(1.) вибхан̇гава̄ро
53. ида̄ни йа̄ ета̄ пан̣н̣аттива̄ре кусалаттикам̣ нисса̄йа хетупаччайа̄дивасена екӯнапан̃н̃а̄сам̣ а̄дим̣ катва̄ найаматтам̣ дассентена апарима̄н̣а̄ пуччха̄ дассита̄. таттха кусала̄кусала̄дӣнам̣ сахуппаттийа̄ абха̄вато йа̄ пуччха̄ ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча акусало дхаммо уппаджджати хетупаччайа̄’’ти евам̣ виссаджджанам̣ на лабханти. та̄ паха̄йа йа̄ виссаджджанам̣ лабханти, та̄йева виссаджджетум̣ айам̣ кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджати хетупаччайа̄тиа̄дина̄ найена пат̣иччава̄расса ниддесава̄ро а̄раддхо.
таттха сийа̄ – саче има̄ хетупаччайа̄дивасена екӯнапан̃н̃а̄сам̣ пуччха̄ саббасо виссаджджанам̣ на лабханти, атха касма̄ дассита̄? нану йа̄ лабханти, та̄йева дассетабба̄ти? а̄ма, дассетабба̄ сийум̣. татха̄ дассийама̄на̄ пана саббесу тикадукапат̣т̣ха̄на̄дӣсу екекасмим̣ тике, дуке, дукатике, тикадуке, тикатике, дукадуке ча сан̇кхепам̣ акатва̄ дассетабба̄йева бхавеййум̣. касма̄? йасма̄ йа̄ кусалаттике лабханти, на та̄йева ведана̄ттика̄дӣсу. дхамма̄нуломапаччанӣйе ча тикапат̣т̣ха̄не витаккаттикапӣтиттика̄нам̣ виссаджджане сабба̄пета̄ виссаджджанам̣ лабханти, тасма̄ уккат̣т̣хапариччхедена екекасмим̣ тике йаттака̄хи пуччха̄хи бхавитаббам̣ сабба̄ кусалаттике дассита̄. евам̣ дассита̄су хи йа̄ таттха виссаджджанам̣ на лабханти, та̄ паха̄йа йа̄ лабханти, та̄ вуччама̄на̄ сакка̄ сукхена виджа̄нитунти сукхена виджа̄нанаттхам̣ сабба̄пи кусалаттике дассита̄. йа̄ панеттха виссаджджанам̣ на лабханти, та̄ паха̄йа йа̄ лабханти, та̄йева виссаджджита̄ти ведитабба̄.
таттха кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча̄ти чатубхӯмакакусаладхаммесу ведана̄ккхандха̄дибхедам̣ екам̣ дхаммам̣ пат̣ичча пат̣игантва̄ сахуппаттисан̇кха̄тена садисабха̄вена патва̄, тена саддхим̣ екато уппаттибха̄вам̣ упагантва̄ти аттхо. кусало дхаммоти чатубхӯмакакусаладхаммесуйева сан̃н̃а̄ккхандха̄дибхедо еко дхаммо. уппаджджатӣти уппа̄дато йа̄ва ниродхагамана̄ уддхам̣ паджджати, ниббаттатӣтипи аттхо. атта̄нам̣ лабхати, уппа̄да̄дайо тайопи кхан̣е па̄пун̣а̄тӣти вуттам̣ хоти. хетупаччайа̄ти кусалахетуна̄ хетупаччайабха̄вам̣ са̄дхентена.
евам̣ ‘‘уппаджджеййа̄’’ти пуччха̄йа ‘‘уппаджджатӣ’’ти виссаджджанам̣ ватва̄ ида̄ни йам̣ дхаммам̣ пат̣ичча йо дхаммо уппаджджати, там̣ дхаммам̣ кхандхавасена дассетум̣ кусалам̣ екам̣ кхандхантиа̄дима̄ха. таттха еканти ведана̄дӣсу чатӯсу йам̣кин̃чи екам̣. тайо кхандха̄ти йо йо паччайабха̄вена гахито, там̣ там̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ тайо кхандха̄. тайо кхандхети ведана̄дӣсу йо еко кхандхо уппаджджатӣти гахито, там̣ т̣хапетва̄ сесе тайо. две кхандхети ведана̄сан̃н̃а̄дука̄дӣсу чхасу дукесу йекечи две кхандхе пат̣ичча. две кхандха̄ти йе йе паччайабха̄вена гахита̄, те те т̣хапетва̄ авасеса̄ две кхандха̄ кусалахетуна̄ хетупаччайабха̄вам̣ са̄дхентена уппаджджантӣти аттхо.
