абхидхаммапит̣аке
катха̄ваттху-ат̣т̣хакатха̄
нисинно девалокасмим̣, девасан̇гхапураккхато;
садевакасса локасса, саттха̄ аппат̣ипуггало.
саббапан̃н̃аттикусало, пан̃н̃аттипаридӣпанам̣;
ватва̄ пуггалапан̃н̃аттим̣, локе уттамапуггало.
йам̣ пуггалакатха̄дӣнам̣, катха̄нам̣ ваттхубха̄вато;
катха̄ваттхуппакаран̣ам̣, сан̇кхепена адесайӣ.
ма̄тика̄т̣хапаненева, т̣хапитасса сура̄лайе;
тасса моггалипуттена, вибхаттасса махӣтале.
ида̄ни йасма̄ сампатто, аттхасам̣ван̣н̣ана̄ккамо;
тасма̄ нам̣ ван̣н̣айисса̄ми, там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄ти.
нида̄накатха̄
йамакапа̄т̣ихӣра̄васа̄насмин̃хи бхагава̄ тидасапуре па̄риччхаттакамӯле пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ вассам̣ упагантва̄ ма̄тарам̣ ка̄йасаккхим̣ катва̄ девапариса̄йа абхидхаммакатхам̣ катхенто дхаммасан̇ган̣ӣвибхан̇гадха̄тукатха̄пуггалапан̃н̃аттиппакаран̣а̄ни десайитва̄ катха̄ваттхудесана̄йа ва̄ре сампатте ‘‘ана̄гате мама са̄вако маха̄пан̃н̃о моггалипуттатиссаттхеро на̄ма уппаннам̣ са̄санамалам̣ содхетва̄ татийасан̇гӣтим̣ каронто бхиккхусан̇гхасса маджджхе нисинно сакава̄де пан̃ча суттасата̄ни парава̄де пан̃ча̄ти суттасахассам̣ самодха̄нетва̄ имам̣ пакаран̣ам̣ бха̄джессатӣ’’ти тассока̄сам̣ каронто йа̄ чеса̄ пуггалава̄де та̄ва чатӯсу пан̃хесу двиннам̣ пан̃чака̄нам̣ васена ат̣т̣хамукха̄ ва̄дайутти, там̣ а̄дим̣ катва̄ саббакатха̄маггесу асампун̣н̣абха̄н̣ава̄раматта̄йа тантийа̄ ма̄тикам̣ т̣хапеси. атха̄васесам̣ абхидхаммакатхам̣ виттха̄ранайенева катхетва̄ вуттхавассо суван̣н̣араджатасопа̄намаджджхе ман̣имайена сопа̄нена девалокато сан̇кассанагаре оруйха саттахитам̣ сампа̄денто йа̄вата̄йукам̣ т̣хатва̄ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йи.
атхасса маха̄кассапаппамукхо васӣган̣о аджа̄тасаттура̄джа̄нам̣ саха̄йам̣ гахетва̄ дхаммавинайасарӣрам̣ сан̇гахам̣ а̄ропеси. тато вассасатасса аччайена ваджджипуттака̄ бхиккхӯ даса ваттхӯни дӣпайим̣су. та̄ни сутва̄ ка̄кан̣д̣акасса бра̄хман̣асса путто йасаттхеро сусуна̄гапуттам̣ ка̄ла̄сокам̣ на̄ма ра̄джа̄нам̣ саха̄йам̣ гахетва̄ два̄дасаннам̣ бхиккхусатасахасса̄нам̣ антаре саттатхерасата̄ни уччинитва̄ та̄ни дасаваттхӯни маддитва̄ дхаммавинайасарӣрам̣ сан̇гахам̣ а̄ропеси.
техи пана дхаммасан̇га̄хакаттхерехи ниггахита̄ дасасахасса̄ ваджджипуттака̄ бхиккхӯ паккхам̣ парийесама̄на̄ аттано анурӯпам̣ дуббалапаккхам̣ лабхитва̄ висум̣ маха̄сан̇гхика̄чарийакулам̣ на̄ма акам̣су. тато бхиджджитва̄ апара̄ни две а̄чарийакула̄ни джа̄та̄ни – гокулика̄ ча екабйоха̄рика̄ ча. гокуликаника̄йато бхиджджитва̄ апара̄ни две а̄чарийакула̄ни джа̄та̄ни – пан̣н̣аттива̄да̄ ча ба̄хулийа̄ ча. бахуссутика̄типи тесам̣йева на̄мам̣. тесам̣йева антаре четийава̄да̄ на̄ма апаре а̄чарийава̄да̄ уппанна̄. евам̣ маха̄сан̇гхика̄чарийакулато дутийе вассасате пан̃ча̄чарийакула̄ни уппанна̄ни. та̄ни маха̄сан̇гхикехи саддхим̣ чха хонти.
тасмим̣йева дутийе вассасате тхерава̄дато бхиджджитва̄ две а̄чарийава̄да̄ уппанна̄ – махиса̄сака̄ ча ваджджипуттака̄ ча. таттха ваджджипуттакава̄дато бхиджджитва̄ апаре чатта̄ро а̄чарийава̄да̄ уппанна̄ – дхаммуттарийа̄, бхадрайа̄ника̄, чханна̄га̄рика̄, самитийа̄ти. пуна тасмим̣йева дутийе вассасате махиса̄сакава̄дато бхиджджитва̄ саббаттхива̄да̄ дхаммагуттика̄ти две а̄чарийава̄да̄ уппанна̄. пуна саббаттхива̄дакулато бхиджджитва̄ кассапика̄ на̄ма джа̄та̄. кассапикесу бхиннесу апаре сан̇кантика̄ на̄ма джа̄та̄. сан̇кантикесу бхиннесу суттава̄да̄ на̄ма джа̄та̄ти тхерава̄дато бхиджджитва̄ име ека̄даса а̄чарийава̄да̄ уппанна̄. те тхерава̄дехи саддхим̣ два̄даса хонти. ити име ча два̄даса, маха̄сан̇гхика̄нан̃ча чха а̄чарийава̄да̄ти саббева ат̣т̣ха̄раса а̄чарийава̄да̄ дутийе вассасате уппанна̄. ат̣т̣ха̄раса ника̄йа̄типи, ат̣т̣ха̄раса̄чарийакула̄нӣтипи етесам̣йева на̄мам̣. етесу пана саттараса ва̄да̄ бхиннака̄, тхерава̄до асамбхиннакоти ведитаббо. вуттампи четам̣ дӣпавам̣се –
‘‘никкад̣д̣хита̄ па̄пабхиккхӯ, тхерехи ваджджипуттака̄;
ан̃н̃ам̣ паккхам̣ лабхитва̄на, адхаммава̄дӣ бахӯ джана̄.
‘‘дасасахасса̄ сама̄гантва̄, акам̣су дхаммасан̇гахам̣;
тасма̄йам̣ дхаммасан̇гӣти, маха̄сан̇гӣти вуччати.
‘‘маха̄сан̇гӣтика̄ бхиккхӯ, виломам̣ акам̣су са̄сане;
бхиндитва̄ мӯласан̇гахам̣, ан̃н̃ам̣ акам̣су сан̇гахам̣.
‘‘ан̃н̃атра сан̇гахита̄ суттам̣, ан̃н̃атра акарим̣су те;
аттхам̣ дхамман̃ча бхиндим̣су, винайе ника̄йесу ча пан̃часу.
‘‘парийа̄йадеситан̃ча̄пи, атхо ниппарийа̄йадеситам̣;
нӣтаттхан̃чева неййаттхам̣, аджа̄нитва̄на бхиккхаво.
