১. পচ্চযচতুক্কৱণ্ণনা
পচ্চযসহিতপচ্চযুপ্পন্নানি অঙ্গভাৱেন ৱুত্তানি, ন কেৱলং পচ্চযা. তস্মা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি এত্থ ন ছট্ঠাযতনস্স অঙ্গতা. তেন ৱুত্তং ‘‘ন, তস্স অনঙ্গত্তা’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি পচ্চযসহিতস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স অঙ্গভাৱতো. তীসু পকাৰেসূতি ‘‘পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেনা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২৪৩) অট্ঠকথাযং ৱুত্তেসু তীসুপি পকাৰেসু. পচ্চযৱিসেসাদীতি এত্থ নামং, ছট্ঠাযতনঞ্চ পচ্চযৱিসেসো. আদি-সদ্দেন যোনিৱিসেসো, আযতনানং অপাৰিপূৰিপাৰিপূৰিভৱৱিসেসো চ গহিতো. তে হি দুতিযৱাৰাদীনং নানত্তকৰা. অত্থৱিসেসেনাতি যদিপি অঞ্ঞত্থ ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি সড়াযতনপচ্চযো ৱুত্তো, তথাপি সহজাতাদিনামসন্নিস্সযেন পৱত্তনতো নামমত্তপচ্চযাপি সো হোতীতি পটিচ্চসমুপ্পাদস্স নানানযৱিচিত্ততানুমিতস্স গম্ভীৰভাৱস্স ৱিভাৱনসঙ্খাতেন, অনৱসেসনামপচ্চযদস্সনসঙ্খাতেন চ অত্থৱিসেসেন. তথা হি ‘‘যেহি, আনন্দ, আকাৰেহি যেহি লিঙ্গেহি যেহি নিমিত্তেহি যেহি উদ্দেসেহি নামকাযস্স পঞ্ঞত্তি হোতি, তেসু আকাৰেসু…পে… উদ্দেসেসু অসতি অপি নু খো ৰূপকাযে অধিৱচনসম্ফস্সো পঞ্ঞাযেথা’’তি (দী. নি. ২.১১৪) ফস্সস্স নামপচ্চযতাৱিভাৱনৱসেন মহানিদানদেসনা পৱত্তা. তথা ‘‘নামৰূপপচ্চযা ফস্সোতি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৭) ‘‘নামৰূপপচ্চযা’’তি ৱদন্তেন ‘‘নামপচ্চযা’’তিপি ৱুত্তমেৱ হোতীতি.
ৱাৰচতুক্কে ‘‘সঙ্খাৰো’’তি ৱুত্তং, সোকাদযো ন ৱুত্তা, পুৰিমস্মিং ৱাৰদ্ৱযে ৰূপং ন ৱুত্তং, ৱাৰত্তযে সড়াযতনং ন ৱুত্তন্তি যোজেতব্বং.
সব্ব…পে… ৰণতোতি সব্বস্স ৱিঞ্ঞাণস্স পৱত্তিট্ঠানভূতসব্বভৱসাধাৰণতো, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱা পৱত্তিট্ঠানভূতসব্বভৱসাধাৰণতো. সমানং ফলং সমানো পচ্চযো সহজাতাদিপচ্চযেহি উপকত্তব্বতো, উপকাৰকতো চ. তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স. ৱিঞ্ঞাণাহৰণন্তি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণনিব্বত্তনং. অস্স ৱিঞ্ঞাণস্স.
গতিসূচকোতি হি-সদ্দং লোকে গতিঅত্থং ৱদন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘ৱিগত’’ন্তি এত্থ ৱি-সদ্দো পটিসেধদীপকোতি দ্ৱে পটিসেধা পকতিং ঞাপেন্তীতি আহ ‘‘ৱিগততানিৱাৰণৱসেন গতি এৱ হোতী’’তি.