йасма̄ пана еко кхандхо екассева двиннам̣йева ва̄, две ва̄ пана екассева паччайо на̄ма наттхи, тасма̄ ‘‘екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча еко кхандхо, екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча две кхандха̄, две кхандхе пат̣ичча еко кхандхо’’ти на вуттам̣. кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча абйа̄като дхаммо уппаджджатӣтиа̄дӣсупи вуттанайенева аттхо ведитаббо. читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпанти идам̣ пат̣иччаттхасса сахаджа̄таттхатта̄ йам̣ кусалена сахаджа̄тан̃чева хетупаччайан̃ча лабхати, там̣ дассетум̣ вуттам̣. паратопи еварӯпесу т̣ха̄несу айамева найо.
випа̄ка̄бйа̄катам̣ кирийа̄бйа̄катанти еттха хетупаччайа̄бха̄вато ахетукам̣, рӯпена саддхим̣ ануппаттито а̄руппавипа̄кан̃ча на гахетаббам̣. пат̣исандхиккхан̣ети кат̣атта̄рӯпасан̇кха̄тасса абйа̄катасса абйа̄катам̣ пат̣ичча уппаттидассанаттхам̣ вуттам̣. випа̄ка̄бйа̄катанти тасмим̣ кхан̣е виджджама̄на̄бйа̄катавасена вуттам̣. кхандхе пат̣ичча ваттху, ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄ти идам̣ кат̣атта̄рӯпаггахан̣ена ваттхумхи гахитепи ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄нам̣ уппаттидассанаттхам̣ вуттам̣.
екам̣ маха̄бхӯтантиа̄ди рӯпа̄бйа̄катам̣ пат̣ичча рӯпа̄бйа̄катасса уппаттидассанаттхам̣ вуттам̣. екам̣ кхандхантиа̄дӣсу вуттанайенева панеттха аттхайоджана̄ ведитабба̄. евам̣ рӯпа̄бйа̄катамхи бхӯте пат̣ичча бхӯта̄нам̣ уппаттим̣ ватва̄ ида̄ни бхӯте пат̣ичча упа̄да̄рӯпа̄нам̣ уппаттим̣ дассетум̣ маха̄бхӯте пат̣ичча читтасамут̣т̣ха̄нантиа̄ди вуттам̣. евам̣ санте упа̄да̄рӯпанти еттакамева ваттаббам̣, итарадвайам̣ касма̄ вуттанти? маха̄бхӯтепи пат̣ичча уппаттидассанаттхам̣. йан̃хи хет̣т̣ха̄ ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нан̃ча рӯпам̣ кат̣атта̄ ча рӯпа’’нти дасситам̣, там̣ на кевалам̣ кхандхейева ча пат̣ичча уппаджджати, маха̄бхӯтепи пана пат̣ичча уппаджджатӣти дассанаттхамидам̣ вуттанти ведитаббам̣. таттха читтасамут̣т̣ха̄нам̣ паваттейева, кат̣атта̄рӯпам̣ пат̣исандхийампи. упа̄да̄рӯпанти тассева убхайасса висесанам̣.
кусале кхандхе ча маха̄бхӯте ча пат̣ичча̄ти еттха читтасамут̣т̣ха̄на̄ва маха̄бхӯта̄ гахита̄. читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпанти еттха пана бхӯтарӯпампи упа̄да̄рӯпампи гахитам̣. ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча тайо маха̄бхӯта̄’’тиа̄дина̄ найена хи бхӯтарӯпампи кхандхе ча маха̄бхӯте ча пат̣ичча уппаджджати. маха̄бхӯте пат̣ичча упа̄да̄рӯпанти вуттанайена упа̄да̄рӯпампи. акусалан̃ча абйа̄катан̃ча̄ти пан̃ха̄виссаджджанесупи есева найо. евам̣ хетупаччайе нава пуччха̄ виссаджджита̄. ета̄йева хи еттха лаббханти, сеса̄ чатта̄лӣса могхапуччха̄ти на виссаджджита̄. имина̄ упа̄йена а̄рамман̣апаччайа̄дӣсупи пуччха̄виссаджджана̄нам̣ аттхо ведитаббо. таттха таттха пана вича̄ретаббайуттакамева вича̄райисса̄ма.