‘‘ан̃н̃ам̣ сандха̄йа бхан̣итам̣, ан̃н̃ам̣ аттхам̣ т̣хапайим̣су те;
бйан̃джаначчха̄йа̄йа те бхиккхӯ, бахум̣ аттхам̣ вина̄сайум̣.
‘‘чхад̣д̣етва̄на екадесам̣, суттам̣ винайагамбхӣрам̣;
патирӯпам̣ суттам̣ винайам̣, тан̃ча ан̃н̃ам̣ карим̣су те.
‘‘парива̄рам̣ аттхуддха̄рам̣, абхидхаммам̣ чхаппакаран̣ам̣;
пат̣исамбхидан̃ча ниддесам̣, екадесан̃ча джа̄такам̣.
‘‘еттакам̣ виссаджджитва̄на, ан̃н̃а̄ни акарим̣су те;
на̄мам̣ лин̇гам̣ париккха̄рам̣, а̄каппакаран̣а̄ни ча.
‘‘пакатибха̄вам̣ джахитва̄, тан̃ча ан̃н̃ам̣ акам̣су те;
пуббан̇гама̄ бхиннава̄да̄, маха̄сан̇гӣтика̄рака̄.
‘‘тесан̃ча анука̄рена, бхиннава̄да̄ бахӯ аху;
тато апарака̄ламхи, тасмим̣ бхедо аджа̄йатха.
‘‘гокулика̄ екабйоха̄ри, двидха̄ бхиджджиттха бхиккхаво;
гокулика̄нам̣ две бхеда̄, апарака̄ламхи джа̄йатха.
‘‘бахуссутика̄ ча пан̃н̃атти, двидха̄ бхиджджиттха бхиккхаво;
четийа̄ ча пунава̄дӣ, маха̄сан̇гӣтибхедака̄.
‘‘пан̃чава̄да̄ име саббе, маха̄сан̇гӣтимӯлака̄;
аттхам̣ дхамман̃ча бхиндим̣су, екадесан̃ча сан̇гахам̣.
‘‘гантхан̃ча екадесан̃хи, чхад̣д̣етва̄ ан̃н̃ам̣ акам̣су те;
на̄мам̣ лин̇гам̣ париккха̄рам̣, а̄каппакаран̣а̄ни ча.
‘‘пакатибха̄вам̣ джахитва̄, тан̃ча ан̃н̃ам̣ акам̣су те;
висуддхаттхерава̄дамхи, пуна бхедо аджа̄йатха.
‘‘махиса̄сака̄ ваджджипуттака̄, двидха̄ бхиджджиттха бхиккхаво;
ваджджипуттакава̄дамхи, чатудха̄ бхедо аджа̄йатха.
‘‘дхаммуттарика̄ бхаддайа̄ника̄, чханна̄га̄рика̄ ча самити;
махиса̄сака̄нам̣ две бхеда̄, апарака̄ламхи аджа̄йатха.
‘‘саббаттхива̄да̄ дхаммагутта̄, двидха̄ бхиджджиттха бхиккхаво;
саббаттхива̄да̄нам̣ кассапика̄, сан̇кантикассапикена ча.
‘‘сан̇кантика̄нам̣ суттава̄дӣ, анупуббена бхиджджатха;
име ека̄даса ва̄да̄, самбхинна̄ тхерава̄дато.
‘‘аттхам̣ дхамман̃ча бхиндим̣су, екадесан̃ча сан̇гахам̣;
гантхан̃ча екадесан̃хи, чхад̣д̣етва̄ ан̃н̃ам̣ акам̣су те.
‘‘на̄мам̣ лин̇гам̣ париккха̄рам̣, а̄каппакаран̣а̄ни ча;
пакатибха̄вам̣ джахитва̄, тан̃ча ан̃н̃ам̣ акам̣су те.
‘‘саттараса бхиннава̄да̄, екава̄до абхиннако;
саббеват̣т̣ха̄раса хонти, бхиннава̄дена те саха.
‘‘нигродхова маха̄руккхо, тхера ва̄да̄намуттамо;
анӯнам̣ анадхикан̃ча, кевалам̣ джинаса̄санам̣.
‘‘сантака̄ вийа руккхамхи, ниббатта̄ ва̄дасесака̄;
пат̣хаме вассасате наттхи, дутийе вассасатантаре;
бхинна̄ саттараса ва̄да̄, уппанна̄ джинаса̄сане’’ти.
апара̄парам̣ пана хемаватика̄, ра̄джагирика̄, сиддхаттхика̄, пуббаселийа̄, апараселийа̄, ва̄джирийа̄ти ан̃н̃епи чха а̄чарийава̄да̄ уппанна̄. те идха анадхиппета̄. пуримака̄нам̣ пана ат̣т̣ха̄расаннам̣ а̄чарийава̄да̄нам̣ васена паваттама̄не са̄сане пат̣иладдхасаддхо асоко дхаммара̄джа̄ дивасе дивасе буддхапӯджа̄йа сатасахассам̣, дхаммапӯджа̄йа сатасахассам̣, сан̇гхапӯджа̄йа сатасахассам̣, аттано а̄чарийасса нигродхаттхерасса сатасахассам̣, чатӯсу два̄ресу бхесаджджаттха̄йа сатасахассанти пан̃часатасахасса̄ни париччаджанто са̄сане ул̣а̄рам̣ ла̄бхасакка̄рам̣ паваттеси.
титтхийа̄ хатала̄бхасакка̄ра̄ антамасо гха̄саччха̄данаматтампи алабханта̄ ла̄бхасакка̄рам̣ паттхайама̄на̄ бхиккхӯсу паббаджитва̄ сака̄ни сака̄ни дит̣т̣хигата̄ни – ‘‘айам̣ дхаммо, айам̣ винайо, идам̣ саттхуса̄сана’’нти дӣпенти. паббаджджам̣ алабхама̄на̄пи сайамева кесе чхиндитва̄ ка̄са̄йа̄ни ваттха̄ни аччха̄детва̄ виха̄ресу вичаранта̄ упосатхакамма̄дикаран̣ака̄ле сан̇гхамаджджхам̣ пависанти. те бхиккхусан̇гхена дхаммена винайена саттхуса̄санена ниггайхама̄на̄пи дхаммавинайа̄нулома̄йа пат̣ипаттийа̄ асан̣т̣хаханта̄ анекарӯпам̣ са̄санасса аббудан̃ча малан̃ча кан̣т̣акан̃ча самут̣т̣ха̄пенти. кечи аггим̣ паричаранти, кечи пан̃ча̄тапе тапанти, кечи а̄диччам̣ анупариваттанти, кечи ‘‘дхамман̃ча винайан̃ча вобхиндисса̄ма̄’’ти татха̄ татха̄ пагган̣хим̣су. тада̄ бхиккхусан̇гхо на техи саддхим̣ упосатхам̣ ва̄ пава̄ран̣ам̣ ва̄ ака̄си. асока̄ра̄ме сатта васса̄ни упосатхо упаччхиджджи.
