намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

абхидхаммапит̣аке

пан̃чапакаран̣а-ат̣т̣хакатха̄

дха̄тукатха̄-ат̣т̣хакатха̄

ат̣т̣ха̄расахи бхедехи, вибхан̇гам̣ ма̄рабхан̃джано;

десайитва̄ маха̄вӣро, йам̣ тассева анантарам̣.

адесайи дха̄тукатхам̣, дха̄тубхедаппака̄сано;

тассаттхам̣ дӣпайисса̄ми, там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄ти.

1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄

1. найама̄тика̄ван̣н̣ана̄

1. сан̇гахо асан̇гахотиа̄дӣнан̃хи васена идам̣ пакаран̣ам̣ чуддасавидхена вибхаттанти вуттам̣. там̣ саббампи уддесаниддесато двидха̄ т̣хитам̣. таттха ма̄тика̄ уддесо. са̄ пан̃чавидха̄ – найама̄тика̄, аббхантарама̄тика̄, найамукхама̄тика̄, лаккхан̣ама̄тика̄, ба̄хирама̄тика̄ти. таттха сан̇гахо асан̇гахо…пе… виппайуттена сан̇гахитам̣ асан̇гахитанти – айам̣ чуддасахи падехи никкхитта̄ найама̄тика̄ на̄ма. айан̃хи имина̄ сан̇гаха̄дикена найена дха̄тукатха̄ дхамма̄ вибхатта̄ти дассетум̣ т̣хапитатта̄ найама̄тика̄ти вуччати. етесам̣ пада̄нам̣ мӯлабхӯтатта̄ мӯлама̄тика̄типи ваттум̣ ват̣т̣ати.

2. аббхантарама̄тика̄ван̣н̣ана̄

2. пан̃чаккхандха̄ …пе… манасика̄роти айам̣ пан̃чавӣса̄дхикена падасатена никкхитта̄ аббхантарама̄тика̄ на̄ма. айан̃хи ‘‘сабба̄пи дхаммасан̇ган̣ӣ дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄’’ти евам̣ аватва̄ сан̇гаха̄дина̄ найена вибхаджитаббе кхандха̄дидхамме сарӯпато дассетва̄ дха̄тукатха̄йа аббхантарейева т̣хапитатта̄ аббхантарама̄тика̄ти вуччати. кхандха̄дипада̄нам̣ дхаммасан̇ган̣ӣма̄тика̄йа асан̇гахитатта̄ пакин̣н̣акама̄тика̄типи ваттум̣ ват̣т̣ати.

3. найамукхама̄тика̄ван̣н̣ана̄

3. тӣхи сан̇гахо, тӣхи асан̇гахо; чатӯхи сампайого, чатӯхи виппайоготи айам̣ чатӯхи падехи никкхитта̄ найамукхама̄тика̄ на̄ма. айан̃хи саббесупи пан̃чаккхандха̄дӣсу чева кусалаттика̄дӣсу ча ма̄тика̄дхаммесу, тӣхи кхандха̄йатанадха̄тупадехева сан̇гахо ча асан̇гахо ча йоджетаббо. татха̄ чатӯхи арӯпаккхандхехи сампайого ча виппайого ча. ета̄ни имесам̣ сан̇гаха̄сан̇гаха̄дӣнам̣ найа̄нам̣ мукха̄нӣти дассетум̣ т̣хапитатта̄ найамукхама̄тика̄ти вуччати.

4. лаккхан̣ама̄тика̄ван̣н̣ана̄

4. сабха̄го, висабха̄готи айам̣ двӣхи падехи никкхитта̄ лаккхан̣ама̄тика̄ на̄ма. айан̃хи сабха̄галаккхан̣ехи дхаммехи сан̇гаханайо, висабха̄галаккхан̣ехи асан̇гаханайо, татха̄ сампайогавиппайоганайо йоджетабботи сабха̄гависабха̄галаккхан̣авасена сан̇гаха̄дилаккхан̣ам̣ дассетум̣ т̣хапитатта̄ лаккхан̣ама̄тика̄ти вуччати.

5. ба̄хирама̄тика̄ван̣н̣ана̄

5. сабба̄пи дхаммасан̇ган̣ӣ дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄ти айам̣ чхасат̣т̣хи тикапада̄ни, две ча дукападасата̄ни сан̇кхипитва̄ никкхитта̄ ба̄хирама̄тика̄ на̄ма. айан̃хи ‘‘пан̃чаккхандха̄…пе… манасика̄ро’’ти евам̣ дха̄тукатха̄йа аббхантаре аватва̄ ‘‘сабба̄пи дхаммасан̇ган̣ӣ’’ти евам̣ дха̄тукатха̄йа ма̄тикато бахи т̣хапитатта̄ ба̄хирама̄тика̄ти вуччати.

евам̣ ма̄тика̄йа пан̃чадха̄ т̣хитабха̄вам̣ видитва̄ ида̄ни ‘сан̇гахо асан̇гахо’тиа̄дӣсу сан̇гахо та̄ва джа̄тисан̃джа̄тикирийа̄ган̣анавасена чатуббидхо. таттха – ‘‘саббе кхаттийа̄ а̄гаччханту, саббе бра̄хман̣а̄, саббе весса̄, саббе судда̄ а̄гаччханту’’, ‘‘йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄ча̄, йо ча самма̄камманто, йо ча самма̄а̄джӣво, име дхамма̄ сӣлаккхандхе сан̇гахита̄’’ти айам̣ джа̄тисан̇гахо на̄ма. ‘‘екаджа̄тика̄ а̄гаччхантӯ’’ти вуттат̣т̣ха̄не вийа хи идха саббепи джа̄тийа̄ екасан̇гахам̣ гата̄. ‘‘саббе косалака̄ а̄гаччханту, саббе ма̄гадхака̄, саббе бха̄рукаччхака̄ а̄гаччханту’’, ‘‘йо ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄йа̄мо; йа̄ ча самма̄сати, йо ча самма̄сама̄дхи, име дхамма̄ сама̄дхиккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462) айам̣ сан̃джа̄тисан̇гахо на̄ма. ‘‘екат̣т̣ха̄не джа̄та̄ сам̣вад̣д̣ха̄ а̄гаччхантӯ’’ти вуттат̣т̣ха̄не вийа хи идха саббепи сан̃джа̄тит̣ха̄нена нивуттхока̄сена екасан̇гахам̣ гата̄. ‘‘саббе хаттха̄роха̄ а̄гаччханту, саббе асса̄роха̄, саббе ратхика̄ а̄гаччханту’’, ‘‘йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄дит̣т̣хи, йо ча самма̄сан̇каппо, име дхамма̄ пан̃н̃а̄ккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462) айам̣ кирийа̄сан̇гахо на̄ма. саббева хете аттано кирийа̄каран̣ена екасан̇гахам̣ гата̄. ‘‘чаккха̄йатанам̣ катамаккхандхаган̣анам̣ гаччхатӣти? рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхатӣ’’ти. хан̃чи чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхати, тена вата ре ваттаббе – ‘чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхена сан̇гахита’’нти (катха̄. 471), айам̣ ган̣анасан̇гахо на̄ма. айамидха адхиппето. таппат̣ипаккхена асан̇гахо ведитаббо. тесам̣ викаппато сан̇гахитена асан̇гахита̄дӣни. екуппа̄деканиродхаекаваттхукаека̄рамман̣ата̄васена сампайого, таппат̣ипаккхато виппайого. тесам̣ викаппато сампайуттена виппайутта̄дӣни. тадубхайасам̣саггавикаппато сан̇гахитена сампайуттам̣ виппайуттантиа̄дӣни. пан̃чаккхандха̄тиа̄дӣни пана кхандхавибхан̇га̄дӣсу вуттанайенева ведитабба̄ни. пхасса̄дайо панеттха саннит̣т̣ха̄навасена вуттасаббачиттуппа̄даса̄дха̄ран̣ато вутта̄ти.

