૧. યુગનદ્ધકથા

યુગનદ્ધકથાવણ્ણના

૧. ઇદાનિ મણ્ડપેય્યગુણસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ યુગનદ્ધગુણં દસ્સેન્તેન કથિતાય સુત્તન્તપુબ્બઙ્ગમાય યુગનદ્ધકથાય અપુબ્બત્થાનુવણ્ણના. યસ્મા પન ધમ્મસેનાપતિ ધમ્મરાજે ધરમાનેયેવ ધમ્મરાજસ્સ પરિનિબ્બાનસંવચ્છરે પરિનિબ્બુતો, તસ્મા ધમ્મરાજે ધરમાનેયેવ ધમ્મભણ્ડાગારિકેન દેસિતં ઇદં સુત્તન્તં તસ્સેવ સમ્મુખા સુત્વા એવં મે સુતન્તિઆદિમાહાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુવચનં સગારવસપ્પતિસ્સવચનં, આયુમાતિ અત્થો. આનન્દોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સો હિ જાયમાનોયેવ કુલે આનન્દં ભુસં તુટ્ઠિં અકાસિ. તસ્માસ્સ ‘‘આનન્દો’’તિ નામં કતન્તિ વેદિતબ્બં. કોસમ્બિયન્તિ એવંનામકે નગરે. તસ્સ હિ નગરસ્સ આરામપોક્ખરણીઆદીસુ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કોસમ્બરુક્ખા ઉસ્સન્ના અહેસું, તસ્મા તં કોસમ્બીતિ સઙ્ખં અગમાસિ. ‘‘કુસમ્બસ્સ ઇસિનો અસ્સમતો અવિદૂરે માપિતત્તા’’તિ એકે.

ઘોસિતારામેતિ ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતે આરામે. કોસમ્બિયઞ્હિ તયો સેટ્ઠિનો અહેસું ઘોસિતસેટ્ઠિ કુક્કુટસેટ્ઠિ પાવારિકસેટ્ઠીતિ. તે તયોપિ ‘‘લોકે બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ સુત્વા પઞ્ચહિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ દાનૂપકરણાનિ ગાહાપેત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા જેતવનસમીપે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા પટિસન્થારં કત્વા નિસિન્ના સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા સત્થારં નિમન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અડ્ઢમાસમત્તં મહાદાનં દત્વા ભગવતો પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા સકજનપદગમનત્થં ભગવન્તં યાચિત્વા ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો ગહપતયો તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ ભગવતા વુત્તે ‘‘દિન્ના નો ભગવતા પટિઞ્ઞા’’તિ ઞત્વા અતિવિય તુટ્ઠા દસબલં વન્દિત્વા નિક્ખન્તા અન્તરામગ્ગે યોજને યોજને ભગવતો નિવાસત્થં વિહારં કારેન્તા અનુપુબ્બેન કોસમ્બિં પત્વા અત્તનો અત્તનો આરામે મહન્તં ધનપરિચ્ચાગં કત્વા ભગવતો વિહારે કારાપયિંસુ. તત્થ ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતો ઘોસિતારામો નામ અહોસિ, કુક્કુટસેટ્ઠિના કારિતો કુક્કુટારામો નામ, પાવારિકસેટ્ઠિના અમ્બવને કારિતો પાવારિકમ્બવનં નામ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઘોસિતસેટ્ઠિના કારિતે આરામે’’તિ.

આવુસો ભિક્ખવોતિ એત્થ બુદ્ધા ભગવન્તો સાવકે આલપન્તા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ આલપન્તિ. સાવકા પન ‘‘બુદ્ધેહિ સદિસા મા હોમા’’તિ ‘‘આવુસો’’તિ પઠમં વત્વા પચ્છા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વદન્તિ. બુદ્ધેહિ ચ આલપિતે ભિક્ખુસઙ્ઘો ‘‘ભદન્તે’’તિ પટિવચનં દેતિ, સાવકેહિ આલપિતે ‘‘આવુસો’’તિ.

યો હિ કોચીતિ અનિયમવચનં. એતેન તાદિસાનં સબ્બભિક્ખૂનં પરિયાદાનં. મમ સન્તિકેતિ મમ સમીપે. અરહત્તપ્પત્તન્તિ અત્તના અરહત્તસ્સ પત્તં. નપુંસકે ભાવે સિદ્ધવચનં. અરહત્તં પત્તન્તિ વા પદચ્છેદો, અત્તના પત્તં અરહત્તન્તિ અત્થો. અરહત્તપ્પત્તં અત્તાનન્તિ વા પાઠસેસો. ચતૂહિ મગ્ગેહીતિ ઉપરિ વુચ્ચમાનેહિ ચતૂહિ પટિપદામગ્ગેહિ, ન અરિયમગ્ગેહિ. ‘‘ચતૂહિ મગ્ગેહી’’તિ વિસુઞ્ચ વુત્તત્તા કસ્સચિ અરહતો પઠમસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ધમ્મુદ્ધચ્ચપુબ્બઙ્ગમો મગ્ગો, એકસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમો, એકસ્સ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમો, એકસ્સ યુગનદ્ધપુબ્બઙ્ગમોતિ એવં ચત્તારોપિ પટિપદા મગ્ગા હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. એતેસં વા અઞ્ઞતરેનાતિ એતેસં ચતુન્નં પટિપદાનં મગ્ગાનં એકેન વા, પટિપદામગ્ગેન અરહત્તપ્પત્તં બ્યાકરોતીતિ અત્થો. સુક્ખવિપસ્સકસ્સ હિ અરહતો ધમ્મુદ્ધચ્ચપુબ્બઙ્ગમં સોતાપત્તિમગ્ગં પત્વા સેસમગ્ગત્તયમ્પિ સુદ્ધવિપસ્સનાહિયેવ પત્તસ્સ અરહત્તપ્પત્તિ ધમ્મુદ્ધચ્ચપુબ્બઙ્ગમમગ્ગા હોતિ. ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહં પત્વા વા અપ્પત્વા વા સમથપુબ્બઙ્ગમાદીનં તિણ્ણં પટિપદાનં મગ્ગાનં એકેકસ્સ વસેન પત્તચતુમગ્ગસ્સ અરહતો અરહત્તપ્પત્તિ ઇતરએકેકમગ્ગપુબ્બઙ્ગમા હોતિ. તસ્મા આહ – ‘‘એતેસં વા અઞ્ઞતરેના’’તિ.

સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતીતિ સમથં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા વિપસ્સનં ભાવેતિ, પઠમં સમાધિં ઉપ્પાદેત્વા પચ્છા વિપસ્સનં ભાવેતીતિ અત્થો. મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ પઠમો લોકુત્તરમગ્ગો નિબ્બત્તતિ. સો તં મગ્ગન્તિઆદીસુ એકચિત્તક્ખણિકસ્સ મગ્ગસ્સ આસેવનાદીનિ નામ નત્થિ, દુતિયમગ્ગાદયો પન ઉપ્પાદેન્તો તમેવ મગ્ગં ‘‘આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. સઞ્ઞોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ યાવ અરહત્તમગ્ગા કમેન સબ્બે સઞ્ઞોજના પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ. અનુસયા બ્યન્તીહોન્તીતિ ચ પુન અનુપ્પત્તિયા વિગતન્તા હોન્તીતિ અત્થો.

પુન ચપરન્તિ પુન ચ અપરં કારણં. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતીતિ વિપસ્સનં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા સમથં ભાવેતિ, પઠમં વિપસ્સનં ઉપ્પાદેત્વા પચ્છા સમાધિં ભાવેતીતિ અત્થો. યુગનદ્ધં ભાવેતીતિ યુગનદ્ધં કત્વા ભાવેતિ. એત્થ તેનેવ ચિત્તેન સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તેનેવ સઙ્ખારે સમ્મસિતું ન સક્કા. અયં પન યાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ. યાવતા સઙ્ખારે સમ્મસતિ, તાવતા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ. કથં? પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા દુતિયજ્ઝાનં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા તતિયજ્ઝાનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસતિ. એવં સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ નામ.

ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતીતિ એત્થ મન્દપઞ્ઞાનં વિપસ્સકાનં ઉપક્કિલેસવત્થુત્તા વિપસ્સનુપક્કિલેસસઞ્ઞિતેસુ ઓભાસાદીસુ દસસુ ધમ્મેસુ ભન્તતાવસેન ઉદ્ધચ્ચસહગતચિત્તુપ્પત્તિયા વિક્ખેપસઙ્ખાતં ઉદ્ધચ્ચં ધમ્મુદ્ધચ્ચં, તેન ધમ્મુદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતં વિરૂપગ્ગહિતં વિરોધમાપાદિતં માનસં ચિત્તં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ, તેન વા ધમ્મુદ્ધચ્ચેન કારણભૂતેન તમ્મૂલકતણ્હામાનદિટ્ઠુપ્પત્તિયા વિગ્ગહિતં માનસં હોતિ. ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસન્તિ વા પાઠો. હોતિ સો આવુસો સમયોતિ ઇમિના મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન તં ધમ્મુદ્ધચ્ચં પટિબાહિત્વા પુન વિપસ્સનાવીથિં પટિપન્નકાલં દસ્સેતિ. યં તં ચિત્તન્તિ યસ્મિં સમયે તં વિપસ્સનાવીથિં ઓક્કમિત્વા પવત્તં ચિત્તં. અજ્ઝત્તમેવ સન્તિટ્ઠતીતિ વિપસ્સનાવીથિં પચ્ચોતરિત્વા તસ્મિં સમયે ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતે આરમ્મણે સન્તિટ્ઠતિ પતિટ્ઠાતિ. સન્નિસીદતીતિ તત્થેવ પવત્તિવસેન સમ્મા નિસીદતિ. એકોદિ હોતીતિ એકગ્ગં હોતિ. સમાધિયતીતિ સમ્મા આધિયતિ સુટ્ઠુ ઠિતં હોતીતિ.

અયં સુત્તન્તવણ્ણના.