ра̄джа̄ ‘‘а̄н̣а̄йа ка̄ресса̄мӣ’’ти ва̄йамантопи ка̄ретум̣ на̄саккхи, ан̃н̃адаттху дуггахитага̄хина̄ ба̄лена амаччена анекесу бхиккхӯсу джӣвита̄ воропитесу виппат̣иса̄рӣ ахоси. со тан̃ча виппат̣иса̄рам̣ тан̃ча са̄сане уппаннам̣ аббудам̣ вӯпасаметука̄мо ‘‘ко ну кхо имасмим̣ аттхе пат̣ибало’’ти сан̇гхам̣ пуччхитва̄ ‘‘моггалипуттатиссаттхеро, маха̄ра̄джа̄’’ти сутва̄ сан̇гхасса вачанена ахоган̇га̄паббатато тхерам̣ паккоса̄петва̄ иддхипа̄т̣иха̄рийадассанена тхерасса а̄нубха̄ве ниббичикиччхо аттано куккуччам̣ пуччхитва̄ виппат̣иса̄рам̣ вӯпасамеси. тхеропи там̣ ра̄джуййа̄нейева васанто сатта диваса̄ни самайам̣ угган̣ха̄песи. со уггахитасамайо саттаме дивасе асока̄ра̄ме бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ са̄н̣ипа̄ка̄рам̣ париккхипа̄петва̄ са̄н̣ипа̄ка̄рантаре нисинно екаладдхике екаладдхике бхиккхӯ екато екато ка̄ретва̄ екамекам̣ бхиккхусамӯхам̣ паккоса̄петва̄ пуччхи – ‘‘бханте, ким̣ва̄дӣ самма̄самбуддхо’’ти? тато сассатава̄дино – ‘‘сассатава̄дӣ’’ти а̄хам̣су. екаччасассатика̄, анта̄нантика̄, амара̄виккхепика̄, адхиччасамуппанника̄, сан̃н̃ӣва̄да̄, асан̃н̃ӣва̄да̄, невасан̃н̃ӣна̄сан̃н̃ӣва̄да̄, уччхедава̄да̄, дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄да̄ – ‘‘дит̣т̣хадхамманибба̄нава̄дӣ’’ти а̄хам̣су. ра̄джа̄ пат̣хамамева самайасса уггахитатта̄ найиме бхиккхӯ ан̃н̃атиттхийа̄ имети н̃атва̄ тесам̣ сетака̄ни ваттха̄ни датва̄ уппабба̄джеси. те саббепи сат̣т̣хисахасса̄ ахесум̣.
атхан̃н̃е бхиккхӯ паккоса̄петва̄ пуччхи – ‘‘ким̣ва̄дӣ, бханте, самма̄самбуддхо’’ти? ‘‘вибхаджджава̄дӣ, маха̄ра̄джа̄’’ти. евам̣ вутте ра̄джа̄ тхерам̣ пуччхи – ‘‘вибхаджджава̄дӣ, бханте, самма̄самбуддхо’’ти? ‘‘а̄ма, маха̄ра̄джа̄’’ти. тато ра̄джа̄ ‘суддхам̣ да̄ни, бханте, са̄санам̣, кароту бхиккхусан̇гхо упосатха’нти а̄раккхам̣ датва̄ нагарам̣ па̄виси. самагго сан̇гхо саннипатитва̄ упосатхам̣ ака̄си. тасмим̣ саннипа̄те сат̣т̣хибхиккхусатасахасса̄ни ахесум̣. тасмим̣ сама̄гаме моггалипуттатиссаттхеро йа̄ни ча тада̄ уппанна̄ни ваттхӯни, йа̄ни ча а̄йатим̣ уппаджджиссанти, саббесампи тесам̣ пат̣иба̄ханаттхам̣ саттха̄ра̄ диннанайавасенева татха̄гатена т̣хапитама̄тикам̣ вибхаджанто сакава̄де пан̃ча суттасата̄ни парава̄де пан̃ча̄ти суттасахассам̣ а̄харитва̄ имам̣ параппава̄даматханам̣ а̄йатилаккхан̣ам̣ катха̄ваттхуппакаран̣ам̣ абха̄си.
тато сат̣т̣хисатасахассасан̇кхйесу бхиккхӯ уччинитва̄ типит̣акапарийаттидхара̄нам̣ пабхиннапат̣исамбхида̄нам̣ бхиккхӯнам̣ сахассамекам̣ гахетва̄ йатха̄ маха̄кассапаттхеро ча йасаттхеро ча дхамман̃ча винайан̃ча сан̇га̄йим̣су; евамева сан̇га̄йанто са̄санамалам̣ висодхетва̄ татийасан̇гӣтим̣ ака̄си. таттха абхидхаммам̣ сан̇га̄йанто имам̣ йатха̄бха̄ситам̣ пакаран̣ам̣ сан̇гахам̣ а̄ропеси. тена вуттам̣ –
‘‘йам̣ пуггалакатха̄дӣнам̣, катха̄нам̣ ваттхубха̄вато;
катха̄ваттхуппакаран̣ам̣, сан̇кхепена адесайӣ.
‘‘ма̄тика̄т̣хапаненева, т̣хапитасса сура̄лайе;
тасса моггалипуттена, вибхаттасса махӣтале.
‘‘ида̄ни йасма̄ сампатто, аттхасам̣ван̣н̣ана̄ккамо;
тасма̄ нам̣ ван̣н̣айисса̄ми, там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄’’ти.
нида̄накатха̄ нит̣т̣хита̄.
маха̄вагго
1. пуггалакатха̄
1. суддхасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
1. таттха пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти айам̣ пуччха̄. а̄манта̄ти айам̣ пат̣иджа̄нана̄. касса пана̄йам̣ пуччха̄, касса пат̣иджа̄нана̄ти? асукасса̄ти на ваттабба̄. бхагавата̄ хи имасмим̣ пакаран̣е на̄наппака̄ра̄нам̣ ладдхӣнам̣ висодханаттхам̣ тантивасена ма̄тика̄ т̣хапита̄. са̄ тхерена саттха̄ра̄ диннанайе т̣хатва̄ тантивасена вибхатта̄. на хи тхеро йаттака̄ еттха ва̄дамагга̄ дассита̄, таттакехи ва̄дӣхи саддхим̣ ва̄дена вигга̄хикакатхам̣ катхеси. евам̣ сантепи пана та̄сам̣ та̄сам̣ катха̄нам̣ аттхасса сукха̄вадха̄ран̣аттхам̣ сакава̄дӣпуччха̄, парава̄дӣпуччха̄, сакава̄дӣпат̣ин̃н̃а̄, парава̄дӣпат̣ин̃н̃а̄ти евам̣ вибха̄гам̣ дассетва̄ва аттхаван̣н̣анам̣ карисса̄ма.
пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти хи айам̣ сакава̄дӣпуччха̄. та̄йа ‘‘йе аттхи пуггалоти евам̣ладдхика̄ пуггалава̄дино, те евам̣ пуччхитабба̄’’ти дӣпети. ке пана пуггалава̄диноти? са̄сане ваджджипуттака̄ чева самитийа̄ ча бахиддха̄ ча бахӯ ан̃н̃атиттхийа̄. таттха пуггалоти атта̄, сатто джӣво. упалаббхатӣти пан̃н̃а̄йа упагантва̄ лаббхати, н̃а̄йатӣти аттхо. саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти еттха саччикат̣т̣хоти ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯта̄ка̄рена аггахетаббо бхӯтат̣т̣хо. параматтхоти ануссава̄дивасена аггахетаббо уттаматтхо. убхайена̄пи йо парато ‘‘пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена, рӯпан̃ча упалаббхатӣ’’тиа̄дина̄ кхандха̄йатанадха̄туиндрийавасена саттапан̃н̃а̄савидхо дхаммаппабхедо дассито. йатха̄ со бхӯтена сабха̄ват̣т̣хена упалаббхати, евам̣ тава пуггало упалаббхатӣти пуччхати. парава̄дӣ а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄ти. пат̣иджа̄нанан̃хи каттхачи ‘‘а̄ма, бханте’’ти а̄гаччхати, каттхачи ‘‘а̄мо’’ти пат̣иджа̄нанам̣ а̄гаччхати. идха пана ‘‘а̄манта̄’’ти а̄гатам̣. татра̄йам̣ адхиппа̄йо – со хи йам̣ там̣ парато вуттам̣ бхагавата̄ – ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти суттам̣ а̄гатам̣, там̣ гахетва̄ йасма̄ пана бхагава̄ саччава̄дӣ на висам̣ва̄данапуреккха̄ро ва̄чам̣ бха̄сати, на̄пи ануссава̄дивасена дхаммам̣ десети, садевакам̣ пана локам̣ сайам̣ абхин̃н̃а̄ саччхикатва̄ паведети, тасма̄ йо тена вутто ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти, со саччикат̣т̣хапараматтхенева аттхӣти ладдхим̣ гахетва̄ ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄ти.