ма̄тика̄ван̣н̣ана̄.

2. ниддесаван̣н̣ана̄

1. пат̣хаманайо сан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄

1. кхандхападаван̣н̣ана̄

6. ида̄ни пан̃чаккхандха̄дивасена никкхиттама̄тикам̣ ‘сан̇гахо асан̇гахо’тиа̄дӣхи найама̄тика̄падехи саддхим̣ йоджетва̄ дассетум̣ рӯпаккхандхо катихи кхандхехӣтиа̄дина̄ найена ниддесава̄ро а̄раддхо. таттха йасма̄ ‘‘сан̇гахо асан̇гахотиа̄дика̄йа найама̄тика̄йа ‘‘тӣхи сан̇гахо, тӣхи асан̇гахо’’ти найамукхама̄тика̄ т̣хапита̄, тасма̄ рӯпаккхандха̄дӣнам̣ сан̇гахам̣ дассетум̣ катихи кхандхехи катиха̄йатанехи катихи дха̄тӯхӣти тӣн̣и кхандха̄йатанадха̄тупада̄нева уддхат̣а̄ни. ‘чатта̄ри сачча̄нӣ’тиа̄дӣсу екампи на пара̄мат̣т̣хам̣. йасма̄ ча ‘‘сабха̄го висабха̄го’’ти евам̣ лаккхан̣ама̄тика̄ т̣хапита̄, тасма̄ имасса пан̃хасса виссаджджане рӯпаккхандхо екена кхандхена̄тиа̄ди вуттам̣. сабха̄га̄ хи тасса ете кхандха̄дайоти. таттха екена кхандхена̄ти рӯпаккхандхенева. йан̃хи кин̃чи рӯпам̣ рӯпаккхандхасабха̄гатта̄ рӯпаккхандхотвева сан̇гахам̣ гаччхатӣти рӯпаккхандхенева ган̣итам̣, там̣ рӯпаккхандхенева париччхиннам̣. ека̄дасаха̄йатанехӣти мана̄йатанаваджджехи. саббопи хи рӯпаккхандхо даса̄йатана̄ни дхамма̄йатанекадесо ча хоти, тасма̄ ека̄дасаха̄йатанехи ган̣ито, париччхинно. ека̄дасахи дха̄тӯхӣти саттавин̃н̃а̄н̣адха̄туваджджа̄хи ека̄дасахи ета̄су хи апарийа̄паннам̣ рӯпам̣ на̄ма наттхи.

асан̇гаханайаниддесе катихи асан̇гахитоти сан̇кхепенева пуччха̄ ката̄. виссаджджане панасса йасма̄ рӯпаккхандхасса висабха̄га̄ чатта̄ро арӯпаккхандха̄, екам̣ мана̄йатанам̣, сатта вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо; тасма̄ чатӯхи кхандхехӣтиа̄ди вуттам̣. имина̄ найена саббападесу сан̇гаха̄сан̇гахо ведитаббо. имасмим̣ пана кхандханиддесе – ‘‘рӯпаккхандхо катихи кхандхехӣ’’тиа̄димхи та̄ва екамӯлаке сан̇гаханайе сарӯпенева дассита̄ пан̃ча пуччха̄, пан̃ча виссаджджана̄ни. асан̇гаханайе сан̇кхепена дассита̄ пан̃ча пуччха̄, пан̃ча виссаджджана̄ни. имина̄ упа̄йена дукамӯлака̄дӣсупи пуччха̄виссаджджана̄ни ведитабба̄ни. рӯпаккхандхамӯлака̄йева четтха дукатикачатукка̄ дассита̄. пан̃чаке пана ‘‘рӯпаккхандхо ча…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо ча̄’’ти евам̣ бхедато ча, ‘‘пан̃чаккхандха̄ катихи кхандхехӣ’’ти евам̣ абхедато ча̄ти двидха̄ пуччха̄виссаджджана̄ни ката̄ни. евам̣ па̄л̣инайо ведитабботи.

2. а̄йатанапада̄диван̣н̣ана̄

22. а̄йатанападаниддеса̄дӣсу а̄йатанападаниддесе та̄ва чаккха̄йатанам̣ екена кхандхена̄ти екена рӯпаккхандхенева, екена чаккха̄йатаненева ека̄йа чаккхудха̄туйа̄ва сан̇гахитанти ведитаббам̣. сота̄йатана̄дӣсупи имина̄ва найена сан̇гаха̄сан̇гахо ведитаббо. асан̇кхатам̣ кхандхато т̣хапетва̄ти еттха пана йасма̄ асан̇кхатам̣ дхамма̄йатанам̣ на̄ма нибба̄нам̣, тан̃ча кхандхасан̇гахам̣ на гаччхати; тасма̄ ‘кхандхато т̣хапетва̄’ти вуттам̣. чатӯхи кхандхехӣти рӯпаведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхехи. нибба̄наваджджан̃хи дхамма̄йатанам̣ етехи сан̇гахитам̣. вин̃н̃а̄н̣аккхандхена пана т̣хапетва̄ дхамма̄йатанадхаммадха̄туйо сеса̄йатанадха̄тӯхи ча там̣ на сан̇гайхати. тена вуттам̣ – ‘‘екена кхандхена, ека̄дасаха̄йатанехи, саттарасахи дха̄тӯхи асан̇гахита’’нти. йатха̄ ча те хет̣т̣ха̄ рӯпаккхандхамӯлака̄, евамидха̄пи чаккха̄йатанамӯлака̄ва найа̄ ведитабба̄. дукаматтамева пана па̄л̣ийам̣ дассетва̄ ‘‘два̄даса̄йатана̄нӣ’’ти абхедатова пуччха̄виссаджджанам̣ катам̣. дха̄туниддесепи есева найо.

40. саччаниддесе – саббепи дукатикачатукка̄ па̄л̣ийам̣ дассита̄. йасма̄ ча дукатикесу самудайасаччасадисамева маггасаччепи виссаджджанам̣, тасма̄ там̣ самудайа̄нантарам̣ вуттам̣.

50. индрийаниддесе – джӣвитиндрийам̣ двӣхи кхандхехӣти рӯпаджӣвитиндрийам̣ рӯпаккхандхена, арӯпаджӣвитиндрийам̣ сан̇кха̄раккхандхена сан̇гахитам̣. сесам̣ вуттанайа̄нуса̄ренева ведитаббам̣. па̄л̣иваваттха̄нам̣ панеттха а̄йатанадха̄туниддесасадисамева.

6. пат̣иччасамуппа̄даван̣н̣ана̄

61. пат̣иччасамуппа̄даниддесе – ‘‘авиджджа̄ катихи кхандхехӣ’’ти пуччхам̣ ана̄рабхитва̄ авиджджа̄ екена кхандхена̄ти евам̣ виссаджджанамева дасситам̣. таттха сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣анти пат̣исандхийам̣ паватте ча саббампи випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣. тенева̄ха – ‘‘саттахи дха̄тӯхи сан̇гахита’’нти. на̄марӯпампи пат̣исандхипаваттивасенева ведитаббам̣. теневеттха садда̄йатанампи сан̇гахетва̄ ека̄дасаха̄йатанехи сан̇гахо дассито. пхасса̄дӣсу кхандхабхедо ведитаббо. ан̃н̃енева хи екена кхандхена пхассо сан̇гахито, ан̃н̃ена ведана̄, тан̣ха̄упа̄да̄накаммабхава̄ пана сан̇кха̄раккхандхенева сан̇гахита̄. бхавападан̃четтха каммабхава̄дӣнам̣ васена ека̄дасадха̄ вибхаттам̣. таттха каммабхаво пхасса̄дӣхи садисависаджджанатта̄ техи саддхим̣ екато дассито. упапаттибхавака̄мабхавасан̃н̃а̄бхавапан̃чавока̄рабхава̄ ан̃н̃аман̃н̃асадисависсаджджанатта̄ екато дассита̄. йасма̄ чете упа̄диннакадхамма̄ва тасма̄ ‘‘ека̄дасаха̄йатанехи саттарасахи дха̄тӯхӣ’’ти вуттам̣. садда̄йатанан̃хи анупа̄диннам̣, там̣ еттха на гахитам̣.