54. а̄рамман̣апаччайе та̄ва рӯпасса а̄рамман̣апаччайавасена ануппаттито та̄су навасу рӯпамиссака̄ паха̄йа тиссова пуччха̄ виссаджджита̄. тенева ча ка̄ран̣ена ‘‘ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄’’ти ватва̄ ‘‘кхандхе пат̣ичча ваттхӯ’’ти на вуттам̣. на хи там̣ а̄рамман̣апаччайена уппаджджати.
55. адхипатипаччайе випа̄ка̄бйа̄катанти локуттарамева сандха̄йа вуттам̣. теневеттха ‘‘пат̣исандхиккхан̣е’’ти на гахитам̣. сесам̣ хетупаччайасадисамева.
56. анантарасамантаресупи рӯпам̣ на лаббхатӣти а̄рамман̣апаччайе вийа тиссова пуччха̄.
57. сахаджа̄тапаччайе пат̣исандхиккхан̣ети пан̃чавока̄ре пат̣исандхивасена вуттам̣. хет̣т̣ха̄ пана паччайавибхан̇ге ‘‘оккантиккхан̣е’’ти а̄гатам̣ тампи имина̄ саддхим̣ аттхато екам̣, бйан̃джанаматтамева хеттха на̄нанти. апича ‘‘тин̣н̣ам̣ саннипа̄та̄ габбхасса авакканти хотӣ’’ти (ма. ни. 1.408) вачанато оккантӣти пан̃чавока̄рапат̣исандхийа̄ветам̣ на̄мам̣. пат̣исандхӣти саббабхаваса̄дха̄ран̣ам̣. идха пана ‘‘кат̣атта̄ ча рӯпа’’нтиа̄дивачанато пан̃чавока̄рапат̣исандхийева адхиппета̄. са̄ хи рӯпассапи арӯпассапи паччайабха̄ван̃чева паччайуппаннабха̄ван̃ча сан̇ган̣ха̄ти, тасма̄ парипун̣н̣ависсаджджана̄ хотӣти гахита̄. ба̄хирам̣ екам̣ маха̄бхӯтанти аниндрийабаддхесу патхавӣпа̄са̄н̣а̄дӣсу маха̄бхӯтам̣ сандха̄йа вуттам̣. паччайавибхан̇гава̄расмин̃хи чатта̄ро маха̄бхӯта̄ти аджджхаттикан̃ча ба̄хиран̃ча екато катва̄ гахитам̣. сан̇кхепадесана̄ хи са̄. айам̣ пана виттха̄радесана̄, тасма̄ саббам̣ вибхаджитва̄ дассенто ‘‘ба̄хирам̣ екам̣ маха̄бхӯта’’нтиа̄дима̄ха. асан̃н̃асатта̄нам̣ екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча̄ти двисантатисамут̣т̣ха̄набхӯтавасена вуттам̣. маха̄бхӯте пат̣ичча кат̣атта̄рӯпанти идам̣ пана каммасамут̣т̣ха̄навасенева вуттам̣. упа̄да̄рӯпанти утусамут̣т̣ха̄навасенева.
58. ан̃н̃аман̃н̃апаччайе кхандхе пат̣ичча ваттху, ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄ти чатуннампи кхандха̄нам̣ екато ваттхуна̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайатам̣ дассетум̣ вуттам̣.
59. ниссайапаччайе йасма̄ пат̣иччаттхо на̄ма сахаджа̄таттхо, тасма̄ йа̄ хет̣т̣ха̄ паччайавибхан̇гава̄ре чаккха̄йатана̄дӣнам̣ ниссайапаччайата̄ дассита̄, на са̄ гахита̄. чаккха̄йатана̄дӣни хи пуреджа̄та̄ни хутва̄ паччайа̄ хонти, идха сахаджа̄тамева лаббхати. тенева вуттам̣ – ‘‘ниссайапаччайо сахаджа̄тапаччайасадисо’’ти.
