নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
ৱিভঙ্গ-মূলটীকা
১. খন্ধৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
চতুসচ্চদসোতি চত্তাৰি সচ্চানি সমাহটানি চতুসচ্চং, চতুসচ্চং পস্সীতি চতুসচ্চদসো. সতিপি সাৱকানং পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ চতুসচ্চদস্সনভাৱে অনঞ্ঞপুব্বকত্তা ভগৱতো চতুসচ্চদস্সনস্স তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতায দসবলেসু চ ৱসীভাৱস্স পত্তিতো পৰসন্তানেসু চ পসাৰিতভাৱেন সুপাকটত্তা ভগৱাৱ ৱিসেসেন ‘‘চতুসচ্চদসো’’তি থোমনং অৰহতীতি. নাথতীতি নাথো, ৱেনেয্যানং হিতসুখং আসীসতি পত্থেতি, পৰসন্তানগতং ৱা কিলেসব্যসনং উপতাপেতি, ‘‘সাধু, ভিক্খৱে, ভিক্খু কালেন কালং অত্তসম্পত্তিং পচ্চৱেক্খিতা’’তিআদিনা (অ. নি. ৮.৭) ৱা তং তং হিতপটিপত্তিং যাচতীতি অত্থো. পৰমেন চিত্তিস্সৰিযেন সমন্নাগতো, সব্বসত্তে ৱা গুণেহি ঈসতি অভিভৱতীতি পৰমিস্সৰো ভগৱা ‘‘নাথো’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘সদ্ধম্মে গাৰৱং কত্ৱা কৰিস্সামী’’তি সোতব্বভাৱে কাৰণং ৱত্ৱা পুন সৱনে নিযোজেন্তো আহ ‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি. ‘‘পোৰাণট্ঠকথানযং ৱিগাহিত্ৱা কৰিস্সামী’’তি ৱা এতেন সক্কচ্চসৱনে চ কাৰণং ৱত্ৱা তত্থ নিযোজেন্তো আহ ‘‘সদ্ধম্মে গাৰৱং কত্ৱা তং সুণাথা’’তি.
এত্থ চ ‘‘চতুসচ্চদসো’’তি ৱচনং থোমনমেৱ চতুপ্পভেদায দেসনায সমানগণনদস্সনগুণেন, ‘‘অট্ঠাৰসহি বুদ্ধধম্মেহি উপেতো’’তি চ অট্ঠাৰসপ্পভেদায দেসনায সমানগণনগুণেহীতি দট্ঠব্বং. যথাৱুত্তেন ৱা নিৰতিসযেন চতুসচ্চদস্সনেন ভগৱা চতুধা ধম্মসঙ্গণিং দেসেতুং সমত্থো অহোসি, অট্ঠাৰসবুদ্ধধম্মসমন্নাগমেন অট্ঠাৰসধা ৱিভঙ্গন্তি যথাৱুত্তদেসনাসমত্থতাসম্পাদকগুণনিদস্সনমেতং ‘‘চতুসচ্চদসো উপেতো বুদ্ধধম্মেহি অট্ঠাৰসহী’’তি. তেন যথাৱুত্তায দেসনায সব্বঞ্ঞুভাসিতত্তা অৱিপৰীততং দস্সেন্তো তত্থ সত্তে উগ্গহাদীসু নিযোজেতি, নিট্ঠানগমনঞ্চ অত্তনো ৱাযামং দস্সেন্তো অট্ঠকথাসৱনে চ আদৰং উপ্পাদযতি, যথাৱুত্তগুণৰহিতেন অসব্বঞ্ঞুনা দেসেতুং অসক্কুণেয্যতং ধম্মসঙ্গণীৱিভঙ্গপ্পকৰণানং দস্সেন্তো তত্থ তদট্ঠকথায চ সাতিসযং গাৰৱং জনযতি, বুদ্ধাদীনঞ্চ ৰতনানং সম্মাসম্বুদ্ধতাদিগুণে ৱিভাৱেতি.
তত্থ চত্তাৰি সচ্চানি পাকটানেৱ, অট্ঠাৰস পন বুদ্ধধম্মা এৱং ৱেদিতব্বা – ‘‘অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৱতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে…পে… পচ্চুপ্পন্নংসে…পে… ইমেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তং, সব্বং ৱচীকম্মং…পে. … সব্বং মনোকম্মং…পে… ইমেহি ছহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ধম্মদেসনায, নত্থি ৱীৰিযস্স, নত্থি সমাধিস্স, নত্থি পঞ্ঞায, নত্থি ৱিমুত্তিযা হানি. ইমেহি দ্ৱাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো নত্থি দৱা, নত্থি ৰৱা, নত্থি অফুটং, নত্থি ৱেগাযিতত্তং, নত্থি অব্যাৱটমনো, নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খা’’তি.