68. рӯпабхаваниддесе – пан̃чаха̄йатанехӣти чаккхусотаманарӯпадхамма̄йатанехи. ат̣т̣хахи дха̄тӯхӣти чаккхусотачаккхувин̃н̃а̄н̣асотавин̃н̃а̄н̣арӯпадхаммаманодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи. арӯпабхава̄дайопи тайо садисависсаджджанатта̄ва екато дассита̄. татха̄ асан̃н̃а̄бхаваекавока̄рабхава̄. таттха двӣха̄йатанехӣти рӯпа̄йатанадхамма̄йатанехи. дха̄тӯсупи есева найо. екаталава̄сика̄нан̃хи сесабрахма̄нам̣ чаккхусаббха̄вато тасса̄рамман̣атта̄ таттха рӯпа̄йатанам̣ уддхат̣ам̣.

71. джа̄ти двӣхи кхандхехӣти рӯпаджа̄ти рӯпаккхандхена, арӯпаджа̄ти сан̇кха̄раккхандхена. джара̄маран̣есупи есева найо. сока̄дӣсупи екена кхандхена̄ти сокадуккхадоманасса̄ни ведана̄ккхандхена, паридево рӯпаккхандхена, упа̄йа̄са̄дайо сан̇кха̄раккхандхена̄ти евам̣ кхандхависесо ведитаббо.

73. иддхипа̄до двӣхӣти сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣аккхандхехи, мана̄йатанадхамма̄йатанехи, дхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи ча. джха̄нам̣ двӣхӣти ведана̄ккхандхасан̇кха̄раккхандхехи. аппаман̃н̃а̄дайо садисависсаджджанатта̄ екато ниддит̣т̣ха̄. читтам̣ пана четана̄нантарам̣ никкхиттампи асадисависсаджджанатта̄ паччха̄ гахитам̣. таттха аппаман̃н̃а̄дӣсу екена кхандхена̄ти ведана̄ ведана̄ккхандхена, сан̃н̃а̄ сан̃н̃а̄ккхандхена, сеса̄ сан̇кха̄раккхандхена сан̇гахита̄ти евам̣ кхандхависесо ведитаббо.

7. тикападаван̣н̣ана̄

77. евам̣ аббхантарама̄тика̄йа сан̇гахам̣ дассетва̄ ида̄ни ба̄хирама̄тика̄йа сан̇гахам̣ дассетум̣ кусала̄ дхамма̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха ведана̄ттике тӣхи дха̄тӯхӣти ка̄йавин̃н̃а̄н̣амановин̃н̃а̄н̣адхаммадха̄тӯхи. саттахи дха̄тӯхӣти чаккхусотагха̄надживха̄вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи чева манодха̄тудхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи ча. випа̄каттике ат̣т̣хахи дха̄тӯхӣти ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ саддхим̣ та̄хийева. випа̄кадхаммадхамма̄ пана сам̣килит̣т̣хасам̣килесикехи саддхим̣ садисависсаджджанатта̄ екато гахита̄. йатха̄ чете, евам̣ саббатикадукападесу йам̣ йам̣ падам̣ йена йена падена саддхим̣ садисависсаджджанам̣ хоти, там̣ там̣ уппат̣ипа̄т̣ийа̄пи тена тена саддхим̣ гахетва̄ виссаджджитам̣. таттха вутта̄нуса̄ренева сан̇гаха̄сан̇гаханайо ведитабботи.

сан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄.

2. дутийанайо сан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

171. ида̄ни сан̇гахитена асан̇гахитападам̣ бха̄джетум̣ чаккха̄йатанена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. татридам̣ лаккхан̣ам̣ – имасмин̃хи ва̄ре йам̣ кхандхападена сан̇гахитам̣ хутва̄ а̄йатанадха̄тупадехи асан̇гахитам̣, кхандха̄йатанападехи ва̄ сан̇гахитам̣ хутва̄ дха̄тупадена асан̇гахитам̣, тасса кхандха̄дӣхи асан̇гахам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. там̣ пана рӯпаккхандха̄дӣсу на йуджджати. рӯпаккхандхена хи рӯпаккхандхова сан̇гахито. со ча ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тӯхи асан̇гахито на̄ма наттхи. ведана̄ккхандхена ча ведана̄ккхандхова сан̇гахито. сопи дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯхи асан̇гахито на̄ма наттхи. евам̣ асан̇гахитата̄йа абха̄вато ета̄ни ан̃н̃а̄ни ча еварӯпа̄ни мана̄йатанадхамма̄йатана̄дӣни пада̄ни имасмим̣ ва̄ре на гахита̄ни. йа̄ни пана пада̄ни рӯпекадесам̣ арӯпена асаммиссам̣, вин̃н̃а̄н̣екадесан̃ча ан̃н̃ена асаммиссам̣ дӣпенти, та̄ни идха гахита̄ни. парийоса̄не ча –

‘‘даса̄йатана̄ саттараса дха̄туйо,

саттиндрийа̄ асан̃н̃а̄бхаво екавока̄рабхаво;

паридево санидассанасаппат̣игхам̣,

анидассанам̣ пунадева саппат̣игхам̣ упа̄да̄’’ти.

евам̣ удда̄нага̄тха̄йа дассита̄нева. тасма̄ тесам̣ васенева сан̇гаха̄сан̇гахо ведитаббо. пан̃хавасена хи имасмим̣ ва̄ре а̄йатанадха̄тувасенева садисависсаджджане вӣсати дхамме самодха̄нетва̄ еко пан̃хо като, сатта вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо самодха̄нетва̄ еко, саттиндрийа̄ни самодха̄нетва̄ еко, две бхаве самодха̄нетва̄ еко, паридевена ча санидассанасаппат̣игхехи ча еко, анидассанасаппат̣игхехи еко, санидассанехи еко, саппат̣игхехи ча упа̄да̄дхаммехи ча екоти ат̣т̣ха пан̃ха̄ ката̄. тесу кхандха̄дивибха̄го евам̣ ведитаббо сеййатхидам̣ – пат̣хамапан̃хе та̄ва чатӯхи кхандхехӣти арӯпаккхандхехи, двӣха̄йатанехӣти чаккха̄йатана̄дӣсу екекена саддхим̣ мана̄йатанена, ат̣т̣хахи дха̄тӯхӣти чаккхудха̄туа̄дӣсу екека̄йа саддхим̣ саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи.

татра̄йам̣ найо – чаккха̄йатанена хи кхандхасан̇гахена рӯпаккхандхо сан̇гахито. тасмим̣ сан̇гахите рӯпаккхандхе а̄йатанасан̇гахена чаккха̄йатанамевекам̣ сан̇гахитам̣. сеса̄ни даса а̄йатана̄ни асан̇гахита̄ни. дха̄тусан̇гахенапи тена чаккхудха̄туйевека̄ сан̇гахита̄. сеса̄ даса дха̄туйо асан̇гахита̄. ити йа̄ни тена асан̇гахита̄ни даса̄йатана̄ни, та̄ни чаккха̄йатанамана̄йатанехи двӣхи асан̇гахита̄ни. йа̄пи тена асан̇гахита̄ даса дха̄туйо, та̄ чаккхудха̄туйа̄ чева саттахи ча вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи асан̇гахита̄ти. рӯпа̄йатана̄дӣсупи есева найо.

