૧. સુત્તન્તનિદ્દેસવણ્ણના

૨. તસ્સ સુત્તન્તસ્સ નિદ્દેસકથાય તત્થ જાતે ધમ્મેતિ તસ્મિં સમાધિસ્મિં જાતે ચિત્તચેતસિકે ધમ્મે. અનિચ્ચતો અનુપસ્સનટ્ઠેનાતિઆદિના વિપસ્સનાય ભેદં દસ્સેતિ. સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગોતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતો મગ્ગો. અટ્ઠસુ મગ્ગઙ્ગેસુ એકેકોપિ હિ મગ્ગોતિ વુચ્ચતિ.આસેવતીતિ સોતાપત્તિમગ્ગવસેન. ભાવેતીતિ સકદાગામિમગ્ગુપ્પાદનેન. બહુલીકરોતીતિ અનાગામિઅરહત્તમગ્ગુપ્પાદનેન. ઇમેસં તિણ્ણં અવત્થાભેદેપિ સતિ આવજ્જનાદીનં સાધારણત્તા સદિસમેવ વિસ્સજ્જનં કતં.

૩. આલોકસઞ્ઞાપટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાનં અન્તરાપેય્યાલે અવિક્ખેપાદીનિ ચ ઝાન સમાપત્તિકસિણાનુસ્સતિઅસુભા ચ દીઘં અસ્સાસાદીનિ ચ આનન્તરિકસમાધિઞાણનિદ્દેસે (પટિ. મ. ૧.૮૦-૮૧) નિદ્દિટ્ઠત્તા સઙ્ખિત્તાનિ. તત્થ ચ અવિક્ખેપવસેનાતિ પુબ્બભાગાવિક્ખેપવસેન ગહેતબ્બં. અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સાસવસેનાતિઆદિકે સુદ્ધવિપસ્સનાવસેન વુત્તચતુક્કે પન તરુણવિપસ્સનાકાલે વિપસ્સનાસમ્પયુત્તસમાધિપુબ્બઙ્ગમા બલવવિપસ્સના વેદિતબ્બા.

૪. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમવારે પઠમં અનિચ્ચતોતિઆદિના આરમ્મણં અનિયમેત્વા વિપસ્સના વુત્તા, પચ્છા રૂપં અનિચ્ચતોતિઆદિના આરમ્મણં નિયમેત્વા વુત્તા. તત્થ જાતાનન્તિ તસ્સા વિપસ્સનાય જાતાનં ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં. વોસગ્ગારમ્મણતાતિ એત્થ વોસગ્ગો નિબ્બાનં. નિબ્બાનઞ્હિ સઙ્ખતવોસગ્ગતો પરિચ્ચાગતો ‘‘વોસગ્ગો’’તિ વુત્તો. વિપસ્સના ચ તંસમ્પયુત્તધમ્મા ચ નિબ્બાનનિન્નતાય અજ્ઝાસયવસેન નિબ્બાને પતિટ્ઠિતત્તા નિબ્બાનપતિટ્ઠા નિબ્બાનારમ્મણા. પતિટ્ઠાપિ હિ આલમ્બીયતીતિ આરમ્મણં નામ હોતિ, નિબ્બાને પતિટ્ઠટ્ઠેનેવ નિબ્બાનારમ્મણા. અઞ્ઞત્થ પાળિયમ્પિ હિ પતિટ્ઠા ‘‘આરમ્મણ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, નળાગારં વા તિણાગારં વા સુક્ખં કોળાપં તેરોવસ્સિકં પુરત્થિમાય ચેપિ દિસાય પુરિસો આદિત્તાય તિણુક્કાય ઉપસઙ્કમેય્ય, લભેથ અગ્ગિ ઓતારં, લભેથ અગ્ગિ આરમ્મણ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૪૩). તસ્મા તત્થ જાતાનં ધમ્માનં વોસગ્ગારમ્મણતાય નિબ્બાનપતિટ્ઠાભાવેન હેતુભૂતેન ઉપ્પાદિતો યો ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાસઙ્ખાતો ઉપચારપ્પનાભેદો અવિક્ખેપો, સો સમાધીતિ વિપસ્સનાતો પચ્છા ઉપ્પાદિતો નિબ્બેધભાગિયો સમાધિ નિદ્દિટ્ઠો હોતિ. તસ્માયેવ હિ ઇતિ પઠમં વિપસ્સના, પચ્છા સમથોતિ વુત્તં.