૧. સુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૨. તસ્સ સુત્તન્તસ્સ નિદ્દેસકથાય તત્થ જાતે ધમ્મેતિ તસ્મિં સમાધિસ્મિં જાતે ચિત્તચેતસિકે ધમ્મે. અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેનાતિઆદિના વિપસ્સનાય ભેદં દસ્સેતિ. સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગોતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતો મગ્ગો. અટ્ઠસુ મગ્ગઙ્ગેસુ એકેકોપિ હિ મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ.આસેવતીતિ સોતાપત્તિમગ્ગવસેન. ભાવેતીતિ સકદાગામિમગ્ગુપ્પાદનેન. બહુલીકરોતીતિ અનાગામિઅરહત્તમગ્ગુપ્પાદનેન. ઇમેસં તિણ્ણં અવત્થાભેદેપિ સતિ આવજ્જનાદીનં સાધારણત્તા સદિસમેવ વિસ્સજ્જનં કતં.

૩. આલોકસઞ્ઞાપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાનં અન્તરાપેય્યાલે અવિક્ખેપાદીનિ ચ ઝાન સમાપત્તિકસિણાનુસ્સતિઅસુભા ચ દીઘં અસ્સાસાદીનિ ચ આનન્તરિકસમાધિઞાણનિદ્દેસે (પટિ. મ. ૧.૮૦-૮૧) નિદ્દિટ્ઠત્તા સઙ્ખિત્તાનિ. તત્થ ચ અવિક્ખેપવસેનાતિ પુબ્બભાગાવિક્ખેપવસેન ગહેતબ્બં. અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સાસવસેનાતિઆદિકે સુદ્ધવિપસ્સનાવસેન વુત્તચતુક્કે પન તરુણવિપસ્સનાકાલે વિપસ્સનાસમ્પયુત્તસમાધિપુબ્બઙ્ગમા બલવવિપસ્સના વેદિતબ્બા.

૪. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમવારે પઠમં અનિચ્ચતોતિઆદિના આરમ્મણં અનિયમેત્વા વિપસ્સના વુત્તા, પચ્છા રૂપં અનિચ્ચતોતિઆદિના આરમ્મણં નિયમેત્વા વુત્તા. તત્થ જાતાનન્તિ તસ્સા વિપસ્સનાય જાતાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં. વોસગ્ગારમ્મણતાતિ એત્થ વોસગ્ગો નિબ્બાનં. નિબ્બાનઞ્હિ સઙ્ખતવોસગ્ગતો પરિચ્ચાગતો ‘‘વોસગ્ગો’’તિ વુત્તો. વિપસ્સના ચ તંસમ્પયુત્તધમ્મા ચ નિબ્બાનનિન્નતાય અજ્ઝાસયવસેન નિબ્બાને પતિટ્ઠિતત્તા નિબ્બાનપતિટ્ઠા નિબ્બાનારમ્મણા. પતિટ્ઠાપિ હિ આલમ્બીયતીતિ આરમ્મણં નામ હોતિ, નિબ્બાને પતિટ્ઠટ્ઠેનેવ નિબ્બાનારમ્મણા. અઞ્ઞત્થ પાળિયમ્પિ હિ પતિટ્ઠા ‘‘આરમ્મણ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, નળાગારં વા તિણાગારં વા સુક્ખં કોળાપં તેરોવસ્સિકં પુરત્થિમાય ચેપિ દિસાય પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય, લભેથ અગ્ગિ ઓતારં, લભેથ અગ્ગિ આરમ્મણ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૪૩). તસ્મા તત્થ જાતાનં ધમ્માનં વોસગ્ગારમ્મણતાય નિબ્બાનપતિટ્ઠાભાવેન હેતુભૂતેન ઉપ્પાદિતો યો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાસઙ્ખાતો ઉપચારપ્પનાભેદો અવિક્ખેપો, સો સમાધીતિ વિપસ્સનાતો પચ્છા ઉપ્પાદિતો નિબ્બેધભાગિયો સમાધિ નિદ્દિટ્ઠો હોતિ. તસ્માયેવ હિ ઇતિ પઠમં વિપસ્સના, પચ્છા સમથોતિ વુત્તં.