তত্থ নত্থি দৱাতি খিড্ডাধিপ্পাযেন কিৰিযা নত্থি. নত্থি ৰৱাতি সহসা কিৰিযা নত্থি. নত্থি অফুটন্তি ঞাণেন অফুসিতং নত্থি. নত্থি ৱেগাযিতত্তন্তি তুৰিতকিৰিযা নত্থি. নত্থি অব্যাৱটমনোতি নিৰত্থকো চিত্তসমুদাচাৰো নত্থি. নত্থি অপ্পটিসঙ্খানুপেক্খাতি অঞ্ঞাণুপেক্খা নত্থি. কত্থচি পন ‘‘নত্থি ধম্মদেসনায হানী’’তি অলিখিত্ৱা ‘‘নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ৱীৰিযস্স, নত্থি সত্তিযা’’তি লিখন্তি.
১. ধম্মসঙ্গহে ধম্মে কুসলাদিকে তিকদুকেহি সঙ্গহেত্ৱা তে এৱ ধম্মে সুত্তন্তে খন্ধাদিৱসেন ৱুত্তে ৱিভজিতুং ৱিভঙ্গপ্পকৰণং ৱুত্তং. তত্থ সঙ্খেপেন ৱুত্তানং খন্ধাদীনং ৱিভজনং ৱিভঙ্গো. সো সো ৱিভঙ্গো পকতো অধিকতো যস্সা পাড়িযা, সা ‘‘ৱিভঙ্গপ্পকৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অধিকতোতি চ ৱত্তব্বভাৱেন পৰিগ্গহিতোতি অত্থো. তত্থ ৱিভঙ্গপ্পকৰণস্স আদিভূতে খন্ধৱিভঙ্গে ‘‘পঞ্চক্খন্ধা ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ইদং সুত্তন্তভাজনীযং নাম. ননু ন এত্তকমেৱ সুত্তন্তভাজনীযন্তি? সচ্চং, ইতি-সদ্দেন পন আদি-সদ্দত্থজোতকেন পকাৰত্থজোতকেন ৱা সব্বং সুত্তন্তভাজনীযং সঙ্গহেত্ৱা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি এৱমাদি এৱংপকাৰং ৱা ইদং সুত্তন্তভাজনীযন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা একদেসেন সমুদাযং নিদস্সেতি পব্বতসমুদ্দাদিনিদস্সকো ৱিয. তত্থ নিব্বানৱজ্জানং সব্বধম্মানং সঙ্গাহকত্তা সব্বসঙ্গাহকেহি চ আযতনাদীহি অপ্পকতৰপদত্তা খন্ধানং খন্ধৱিভঙ্গো আদিম্হি ৱুত্তো.
ন ততো হেট্ঠাতি ৰূপাদীনং ৱেদযিতাদিসভাৱত্তাভাৱা যস্মিং সভাৱে অতীতাদযো ৰাসী কত্ৱা ৱত্তব্বা, তস্স ৰুপ্পনাদিতো অঞ্ঞস্সাভাৱা চ হেট্ঠা গণনেসু সঙ্খতধম্মানং অনিট্ঠানং সাৱসেসভাৱং, ন হেট্ঠা গণনমত্তাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ছট্ঠস্স পন খন্ধস্স অভাৱা ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ. ন হি সৱিভাগধম্মেহি নিস্সটস্স অতীতাদিভাৱৰহিতস্স একস্স নিব্বানস্স ৰাসট্ঠো অত্থীতি. ‘‘ৰাসিম্হী’’তি সদ্দত্থসহিতং খন্ধ-সদ্দস্স ৱিসযং দস্সেতি. ‘‘গুণে পণ্ণত্তিযং ৰুড়্হিয’’ন্তি ৱিসযমেৱ খন্ধ-সদ্দস্স দস্সেতি, ন সদ্দত্থং. লোকিযলোকুত্তৰভেদঞ্হি সীলাদিগুণং নিপ্পদেসেন গহেত্ৱা পৱত্তমানো খন্ধ-সদ্দো সীলাদিগুণৱিসিট্ঠং ৰাসট্ঠং দীপেতীতি. কেচি পন ‘‘গুণট্ঠো এত্থ খন্ধট্ঠো’’তি ৱদন্তি. দাৰুক্খন্ধোতি এত্থ পন ন খন্ধ-সদ্দো পঞ্ঞত্তি-সদ্দস্স অত্থে ৱত্ততি, তাদিসে পন পুথুলাযতে দাৰুম্হি দাৰুক্খন্ধোতি পঞ্ঞত্তি হোতীতি পঞ্ঞত্তিযং নিপততীতি ৱুত্তং. তথা একস্মিম্পি ৱিঞ্ঞাণে পৱত্তো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধ-সদ্দো ন ৰুড়্হী-সদ্দস্স অত্থং ৱদতি, সমুদাযে পন নিৰুড়্হো খন্ধ-সদ্দো তদেকদেসে পৱত্তমানো তায এৱ ৰুড়্হিযা পৱত্ততীতি খন্ধ-সদ্দো ৰুড়্হিযং নিপততীতি ৱুত্তং.