૫. યુગનદ્ધનિદ્દેસે યસ્મા હેટ્ઠા સુત્તન્તવણ્ણનાયં વુત્તો યુગનદ્ધક્કમો પુરિમદ્વયનિદ્દેસનયેનેવ પાકટો, મગ્ગક્ખણે યુગનદ્ધક્કમો પન ન પાકટો, તસ્મા પુબ્બભાગે અનેકન્તિકં યુગનદ્ધભાવનં અવત્વા મગ્ગક્ખણે એકન્તેન લબ્ભમાનયુગનદ્ધભાવનમેવ દસ્સેન્તો સોળસહિ આકારેહીતિઆદિમાહ. તત્થ આરમ્મણટ્ઠેનાતિઆદીસુ સત્તરસસુ આકારેસુ અન્તે ઉદ્દિટ્ઠં યુગનદ્ધં મૂલપદેન એકટ્ઠત્તા તં વિપ્પહાય સેસાનં વસેન ‘‘સોળસહી’’તિ વુત્તં. આરમ્મણટ્ઠેનાતિ આલમ્બનટ્ઠેન, આરમ્મણવસેનાતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ. ગોચરટ્ઠેનાતિ આરમ્મણટ્ઠેપિ સતિ નિસ્સયિતબ્બટ્ઠાનટ્ઠેન. પહાનટ્ઠેનાતિ પજહનટ્ઠેન. પરિચ્ચાગટ્ઠેનાતિ પહાનેપિ સતિ પુન અનાદિયનેન પરિચ્ચાગટ્ઠેન. વુટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઉગ્ગમનટ્ઠેન. વિવટ્ટનટ્ઠેનાતિ ઉગ્ગમનેપિ સતિ અપુનરાવટ્ટનેન નિવત્તનટ્ઠેન. સન્તટ્ઠેનાતિ નિબ્બુતટ્ઠેન. પણીતટ્ઠેનાતિ નિબ્બુતટ્ઠેપિ સતિ ઉત્તમટ્ઠેન, અતપ્પકટ્ઠેન વા. વિમુત્તટ્ઠેનાતિ બન્ધનાપગતટ્ઠેન. અનાસવટ્ઠેનાતિ બન્ધનમોક્ખેપિ સતિ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનાસવવિરહિતટ્ઠેન. તરણટ્ઠેનાતિ અનોસીદિત્વા પિલવનટ્ઠેન, અતિક્કમનટ્ઠેન વા. અનિમિત્તટ્ઠેનાતિ સઙ્ખારનિમિત્તવિરહિતટ્ઠેન. અપ્પણિહિતટ્ઠેનાતિ પણિધિવિરહિતટ્ઠેન. સુઞ્ઞતટ્ઠેનાતિ અભિનિવેસવિરહિતટ્ઠેન. એકરસટ્ઠેનાતિ એકકિચ્ચટ્ઠેન. અનતિવત્તનટ્ઠેનાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિક્કમનટ્ઠેન. યુગનદ્ધટ્ઠેનાતિ યુગલકટ્ઠેન.

ઉદ્ધચ્ચં પજહતો, અવિજ્જં પજહતોતિ યોગિનો તસ્સ તસ્સ પટિપક્ખપ્પહાનવસેન વુત્તં. નિરોધો ચેત્થ નિબ્બાનમેવ. અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તીતિ સમથો ચે વિપસ્સનં અતિવત્તેય્ય, લીનપક્ખિકત્તા સમથસ્સ ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય. વિપસ્સના ચે સમથં અતિવત્તેય્ય, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકત્તા વિપસ્સનાય ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તેય્ય. તસ્મા સમથો ચ વિપસ્સનં અનતિવત્તમાનો કોસજ્જપાતં ન કરોતિ, વિપસ્સના સમથં અનતિવત્તમાના ઉદ્ધચ્ચપાતં ન કરોતિ. સમથો સમં પવત્તમાનો વિપસ્સનં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખતિ, વિપસ્સના સમં પવત્તમાના સમથં કોસજ્જપાતતો રક્ખતિ. એવમિમે ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનકિચ્ચેન એકકિચ્ચા, સમા હુત્વા પવત્તમાનેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તમાના અત્થસિદ્ધિકરા હોન્તિ. તેસં મગ્ગક્ખણે યુગનદ્ધત્તં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાક્ખણે યુગનદ્ધત્તાયેવ હોતિ. પહાનપરિચ્ચાગવુટ્ઠાનવિવટ્ટનકરણાનં મગ્ગકિચ્ચવસેન વુત્તત્તા સકલસ્સ મગ્ગકિચ્ચસ્સ દસ્સનત્થં ઉદ્ધચ્ચસહગતકિલેસા ચ ખન્ધા ચ અવિજ્જાસહગતકિલેસા ચ ખન્ધા ચ નિદ્દિટ્ઠા. સેસાનં ન તથા વુત્તત્તા પટિપક્ખધમ્મમત્તદસ્સનવસેન ઉદ્ધચ્ચાવિજ્જા એવ નિદ્દિટ્ઠા. વિવટ્ટતોતિ નિવત્તન્તસ્સ.

સમાધિ કામાસવા વિમુત્તો હોતીતિ સમાધિસ્સ કામચ્છન્દપટિપક્ખત્તા વુત્તં. રાગવિરાગાતિ રાગસ્સ વિરાગો સમતિક્કમો એતિસ્સા અત્થીતિ રાગવિરાગા, ‘‘રાગવિરાગતો’’તિ નિસ્સક્કવચનં વા. તથા અવિજ્જાવિરાગા. ચેતોવિમુત્તીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તો સમાધિ. પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા. તરતોતિ તરન્તસ્સ. સબ્બપણિધીહીતિ રાગદોસમોહપણિધીહિ, સબ્બપત્થનાહિ વા. એવં ચુદ્દસ આકારે વિસ્સજ્જિત્વા એકરસટ્ઠઞ્ચ અનતિવત્તનટ્ઠઞ્ચ અવિભજિત્વાવ ઇમેહિ સોળસહિ આકારેહીતિ આહ. કસ્મા? તેસં ચુદ્દસન્નં આકારાનં એકેકસ્સ અવસાને ‘‘એકરસા હોન્તિ, યુગનદ્ધા હોન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તન્તી’’તિ નિદ્દિટ્ઠત્તા તે દ્વેપિ આકારા નિદ્દિટ્ઠાવ હોન્તિ. તસ્મા ‘‘સોળસહી’’તિ આહ. યુગનદ્ધટ્ઠો પન ઉદ્દેસેપિ ન ભણિતોયેવાતિ.