૫. યુગનદ્ધનિદ્દેસે યસ્મા હેટ્ઠા સુત્તન્તવણ્ણનાયં વુત્તો યુગનદ્ધક્કમો પુરિમદ્વયનિદ્દેસનયેનેવ પાકટો, મગ્ગક્ખણે યુગનદ્ધક્કમો પન ન પાકટો, તસ્મા પુબ્બભાગે અનેકન્તિકં યુગનદ્ધભાવનં અવત્વા મગ્ગક્ખણે એકન્તેન લબ્ભમાનયુગનદ્ધભાવનમેવ દસ્સેન્તો સોળસહિ આકારેહીતિઆદિમાહ. તત્થ આરમ્મણટ્ઠેનાતિઆદીસુ સત્તરસસુ આકારેસુ અન્તે ઉદ્દિટ્ઠં યુગનદ્ધં મૂલપદેન એકટ્ઠત્તા તં વિપ્પહાય સેસાનં વસેન ‘‘સોળસહી’’તિ વુત્તં. આરમ્મણટ્ઠેનાતિ આલમ્બનટ્ઠેન, આરમ્મણવસેનાતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ. ગોચરટ્ઠેનાતિ આરમ્મણટ્ઠેપિ સતિ નિસ્સયિતબ્બટ્ઠાનટ્ઠેન. પહાનટ્ઠેનાતિ પજહનટ્ઠેન. પરિચ્ચાગટ્ઠેનાતિ પહાનેપિ સતિ પુન અનાદિયનેન પરિચ્ચાગટ્ઠેન. વુટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઉગ્ગમનટ્ઠેન. વિવટ્ટનટ્ઠેનાતિ ઉગ્ગમનેપિ સતિ અપુનરાવટ્ટનેન નિવત્તનટ્ઠેન. સન્તટ્ઠેનાતિ નિબ્બુતટ્ઠેન. પણીતટ્ઠેનાતિ નિબ્બુતટ્ઠેપિ સતિ ઉત્તમટ્ઠેન, અતપ્પકટ્ઠેન વા. વિમુત્તટ્ઠેનાતિ બન્ધનાપગતટ્ઠેન. અનાસવટ્ઠેનાતિ બન્ધનમોક્ખેપિ સતિ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનાસવવિરહિતટ્ઠેન. તરણટ્ઠેનાતિ અનોસીદિત્વા પિલવનટ્ઠેન, અતિક્કમનટ્ઠેન વા. અનિમિત્તટ્ઠેનાતિ સઙ્ખારનિમિત્તવિરહિતટ્ઠેન. અપ્પણિહિતટ્ઠેનાતિ પણિધિવિરહિતટ્ઠેન. સુઞ્ઞતટ્ઠેનાતિ અભિનિવેસવિરહિતટ્ઠેન. એકરસટ્ઠેનાતિ એકકિચ્ચટ્ઠેન. અનતિવત્તનટ્ઠેનાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિક્કમનટ્ઠેન. યુગનદ્ધટ્ઠેનાતિ યુગલકટ્ઠેન.

ઉદ્ધચ્ચં પજહતો, અવિજ્જં પજહતોતિ યોગિનો તસ્સ તસ્સ પટિપક્ખપ્પહાનવસેન વુત્તં. નિરોધો ચેત્થ નિબ્બાનમેવ. અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ સમથો ચે વિપસ્સનં અતિવત્તેય્ય, લીનપક્ખિકત્તા સમથસ્સ ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય. વિપસ્સના ચે સમથં અતિવત્તેય્ય, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકત્તા વિપસ્સનાય ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તેય્ય. તસ્મા સમથો ચ વિપસ્સનં અનતિવત્તમાનો કોસજ્જપાતં ન કરોતિ, વિપસ્સના સમથં અનતિવત્તમાના ઉદ્ધચ્ચપાતં ન કરોતિ. સમથો સમં પવત્તમાનો વિપસ્સનં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખતિ, વિપસ્સના સમં પવત્તમાના સમથં કોસજ્જપાતતો રક્ખતિ. એવમિમે ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનકિચ્ચેન એકકિચ્ચા, સમા હુત્વા પવત્તમાનેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તમાના અત્થસિદ્ધિકરા હોન્તિ. તેસં મગ્ગક્ખણે યુગનદ્ધત્તં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાક્ખણે યુગનદ્ધત્તાયેવ હોતિ. પહાનપરિચ્ચાગવુટ્ઠાનવિવટ્ટનકરણાનં મગ્ગકિચ્ચવસેન વુત્તત્તા સકલસ્સ મગ્ગકિચ્ચસ્સ દસ્સનત્થં ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસા ચ ખન્ધા ચ અવિજ્જાસહગતકિલેસા ચ ખન્ધા ચ નિદ્દિટ્ઠા. સેસાનં ન તથા વુત્તત્તા પટિપક્ખધમ્મમત્તદસ્સનવસેન ઉદ્ધચ્ચાવિજ્જા એવ નિદ્દિટ્ઠા. વિવટ્ટતોતિ નિવત્તન્તસ્સ.

સમાધિ કામાસવા વિમુત્તો હોતીતિ સમાધિસ્સ કામચ્છન્દપટિપક્ખત્તા વુત્તં. રાગવિરાગાતિ રાગસ્સ વિરાગો સમતિક્કમો એતિસ્સા અત્થીતિ રાગવિરાગા, ‘‘રાગવિરાગતો’’તિ નિસ્સક્કવચનં વા. તથા અવિજ્જાવિરાગા. ચેતોવિમુત્તીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તો સમાધિ. પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા. તરતોતિ તરન્તસ્સ. સબ્બપણિધીહીતિ રાગદોસમોહપણિધીહિ, સબ્બપત્થનાહિ વા. એવં ચુદ્દસ આકારે વિસ્સજ્જિત્વા એકરસટ્ઠઞ્ચ અનતિવત્તનટ્ઠઞ્ચ અવિભજિત્વાવ ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહીતિ આહ. કસ્મા? તેસં ચુદ્દસન્નં આકારાનં એકેકસ્સ અવસાને ‘‘એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તી’’તિ નિદ્દિટ્ઠત્તા તે દ્વેપિ આકારા નિદ્દિટ્ઠાવ હોન્તિ. તસ્મા ‘‘સોળસહી’’તિ આહ. યુગનદ્ધટ્ઠો પન ઉદ્દેસેપિ ન ભણિતોયેવાતિ.