172. дутийапан̃хе – йасма̄ йа̄йа ка̄йачи вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ сан̇гахито вин̃н̃а̄н̣аккхандхо мана̄йатанена асан̇гахито на̄ма наттхи, тасма̄ а̄йатанасан̇гахена сан̇гахита̄ти вуттам̣. еттха пана чатӯхи кхандхехӣти рӯпа̄дӣхи чатӯхи. ека̄дасаха̄йатанехӣти мана̄йатанаваджджехи. два̄дасахи дха̄тӯхӣти йатха̄нурӯпа̄ чха вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо апанетва̄ сеса̄хи два̄дасахи. чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ хи чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйева сан̇гахита̄, итара̄ асан̇гахита̄. сотавин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣсупи есева найо.

173. татийапан̃хе – чаккхундрийа̄дӣнам̣ виссаджджанам̣ чаккха̄йатана̄дисадисамева. иттхиндрийапурисиндрийесу пана дхамма̄йатанена саддхим̣ две а̄йатана̄ни, дхаммадха̄туйа̄ ча саддхим̣ ат̣т̣ха дха̄туйо ведитабба̄.

174. чатуттхапан̃хе – тӣха̄йатанехӣти рӯпа̄йатанадхамма̄йатанамана̄йатанехи. тесу хи бхавесу рӯпа̄йатанадхамма̄йатанавасена двева а̄йатана̄ни техи сан̇гахита̄ни. сеса̄ни нава рӯпа̄йатана̄ни техева ча двӣхи, мана̄йатанена ча̄ти тӣхи асан̇гахита̄ни на̄ма хонти. навахи дха̄тӯхӣти рӯпадха̄тудхаммадха̄тӯхи саддхим̣ саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи.

175. пан̃чамапан̃хе – двӣха̄йатанехӣти пат̣хамападам̣ сандха̄йа садда̄йатанамана̄йатанехи. дутийападам̣ сандха̄йа рӯпа̄йатанамана̄йатанехи. дха̄туйопи тесам̣йева екекена саддхим̣ сатта вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо ведитабба̄.

176. чхат̣т̣хапан̃хе – дасаха̄йатанехӣти рӯпа̄йатанадхамма̄йатанаваджджехи. сол̣асахи дха̄тӯхӣти рӯпадха̄тудхаммадха̄туваджджехева. катхам̣? анидассанасаппат̣игха̄ хи дхамма̄ на̄ма нава ол̣а̄рика̄йатана̄ни. техи кхандхасан̇гахена сан̇гахите рӯпаккхандхе, а̄йатанасан̇гахена та̄нева нава̄йатана̄ни сан̇гахита̄ни. рӯпа̄йатанадхамма̄йатана̄ни асан̇гахита̄ни. дха̄тусан̇гахенапи та̄ ева нава дха̄туйо сан̇гахита̄. рӯпадха̄тудхаммадха̄туйо асан̇гахита̄. ити йа̄ни техи асан̇гахита̄ни две а̄йатана̄ни, та̄ни рӯпа̄йатанаваджджехи навахи ол̣а̄рика̄йатанехи, мана̄йатанена ча̄ти дасахи асан̇гахита̄ни. йа̄пи техи асан̇гахита̄ две дха̄туйо, та̄ рӯпадха̄туваджджа̄хи навахи ол̣а̄рикадха̄тӯхи, саттахи ча вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхӣти сол̣асахи асан̇гахита̄ти ведитабба̄.

177. саттамапан̃хе – двӣха̄йатанехӣти рӯпа̄йатанамана̄йатанехи. ат̣т̣хахи дха̄тӯхӣти рӯпадха̄туйа̄ саддхим̣ саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи.

178. ат̣т̣хамапан̃хе – ека̄дасаха̄йатанехӣти саппат̣игхадхамме сандха̄йа дхамма̄йатанаваджджехи, упа̄да̄дхамме сандха̄йа пхот̣т̣хабба̄йатанаваджджехи. дха̄тӯсупи есева найо. аттхайоджана̄ панеттха хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитабба̄ти.

сан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄.

3. татийанайо асан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

179. ида̄ни асан̇гахитенасан̇гахитападам̣ бха̄джетум̣ ведана̄ккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. татридам̣ лаккхан̣ам̣ – имасмин̃хи ва̄ре йам̣ кхандхападена асан̇гахитам̣ хутва̄ а̄йатанадха̄тупадехи сан̇гахитам̣, тасса кхандха̄дӣхи сан̇гахам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. там̣ пана рӯпаккхандхавин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дӣсу на йуджджати. рӯпаккхандхена хи чатта̄ро кхандха̄ кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄. тесу тена екадхаммопи а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахито на̄ма наттхи. нану ча ведана̄дайо дхамма̄йатанена сан̇гахита̄ти? сан̇гахита̄. на пана рӯпаккхандхова дхамма̄йатанам̣, рӯпаккхандхато хи сукхумарӯпаматтам̣ дхамма̄йатанам̣ бхаджати. тасма̄ йе дхамма̄йатанена сан̇гахита̄, на те рӯпаккхандхена сан̇гахита̄ на̄ма. вин̃н̃а̄н̣аккхандхенапи итаре чатта̄ро кхандха̄ асан̇гахита̄. тесу тена екопи а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахито на̄ма наттхи. евам̣ сан̇гахитата̄йа абха̄вато ета̄ни ан̃н̃а̄ни ча еварӯпа̄ни чаккха̄йатана̄дӣни пада̄ни имасмим̣ ва̄ре на гахита̄ни. йа̄ни пана пада̄ни вин̃н̃а̄н̣ена ва̄ ол̣а̄рикарӯпена ва̄ асаммиссам̣ дхамма̄йатанекадесам̣ дӣпенти, та̄ни идха гахита̄ни. тесам̣ идамудда̄нам̣ –

‘‘тайо кхандха̄ татха̄ сачча̄, индрийа̄ни ча сол̣аса;

пада̄ни паччайа̄ка̄ре, чуддасӯпари чуддаса.

‘‘саматим̣са пада̄ хонти, гоччхакесу дасасватха;

дуве чӯл̣антарадука̄, ат̣т̣ха хонти махантара̄’’ти.

етесу пана падесу садисависсаджджана̄ни пада̄ни екато катва̄ саббепи два̄даса пан̃ха̄ вутта̄. тесу евам̣ кхандхавибха̄го ведитаббо. а̄йатанадха̄тӯсу пана бхедо наттхи. таттха пат̣хамапан̃хе та̄ва – тӣхи кхандхехӣти рӯпасан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхехи. а̄йатанадха̄туйо пана дхамма̄йатанадхаммадха̄тувасена ведитабба̄.

татра̄йам̣ найо – ведана̄ккхандхена хи нибба̄нан̃ча сукхумарӯпасан̃н̃а̄сан̇кха̄ра̄ ча кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄ хутва̄ а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄. тесу нибба̄нам̣ кхандхасан̇гахам̣ на гаччхати, сеса̄ рӯпасан̃н̃а̄сан̇кха̄раккхандхехи сан̇гахам̣ гаччханти. а̄йатанадха̄тусан̇гахам̣ пана нибба̄нампи гаччхатева. тена вуттам̣ – ‘‘асан̇кхатам̣ кхандхато т̣хапетва̄ тӣхи кхандхехи, екена̄йатанена, ека̄йа дха̄туйа̄ сан̇гахита̄’’ти. сан̃н̃а̄ккхандхапаккхе панеттха сан̃н̃ам̣ апанетва̄ ведана̄йа саддхим̣ тайо кхандха̄ сан̇кха̄ра̄дӣсу сан̇кха̄раккхандхам̣ апанетва̄ рӯпаведана̄сан̃н̃а̄васена тайо кхандха̄ ведитабба̄.