60. упаниссайапаччайе рӯпасса упаниссайапаччайа̄бха̄ва̄ тӣн̣ева виссаджджана̄ни лаббханти, тена вуттам̣ ‘‘а̄рамман̣апаччайасадиса’’нти. таттха кин̃ча̄пи на саббе кусала̄кусала̄бйа̄ката̄ а̄рамман̣ӯпаниссайам̣ лабханти, йе пана лабханти, тесам̣ васенетам̣ вуттанти ведитаббам̣.
61. пуреджа̄тапаччайе ваттхум̣ пуреджа̄тапаччайа̄ти ваттхум̣ пат̣ичча ваттхуна̄ пуреджа̄тапаччайатам̣ са̄дхентена уппаджджантӣти аттхо. випа̄ка̄бйа̄катам̣ екам̣ кхандханти еттха йам̣ випа̄ка̄бйа̄катасса ваттху оккантиккхан̣е сахаджа̄тапаччайо хоти, там̣ пуреджа̄тапаччайабха̄джанийатта̄ идха на гахетаббам̣. йепи кусала̄дайо а̄руппе пуреджа̄тапаччайам̣ на лабханти, тепи пуреджа̄тапаччайабха̄джанийатойева идха на гахетабба̄. а̄рамман̣ам̣ пана нийамато пуреджа̄тапаччайабха̄вам̣ на лабхати. рӯпа̄йатана̄дӣни хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣йева пуреджа̄тапаччайатам̣ са̄дхенти, мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ атӣта̄на̄гата̄нипи а̄рамман̣ам̣ хонтийева. тасма̄ идха на гахитам̣. кхандхавасена хи айам̣ десана̄, на вин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена. ‘‘випа̄ка̄бйа̄катам̣ екам̣ кхандха’’нти десана̄йа ча сабба̄пи вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо гахита̄, на чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дайо ева̄ти.
паччха̄джа̄то кусала̄кусала̄нам̣ паччайо на хоти, абйа̄катассапи упаттхамбхакова на джанако, тасма̄ ‘‘уппаджджати паччха̄джа̄тапаччайа̄’’ти евам̣ ваттаббо екадхаммопи наттхӣти паччха̄джа̄тапаччайавасена виссаджджанам̣ на катам̣.
62. а̄севанапаччайе ка̄мам̣ сабба̄ кирийа̄ а̄севанапаччайам̣ на лабханти, лаббхама̄навасена пана ‘‘кирийа̄бйа̄ката’’нти вуттам̣. тасма̄ джаванакирийа̄веттха гахита̄ти ведитабба̄.
63. каммапаччайе кусала̄кусалесу екаккхан̣ико каммапаччайо ведитаббо, татха̄ кирийа̄бйа̄кате. випа̄ка̄бйа̄кате пана на̄на̄ккхан̣икопи, татха̄ пат̣исандхиккхан̣е маха̄бхӯта̄нам̣. читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ пана екаккхан̣ико. кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ на̄на̄ккхан̣икова татха̄ асан̃н̃асаттарӯпа̄нам̣. кат̣атта̄рӯпам̣ панеттха джӣвитиндрийам̣. сесам̣ на екантато каммасамут̣т̣ха̄натта̄ упа̄да̄рӯпанти вуттам̣. евам̣ сантепи идха каммасамут̣т̣ха̄намева адхиппетам̣.
64. випа̄капаччайе кусала̄кусалам̣ кирийан̃ча на лаббхатӣти абйа̄катавасенева виссаджджанам̣ катам̣. читтасамут̣т̣ха̄нанти випа̄качиттасамут̣т̣ха̄намева. кат̣атта̄рӯпанти йатха̄ла̄бхавасена индрийарӯпан̃ча ваттхурӯпан̃ча. упа̄да̄рӯпанти тадавасесам̣ тасмим̣ самайе виджджама̄накам̣ упа̄да̄рӯпам̣.