૨. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારનિદ્દેસવણ્ણના

૬. ધમ્મુદ્ધચ્ચવારે અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતીતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠિતસ્સ તીહિ અનુપસ્સનાહિ પુનપ્પુનં સઙ્ખારે વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સન્તસ્સ વિપસ્સનાઞાણેસુ પરિપાકગતેસુ તદઙ્ગવસેન કિલેસપ્પહાનેન પરિસુદ્ધચિત્તસ્સ અનિચ્ચતો વા દુક્ખતો વા અનત્તતો વા મનસિકારક્ખણે વિપસ્સનાઞાણાનુભાવેન પકતિયાવ ઓભાસો ઉપ્પજ્જતીતિ પઠમં તાવ અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો કથિતો. અકુસલો વિપસ્સકો તસ્મિં ઓભાસે ઉપ્પન્ને ‘‘ન ચ વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપો ઓભાસો ઉપ્પન્નપુબ્બો, અદ્ધા મગ્ગં પત્તોમ્હિ, ફલં પત્તોમ્હી’’તિ અમગ્ગંયેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલમેવ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. તસ્સ અમગ્ગં ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલં ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હતો વિપસ્સનાવીથિ ઉક્કન્તા હોતિ. સો અત્તનો વિપસ્સનાવીથિં વિસ્સજ્જેત્વા વિક્ખેપમાપન્નો વા ઓભાસમેવ તણ્હાદિટ્ઠિમઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞમાનો વા નિસીદતિ. સો ખો પનાયં ઓભાસો કસ્સચિ ભિક્ખુનો પલ્લઙ્કટ્ઠાનમત્તમેવ ઓભાસેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સચિ અન્તોગબ્ભં, કસ્સચિ બહિગબ્ભમ્પિ, કસ્સચિ સકલવિહારં, ગાવુતં અડ્ઢયોજનં યોજનં દ્વિયોજનં…પે… કસ્સચિ પથવિતલતો યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા એકાલોકં કુરુમાનો. ભગવતો પન દસસહસ્સિલોકધાતું ઓભાસેન્તો ઉદપાદિ. અયઞ્હિ ઓભાસો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે તં તં ઠાનં ઓભાસેન્તો ઉપ્પજ્જતિ.

ઓભાસો ધમ્મોતિ ઓભાસં આવજ્જતીતિ અયં ઓભાસો મગ્ગધમ્મો ફલધમ્મોતિ વા તં તં ઓભાસં મનસિ કરોતિ. તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચન્તિ તતો ઓભાસતો ધમ્મોતિ આવજ્જનકરણતો વા યો ઉપ્પજ્જતિ વિક્ખેપો, સો ઉદ્ધચ્ચં નામાતિ અત્થો. તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસોતિ તેન એવં ઉપ્પજ્જમાનેન ઉદ્ધચ્ચેન વિરોધિતચિત્તો, તેન વા ઉદ્ધચ્ચેન કારણભૂતેન તમ્મૂલકકિલેસુપ્પત્તિયા વિરોધિતચિત્તો વિપસ્સકો વિપસ્સનાવીથિં ઓક્કમિત્વા વિક્ખેપં વા તમ્મૂલકકિલેસેસુ વા ઠિતત્તા અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ઉપટ્ઠાનાનિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. ‘‘તેન વુચ્ચતિ ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતમાનસો’’તિ એવં ઇતિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. હોતિ સો સમયોતિ એવં અસ્સાદવસેન ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તસ્સાપિ યોગિનો સચે ઉપપરિક્ખા ઉપ્પજ્જતિ, સો એવં પજાનાતિ – ‘‘વિપસ્સના નામ સઙ્ખારારમ્મણા, મગ્ગફલાનિ નિબ્બાનારમ્મણાનિ, ઇમાનિ ચ ચિત્તાનિ સઙ્ખારારમ્મણાનિ, તસ્મા નાયમોભાસો મગ્ગો, ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાયેવ નિબ્બાનસ્સ લોકિકો મગ્ગો’’તિ મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા તં વિક્ખેપં પરિવજ્જયિત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઠત્વા સાધુકં સઙ્ખારે અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સતિ. એવં ઉપપરિક્ખન્તસ્સ સો સમયો હોતિ. એવં અપસ્સન્તો પન ‘‘મગ્ગફલપ્પત્તોમ્હી’’તિ અધિમાનિકો હોતિ.

યં તં ચિત્તન્તિ યં તં વિપસ્સનાચિત્તં. અજ્ઝત્તમેવાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય આરમ્મણે ગોચરજ્ઝત્તેયેવ. ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ યોગાવચરસ્સ રૂપારૂપધમ્મે તુલયન્તસ્સ તીરયન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ અવિહતવેગં તિખિણં સૂરમતિવિસદં વિપસ્સનાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. પીતિ ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે ખુદ્દિકા પીતિ, ખણિકા પીતિ, ઓક્કન્તિકા પીતિ, ઉબ્બેગા પીતિ, ફરણા પીતીતિ અયં પઞ્ચવિધા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા પીતિ સકલસરીરં પૂરયમાના ઉપ્પજ્જતિ. પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે કાયચિત્તાનં નેવ દરથો, ન ગારવતા, ન કક્ખળતા, ન અકમ્મઞ્ઞતા, ન ગેલઞ્ઞતા, ન વઙ્કતા હોતિ. અથ ખો પનસ્સ કાયચિત્તાનિ પસ્સદ્ધાનિ લહૂનિ મુદૂનિ કમ્મઞ્ઞાનિ પગુણાનિ સુવિસદાનિ ઉજુકાનિયેવ હોન્તિ. સો ઇમેહિ પસ્સદ્ધાદીહિ અનુગ્ગહિતકાયચિત્તો તસ્મિં સમયે અમાનુસિં નામ રતિં અનુભવતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૩-૪) –