180. дутийе – чатӯхи кхандхехӣти вин̃н̃а̄н̣аваджджехи. те хи ниродхена кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄ хутва̄ а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄.

181. татийе – двӣхӣти ведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехи. рӯпа̄рӯпаджӣвитиндрийена хи ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄ ча кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄. тесу пана ведана̄сан̃н̃а̄ва а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄. тена вуттам̣ – ‘‘ведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехӣ’’ти. имина̄ упа̄йена саббаттха кхандхабхедо ведитаббо. ито паран̃хи кхандха̄нам̣ на̄маматтамева ваккха̄ма.

182. чатуттхе – тӣхи кхандхехӣти иттхиндрийапурисиндрийесу ведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄рехи, ведана̄пан̃чаке рӯпасан̃н̃а̄сан̇кха̄рехи; саддхиндрийа̄дӣсу пхассапарийоса̄несу рӯпаведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехи. ведана̄йа ведана̄ккхандхасадисова тан̣хупа̄да̄накаммабхавесу сан̇кха̄раккхандхасадисова виниччхайо.

183. пан̃чаме – джа̄тиджара̄маран̣есу джӣвитиндрийасадисова. джха̄нена пана нибба̄нам̣ сукхумарӯпам̣ сан̃н̃а̄ ча кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄ хутва̄ а̄йатанадха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄. тасма̄ там̣ сандха̄йа рӯпаккхандхасан̃н̃а̄ккхандха̄нам̣ васена две кхандха̄ ведитабба̄.

184. чхат̣т̣хе – сока̄диттайе ведана̄йа садисо. упа̄йа̄са̄дӣсу сан̇кха̄расадисо. пуна ведана̄йа ведана̄ккхандхасадисо, сан̃н̃а̄йа сан̃н̃а̄ккхандхасадисо, четана̄дӣсу сан̇кха̄раккхандхасадисо виниччхайо. имина̄ упа̄йена саттамапан̃ха̄дӣсупи сан̇гаха̄сан̇гахо ведитабботи.

асан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄.

4. чатуттханайо сан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

191. ида̄ни сан̇гахитенасан̇гахитападам̣ бха̄джетум̣ самудайасаччена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йам̣ кхандха̄дӣхи сан̇гахитена кхандха̄дивасена сан̇гахитам̣, пуна тассева кхандха̄дӣхи сан̇гахам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. там̣ кхандха̄йатанадха̄тӯсу екампи сакалакот̣т̣ха̄сам̣ гахетва̄ т̣хитападесу на йуджджати. сакалена хи кхандха̄дипадена ан̃н̃ам̣ кхандха̄дивасена сан̇гахитам̣ на̄ма наттхи, йам̣ аттано сан̇га̄хакам̣ сан̇ган̣хитва̄ пуна тенева сан̇гахам̣ гаччхеййа. тасма̄ татха̄рӯпа̄ни пада̄ни имасмим̣ ва̄ре на гахита̄ни. йа̄ни пана пада̄ни сан̇кха̄рекадесам̣ ва̄ ан̃н̃ена асаммиссам̣ дӣпенти – веданекадесам̣ ва̄ сукхумарӯпам̣ ва̄ саддекадесам̣ ва̄, та̄ни идха гахита̄ни. тесам̣ идамудда̄нам̣ –

‘‘две сачча̄ паннарасиндрийа̄, ека̄даса пат̣иччапада̄;

уддхам̣ пуна ека̄даса, гоччхакападаметтха тим̣савидха’’нти.

пан̃ха̄ панеттха двейева хонти. таттха йам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣ падам̣, тадева йехи дхаммехи кхандха̄дивасена сан̇гахитам̣, те дхамме сандха̄йа саббаттха екена кхандхена̄тиа̄ди вуттам̣. татра̄йам̣ найо – самудайасаччена хи тан̣ха̄ваджджа̄ сеса̄ сан̇кха̄ра̄ кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахита̄. пуна техи тан̣ха̄ва сан̇гахита̄. са̄ тан̣ха̄ пуна сан̇кха̄рехева кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахита̄ти. есева найо саббаттха. арӯпадхаммапуччха̄су панеттха сан̇кха̄раккхандхо ва̄ ведана̄ккхандхо ва̄ еко кхандхо на̄ма. рӯпадхаммапуччха̄су рӯпаккхандхо. паридевапуччха̄йа садда̄йатанам̣ екам̣ а̄йатанам̣ на̄ма. саддадха̄ту ека̄ дха̄ту на̄ма, сесат̣т̣ха̄несу дхамма̄йатанадхаммадха̄тувасенева аттхо ведитабботи.

сан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄.

5. пан̃чаманайо асан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄

193. ида̄ни асан̇гахитена асан̇гахитападам̣ бха̄джетум̣ рӯпаккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йам̣ кхандха̄дӣхи асан̇гахитена кхандха̄дивасена асан̇гахитам̣, пуна тассева кхандха̄дӣхи асан̇гахам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. там̣ пан̃чаккхандхагга̄хакесу дуккхасачча̄дӣсу вин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ сукхумарӯпагга̄хакесу анидассанааппат̣игха̄дӣсу ча падесу на йуджджати. та̄дисена хи падена нибба̄нам̣ кхандхасан̇гахаматтам̣ на гаччхеййа. сеса̄ кхандха̄дӣхи асан̇гахитадхамма̄ на̄ма наттхи. тасма̄ татха̄рӯпа̄ни пада̄ни имасмим̣ ва̄ре на гахита̄ни. йа̄ни пана пан̃чаккхандхе вин̃н̃а̄н̣ан̃ча сукхумарӯпена саддхим̣ екато на дӣпенти, та̄ни идха гахита̄ни. тесам̣ идамудда̄нам̣ –

‘‘саббе кхандха̄ татха̄йатанадха̄туйо саччато тайо;

индрийа̄нипи сабба̄ни, тевӣсати пат̣иччато.

‘‘парато сол̣аса пада̄, течатта̄лӣсакам̣ тике;

гоччхаке саттати две ча, сатта чӯл̣антаре пада̄.

‘‘махантаре пада̄ вутта̄, ат̣т̣ха̄раса тато парам̣;

ат̣т̣ха̄расева н̃а̄табба̄, сеса̄ идха на бха̄сита̄’’ти.

пан̃ха̄ панеттха садисависсаджджана̄нам̣ васена самодха̄нетва̄ катихи саддхим̣ саббепи чатуттим̣са хонти. таттха йам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣ падам̣, тадева йехи кхандха̄дӣхи асан̇гахитам̣, те дхамме сандха̄йа екена кхандхена̄тиа̄ди вуттам̣.