атхасса та̄дисасса лесавачанасса чхалава̄дасса ока̄сам̣ ададама̄но сакава̄дӣ йо саччикат̣т̣хотиа̄дима̄ха. татра̄йам̣ адхиппа̄йо – йва̄йам̣ парато ‘‘саппаччайо аппаччайо, сан̇кхато асан̇кхато, сассато, асассато санимитто анимитто’’ти евам̣ паридӣпито рӯпа̄дисаттапан̃н̃а̄савидхо дхаммаппабхедо а̄гато; на саммутисаччавасена, на̄пи ануссава̄дивасена гахетаббо. аттано пана бхӯтата̄йа ева саччикат̣т̣хо, аттапаччаккхата̄йа ча параматтхо. там̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘йо саччикат̣т̣хо параматтхо, тато со пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти.
татоти каран̣авачанаметам̣, тасма̄ тена саччикат̣т̣хапараматтхена со пуггало упалаббхатӣти айаметтха аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – руппана̄дибхедена ва̄ саппаччайа̄дибхедена ва̄ а̄ка̄рена йо саччикат̣т̣хапараматтхо упалаббхати, ким̣ те пуггалопи тена̄ка̄рена упалаббхатӣти? на хевам̣ ваттаббети аваджа̄нана̄ парава̄дисса. со хи татха̄рӯпам̣ пуггалам̣ аниччханто аваджа̄на̄ти. татра̄йам̣ падаччхедо – ‘на хи евам̣ ваттаббе’ти, на хи евантипи ват̣т̣ати. двиннампи евам̣ на ваттабботи аттхо.
а̄джа̄на̄хи ниггаханти сакава̄дивачанам̣. йасма̄ те пурима̄йа ваттаббапат̣ин̃н̃а̄йа паччхима̄ наваттаббапат̣ин̃н̃а̄, паччхима̄йа ча пурима̄ на сандхийати, тасма̄пи ниггахам̣ патто. там̣ ниггахам̣ досам̣ апара̄дхам̣ сампат̣иччха̄хӣти аттхо. евам̣ ниггахам̣ а̄джа̄на̄петва̄ ида̄ни там̣ т̣хапана̄йа чева ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄нан̃ча васена па̄кат̣ам̣ каронто хан̃чи пуггалотиа̄дима̄ха. таттха хан̃чи пуггало упалаббхатӣти йади пуггало упалаббхати, саче пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена̄ти аттхо. айам̣ та̄ва парава̄дӣпаккхасса т̣хапанато ниггахапа̄пана̄ропана̄нам̣ лаккхан̣абхӯта̄ ануломат̣хапана̄ на̄ма. тена вата ретиа̄ди ануломапаккхе ниггахасса па̄питатта̄ ануломапа̄пана̄ на̄ма. таттха тена̄ти ка̄ран̣авачанам̣. вата̄ти окаппанавачанам̣. рети а̄мантанавачанам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – тена, ре ваттаббе вата, ре хамбхо, бхадрамукха, тена ка̄ран̣ена ваттаббойева̄ти. йам̣ таттха вадесӣтиа̄ди ануломапаккхе ниггахасса а̄ропитатта̄ ануломаропана̄ на̄ма. йам̣ тасса парийоса̄не миччха̄типадам̣ тасса пурато идам̣ те’ти а̄харитаббам̣. идам̣ те миччха̄ти айан̃хеттха аттхо. парато ча па̄л̣ийам̣ етам̣ а̄гатамева.
но че пана ваттаббетиа̄ди ‘‘на хевам̣ ваттаббе’’ти пат̣иккхиттапаккхасса т̣хапитатта̄ пат̣иломато ниггахапа̄пана̄ропана̄нам̣ лаккхан̣абхӯта̄ пат̣иломат̣хапана̄ на̄ма. но ча вата ретиа̄ди пат̣иломапаккхе ниггахасса па̄питатта̄ пат̣иломапа̄пана̄ на̄ма. пуна йам̣ таттха вадесӣтиа̄ди пат̣иломапаккхе ниггахасса а̄ропитатта̄ пат̣иломаропана̄ на̄ма. идха̄пи парийоса̄не миччха̄типадасса пурато идам̣ тети а̄харитаббамева. паратопи еварӯпесу т̣ха̄несу есева найо.
татра̄йам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сан̇кхепаттхо – йади пуггало упалаббхати саччикат̣т̣хапараматтхена, тена вата бхо со упалаббхатӣти ваттаббо. йам̣ пана таттха вадеси ‘‘ваттаббо кхо пуримапан̃хе ‘саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхатӣ’ти, но ча ваттаббо дутийапан̃хе ‘тато со пуггало упалаббхатӣ’’’ти, идам̣ те миччха̄ти евам̣ та̄ва ануломато т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хонти. атха на ваттаббо дутийапан̃хе ‘‘тато со упалаббхатӣ’’ти, пуримапан̃хепи на ваттаббова. йам̣ панеттха вадеси ‘‘ваттаббо кхо пуримапан̃хе ‘саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхатӣ’ти, но ча ваттаббо дутийапан̃хе ‘тато со пуггало упалаббхатӣ’’’ти, идам̣ те миччха̄ти евам̣ пат̣иломато т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хонти. еваметам̣ ниггахасса ча ануломапат̣иломато чатуннам̣ па̄пана̄ропана̄нан̃ча вуттатта̄ упалаббхатӣтиа̄дикам̣ ануломапан̃чакам̣ на̄ма. еттха ча кин̃ча̄пи ануломато па̄пана̄ропана̄хи еко, пат̣иломато па̄пана̄ропана̄хи екоти две ниггаха̄ ката̄. ‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’нти етассева панеттха пуггало упалаббхатӣти пат̣хамам̣ ва̄дам̣ нисса̄йа пат̣хамасса ниггахасса двӣха̄ка̄рехи а̄ропитатта̄ екова̄йам̣ ниггахоти пат̣хамо ниггахо.
2. ида̄ни паччанӣканайо хоти. таттха пуччха̄ парава̄дисса. со хи ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти гахитатта̄ ‘‘нупалаббхатӣ’’ти асампат̣иччханто евам̣ пуччхати. сакава̄дӣ йатха̄ рӯпа̄дидхамма̄ упалаббханти, евам̣ анупалаббханӣйато а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄ти. пуна итаро аттана̄ адхиппетам̣ саччикат̣т̣хам̣йева сандха̄йа йо саччикат̣т̣хотиа̄дима̄ха. саммутисаччапараматтхасачча̄ни ва̄ екато катва̄пи евама̄ха. сакава̄дӣ ‘пуггало’ти упа̄да̄пан̃н̃аттисаббха̄ватопи двиннам̣ сачча̄нам̣ екато катва̄ пуччхитатта̄пи на хеванти пат̣иккхипати.