ৰাসিতো গুণতোতি সব্বত্থ নিস্সক্কৱচনং ৱিসযস্সেৱ খন্ধ-সদ্দপ্পৱত্তিযা কাৰণভাৱং সন্ধায কতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ৰাসিতো’’তি ইমমত্থং সদ্দত্থৱসেনপি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হি খন্ধট্ঠো নাম পিণ্ডট্ঠো’’তিআদিমাহ. কোট্ঠাসট্ঠে খন্ধট্ঠে ছট্ঠেনপি খন্ধেন ভৱিতব্বং. নিব্বানম্পি হি ছট্ঠো কোট্ঠাসোতি. তস্মা ‘‘খন্ধট্ঠো নাম ৰাসট্ঠো’’তি যুত্তং. যেসং ৱা অতীতাদিৱসেন ভেদো অত্থি, তেসং ৰুপ্পনাদিলক্খণৱসেন তংতংকোট্ঠাসতা ৱুচ্চতীতি ভেদৰহিতস্স নিব্বানস্স কোট্ঠাসট্ঠেন চ খন্ধভাৱো ন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
এত্তাৱতাতি উদ্দেসমত্তেনাতি অত্থো. চত্তাৰো চ মহাভূতা…পে… ৰূপন্তি এৱং ৱিভত্তো. কত্থাতি চে? একাদসসু ওকাসেসু. ইতি-সদ্দেন নিদস্সনত্থেন সব্বো ৱিভজননযো দস্সিতো. ইদঞ্চ ৱিভজনং ওড়াৰিকাদীসু চক্খাযতনন্তিআদিৱিভজনঞ্চ যথাসম্ভৱং একাদসসু ওকাসেসু যোজেতব্বং, এৱং ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপি. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো পন একাদসোকাসেসু পুৰিমে ওকাসপঞ্চকে ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ছৱিঞ্ঞাণকাযৱিসেসেন ৱিভত্তো, ন তত্থ মনোধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ৱিভজনং অত্থি. তং পন দ্ৱযং মনোৱিঞ্ঞাণন্তি ৱুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘মনোধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এৱং পাড়িনযেন পঞ্চসু খন্ধেসু ধম্মপৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱা পুন অঞ্ঞেন পকাৰেন দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. এত্থাতি এতস্মিং খন্ধনিদ্দেসে.
১. ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
২. যং কিঞ্চীতি এত্থ যন্তি সামঞ্ঞেন অনিযমনিদস্সনং, কিঞ্চীতি পকাৰন্তৰভেদং আমসিত্ৱা অনিযমনিদস্সনং. উভযেনপি অতীতং ৱা…পে… সন্তিকে ৱা অপ্পং ৱা বহুং ৱা যাদিসং ৱা তাদিসং ৱা যং কিঞ্চীতি নপুংসকনিদ্দেসাৰহং সব্বং ব্যাপেত্ৱা সঙ্গণ্হাতীতি অঞ্ঞেসুপি নপুংসকনিদ্দেসাৰহেসু পসঙ্গং দিস্ৱা তস্স অধিপ্পেতত্থং অতিচ্চ পৱত্তিতো অতিপ্পসঙ্গস্স নিযমনত্থং ‘‘ৰূপ’’ন্তি আহ. যংকিঞ্চীতি সনিপাতং যং-সদ্দং কিং-সদ্দঞ্চ অনিযমেকত্থদীপনৱসেন একং পদন্তি গহেত্ৱা ‘‘পদদ্ৱযেনপী’’তি ৱুত্তং.
কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথাতি তুম্হেপি ৰূপং ৰূপন্তি ৱদেথ, তং কেন কাৰণেন ৱদেথাতি অত্থো, অথ ৱা কেন কাৰণেন ৰূপং, তং কাৰণং ৱদেথাতি অত্থো. অথেতেসু ভিক্খূসু তুণ্হীভূতেসু ভগৱা আহ ‘‘ৰুপ্পতীতি খো’’তিআদি.