татра̄йам̣ найо – рӯпаккхандхена хи чатта̄ро кхандха̄ нибба̄нан̃ча кхандхасан̇гахена асан̇гахита̄. а̄йатанадха̄тусан̇гахена пана т̣хапетва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ авасеса̄ сан̇гахита̄ти вин̃н̃а̄н̣амева тӣхипи кхандхасан̇гаха̄дӣхи асан̇гахитам̣ на̄ма. пуна тена вин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ нибба̄нена чатта̄ро кхандха̄ кхандха̄дисан̇гахена асан̇гахита̄. те саббепи пуна вин̃н̃а̄н̣енева кхандха̄дисан̇гахена асан̇гахита̄ти екена кхандхена, екена̄йатанена, саттахи дха̄тӯхи асан̇гахита̄ на̄ма хонти. атха ва̄ – йадетам̣ рӯпаккхандхена вин̃н̃а̄н̣амева тӣхи кхандха̄дисан̇гахехи асан̇гахитам̣, техипи вин̃н̃а̄н̣адхаммехи те рӯпадхамма̄ва тӣхи сан̇гахехи асан̇гахита̄. пуна те рӯпадхамма̄ вин̃н̃а̄н̣енева тӣхи сан̇гахехи асан̇гахита̄. вин̃н̃а̄н̣ан̃ча кхандхато еко вин̃н̃а̄н̣аккхандхо хоти, а̄йатанато екам̣ мана̄йатанам̣, дха̄туто сатта вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо. тасма̄ ‘‘екена кхандхена̄’’тиа̄ди вуттам̣. имина̄ упа̄йена саббаттха йам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣ падам̣, тадева йехи дхаммехи кхандха̄дивасена асан̇гахитам̣, тесам̣ дхамма̄нам̣ васена кхандха̄дайо ведитабба̄. таттха дутийапан̃хе та̄ва – рӯпавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ васена ведитабба̄. ведана̄дайо хи рӯпавин̃н̃а̄н̣ехева кхандха̄дисан̇гахена асан̇гахита̄. те ча две кхандха̄ ека̄даса̄йатана̄ни саттараса дха̄туйо хонти.

195. татийапан̃хе – вин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпа̄дӣхи чатӯхи асан̇гахитанти тесам̣ васена кхандха̄дайо ведитабба̄.

196. чатуттхапан̃хе – чаккха̄йатанам̣ ведана̄дӣхи чатӯхӣти имина̄ найена саббаттха кхандха̄дайо ведитабба̄. парийоса̄не – рӯпан̃ча дхамма̄йатананти удда̄нага̄тха̄йа дасситадхамма̄йева ан̃н̃ена̄ка̄рена сан̇кхипитва̄ дассита̄ти.

асан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄.

6. чхат̣т̣ханайо сампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄

228. ида̄ни сампайогавиппайогападам̣ бха̄джетум̣ рӯпаккхандхотиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йам̣ лаббхати йан̃ча на лаббхати там̣ саббам̣ пуччха̄йа гахитам̣. виссаджджане пана йам̣ на лаббхати, там̣ наттхӣти пат̣иккхиттам̣. чатӯхи сампайого, чатӯхи виппайого; сабха̄го висабха̄готи хи вачанато чатӯхи арӯпаккхандхехева сабха̄га̄нам̣ екасанта̄насмим̣ екаккхан̣е уппанна̄нам̣ арӯпаккхандха̄нам̣йева ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сампайого лаббхати. рӯпадхамма̄нам̣ пана рӯпена нибба̄нена ва̄, нибба̄насса ча рӯпена саддхим̣ сампайого на̄ма наттхи. татха̄ рӯпанибба̄на̄нам̣ арӯпаккхандхехи, висабха̄га̄ хи те тесам̣. йатха̄ ча арӯпаккхандха̄нам̣ рӯпанибба̄нехи, евам̣ бхиннасанта̄нехи на̄на̄ккхан̣икехи арӯпадхаммехипи саддхим̣ наттхийева. тепи хи тесам̣ санта̄наккхан̣ависабха̄гата̄йа висабха̄га̄йева. айам̣ пана висабха̄гата̄ сан̇гахат̣т̣хена вируджджханато сан̇гаханайе наттхи. ган̣анӯпагаматтан̃хи сан̇гахат̣т̣хо. сампайоганайе пана аттхи, екуппа̄дата̄дилаккхан̣ан̃хи сампайогат̣т̣хоти. еваметтха йасса екадхамменапи сампайогалаккхан̣ам̣ на йуджджхати, тасса пуччха̄йа сан̇гахам̣ катва̄пи наттхӣти пат̣иккхепо като. йасса виппайогалаккхан̣ам̣ йуджджати, тасса виппайого дассито. йа̄ни пана пада̄ни саттасу вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯсу ека̄йапи авиппайутте рӯпена нибба̄нена ва̄ миссакадхамме дӣпенти, та̄ни саббатха̄пи идха на йуджджантӣти на гахита̄ни. тесам̣ идамудда̄нам̣ –

‘‘дхамма̄йатанам̣ дхаммадха̄ту, дуккхасаччан̃ча джӣвитам̣;

сал̣а̄йатанам̣ на̄марӯпам̣, чатта̄ро ча маха̄бхава̄.

‘‘джа̄тиджара̄ ча маран̣ам̣, тикесвекӯнавӣсати;

гоччхакесу ча пан̃н̃а̄са, ат̣т̣ха чӯл̣антаре пада̄.

‘‘махантаре паннараса, ат̣т̣ха̄раса тато паре;

тевӣса падасатам̣ етам̣, сампайоге на лаббхатӣ’’ти.

дхамма̄йатанан̃хи рӯпанибба̄намиссакатта̄ тасмим̣ апарийа̄паннена вин̃н̃а̄н̣енапи на сакка̄ сампайуттанти ваттум̣. йасма̄ панеттха ведана̄дайо вин̃н̃а̄н̣ена сампайутта̄, тасма̄ виппайуттантипи на сакка̄ ваттум̣. сесесупи есева найо. евам̣ саббаттха̄пи ета̄ни на йуджджантӣти идха на гахита̄ни. сеса̄ни кхандха̄дӣни йуджджантӣти та̄ни гахетва̄ екекавасена ча самодха̄нена ча пан̃хависсаджджанам̣ катам̣. тесу пан̃хесу, пат̣хаме – екена̄йатанена̄ти мана̄йатанена. кехичӣти дхамма̄йатанадхаммадха̄тупарийа̄паннехи ведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄рехи.

229. дутийе – тӣхӣти пуччхитам̣ пуччхитам̣ т̣хапетва̄ сесехи. кехичи сампайуттоти ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄сан̇кха̄рехи. итарепи атта̄нам̣ т̣хапетва̄ итарехи. кехичи виппайуттоти рӯпанибба̄нехи. евам̣ саббаттха рӯпасса виппайоге дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу арӯпам̣, арӯпасса виппайоге рӯпам̣ дат̣т̣хаббам̣. татийапан̃хо утта̄наттхова.

231. чатуттхе – ‘катихи кхандхехӣ’тиа̄дим̣ аватва̄ сампайуттанти наттхӣти вуттам̣. там̣ пана кхандха̄дӣнам̣йева васена ведитаббам̣. паратопи еварӯпесу пан̃хесу есева найо. а̄дипан̃хасмин̃хи сарӯпато дассетва̄ парато па̄л̣и сам̣кхитта̄. имина̄ найена саббаттха аттхайоджана̄ ведитабба̄. йаттха пана на̄типа̄кат̣а̄ бхависсати, таттха нам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ва гамисса̄ма.

234. сол̣асахи дха̄тӯхӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту та̄ва атта̄нам̣ т̣хапетва̄ чхахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи, дасахи ча рӯпадха̄тӯхи. сеса̄супи есева найо.

235. тӣхи кхандхехӣти сан̇кха̄раккхандхам̣ т̣хапетва̄ сесехи. ека̄йа дха̄туйа̄ти мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄. самудайамагга̄нан̃хи ан̃н̃а̄йа дха̄туйа̄ сампайого наттхи. екена кхандхена̄ти сан̇кха̄раккхандхена. екена̄йатанена̄ти дхамма̄йатанена. ека̄йа дха̄туйа̄ти дхаммадха̄туйа̄. етесу хи там̣ саччадвайам̣ кехичи сампайуттам̣.

238. сукхиндрийа̄дипан̃хе – тӣхӣти сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ехи. ека̄йа дха̄туйа̄ти ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄, мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ча. чхахи дха̄тӯхӣти ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туваджджа̄хи.