ида̄ни кин̃ча̄пи тена пат̣хамам̣ параматтхасаччавасена нупалаббханӣйата̄ сампат̣иччхита̄, паччха̄ саммутисаччавасена вомиссакавасена ва̄ пат̣иккхитта̄. парава̄дӣ пана ‘нупалаббхатӣ’ти вачанаса̄ман̃н̃аматтам̣ чхалава̄дам̣ нисса̄йа йам̣ тайа̄ пат̣хамам̣ пат̣ин̃н̃а̄там̣, там̣ паччха̄ пат̣иккхиттанти бхан̣д̣анасса пат̣ибхан̣д̣анам̣ вийа аттано катасса ниггахакаммасса пат̣икаммам̣ каронто а̄джа̄на̄хи пат̣икамманти а̄ха. ида̄ни йатха̄сса ануломапан̃чаке сакава̄дина̄ ва̄дат̣т̣хапанам̣ катва̄ ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄хи ниггахо па̄кат̣о като, евам̣ пат̣икаммам̣ па̄кат̣ам̣ каронто хан̃чи пуггалотиа̄дима̄ха. там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхато ведитаббам̣. йасма̄ панеттха т̣хапана̄ на̄ма парава̄дӣпаккхасса т̣хапанато ‘‘айам̣ тава досо’’ти дассетум̣ т̣хапанаматтамева хоти, на ниггахасса ва̄ пат̣икаммасса ва̄ па̄кат̣абха̄вакаран̣ам̣, па̄пана̄ропана̄хи панасса па̄кат̣акаран̣ам̣ хоти. тасма̄ идам̣ ануломапат̣иломато па̄пана̄ропана̄нам̣ васена чатӯха̄ка̄рехи. пат̣икаммасса кататта̄ пат̣икаммачатуккам̣ на̄ма̄ти екам̣ чатуккам̣ ведитаббам̣.
3. евам̣ пат̣икаммам̣ катва̄ ида̄ни йва̄сса ануломапан̃чаке сакава̄дина̄ ниггахо като, тасса тамева чхалава̄дам̣ нисса̄йа дуккат̣абха̄вам̣ дассенто тван̃че пана ман̃н̃асӣтиа̄дима̄ха. таттха твам̣ че пана ман̃н̃асӣти йади твам̣ ман̃н̃аси. ваттаббе кхоти идам̣ паччанӣке а̄манта̄ти пат̣ин̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣. но ча ваттаббети идам̣ пана на хева̄ти аваджа̄нанам̣ сандха̄йа вуттам̣. тена тава таттха̄ти тена ка̄ран̣ена твам̣йева тасмим̣ нупалаббхатӣти паккхе – ‘‘хевам̣ пат̣иджа̄нантанти а̄манта̄’’ти евам̣ пат̣иджа̄нанто. хевам̣ ниггахетаббети пуна на хева̄ти аваджа̄нанто евам̣ ниггахетаббо. атха там̣ нигган̣ха̄ма̄ти атхевам̣ ниггаха̄рахам̣ там̣ нигган̣ха̄ма. суниггахито ча хосӣти сакена матена ниггахитатта̄ суниггахито ча бхаваси.
евамасса ниггахетаббабха̄вам̣ дассетва̄ ида̄ни там̣ нигган̣ханто хан̃чӣтиа̄дима̄ха. таттха т̣хапана̄па̄пана̄ропана̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитабба̄. парийоса̄не пана идам̣ те миччха̄ти идам̣ тава вачанам̣ миччха̄ хотӣти аттхо. идам̣ чхалава̄дена чатӯхи а̄ка̄рехи ниггахасса кататта̄ ниггахачатуккам̣ на̄ма.
4. евам̣ ниггахам̣ катва̄пи ида̄ни ‘‘йади айам̣ майа̄ тава матена като ниггахо дунниггахо, йо мама тайа̄ хет̣т̣ха̄ ануломапан̃чаке като ниггахо, сопи дунниггахо’’ти дассенто есе че дунниггахитетиа̄дима̄ха. таттха есе че дунниггахитети есо че тава ва̄до майа̄ дунниггахито. атха ва̄ есо че тава майа̄ като ниггахо дунниггахо. хевамевам̣ таттха даккха̄ти таттха̄пи тайа̄ мама хет̣т̣ха̄ кате ниггахе евамевам̣ пасса. ида̄ни йва̄сса хет̣т̣ха̄ сакава̄дина̄ ниггахо като, там̣ ‘‘ваттаббе кхо’’тиа̄дивачанена дассетва̄ пуна там̣ ниггахам̣ аниггахабха̄вам̣ упаненто но ча майам̣ тайа̄тиа̄дима̄ха. таттха но ча майам̣ тайа̄ таттха хета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа̄тиа̄дӣсу айаматтхо – йасма̄ со тайа̄ мама като ниггахо дунниггахо, тасма̄ майам̣ тайа̄ таттха ануломапан̃чаке а̄манта̄ти ета̄йа пат̣ин̃н̃а̄йа евам̣ пат̣иджа̄нанта̄ пуна на хева̄ти пат̣иккхепе катепи ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти евам̣ на ниггахетаббойева. евам̣ аниггахетаббампи мам̣ нигган̣ха̄си, ӣдисена пана ниггахена дунниггахита̄ майам̣ хома.
ида̄ни йам̣ ниггахам̣ сандха̄йа ‘‘дунниггахита̄ ча хома̄’’ти авоча, там̣ дассетум̣ хан̃чи пуггало…пе… идам̣ те миччха̄тиа̄ха. евамидам̣ ануломапат̣иломато чатӯхи па̄пана̄ропана̄хи ниггахасса упанӣтатта̄ упанайаначатуккам̣ на̄ма хоти.
5. ида̄ни ‘‘на хевам̣ ниггахетаббе’’тиа̄дикам̣ ниггаманачатуккам̣ на̄ма хоти. таттха на хевам̣ ниггахетаббети йатха̄хам̣ тайа̄ ниггахито, на хи евам̣ ниггахетаббо. етасса хи ниггахасса дунниггахабха̄во майа̄ са̄дхито. тена хӣти тена ка̄ран̣ена, йасма̄ еса ниггахо дунниггахо, тасма̄ йам̣ мам̣ нигган̣ха̄си хан̃чи пуггало…пе… идам̣ те миччха̄ти, идам̣ нигган̣ханам̣ тава миччха̄ти аттхо. тена хи йе кате ниггахети йена ка̄ран̣ена идам̣ миччха̄, тена ка̄ран̣ена йо тайа̄ ниггахо като, со дуккат̣о. йам̣ майа̄ пат̣икаммам̣ катам̣, тадева сукатам̣. йа̄пи чеса̄ пат̣икаммачатукка̄дивасена катха̄маггасампат̣ипа̄дана̄ ката̄, са̄пи суката̄. еваметам̣ пуггало упалаббхатӣтиа̄дикасса ануломапан̃чакасса нупалаббхатӣтиа̄дика̄нам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нам̣ васена ануломапаччанӣкапан̃чакам̣ на̄ма ниддит̣т̣ханти ведитаббам̣. етта̄вата̄ сакава̄дино пуббапаккхе сати парава̄дино вачанаса̄ман̃н̃аматтена чхалава̄дена джайо хоти.
2. паччанӣка̄нуломаван̣н̣ана̄
6. ида̄ни йатха̄ парава̄дино пуббапаккхе сати сакава̄дино дхамменева татхена суджайо хоти, татха̄ ва̄дуппаттим̣ дассетум̣ пуггало нупалаббхатӣти паччанӣка̄нуломапан̃чакам̣ а̄раддхам̣. таттха паччанӣке пуччха̄ парава̄дисса, рӯпа̄дибхедам̣ саччикат̣т̣хапараматтхам̣ сандха̄йа пат̣ин̃н̃а̄ сакава̄дисса. суддхасаммутисаччам̣ ва̄ параматтхамиссакам̣ ва̄ саммутисаччам̣ сандха̄йа йо саччикат̣т̣хоти пуна ануйого парава̄дисса, саммутивасена нупалаббхатӣти наваттаббатта̄ миссакавасена ва̄ ануйогасса сам̣кин̣н̣атта̄ на хеванти пат̣иккхепо сакава̄дисса. пат̣ин̃н̃а̄там̣ пат̣иккхипатӣти вачанаса̄ман̃н̃аматтена а̄джа̄на̄хи ниггахантиа̄дивачанам̣ парава̄дисса. евамайам̣ пуггало нупалаббхатӣти дутийава̄дам̣ нисса̄йа дутийо ниггахо хотӣти ведитаббо. евам̣ тена чхалена ниггахо а̄ропито.