65. а̄ха̄рапаччайе саббесампи кусала̄дӣнам̣ кхандха̄нам̣ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса ча арӯпа̄ха̄равасена уппатти ведитабба̄, татха̄ пат̣исандхиккхан̣е маха̄бхӯта̄нам̣. читтасамут̣т̣ха̄нанти бхаван̇га̄дичиттасамут̣т̣ха̄нам̣. а̄ха̄расамут̣т̣ха̄нанти кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расамут̣т̣ха̄нам̣. читтасамут̣т̣ха̄нанти кусала̄кусалачиттасамут̣т̣ха̄намева. паччайавибхан̇гава̄ре а̄ха̄рапат̣ипа̄т̣ийа̄ пат̣хамам̣ кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро дассито, идха пана кусалам̣ дхамманти пуччха̄васена пат̣хамам̣ арӯпа̄ха̄ра̄ дассита̄ти ведитабба̄.
66. индрийапаччайе паччайавибхан̇ге индрийапат̣ипа̄т̣ийа̄ пат̣хамам̣ чаккхундрийа̄дӣни дассита̄ни, идха пана кусала̄дипуччха̄васена пат̣хамам̣ арӯпиндрийа̄нам̣ паччайата̄ дассита̄. таттха кусала̄дӣсу йатха̄ла̄бхавасена арӯпиндрийа̄ гахетабба̄. асан̃н̃асатта̄нам̣ бхӯтарӯпесупи джӣвитиндрийанти.
67. джха̄намаггапаччайесу хетупаччайасадисамева виссаджджанам̣, теневеттха ‘‘хетупаччайасадиса’’нти вуттам̣.
68. сампайуттапаччайе виссаджджанам̣ а̄рамман̣апаччайагатикам̣, теневеттха ‘‘а̄рамман̣апаччайасадиса’’нти вуттам̣.
69. виппайуттапаччайе ваттхум̣ виппайуттапаччайа̄ти ваттхум̣ пат̣ичча виппайуттапаччайа̄, ваттхуна̄ виппайуттапаччайатам̣ са̄дхентена уппаджджантӣти аттхо. кхандхе виппайуттапаччайа̄ти кхандхе пат̣ичча виппайуттапаччайа̄, кхандхехи виппайуттапаччайатам̣ са̄дхентехи уппаджджатӣти аттхо. кхандха̄ ваттхум̣ виппайуттапаччайа̄ти ваттхум̣ пат̣ичча кхандха̄ виппайуттапаччайа̄. ваттхуна̄ виппайуттапаччайатам̣ са̄дхентена уппаджджантӣти аттхо. читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ кхандхе виппайуттапаччайа̄ти кхандхе пат̣ичча виппайуттапаччайа̄ читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ кхандхехи виппайуттапаччайатам̣ са̄дхентехи уппаджджатӣти аттхо. сесависсаджджанесупи ваттхум̣ виппайуттапаччайа̄тиа̄дӣсупи вуттанайеневаттхо ведитаббо. випа̄ка̄бйа̄кате четтха ваттхуггахан̣ена чаккха̄дӣни сан̇гахитабба̄ни. екам̣ маха̄бхӯтантиа̄ди рӯпа̄бйа̄катасса паччайабха̄вам̣ дассетум̣ вуттам̣. читтасамут̣т̣ха̄нанти абйа̄катачиттасамут̣т̣ха̄нампи кусала̄кусалачиттасамут̣т̣ха̄нампи.
70. аттхипаччайе саббам̣ сахаджа̄тапаччайагатикам̣. теневеттха ‘‘сахаджа̄тапаччайасадиса’’нти вуттам̣.
71-72. наттхивигата̄ а̄рамман̣апаччайагатика̄, авигатам̣ сахаджа̄тагатикам̣. теневеттха ‘‘а̄рамман̣апаччайасадисам̣, сахаджа̄тапаччайасадиса’’нти вуттам̣. име тевӣсати паччайа̄ти сан̇кхипитва̄ дассита̄нам̣ васенетам̣ вуттам̣. виттха̄ретабба̄ти йа̄ пуччха̄ виссаджджанам̣ лабханти, та̄сам̣ васена виттха̄ретабба̄. айам̣ хетупаччайам̣ а̄дим̣ катва̄ екамӯлаке паччайа̄нуломе пат̣иччава̄расса кусалаттикависсаджджане аттхаван̣н̣ана̄.