245. рӯпабхавапан̃хе – саббесампи арӯпаккхандха̄нам̣ арӯпа̄йатана̄нан̃ча аттхита̄йа на кехичӣти вуттам̣. гха̄надживха̄ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ пана наттхита̄йа тӣхи дха̄тӯхи виппайуттоти вуттам̣.

256. адхимоккхапан̃хе – двӣхи дха̄тӯхӣти манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи. паннарасахӣти сеса̄хи дасахи рӯпадха̄тӯхи, пан̃чахи ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи.

257. кусалапан̃хе – кусалехи чатуннампи кхандха̄нам̣ гахитатта̄ сампайого пат̣иккхитто.

258. ведана̄ттикапан̃хе – екена кхандхена̄ти ведана̄ккхандхенева. паннарасахӣти чаккхусотагха̄надживха̄вин̃н̃а̄н̣адха̄туманодха̄тӯхи чева рӯпадха̄тӯхи ча. ека̄дасахӣти ка̄йавин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ саддхим̣ рӯпадха̄тӯхи.

262. невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммапан̃хе – пан̃чахӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи. анупа̄диннаанупа̄да̄нийапан̃хе – чхахӣти мановин̃н̃а̄н̣адха̄туваджджа̄хи. савитаккасавича̄рапан̃хе – паннарасахӣти пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣ехи саддхим̣ рӯпадха̄тӯхи. авитаккавича̄раматтапан̃хе – екена кхандхена̄тиа̄ди сан̇кха̄раккхандхавасенева ведитаббам̣. дутийаджджха̄навича̄ран̃хи т̣хапетва̄ сеса̄ авитаккавича̄раматта̄ на̄ма. пӣтим̣ т̣хапетва̄ сеса̄ пӣтисахагата̄. таттха вича̄ро вича̄рена, пӣти ча пӣтийа̄ на сампайутта̄ти сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу кехичи сампайутта̄ на̄ма. сол̣асахӣти дхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄туваджджа̄хева. авитаккаавича̄рапан̃хе – ека̄йа дха̄туйа̄ти манодха̄туйа̄. сукхасахагата̄ упеккха̄сахагата̄ ча ведана̄ттике вутта̄ва. дассаненапаха̄табба̄дайо кусаласадиса̄ва.

271. паритта̄рамман̣ам̣ випа̄кадхаммасадисам̣. ека̄йа дха̄туйа̄ти дхаммадха̄туйа̄. кехичӣти йе таттха паритта̄рамман̣а̄ на хонти, техи. дхаммадха̄ту пана паритта̄рамман̣а̄нам̣ чханнам̣ читтуппа̄да̄нам̣ васена чатӯхи кхандхехи сан̇гахитатта̄ пат̣хамапат̣иккхепамева бхаджати. махаггата̄рамман̣а̄дайо кусаласадиса̄ва.

273. ануппаннесу – пан̃чахи дха̄тӯхӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи. та̄ни хи екантена уппа̄дидхаммабхӯта̄нева, уппаннакот̣т̣ха̄сампи пана бхаджанти. паччуппанна̄рамман̣а̄дайо паритта̄рамман̣асадиса̄ва. хетуа̄дайо самудайасадиса̄ва. сахетука̄ чева на ча хетӯпи пӣтисахагатасадиса̄ва. татха̄ пара̄ма̄сасампайутта̄. анупа̄динна̄ ануппаннасадиса̄ва. сесам̣ саббаттха утта̄наттхамева̄ти.

сампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄.

7. саттаманайо сампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄

306. ида̄ни сампайуттенавиппайуттападам̣ бха̄джетум̣ ведана̄ккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. татридам̣ лаккхан̣ам̣ – имасмин̃хи ва̄ре пуччха̄йа уддхат̣ападена йе дхамма̄ сампайутта̄, техи йе дхамма̄ виппайутта̄, тесам̣ кхандха̄дӣхи виппайогам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. там̣ пана рӯпаккхандха̄дӣсу на йуджджати. рӯпаккхандхена хи сампайутта̄ на̄ма наттхи. тасма̄ тан̃ча ан̃н̃а̄ни ча еварӯпа̄ни пада̄ни имасмим̣ ва̄ре на гахита̄ни. йа̄ни пана пада̄ни дхаммадха̄туйа̄ сампайутте дхамме вин̃н̃а̄н̣ан̃ча ан̃н̃ена асаммиссам̣ дӣпенти, та̄ни идха гахита̄ни. тесам̣ идамудда̄нам̣ –

‘‘чатта̄ро кхандха̄йатанан̃ча екам̣,

две индрийа̄ дха̄тупада̄ни сатта;

тайо пат̣ичча̄ атха пхассасаттакам̣,

тике тайо сатта махантаре ча.

‘‘екам̣ савитаккам̣, савича̄рамекам̣;

йуттам̣ упеккха̄йа ча екамева̄’’ти.

парийоса̄не – кхандха̄ чатуротиа̄дина̄пи айамеваттхо сан̇гахито. таттха йа̄ни пада̄ни садисависсаджджана̄ни, та̄ни уппат̣ипа̄т̣ийа̄пи самодха̄нетва̄ таттха ведана̄ккхандха̄дика̄ пан̃ха̄ ката̄. тесу евам̣ кхандха̄дивибха̄го ведитаббо. ведана̄ккхандха̄дипан̃хе та̄ва – екена̄ти мана̄йатанена. саттахӣти вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи. кехичӣти дхамма̄йатане ведана̄дӣхи. вин̃н̃а̄н̣адха̄тупан̃хе – те дхамма̄ на кехичӣти те пуччха̄йа уддхат̣ападам̣ вин̃н̃а̄н̣адха̄тум̣ т̣хапетва̄ сеса̄ чха вин̃н̃а̄н̣адха̄тудхамма̄, рӯпам̣, нибба̄нан̃ча. техи саббесам̣ кхандха̄йатана̄нам̣ сан̇гахитатта̄ на кехичи кхандхехи а̄йатанехи ва̄ виппайутта̄. ека̄йа дха̄туйа̄ти йа̄ йа̄ пуччха̄йа уддхат̣а̄ хоти та̄йа та̄йа.

309. упеккхиндрийапан̃хе – пан̃чахӣти упеккха̄сампайутта̄хи чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣхи. имина̄ найена саббаттха пуччха̄йа уддхат̣ападенева саддхим̣ виппайутта̄нам̣ васена аттхо ведитабботи.

сампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄.

8. ат̣т̣хаманайо виппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄

317. ида̄ни виппайуттенасампайуттападам̣ бха̄джетум̣ рӯпаккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха сабба̄пи пуччха̄ могхапуччха̄ва. рӯпаккхандхена хи виппайутта̄ на̄ма чатта̄ро кхандха̄, тесам̣ ан̃н̃ехи сампайого наттхи. ведана̄ккхандхена виппайуттам̣ рӯпам̣ нибба̄нан̃ча, тасса ча кеначи сампайого наттхи. евам̣ саббападесу. виппайутта̄нам̣ пана сампайога̄бха̄во ведитаббо. ити пуччха̄йа могхатта̄ саббависсаджджанесу наттхи наттхииччева вуттанти.

виппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄.