7-10. ида̄ни дхаммена самена аттано ва̄де джайам̣ дассетум̣ ануломанайе пуччха̄ сакава̄дисса, аттано ладдхим̣ нисса̄йа пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. ладдхийа̄ ока̄сам̣ адатва̄ параматтхавасена пуна ануйого сакава̄дисса, параматтхавасена пуггаласса абха̄вато пат̣иккхепо парава̄дисса. тато парам̣ дхаммена самена аттано джайадассанаттхам̣ а̄джа̄на̄хи пат̣икаммантиа̄ди саббам̣ сакава̄дӣвачанамева хоти. таттха саббесам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева аттхо ведитаббо. евамидам̣ пуггало нупалаббхатӣтиа̄дикасса паччанӣкапан̃чакасса упалаббхатӣтиа̄дӣнам̣ пат̣икамманиггахопанайананиггаманачатукка̄нан̃ча васена паччанӣка̄нуломапан̃чакам̣ на̄ма ниддит̣т̣хам̣ хоти. евамета̄ни пат̣хамасаччикат̣т̣хе две пан̃чака̄ни ниддит̣т̣ха̄ни. таттха пуримапан̃чаке парава̄дисса сакава̄дина̄ като ниггахо суниггахо. сакава̄дисса пана парава̄дина̄ чхалава̄дам̣ нисса̄йа пат̣икаммам̣ катва̄ аттана̄ са̄дхито джайо дуджджайо. дутийапан̃чаке сакава̄дисса парава̄дина̄ като ниггахо дунниггахо. парава̄дисса пана сакава̄дина̄ дхаммава̄дам̣ нисса̄йа пат̣икаммам̣ катва̄ аттана̄ са̄дхито джайо суджайоти пат̣хамасаччикат̣т̣хо. таттхетам̣ вуччати –
‘‘ниггахо парава̄дисса, суддхо пат̣хамапан̃чаке;
асуддхо пана тассева, пат̣икаммаджайо тахим̣.
‘‘ниггахо сакава̄дисса, асуддхо дутийапан̃чаке;
висуддхо пана тассева, пат̣икаммаджайо тахим̣.
‘‘тасма̄ двӣсупи т̣ха̄несу, джайова сакава̄дино;
дхаммена хи джайо на̄ма, адхаммена куто джайо.
‘‘саччикат̣т̣хе йатха̄ четтха, пан̃чакадвайаман̣д̣ите;
дхамма̄дхаммавасенева, вутто джайапара̄джайо.
‘‘ито паресу саббесу, саччикат̣т̣хесу пан̣д̣ито;
евамева вибха̄веййа, убхо джайапара̄джайе’’ти.
2. ока̄сасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
11. евам̣ суддхикасаччикат̣т̣хам̣ виттха̄ретва̄ ида̄ни тамева апарехи ока̄са̄дӣхи найехи виттха̄ретум̣ пуна пуггало упалаббхатӣтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха пуччха̄ сакава̄дисса, пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. пуна саббаттха̄ти сарӣрам̣ сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, рӯпасмим̣ атта̄нам̣ саманупассана̄досан̃ча ‘ан̃н̃ам̣ джӣвам̣ ан̃н̃ам̣ сарӣра’нти а̄паджджанадосан̃ча дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесаметтха ануломапаччанӣкапан̃чаке хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббам̣. па̄т̣хо пана сан̇кхитто. таттха йасма̄ сарӣрам̣ сандха̄йа ‘‘саббаттха на упалаббхатӣ’’ти вутте сарӣрато бахи упалаббхатӣти а̄паджджати. тасма̄ паччанӣке пат̣иккхепо сакава̄дисса, пат̣хамам̣ ануджа̄нитва̄ паччха̄ аваджа̄на̄тӣти чхалава̄дасса васена пат̣икаммам̣ парава̄дисса. сесам̣ па̄кат̣амева.
3. ка̄ласаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
12. дутийанайе саббада̄ти пуримапаччхимаджа̄тика̄лан̃ча дхарама̄напариниббутака̄лан̃ча сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, свева кхаттийо со бра̄хман̣отиа̄дӣнам̣ а̄паттидосан̃ча дхарама̄напариниббута̄нам̣ висеса̄бха̄вадосан̃ча дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ пат̣хаманайе вуттасадисамева.
4. авайавасаччикат̣т̣хо
1. ануломапаччанӣкаван̣н̣ана̄
13. татийанайе саббесӯти кхандха̄йатана̄дӣни сандха̄йа ануйого сакава̄дисса, рӯпасмим̣ атта̄, чаккхусмим̣ атта̄тиа̄дидосабхайена пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ та̄дисамева̄ти.
ока̄садисаччикат̣т̣ха̄ди
2. паччанӣка̄нуломаван̣н̣ана̄
14. евамета̄ни тӣн̣и ануломапаччанӣкапан̃чаке ануломаматтавасенева та̄ва пат̣ипа̄т̣ийа̄ бха̄джетва̄ пуна паччанӣка̄нуломапан̃чаке паччанӣкаматтавасенева бха̄джетум̣ пуггало нупалаббхатӣтиа̄ди а̄раддхам̣. таттха ануломапан̃чакасса па̄л̣ийам̣ сан̇кхипитва̄ а̄гате паччанӣке вуттанайенева паччанӣкасса ча па̄л̣ийам̣ сан̇кхипитва̄ а̄гате ануломе вуттанайенева аттхо ведитаббо. етта̄вата̄ суддхикасса чева имесан̃ча тин̣н̣анти чатуннам̣ саччикат̣т̣ха̄нам̣ екекасмим̣ саччикат̣т̣хе ануломапаччанӣкасса паччанӣка̄нуломасса ча̄ти двиннам̣ двиннам̣ паччанӣка̄нам̣ васена айам̣ ат̣т̣хамукха̄ на̄ма ва̄дайутти ниддит̣т̣ха̄ хотӣти ведитабба̄. йа̄ екекасмим̣ мукхе екекасса ниггахасса васена ат̣т̣хаканиггахоти па̄л̣ийам̣ ликхийати. таттхетам̣ вуччати –
‘‘евам̣ чатуббидхе пан̃хе, пан̃чакадвайабхедато;
еса̄ ат̣т̣хамукха̄ на̄ма, ва̄дайутти пака̄сита̄.
‘‘ат̣т̣хева ниггаха̄ таттха, чатта̄ро тесу дхаммика̄;
адхаммика̄ ча чатта̄ро, саббаттха сакава̄дино;
джайо пара̄джайо чева, саббаттха парава̄дино’’ти.
