પત્તમકુસલં દિસ્વા તસ્સ પહાનાય વાયમનકાલે દુતિયં, ઇમસ્મિં અત્તભાવે અનુપ્પન્નપુબ્બં ઝાનં વા વિપસ્સનં વા ઉપ્પાદેતું વાયમન્તસ્સ તતિયં, ઉપ્પન્નં યથા ન પરિહાયતિ, એવં પુનપ્પુનં ઉપ્પાદેન્તસ્સ ચતુત્થં સમ્મપ્પધાનં. છન્દં ધુરં કત્વા કુસલુપ્પાદનકાલે છન્દિદ્ધિપાદો, વીરિયં, ચિત્તં, વીમંસં ધુરં કત્વા કુસલુપ્પાદનકાલે વીમંસિદ્ધિપાદો. મિચ્છાવાચાય વિરમણકાલે સમ્માવાચા, મિચ્છાકમ્મન્તા, મિચ્છાજીવા વિરમણકાલે સમ્માજીવોતિ એવં નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ. ચતુમગ્ગક્ખણે પન એકચિત્તે લબ્ભન્તિ, ફલક્ખણે ઠપેત્વા ચત્તારો સમ્મપ્પધાને અવસેસા તેત્તિંસ લબ્ભન્તિ. એવં એકચિત્તે લબ્ભમાનેસુ ચેતેસુ એકાવ નિબ્બાનારમ્મણા સતિ કાયાદીસુ સુભસઞ્ઞાદિપહાનકિચ્ચસાધનવસેન ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ વુચ્ચતિ. એકમેવ ચ વીરિયં અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદાદિકિચ્ચસાધનવસેન ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ વુચ્ચતિ. સેસેસુ હાપનવડ્ઢનં નત્થિ.

અપિચ તેસુ –

નવ એકવિધા એકો, દ્વેધાથ ચતુપઞ્ચધા;

અટ્ઠધા નવધા ચેવ, ઇતિ છદ્ધા ભવન્તિ તે.

નવ એકવિધાતિ છન્દો ચિત્તં પીતિ પસ્સદ્ધિ ઉપેક્ખા સઙ્કપ્પો વાચા કમ્મન્તો આજીવોતિ ઇમે નવ છન્દિદ્ધિપાદાદિવસેન એકવિધાવ હોન્તિ, અઞ્ઞકોટ્ઠાસં ન ભજન્તિ. એકો દ્વેધાતિ સદ્ધા ઇન્દ્રિયબલવસેન દ્વેધા ઠિતા. અથ ચતુપઞ્ચધાતિ અથઞ્ઞો એકો ચતુધા, અઞ્ઞો પઞ્ચધા ઠિતોતિ અત્થો. તત્થ સમાધિ એકો ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવસેન ચતુધા ઠિતો, પઞ્ઞા તેસં ચતુન્નં ઇદ્ધિપાદકોટ્ઠાસસ્સ ચ વસેન પઞ્ચધા. અટ્ઠધા નવધા ચેવાતિ અપરો એકો અટ્ઠધા, એકો નવધા ઠિતોતિ અત્થો. ચતુસતિપટ્ઠાનઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવસેન સતિ અટ્ઠધા ઠિતા, ચતુસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગવસેન વીરિયં નવધાતિ. એવં –

ચુદ્દસેવ અસમ્ભિન્ના, હોન્તેતે બોધિપક્ખિયા;

કોટ્ઠાસતો સત્તવિધા, સત્તતિંસ પભેદતો.

સકિચ્ચનિપ્ફાદનતો, સરૂપેન ચ વુત્તિતો;

સબ્બેવ અરિયમગ્ગસ્સ, સમ્ભવે સમ્ભવન્તિ તે.

એવં મગ્ગફલસમ્પયુત્તે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે દસ્સેત્વા પુન તે મગ્ગફલેસુ સઙ્ખિપિત્વા ચત્તારો અરિયમગ્ગા ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનીતિ આહ. સમણભાવો સામઞ્ઞં, ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનમેતં નામં. સામઞ્ઞાનં ફલાનિ સામઞ્ઞફલાનિ. નિબ્બાનં પન સબ્બેહિ અસમ્મિસ્સમેવ. ઇતિ વિત્થારતો સત્તતિંસબોધિપક્ખિયચતુમગ્ગચતુફલનિબ્બાનાનં વસેન છચત્તાલીસ લોકુત્તરધમ્મા, તતો સઙ્ખેપેન ચતુમગ્ગચતુફલનિબ્બાનાનં વસેન નવ લોકુત્તરધમ્મા, તતોપિ સઙ્ખેપેન મગ્ગફલનિબ્બાનાનં વસેન તયો લોકુત્તરધમ્માતિ વેદિતબ્બં. સતિપટ્ઠાનાદીનં મગ્ગફલાનઞ્ચ લોકુત્તરત્તે વુત્તે તંસમ્પયુત્તાનં ફસ્સાદીનમ્પિ લોકુત્તરત્તં વુત્તમેવ હોતિ. પધાનધમ્મવસેન પન સતિપટ્ઠાનાદયોવ વુત્તા. અભિધમ્મે (ધ. સ. ૨૭૭ આદયો, ૫૦૫ આદયો) ચ લોકુત્તરધમ્મનિદ્દેસે મગ્ગફલસમ્પયુત્તાનં ફસ્સાદીનં લોકુત્તરત્તં વુત્તમેવાતિ.