એવમસ્સ ઇમં અમાનુસિં રતિં સાધયમાના લહુતાદીહિ સહિતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા કાયચિત્તપસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ. સુખં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે સકલસરીરં અભિસન્દયમાનં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં સુખં ઉપ્પજ્જતિ. અધિમોક્ખો ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે ચિત્તચેતસિકાનં અતિસયપસાદભૂતા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. પગ્ગહો ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે અસિથિલમનચ્ચારદ્ધં સુપગ્ગહિતં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં વીરિયં ઉપ્પજ્જતિ. ઉપટ્ઠાનં ઉપ્પજ્જતીતિ તસ્સેવ તસ્મિં સમયે સૂપટ્ઠિતા સુપ્પતિટ્ઠિતા નિખાતા અચલા પબ્બતરાજસદિસા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ ઉપ્પજ્જતિ. સો યં યં ઠાનં આવજ્જતિ સમન્નાહરતિ મનસિ કરોતિ પચ્ચવેક્ખતિ, તં તં ઠાનમસ્સ ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા દિબ્બચક્ખુનો પરલોકો વિય સતિયા ઉપટ્ઠાતિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૪).

ઉપેક્ખાતિ વિપસ્સનુપેક્ખા ચેવ આવજ્જનુપેક્ખા ચ. તસ્મિઞ્હિ સમયે સબ્બસઙ્ખારેસુ મજ્ઝત્તભૂતા વિપસ્સનુપેક્ખાપિ બલવતી ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે આવજ્જનુપેક્ખાપિ. સા હિસ્સ તં તં ઠાનં આવજ્જન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ પત્તપુટે પક્ખન્દતત્તનારાચો વિય ચ સૂરા તિખિણા હુત્વા વહતિ. એવઞ્હિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૪) વુત્તં. વિપસ્સનુપેક્ખાતિ ચેત્થ ‘‘વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા’’તિ આચરિયા વદન્તિ. વિપસ્સનાઞાણે હિ ગય્હમાને ‘‘ઞાણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિપસ્સનાઞાણસ્સ આગતત્તા પુનરુત્તિદોસો હોતિ. તતિયજ્ઝાનવણ્ણનાયઞ્ચ ‘‘સઙ્ખારુપેક્ખાવિપસ્સનુપેક્ખાનમ્પિ અત્થતો એકીભાવો. પઞ્ઞા એવ હિ સા, કિચ્ચવસેન દ્વિધા ભિન્ના’’તિ વુત્તં. તસ્મા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય વુચ્ચમાનાય પુનરુત્તિદોસો ચ ન હોતિ, તતિયજ્ઝાનવણ્ણનાય ચ સમેતિ. યસ્મા ચ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ ‘‘ઞાણં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ પઞ્ઞિન્દ્રિયસદ્ધિન્દ્રિયવીરિયિન્દ્રિયસતિન્દ્રિયાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ, સમાધિન્દ્રિયં પન અનિદ્દિટ્ઠં હોતિ, યુગનદ્ધવસેનાપિ ચ સમાધિન્દ્રિયં નિદ્દિસિતબ્બમેવ હોતિ, તસ્મા સમપ્પવત્તો સમાધિ પુન સમાધાને બ્યાપારપ્પહાનકરણેન ‘‘ઉપેક્ખા’’તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતીતિ એવં ઓભાસાદિપટિમણ્ડિતાય વિપસ્સનાય આલયં કુરુમાના સુખુમા સન્તાકારા નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, યા કિલેસોતિ પરિગ્ગહેતુમ્પિ ન સક્કા હોતિ. યથા ચ ઓભાસે, એવં એતેસુપિ અઞ્ઞતરસ્મિં ઉપ્પન્ને યોગાવચરો ‘‘ન ચ વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપં ઞાણં ઉપ્પન્નપુબ્બં, એવરૂપા પીતિ પસ્સદ્ધિ સુખં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાનં ઉપેક્ખા નિકન્તિ ઉપ્પન્નપુબ્બા, અદ્ધા મગ્ગં પત્તોમ્હિ, ફલં પત્તોમ્હી’’તિ અમગ્ગમેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલમેવ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હાતિ. તસ્સ અમગ્ગં ‘‘મગ્ગો’’તિ, અફલઞ્ચ ‘‘ફલ’’ન્તિ ગણ્હતો વિપસ્સનાવીથિ ઉક્કન્તા હોતિ. સો અત્તનો મૂલકમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા નિકન્તિમેવ અસ્સાદેન્તો નિસીદતિ. એત્થ ચ ઓભાસાદયો ઉપક્કિલેસવત્થુતાય ઉપક્કિલેસાતિ વુત્તા, ન અકુસલત્તા. નિકન્તિ પન ઉપક્કિલેસો ચેવ ઉપક્કિલેસવત્થુ ચ. વત્થુવસેનેવ ચેતે દસ, ગાહવસેન પન સમતિંસ હોન્તિ. કથં? ‘‘મમ ઓભાસો ઉપ્પન્નો’’તિ ગણ્હતો હિ દિટ્ઠિગ્ગાહો હોતિ, ‘‘મનાપો વત ઓભાસો ઉપ્પન્નો’’તિ ગણ્હતો માનગ્ગાહો, ઓભાસં અસ્સાદયતો તણ્હાગ્ગાહો. ઇતિ ઓભાસે દિટ્ઠિમાનતણ્હાવસેન તયો ગાહા. તથા સેસેસુપીતિ એવં ગાહવસેન સમતિંસ ઉપક્કિલેસા હોન્તિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો, અનત્તતો મનસિકરોતોતિ વારેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એકેકઅનુપસ્સનાવસેન હેત્થ એકેકસ્સ વિપસ્સનુપક્કિલેસુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, ન એકસ્સેવ.