саччикат̣т̣хаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. суддхикасам̣санданаван̣н̣ана̄
17-27. ида̄ни рӯпа̄дӣхи саддхим̣ саччикат̣т̣хасам̣санданам̣ хоти. таттха рӯпан̃ча̄ти йатха̄ рӯпам̣ параматтхато упалаббхати, ким̣ те пуггалопи татхева упалаббхатӣти сандха̄йа пуччха̄ сакава̄дисса, аттхи пуггалоти вачанаматтам̣ гахетва̄ пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. йади те рӯпам̣ вийа параматтхато пуггало аттхи, рӯпато ведана̄дӣнам̣ вийа пуггаласса̄пи ан̃н̃аттам̣ а̄паджджатӣти ануйого сакава̄дисса, самайасуттавиродхам̣ дисва̄ пат̣иккхепо парава̄дисса. сесам̣ аттхато па̄кат̣амева. дхаммато панеттха саттапан̃н̃а̄сабхедасса саччикат̣т̣хапараматтхасса васена сакава̄дӣпаккхамӯлаке ануломапаччанӣке саттапан̃н̃а̄са ануломапан̃чака̄ни дассита̄ни. пат̣икаммачатукка̄дӣни сан̇кхитта̄ни. парава̄дӣпаккхамӯлакепи паччанӣка̄нуломе саттапан̃н̃а̄са пат̣иломапан̃чака̄ни дассита̄ни. пат̣икаммачатукка̄дӣни сан̇кхитта̄ни. таттха ‘‘вуттам̣ бхагавата̄’’ти вачанаматтена пуггаласса аттхитам̣ рӯпасса ча саччикат̣т̣хапараматтхавасена упалаббханӣйатам̣ дассетва̄ убхиннам̣ ан̃н̃аттам̣ пат̣иджа̄на̄панаттхам̣ вуттам̣ бхагавата̄ти ануйого парава̄дисса, саммутипараматтха̄нам̣ екаттана̄наттапан̃хасса т̣хапанӣйатта̄ пат̣иккхепо сакава̄дисса. сесамидха̄пи аттхато па̄кат̣амева̄ти.
суддхикасам̣санданаван̣н̣ана̄.
6. опаммасам̣санданаван̣н̣ана̄
28-36. ида̄ни рӯпа̄дӣхева саддхим̣ опаммавасена саччикат̣т̣хасам̣санданам̣ хоти. таттха рӯпаведана̄нам̣ упаладдхиса̄ман̃н̃ена ан̃н̃аттапуччха̄ ча пуггаларӯпа̄нам̣ упаладдхиса̄ман̃н̃апуччха̄ ча̄ти пуччха̄двайампи сакава̄дисса, убхопи пат̣ин̃н̃а̄ парава̄дисса. парава̄дина̄ анун̃н̃а̄тена упаладдхиса̄ман̃н̃ена рӯпаведана̄нам̣ вийа рӯпапуггала̄нам̣ ан̃н̃атта̄нуйого сакава̄дисса, пат̣иккхепо итарасса. сесамидха̄пи аттхато па̄кат̣амева. дхаммато панеттха рӯпамӯлака̄дӣнам̣ чакка̄нан̃ча васена сакава̄дӣпаккхе вӣса̄дхика̄ни нава ниггахапан̃чакасата̄ни дассита̄ни. катхам̣? кхандхесу та̄ва рӯпамӯлаке чакке чатта̄ри, татха̄ ведана̄димӯлакесӯти вӣсати. а̄йатанесу чаккха̄йатанамӯлаке чакке ека̄даса, татха̄ сесесӯти дваттим̣сасатам̣. дха̄тӯсу чаккхудха̄тумӯлаке чакке саттараса, татха̄ сесесӯти чха̄дхика̄ни тӣн̣и сата̄ни. индрийесу чаккхундрийамӯлаке чакке екавӣсати, татха̄ сесесӯти два̄сат̣т̣ха̄дхика̄ни чатта̄ри сата̄ни. евам̣ сабба̄нипи вӣса̄дхика̄ни нава ниггахапан̃чакасата̄ни хонти.
37-45. парава̄дӣпаккхепи рӯпам̣ упалаббхатӣти ануломавасенева рӯпаведана̄дӣнам̣ ан̃н̃аттапат̣ин̃н̃ам̣ ка̄ретва̄ пуна аттхи пуггалоти суттам̣ нисса̄йа чхалавасена пуггаласса рӯпа̄дӣхи упаладдхиса̄ман̃н̃ам̣ а̄ропетва̄ ан̃н̃атта̄нуйого като. сесамидха̄пи аттхато утта̄намева. дхамматопи сакава̄дӣпаккхе вуттанайена вӣса̄дхика̄ни нава пат̣икаммапан̃чакасата̄ни дассита̄ни.
рӯпа̄дӣхи саддхим̣ опаммавасена саччикат̣т̣хасам̣санданам̣.
7. чатукканайасам̣санданаван̣н̣ана̄
46-52. ида̄ни йам̣ саччикат̣т̣хапараматтхена упалаббхати, тена йасма̄ рӯпа̄дӣсу саттапан̃н̃а̄са̄йа саччикат̣т̣хапараматтхесу ан̃н̃атарена бхавитаббам̣; рӯпа̄динисситена ва̄, ан̃н̃атра ва̄ рӯпа̄дӣхи, рӯпа̄дӣнам̣ ва̄ ниссайена, тасма̄ имина̄ чатукканайена саччикат̣т̣хасам̣санданам̣ а̄раддхам̣. таттха рӯпам̣ пуггалоти ануйого сакава̄дисса, уччхедадит̣т̣хибхайена на хева̄ти пат̣иккхепо парава̄дисса, ниггаха̄ропанам̣ сакава̄дисса. ким̣ панетам̣ йуттам̣, нану рӯпам̣ ведана̄ти вуттампи пат̣иккхипитаббамева̄ти? а̄ма пат̣иккхипитаббам̣. там̣ пана рӯпато ведана̄йа ан̃н̃асабха̄васаббха̄вато, на ан̃н̃атта̄бха̄вато. айан̃ча рӯпа̄дӣсу екадхамматопи пуггаласса ан̃н̃аттам̣ на иччхати, тасма̄ йуттам̣. айан̃ча ануйого рӯпам̣ пуггало…пе… ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ пуггалоти сакалам̣ параматтхасаччам̣ сандха̄йа а̄раддхо. сакалам̣ пана паччатталаккхан̣авасена екато ваттум̣ на сакка̄ти тантивасена ануйогалаккхан̣аматтаметам̣ т̣хапитам̣. тена вин̃н̃ӯ аттхам̣ вибха̄венти. ва̄дака̄мена пана имам̣ лаккхан̣ам̣ гахетва̄ йатха̄ йатха̄ парава̄дисса ока̄со на хоти, татха̄ татха̄ ваттаббам̣. ити тантивасена ануйогалаккхан̣асса т̣хапитатта̄пи йуттамева. имина̄ найена сабба̄нуйогесу аттхо ведитаббо.
айам̣ пана висесо – рӯпасмим̣ пуггалотиа̄дӣсу йатха̄ екам̣ маха̄бхӯтам̣ нисса̄йа тайо маха̄бхӯта̄, ваттхурӯпам̣ нисса̄йа вин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпасминти ваттум̣ ват̣т̣ати, ким̣ те евам̣ рӯпасмим̣ пуггало? йатха̄ ча сабха̄гавиниббхогато ведана̄дайо саббадхамма̄, арӯпа̄ ва̄ пана чатта̄ро кхандха̄, нибба̄намева ва̄ ‘‘ан̃н̃атра рӯпа̄’’ти ваттум̣ ват̣т̣ати, ким̣ те евам̣ пуггало? йатха̄ ча читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ ниссайавасена ‘‘ведана̄йа рӯпам̣…пе… вин̃н̃а̄н̣асмим̣ рӯпа’’нти ваттум̣ ват̣т̣ати, ким̣ те евам̣ пуггалоти? сабба̄нуйогесу пана уччхедадит̣т̣хибхайена чева самайавиродхена ча пат̣иккхепо парава̄дисса. сесаметтха аттхато па̄кат̣амева. дхаммато панеттха саттапан̃н̃а̄са̄йа саччикат̣т̣хесу екекасмим̣ чатта̄ри чатта̄ри катва̄ ниггахавасена ат̣т̣хавӣса̄дхика̄ни две пан̃чакасата̄ни дассита̄ни. парава̄дӣпаккхепи пат̣икаммавасена таттака̄нева. йа̄ панеттха аттхи пуггалоти вутте сакава̄дисса пат̣ин̃н̃а̄, са̄ сутте а̄гатена саммутивасена. йо рӯпам̣ пуггалотиа̄дӣсу пат̣иккхепо, со сакка̄йадит̣т̣хипан̃хасса т̣хапанӣйатта̄. парава̄дисса пат̣икаммам̣ чхалавасенева̄ти.