લોકં તરન્તીતિ લોકં અતિક્કમન્તિ. સબ્બમિધ ઈદિસં વત્તમાનકાલવચનં ચત્તારો અરિયમગ્ગે સન્ધાય વુત્તં. સોતાપત્તિમગ્ગો હિ અપાયલોકં તરતિ, સકદાગામિમગ્ગો કામાવચરલોકેકદેસં તરતિ, અનાગામિમગ્ગો કામાવચરલોકં તરતિ, અરહત્તમગ્ગો રૂપારૂપાવચરલોકં તરતિ. લોકા ઉત્તરન્તીતિ લોકા ઉગ્ગચ્છન્તિ. લોકતોતિ ચ લોકમ્હાતિ ચ તદેવ નિસ્સક્કવચનં વિસેસેત્વા દસ્સિતં. લોકં સમતિક્કમન્તીતિ પઠમં વુત્તત્થમેવ. તત્થ ઉપસગ્ગત્થં અનપેક્ખિત્વા વુત્તં, ઇધ સહ ઉપસગ્ગત્થેન વુત્તં. લોકં સમતિક્કન્તાતિ યથાવુત્તં લોકં સમ્મા અતિક્કન્તા. સબ્બમિધ ઈદિસં અતીતકાલવચનં ફલનિબ્બાનાનિ સન્ધાય વુત્તં, સોતાપત્તિફલાદીનિ હિ યથાવુત્તં લોકં અતિક્કમિત્વા ઠિતાનિ, સદા નિબ્બાનં સબ્બલોકં અતિક્કમિત્વા ઠિતં. લોકેન અતિરેકાતિ લોકતો અધિકભૂતા. ઇદં સબ્બેપિ લોકુત્તરધમ્મે સન્ધાય વુત્તં. નિસ્સરન્તીતિ નિગ્ગચ્છન્તિ. નિસ્સટાતિ નિગ્ગતા. લોકે ન તિટ્ઠન્તીતિઆદીનિ અટ્ઠારસ વચનાનિ સબ્બલોકુત્તરેસુપિ યુજ્જન્તિ. ન તિટ્ઠન્તીતિ લોકે અપરિયાપન્નત્તા વુત્તં. લોકે ન લિમ્પન્તીતિ ખન્ધસન્તાને વત્તમાનાપિ તસ્મિં ન લિમ્પન્તીતિ અત્થો. લોકેન ન લિમ્પન્તીતિ અકતપટિવેધાનં કેનચિ ચિત્તેન, કતપટિવેધાનં અકુસલેન અપ્પમત્તેનપિ ચિત્તેન ન લિમ્પન્તીતિ અત્થો. અસંલિત્તા અનુપલિત્તાતિ ઉપસગ્ગેન વિસેસિતં.