তিধা চতুধা পঞ্চধা ৱাতি এত্থ সঞ্ঞামনসিকাৰাদযো সহজাতনিস্সযঅত্থিপচ্চযৱসেন তিধা, ফস্সচেতনাদযো তেসঞ্চেৱ আহাৰাদীনঞ্চ ৱসেন চতুধা, ৱেদনাৱিতক্কাদযো তেসঞ্চেৱ ঝানিন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ ৱসেন পঞ্চধা. যথা সমাধি, এৱং ৱীৰিযম্পি দট্ঠব্বং. তম্পি হি অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেহি ছধা পচ্চযো হোতি.
‘‘ৱচনৱসেনা’’তি ইমিনা ইমস্মিং চতুক্কে সহজাতপচ্চযং ধুৰং কত্ৱা দেসনা পৱত্তাতি তেসং অধিপ্পাযোতি দস্সেতি. অত্থোতি পচ্চযধম্মো. কত্থচীতি কিস্মিঞ্চি ৱাৰে অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স যথাসকেহি পচ্চযো ন ন হোতি. ‘‘অত্থতো’’তি চ পাঠো. ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তিআদি ন ৱত্তব্বং সিযা, ৱুত্তঞ্চ তং. তস্মা সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ পঠমচতুক্কো ৱুত্তোতি ন গহেতব্বন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ন চ তং ন ৱুত্ত’’ন্তিআদি. ইমস্স চ ‘‘ভৱপচ্চযা জাতীতিআদি ন ৱত্তব্বং সিযা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. পচ্চযৱচনমেৱাতি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তিআদীসু ৱুত্তপচ্চযৱচনমেৱ চ. তেসন্তি তেসং আচৰিযানং. অযোজেত্ৱা ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. কথং পন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘সামঞ্ঞেন…পে… সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. এত্থ চ ‘‘সহজাতসূচক’’ন্তিআদিনা যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স ৱচনতো অসিদ্ধিমাহ, ‘‘সহজাততো’’তিআদিনা পন অত্থাপত্তিতো. অসম্ভৱে হি অঞ্ঞস্স অত্থতো সিজ্ঝেয্য ৱচনতো ৱা অত্থতো ৱা অধিপ্পেতত্থসাধনাতি.
অঞ্ঞত্থাতি অঞ্ঞস্মিং সুত্তে. অতীতদ্ধং নিদ্ধাৰেত্ৱা পচ্চুপ্পন্নানাগতেহি সদ্ধিং অদ্ধত্তযদস্সনত্থং. তংদেসনাপৰিগ্গহত্থন্তি মহানিদানদেসনাপৰিগ্গহত্থং. সো চ উভিন্নং দেসনানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসন্দনভাৱদস্সনত্থং. এৱং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধভাসিতা দেসনা অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতীতি.
ইমস্সাতি ইমস্স ততিযৱাৰস্স.
অপৰাপেক্খতায, অপৰিকিলিট্ঠুপপত্তিতায, অসুচিঅমক্খিততায কামাৱচৰদেৱানং, সব্বেসঞ্চ ব্ৰহ্মানং তথা উপপজ্জনতো চ ওপপাতিকযোনিযা পধানতা ৱেদিতব্বা. সঙ্গহনিদস্সনৱসেনাতি ওপপাতিকযোনিযা এৱ সংসেদজযোনিযা সঙ্গহস্স নিদস্সনৱসেন উদাহৰণৱসেন. আৰম্মণপচ্চযস্সাপি ফস্সস্স সতিপি পৱত্তিহেতুভাৱে সো পন সহজাতাদিপচ্চযভূতস্স অজ্ঝত্তিকস্স ছট্ঠাযতনস্স ৱিয ন সাতিসযোতি ৱুত্তং ‘‘আৰম্মণপচ্চযো চেত্থ পৱত্তকো ন হোতী’’তি.
কেসঞ্চীতি পৰিপুণ্ণাযতনানং গব্ভসেয্যকানং. ‘‘পচ্ছিম…পে… সদা সম্ভৱতী’’তি ইদং গব্ভসেয্যকানং ৱিয ইতৰযোনিকানং কমেন আযতনুপ্পত্তি নত্থীতি ৱুত্তং. তথা চাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সহুপ্পত্তিদীপনতো’’তি.
পচ্চযচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.