чатукканайасам̣санданам̣.
нит̣т̣хита̄ ча сам̣санданакатха̄.
8. лаккхан̣айуттиван̣н̣ана̄
53. ида̄ни лаккхан̣айутти на̄ма хоти. таттха йасма̄ т̣хапетва̄ нибба̄нам̣ сесо саччикат̣т̣хапараматтхо паччайапат̣ибаддхата̄йа саппаччайо, паччайехи сама̄гамма кататта̄ сан̇кхато, уппаджджитва̄ нируджджханато сада̄ абха̄вато асассато, уппаттика̄ран̣асан̇кха̄тасса нимиттасса аттхита̄йа санимитто, нибба̄нам̣ вуттаппака̄ра̄бха̄вато аппаччайам̣ асан̇кхатам̣ сассатам̣ анимиттанти идам̣ саччикат̣т̣хасса лаккхан̣ам̣. тасма̄ йади пуггалопи саччикат̣т̣хапараматтхова тасса̄пи имина̄ лаккхан̣ена бхавитаббанти сандха̄йа пуггало саппаччайотиа̄дайо ат̣т̣хапи ануйога̄ сакава̄дисса, пат̣иккхепо парава̄дисса. а̄джа̄на̄хи ниггахантиа̄ди панеттха сан̇кхиттам̣. евамета̄ни сакава̄дӣпаккхе ануломапаччанӣке ануломаматтавасена ат̣т̣ха пан̃чака̄ни ведитабба̄ни.
54. парава̄дӣпаккхепи паччанӣка̄нуломе паччанӣкаматтавасена ат̣т̣хева. таттха йасма̄ парава̄дина̄ суттавасена саммутисаччам̣ са̄дхитам̣, саммутийа̄ ча саппаччайа̄дибха̄во наттхи, тасма̄ йа̄тха̄вато ча пат̣иккхепо сакава̄дисса. чхалавасена пана ваттаббам̣ ‘‘а̄джа̄на̄хи пат̣икамма’’нтиа̄ди саббам̣ идха̄пи сан̇кхиттамева.
лаккхан̣айуттикатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. вачанасодханаван̣н̣ана̄
55-59. ида̄ни вачанасодханам̣ хоти. таттха йадетам̣ пуггало упалаббхатӣти вачанам̣, там̣ содхетум̣ пуггало упалаббхати, упалаббхати пуггалоти. пуччха̄ сакава̄дисса. тассаттхо – йадетам̣ пуггало упалаббхатӣти пададвайам̣, там̣ екаттхам̣ ва̄ бхавеййа на̄наттхам̣ ва̄. йади та̄ва на̄наттхам̣, йатха̄ ан̃н̃ам̣ рӯпам̣, ан̃н̃а̄ ведана̄, евам̣ ан̃н̃о пуггало, ан̃н̃о упалаббхатӣти а̄паджджати. атхекаттхам̣, йатха̄ йам̣ читтам̣ там̣ мано, евам̣ свева пуггало, со упалаббхатӣти а̄паджджати. тена там̣ вада̄ми ‘‘йади те йо пуггало, со упалаббхати, евам̣ санте йо йо упалаббхати, со со пуггалоти а̄паджджати, ким̣ сампат̣иччхаси ета’’нти? тато пуггалава̄дӣ йасма̄ пуггаласса упалаббхатам̣ иччхати, на упалаббхама̄на̄нампи рӯпа̄дӣнам̣ пуггалабха̄вам̣, тасма̄ пуггало упалаббхати, упалаббхати ке хи чи пуггало ке хи чи на пуггалотиа̄дима̄ха. тассаттхо – мама пуггало аттхи пуггалоти саттху вачанато упалаббхати. йо пана упалаббхати, на со саббо пуггало, атха кхо ке хи чи пуггало ке хи чи на пуггалоти. таттха ко-ка̄раттхе ке-ка̄ро, хи-ка̄ро ча нипа̄таматто. кочи пуггало, кочи на пуггалоти айам̣ панеттха аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – пуггалопи хи рӯпа̄дӣсупи йо кочи дхаммо упалаббхатийева, таттха пуггалова пуггало. рӯпа̄дӣсу пана кочипи на пуггалоти. тато там̣ сакава̄дӣ а̄ха – пуггало ке хи чи упалаббхати ке хи чи на упалаббхатӣти. тассаттхо – пуггало упалаббхатӣти пададвайасса аттхато екатте йади упалаббхатӣти анун̃н̃а̄то дхаммо пуггалато анан̃н̃опи кочи пуггало кочи на пуггало, пуггалопи те кочи упалаббхати, кочи на упалаббхатӣти а̄паджджати, ким̣ сампат̣иччхаси етанти? со пуггаласса анупаладдхим̣ аниччханто на хеванти пат̣иккхипати. ито парам̣ ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нтиа̄ди саббам̣ сан̇кхиттам̣. виттха̄рато пана ведитаббам̣. пуггало саччикат̣т̣хотиа̄дӣсупи есева найо. сабба̄ни хета̄ни упалаббхативевачана̄нева, апича йасма̄ ‘‘пуггало упалаббхатисаччикат̣т̣хапараматтхена̄’’ти айам̣ пуггалава̄дино пат̣ин̃н̃а̄, тасма̄сса йатхева пуггало упалаббхатӣти ладдхи, евамевам̣ пуггало саччикат̣т̣хотипи а̄паджджати. йа̄ панасса пуггало аттхӣти ладдхи, тасса̄ виджджама̄нотивевачанамева, тасма̄ сабба̄нипета̄ни вачана̄ни содхита̄ни.
60. таттха йам̣ аваса̄не ‘‘пуггало аттхи, аттхи на саббо пуггало’’тиа̄ди вуттам̣, татра̄йамадхиппа̄йо – йан̃хетам̣ парава̄дина̄ ‘‘пуггало аттхи, аттхи кехичи пуггало, кехичи на пуггало’’ти вуттам̣, там̣ йасма̄ аттхато пуггало аттхи, аттхи на саббо пуггалоти еттакам̣ хоти, тасма̄ нам̣ сакава̄дӣ сампат̣иччха̄петва̄ ида̄ни нам̣ евам̣ ануйун̃джати. тайа̄ хи ‘‘аттхи пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти вачанаматтам̣ нисса̄йа ‘‘пуггало аттхӣ’’ти ладдхи гахита̄, йатха̄ ча бхагавата̄ етам̣ вуттам̣, татха̄ ‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассу, могхара̄джа̄, сада̄ сато’’тиа̄дина̄ (су. ни. 1125) найена ‘‘наттхӣ’’типи вуттам̣, тасма̄ йатхева те ‘‘пуггало аттхи, аттхи на саббо пуггало’’ти ладдхи, татха̄ пуггало наттхи, наттхи на саббо пуггалотипи а̄паджджати, ким̣ етам̣ сампат̣иччхасӣти? атха нам̣ асампат̣иччханто на хева̄ти пат̣иккхипати. сесаметтха ниггаха̄дивидха̄нам̣ вуттанайенева ведитаббанти.
вачанасодханаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.