તીસુ અનુપસ્સનાસુ. એવં અભેદતો વિપસ્સનાવસેન ઉપક્કિલેસે દસ્સેત્વા પુન ભેદવસેન દસ્સેન્તો રૂપં અનિચ્ચતો મનસિકરોતોતિઆદિમાહ. તત્થ જરામરણં અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનન્તિ જરામરણસ્સ અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં.

૭. યસ્મા પુબ્બે વુત્તાનં સમતિંસાય ઉપક્કિલેસાનં વસેન અકુસલો અબ્યત્તો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ વિકમ્પતિ, ઓભાસાદીસુ એકેકં ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ઓભાસે ચેવ ઞાણે ચાતિઆદિગાથાદ્વયમાહ. તત્થ વિકમ્પતીતિ ઓભાસાદિકે આરમ્મણે નાનાકિલેસવસેન વિવિધા કમ્પતિ વેધતિ. યેહિ ચિત્તં પવેધતીતિ યેહિ પસ્સદ્ધિસુખેહિ ચિત્તં નાનાકિલેસવસેન નાનપ્પકારેન વેધતિ કમ્પતિ. તસ્મા પસ્સદ્ધિયા સુખે ચેવ યોગાવચરો વિકમ્પતીતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉપેક્ખાવજ્જનાય ચેવાતિ ઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય આવજ્જનાય ચેવ વિકમ્પતિ, આવજ્જનુપેક્ખાય ચેવ વિકમ્પતીતિ અત્થો. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૬) પન ‘‘ઉપેક્ખાવજ્જનાયઞ્ચા’’તિ વુત્તં. ઉપેક્ખાય ચાતિ હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારાય ઉપેક્ખાય ચ વિકમ્પતિ, નિકન્તિયા ચ વિકમ્પતીતિ અત્થો. એત્થ ચ દ્વિન્નં ઉપેક્ખાનં નિદ્દિટ્ઠત્તા હેટ્ઠા ‘‘ઉપેક્ખા ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તટ્ઠાને ચ ઉભયથા અત્થો વુત્તો. અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીસુ ચ એકેકિસ્સાયેવ આવજ્જનુપેક્ખાય સબ્ભાવતો એકેકાયેવ અનુપસ્સના અનિચ્ચં અનિચ્ચં, દુક્ખં દુક્ખં, અનત્તા અનત્તાતિ પુનપ્પુનં ભાવીયતીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મા પન કુસલો પણ્ડિતો બ્યત્તો બુદ્ધિસમ્પન્નો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘અયં ખો મે ઓભાસો ઉપ્પન્નો, સો ખો પનાયં અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો’’તિ ઇતિ વા નં પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દતિ ઉપપરિક્ખતિ. અથ વા પનસ્સ એવં હોતિ – સચે ઓભાસો અત્તા ભવેય્ય, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. અનત્તાવ પનાયં ‘‘અત્તા’’તિ ગહિતો. તસ્માયં અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ પસ્સન્તો દિટ્ઠિં ઉગ્ઘાટેતિ. સચે ઓભાસો નિચ્ચો ભવેય્ય, ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. અનિચ્ચોવ પનાયં ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગહિતો. તસ્માયં હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચોતિ પસ્સન્તો માનં સમુગ્ઘાટેતિ. સચે ઓભાસો સુખો ભવેય્ય, ‘‘સુખો’’તિ ગહેતું વટ્ટેય્ય. દુક્ખોવ પનાયં ‘‘સુખો’’તિ ગહિતો. તસ્માયં ઉપ્પાદવયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખોતિ પસ્સન્તો નિકન્તિં પરિયાદિયતિ. યથા ચ ઓભાસે, એવં સેસેસુપિ.