વિપ્પમુત્તાતિ અલિત્તત્તમેવ નાનાબ્યઞ્જનેન વિસેસિતં. યે કેચિ હિ યત્થ યેન વા અલિત્તા, તે તત્થ તેન વા વિપ્પમુત્તા હોન્તિ. લોકા વિપ્પમુત્તાતિઆદીનિ તીણિ નિસ્સક્કવસેન વુત્તાનિ. વિસઞ્ઞુત્તાતિ વિપ્પમુત્તત્તવિસેસનં. યે કેચિ હિ યત્થ યેન યતો વિપ્પમુત્તા, તે તત્થ તેન તતો વિસઞ્ઞુત્તા નામ હોન્તિ. લોકા સુજ્ઝન્તીતિ લોકમલં ધોવિત્વા લોકા સુજ્ઝન્તિ. વિસુજ્ઝન્તીતિ તદેવ ઉપસગ્ગેન વિસેસિતં. વુટ્ઠહન્તીતિ ઉટ્ઠિતા હોન્તિ. વિવટ્ટન્તીતિ નિવટ્ટન્તિ. ન સજ્જન્તીતિ ન લગ્ગન્તિ. ન ગય્હન્તીતિ ન ગણ્હીયન્તિ. ન બજ્ઝન્તીતિ ન બાધીયન્તિ. સમુચ્છિન્દન્તીતિ અપ્પવત્તિં કરોન્તિ. યથા ચ લોકં સમુચ્છિન્નત્તાતિ, તથેવ ‘‘લોકા વિસુદ્ધત્તા’’તિઆદિ વુત્તમેવ હોતિ. પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તીતિ નિરોધેન્તિ. અપથાતિઆદીનિ ચત્તારિ સબ્બેસુપિ લોકુત્તરેસુ યુજ્જન્તિ. અપથાતિ અમગ્ગા. અગતીતિ અપ્પતિટ્ઠા. અવિસયાતિ અનાયત્તા. અસાધારણાતિ અસમાના. વમન્તીતિ ઉગ્ગિલન્તિ. ન પચ્ચાવમન્તીતિ વુત્તપટિપક્ખનયેન વુત્તં, વન્તં પુન ન અદન્તીતિ અત્થો. એતેન વન્તસ્સ સુવન્તભાવો વુત્તો હોતિ. અનન્તરદુકત્તયેપિ એસેવ નયો. વિસીનેન્તીતિ વિકિરન્તિ વિમુચ્ચન્તિ, ન બન્ધન્તીતિ અત્થો. ન ઉસ્સીનેન્તીતિ ન વિકિરન્તિ ન વિમુચ્ચન્તિ. ‘‘વિસિનેન્તી’’તિ ‘‘ન ઉસ્સિનેન્તી’’તિ રસ્સં કત્વા પાઠો સુન્દરો. વિધૂપેન્તીતિ નિબ્બાપેન્તિ. ન સંધૂપેન્તીતિ ન ઉજ્જલન્તિ. લોકં સમતિક્કમ્મ અભિભુય્ય તિટ્ઠન્તીતિ સબ્બેપિ લોકુત્તરા ધમ્મા લોકં સમ્મા અતિક્કમિત્વા અભિભવિત્વા ચ તિટ્ઠન્તીતિ લોકુત્તરા. સબ્બેહિપિ ઇમેહિ યથાવુત્તેહિ પકારેહિ લોકુત્તરાનં લોકતો ઉત્તરભાવો અધિકભાવો ચ વુત્તો હોતીતિ.

લોકુત્તરકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. બલકથા

બલકથાવણ્ણના

૪૪. ઇદાનિ લોકુત્તરકથાય અનન્તરં કથિતાય લોકુત્તરકથાવતિયા સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય બલકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. તત્થ આદિતો સુત્તન્તવસેન પઞ્ચ બલાનિ દસ્સેત્વા તદઞ્ઞાનિપિ બલાનિ દસ્સેતુકામો અપિચ અટ્ઠસટ્ઠિ બલાનીતિઆદિમાહ. સબ્બાનિપિ તંતંપટિપક્ખેહિ અકમ્પિયટ્ઠેન બલાનિ નામ હોન્તિ. હિરિબલન્તિઆદીસુ પાપતો હિરીયન્તિ એતાયાતિ હિરી, લજ્જાયેતં નામં. પાપતો ઓત્તપ્પન્તિ એતેનાતિ ઓત્તપ્પં, પાપતો ઉબ્બેગસ્સેતં નામં. અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં. અત્તાધિપતિ હિરી, લોકાધિપતિ ઓત્તપ્પં. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. સપ્પતિસ્સવલક્ખણા હિરી, વજ્જભીરુકભયદસ્સાવિલક્ખણં ઓત્તપ્પં. સા એવ હિરી અહિરિકેન ન કમ્પતીતિ હિરિબલં. તદેવ ઓત્તપ્પં અનોત્તપ્પેન ન કમ્પતીતિ ઓત્તપ્પબલં. અપ્પટિસઙ્ખાનેન ન કમ્પતીતિ પટિસઙ્ખાનબલં. ઉપપરિક્ખણપઞ્ઞાયેતં નામં. વીરિયસીસેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નબલં ભાવનાબલં. તથાપવત્તાનં ચતુન્નં ખન્ધાનમેતં નામં. પરિસુદ્ધાનિ સીલાદીનિ અનવજ્જબલં. ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ સઙ્ગહબલં. સઙ્ગહે બલન્તિપિ પાઠો. દુક્ખમાનં અધિવાસનં ખન્તિબલં. ધમ્મકથાય પરેસં તોસનં પઞ્ઞત્તિબલં. અધિતસ્સ અત્થસ્સ અધિગમાપનં નિજ્ઝત્તિબલં. કુસલેસુ બહુભાવો ઇસ્સરિયબલં. કુસલેસુ યથારુચિ પતિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનબલં. હિરિબલાદીનં અત્થો માતિકાપદેસુ બ્યઞ્જનવસેન વિસેસતો યુજ્જમાનં ગહેત્વા વુત્તો. સમથબલં વિપસ્સનાબલન્તિ બલપ્પત્તા સમથવિપસ્સના એવ.