9. наваманайо сампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄

319. ида̄ни сампайуттенасампайуттападам̣ бха̄джетум̣ ведана̄ккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йам̣ кхандха̄дивасена сампайуттам̣, пуна тассева кхандха̄дӣхи сампайогам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. там̣ рӯпена ва̄ рӯпамиссакехи ва̄ саббарӯпаккхандхасан̇га̄хакехи ва̄ падехи саддхим̣ на йуджджати. рӯпена хи рӯпамиссакена ва̄ ан̃н̃есам̣ сампайого наттхи. саббарӯпаккхандхасан̇га̄хакехи саббесам̣ сампайога̄раха̄нам̣ кхандха̄дӣнам̣ гахитатта̄ ан̃н̃ам̣йева наттхи, йам̣ тена саха сампайогам̣ гаччхеййа. тасма̄ татха̄рӯпа̄ни пада̄ни идха на гахита̄ни. йа̄ни пана пада̄ни рӯпена асаммиссам̣ арӯпекадесам̣ дӣпенти, та̄ни идха гахита̄ни. тесам̣ идамудда̄нам̣ –

‘‘арӯпаккхандха̄ чатта̄ро, мана̄йатанамева ча;

вин̃н̃а̄н̣адха̄туйо сатта, две сачча̄ чуддасиндрийа̄.

‘‘паччайе два̄даса пада̄, тато упари сол̣аса;

тикесу ат̣т̣ха гоччхаке, течатта̄лӣсамева ча.

‘‘махантарадуке сатта, пада̄ пит̣т̣хидукесу чха;

навамасса падассете, ниддесе сан̇гахам̣ гата̄’’ти.

саббапан̃хесу пана йе дхамма̄ пуччха̄йа уддхат̣а̄, те йехи сампайутта̄ хонти, тесам̣ васена кхандха̄дибхедо ведитаббо. ведана̄ккхандхена хи итаре тайо кхандха̄ сампайутта̄, пуна техи ведана̄ккхандхо сампайутто. со техи сан̃н̃а̄дӣхи тӣхи кхандхехи, екена мана̄йатанена, саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи, екасмим̣ дхамма̄йатане, дхаммадха̄туйа̄ ча, кехичи сан̃н̃а̄сан̇кха̄рехева сампайутто. есева найо саббаттха̄ти.

сампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄.

10. дасаманайо виппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄

353. ида̄ни виппайуттенавиппайуттападам̣ бха̄джетум̣ рӯпаккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йе сампайогавиппайогападаниддесе рӯпаккхандха̄дайо дхамма̄ уддхат̣а̄, саббапуччха̄су тейева уддхат̣а̄. садисависсаджджана̄нам̣ пана екато гахитатта̄ пада̄ни ан̃н̃а̄йа пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄гата̄ни. таттха йам̣ падам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣, там̣ йехи дхаммехи виппайуттам̣, тесам̣ васена кхандха̄дивибха̄го ведитаббо. рӯпаккхандхена хи ведана̄дайо виппайутта̄, техи ча рӯпаккхандхо виппайутто. нибба̄нам̣ пана сукхумарӯпагатикамева. со рӯпаккхандхо чатӯхи кхандхехи, екена мана̄йатанена саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи, дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу, кехичи ведана̄дӣхи дхаммехева виппайутто. есева найо саббаттха̄ти.

виппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄.

11. ека̄дасаманайо сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄

409. ида̄ни сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападам̣ бха̄джетум̣ самудайасаччена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йе сан̇гахитенасан̇гахитападаниддесе самудайасачча̄дайова дхамма̄ уддхат̣а̄, саббапуччха̄су тейева уддхат̣а̄. садисависсаджджана̄нам̣ пана екато гахитатта̄ пада̄ни ан̃н̃а̄йа пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄гата̄ни. таттха йе дхамма̄ пуччха̄йа уддхат̣ападена кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахита̄, тесам̣ йехи сампайого ва̄ виппайого ва̄ хоти, тесам̣ васена кхандха̄дивибха̄го ведитаббо.

татра̄йам̣ найо – самудайасаччена та̄ва сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панна̄ дхамма̄ кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахита̄. те ча сесехи тӣхи кхандхехи, екена мана̄йатанена, саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи, сан̇кха̄раккхандхе дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу ча т̣хапетва̄ тан̣хам̣ сесехи сампайуттатта̄ кехичи сампайутта̄ на̄ма. екена пана рӯпаккхандхена, дасахи рӯпа̄йатанехи, рӯпадха̄тӯхи ча виппайутта̄, екасмим̣ дхамма̄йатане дхаммадха̄туйа̄ ча, рӯпанибба̄нехи виппайуттатта̄ кехичи виппайутта̄ на̄ма. имина̄ упа̄йена саббаттха аттхо ведитабботи.

сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄.

12. два̄дасаманайо сампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄

417. ида̄ни сампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападам̣ бха̄джетум̣ ведана̄ккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йе сампайуттенасампайуттападаниддесе ведана̄ккхандха̄дайо дхамма̄ уддхат̣а̄, саббапуччха̄су тейева уддхат̣а̄. таттха йе дхамма̄ пуччха̄йа уддхат̣ападена сампайутта̄, тесам̣ йехи сан̇гахо ва̄ асан̇гахо ва̄ хоти, тесам̣ васена кхандха̄дибхедо ведитаббо.

татра̄йам̣ найо – ведана̄ккхандхо хи сан̃н̃а̄дӣхи сампайутто. те сан̃н̃а̄дайо тӣхи сан̃н̃а̄диккхандхехи, двӣхи дхамма̄йатанамана̄йатанехи, дхаммадха̄туйа̄ чева, саттахи ча вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхӣти ат̣т̣хахи дха̄тӯхи сан̇гахита̄, сеса̄хи кхандха̄йатанадха̄тӯхи асан̇гахита̄. имина̄ упа̄йена саббаттха аттхо ведитабботи.

сампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄.

13. терасаманайо асан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄

448. ида̄ни асан̇гахитенасампайуттавиппайуттападам̣ бха̄джетум̣ рӯпаккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йе пан̃чаме асан̇гахитенаасан̇гахитападаниддесе рӯпаккхандхена садисапан̃ха̄ дхамма̄, йе ча арӯпабхавена садиса̄, тейева уддхат̣а̄. сеса̄ пана на рухантӣти на уддхат̣а̄. ведана̄ккхандхена хи кхандха̄дивасена пана рӯпа̄рӯпадхамма̄ асан̇гахита̄ хонти. тесан̃ча сампайого на̄ма наттхи. тасма̄ йа̄ни пада̄ни руханти, та̄нева садисависсаджджанехи саддхим̣ самодха̄нетва̄ уддхат̣а̄ни. таттха йе дхамма̄ пуччха̄йа уддхат̣адхаммехи кхандха̄дивасена асан̇гахита̄, те йехи сампайутта̄ ча виппайутта̄ ча, тесам̣ васена кхандха̄дивибха̄го ведитаббо.

татра̄йам̣ найо – рӯпаккхандхена та̄ва вин̃н̃а̄н̣амева тӣхи сан̇гахехи асан̇гахитам̣. там̣ ведана̄дӣхи тӣхи кхандхехи, дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу ча ведана̄дӣхева сампайуттам̣. екена рӯпаккхандхена, дасахи рӯпа̄йатанарӯпадха̄тӯхи, дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу ча рӯпанибба̄надхаммехи виппайуттам̣. там̣ сандха̄йа те дхамма̄ тӣхи кхандхехӣтиа̄ди вуттам̣. имина̄ найена саббаттха аттхо ведитабботи.

асан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄.

14. чуддасаманайо виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄

456. ида̄ни виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападам̣ бха̄джетум̣ рӯпаккхандхена̄тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха йесам̣ пада̄нам̣ виппайого на рухати, та̄ни имасмим̣ ва̄ре на гахита̄ни. ка̄ни пана та̄нӣти? дхамма̄йатана̄дӣни. дхамма̄йатанасса хи кхандха̄дӣсу екена̄пи виппайого на рухати. дхаммадха̄туа̄дӣсупи есева найо. тесам̣ идамудда̄нам̣ –