એવં ઉપપરિક્ખિત્વા ઓભાસં ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. ઞાણં…પે… નિકન્તિં ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ સમનુપસ્સતિ. એવં સમનુપસ્સન્તો ઓભાસાદીસુ ન કમ્પતિ ન વેધતિ. તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ઇમાનિ દસ ઠાનાનીતિ ગાથમાહ. તત્થ દસ ઠાનાનીતિ ઓભાસાદીનિ. પઞ્ઞા યસ્સ પરિચ્ચિતાતિ યસ્સ ઉપક્કિલેસવિમુત્તાય પઞ્ઞાય પરિચિતાનિ પુનપ્પુનં ફુટ્ઠાનિ પરિભાવિતાનિ. ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલો હોતીતિ સો પઞ્ઞાય પરિચિતદસટ્ઠાનો યોગાવચરો પુબ્બે વુત્તપ્પકારસ્સ ધમ્મુદ્ધચ્ચસ્સ યથાસભાવપટિવેધેન છેકો હોતિ. ન ચ સમ્મોહ ગચ્છતીતિ ધમ્મુદ્ધચ્ચકુસલત્તાયેવ તણ્હામાનદિટ્ઠુગ્ઘાટવસેન સમ્મોહઞ્ચ ન ગચ્છતિ.

ઇદાનિ પુબ્બે વુત્તમેવ વિધિં અપરેન પરિયાયેન વિભાવેત્વા દસ્સેન્તો વિક્ખિપતિ ચેવ કિલિસ્સતિ ચાતિઆદિગાથમાહ. તત્થ મન્દપઞ્ઞો યોગાવચરો ઓભાસાદીસુ વિક્ખેપઞ્ચ અવસેસકિલેસુપ્પત્તિઞ્ચ પાપુણાતિ. મજ્ઝિમપઞ્ઞો વિક્ખેપમેવ પાપુણાતિ, નાવસેસકિલેસુપ્પત્તિં, સો અધિમાનિકો હોતિ. તિક્ખપઞ્ઞો વિક્ખેપં પાપુણિત્વાપિ તં અધિમાનં પહાય વિપસ્સનં આરભતિ. અતિતિક્ખપઞ્ઞો ન વિક્ખેપં પાપુણાતિ, ન ચાવસેસકિલેસુપ્પત્તિં. વિક્ખિપ્પતિ ચેવાતિ તેસુ મન્દપઞ્ઞો ધમ્મુદ્ધચ્ચસઙ્ખાતં વિક્ખેપઞ્ચેવ પાપુણીયતિ. કિલિસ્સતિ ચાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિકિલેસેહિ કિલેસીયતિ ચ, ઉપતાપીયતિ વિબાધીયતીતિ અત્થો. ચવતિ ચિત્તભાવનાતિ તસ્સ મન્દપઞ્ઞસ્સ વિપસ્સનાચિત્તભાવના કિલેસેસુયેવ ઠાનતો પટિપક્ખાવિહતત્તા ચવતિ, પરિપતતીતિ અત્થો. વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતીતિ મજ્ઝિમપઞ્ઞો વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, કિલેસેહિ ન કિલિસ્સતિ. ભાવના પરિહાયતીતિ તસ્સ મજ્ઝિમપઞ્ઞસ્સ અધિમાનિકત્તા વિપસ્સનારમ્ભાભાવેન વિપસ્સના પરિહાયતિ, નપ્પવત્તતીતિ અત્થો. વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતીતિ તિક્ખપઞ્ઞોપિ વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, કિલેસેહિ ન કિલિસ્સતિ. ભાવના ન પરિહાયતીતિ તસ્સ તિક્ખપઞ્ઞસ્સ સન્તેપિ વિક્ખેપે તં અધિમાનવિક્ખેપં પહાય વિપસ્સનારમ્ભસબ્ભાવેન વિપસ્સનાભાવના ન પરિહાયતિ, પવત્તતીતિ અત્થો. ન ચ વિક્ખિપતે ચિત્તં ન કિલિસ્સતીતિ અતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ ચિત્તં ન વિક્ખેપેન વિક્ખિપતિ, ન ચ કિલેસેહિ કિલિસ્સતિ. ન ચવતિ ચિત્તભાવનાતિ તસ્સ વિપસ્સનાચિત્તભાવના ન ચવતિ, વિક્ખેપકિલેસાભાવેન યથાઠાને તિટ્ઠતીતિ અત્થો.

ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહીતિઆદીસુ ઇદાનિ વુત્તેહિ ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ હેતુભૂતેહિ, કરણભૂતેહિ વા ઓભાસાદિકે દસ ઠાને ચિત્તસ્સ સઙ્ખેપેન ચ વિક્ખેપેન ચ વિગ્ગહિતં માનસં વિક્ખેપકિલેસુપ્પત્તિવિરહિતો ચતુત્થો કુસલો મહાપઞ્ઞો યોગાવચરો મન્દપઞ્ઞાદીનં તિણ્ણં યોગાવચરાનં માનસં એવઞ્ચ એવઞ્ચ હોતીતિ નાનપ્પકારતો જાનાતીતિ સમ્બન્ધતો અત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા. સઙ્ખેપોતિ ચેત્થ વિક્ખેપસ્સ ચેવ કિલેસાનઞ્ચ ઉપ્પત્તિવસેન ચિત્તસ્સ લીનભાવો વેદિતબ્બો. વિક્ખેપોતિ ‘‘વિક્ખિપતિ ન કિલિસ્સતી’’તિ દ્વીસુ ઠાનેસુ વુત્તવિક્ખેપવસેન ચિત્તસ્સ ઉદ્ધતભાવો વેદિતબ્બોતિ.

યુગનદ્ધકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.