ভিজ্জতীতি সীতাদিসন্নিপাতে ৱিসদিসসন্তানুপ্পত্তিদস্সনতো পুৰিমসন্তানস্স ভেদং সন্ধাযাহ. ভেদো চ ৱিসদিসতাৱিকাৰাপত্তীতি ভিজ্জতীতি ৱিকাৰং আপজ্জতীতি অত্থো. ৱিকাৰাপত্তি চ সীতাদিসন্নিপাতে ৱিসদিসৰূপুপ্পত্তিযেৱ. অৰূপক্খন্ধানং পন অতিলহুপৰিৱত্তিতো যথা ৰূপধম্মানং ঠিতিক্খণে সীতাদীহি সমাগমো হোতি, যেন তত্থ উতুনো ঠিতিপ্পত্তস্স পুৰিমসদিসসন্তানুপ্পাদনসমত্থতা ন হোতি আহাৰাদিকস্স ৱা, এৱং অঞ্ঞেহি সমাগমো নত্থি. সঙ্ঘট্টনেন চ ৱিকাৰাপত্তিযং ৰুপ্পন-সদ্দো নিৰুড়্হো, তস্মা অৰূপধম্মানং সঙ্ঘট্টনৱিৰহিতত্তা ৰূপধম্মানং ৱিয পাকটস্স ৱিকাৰস্স অভাৱতো চ ‘‘ৰুপ্পন্তী’’তি ‘‘ৰুপ্পনলক্খণা’’তি চ ন ৱুচ্চন্তি. জিঘচ্ছাপিপাসাহি ৰুপ্পনঞ্চ উদৰগ্গিসন্নিপাতেন হোতীতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ কুপ্পতীতি এতেন কত্তুঅত্থে ৰূপপদসিদ্ধিং দস্সেতি, ঘট্টীযতি পীড়ীযতীতি এতেহি কম্মত্থে. কোপাদিকিৰিযাযেৱ হি ৰুপ্পনকিৰিযাতি. সো পন কত্তুভূতো কম্মভূতো চ অত্থো ভিজ্জমানো হোতীতি ইমস্সত্থস্স দস্সনত্থং ‘‘ভিজ্জতীতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা ৰুপ্পতীতি ৰূপন্তি কম্মকত্তুত্থে ৰূপপদসিদ্ধি ৱুত্তা. ৱিকাৰো হি ৰুপ্পনন্তি. তেনেৱ ‘‘ভিজ্জতীতি অত্থো’’তি কম্মকত্তুত্থেন ভিজ্জতি-সদ্দেন অত্থং দস্সেতি. যং পন ৰুপ্পতি ভিজ্জতি, তং যস্মা কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়ীযতি, তস্মা এতেহি চ পদেহি পদত্থো পাকটো কতোতি. ‘‘কেনট্ঠেনা’’তি পুচ্ছাসভাগৱসেন ‘‘ৰুপ্পনট্ঠেনা’’তি ৱুত্তং. ন কেৱলং সদ্দত্থোযেৱ ৰুপ্পনং, তস্স পনত্থস্স লক্খণঞ্চ হোতীতি অত্থলক্খণৱসেন ‘‘ৰুপ্পনলক্খণেন ৰূপন্তিপি ৱত্তুং ৱট্টতী’’তি আহ.
ছিজ্জিত্ৱাতি মুচ্ছাপত্তিযা মুচ্চিত্ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গানং ছেদনৱসেন ৱা ছিজ্জিত্ৱা. অচ্চন্তখাৰেন সীতোদকেনাতি অতিসীতভাৱমেৱ সন্ধায অচ্চন্তখাৰতা ৱুত্তা সিযা. ন হি তং কপ্পসণ্ঠানং উদকং সম্পত্তিকৰং পথৱীসন্ধাৰকং কপ্পৱিনাসউদকং ৱিয খাৰং ভৱিতুং অৰহতি. তথা হি সতি পথৱী ৱিলীযেয্যাতি. অৱীচিমহানিৰযেতি সউস্সদং অৱীচিনিৰযং ৱুত্তং. তেনেৱ ‘‘তত্থ হী’’তিআদি ৱুত্তং. পেত্তি…পে… ন হোন্তীতি এৱংৱিধাপি সত্তা অত্থীতি অধিপ্পাযো এৱংৱিধাযেৱ হোন্তীতি নিযমাভাৱতো. এৱং কালকঞ্জিকাদীসুপীতি. সৰন্তা গচ্ছন্তীতি সৰীসপ-সদ্দস্স অত্থং ৱদতি.
অভিসঞ্ঞূহিত্ৱাতি এত্থ সমূহং কত্ৱাতিপি অত্থো. এতেন সব্বং ৰূপং…পে… দস্সিতং হোতীতি এতেন ৰূপক্খন্ধ-সদ্দস্স সমানাধিকৰণসমাসভাৱং দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘ন হি ৰূপতো…পে… অত্থী’’তি.
৩. পক্খিপিত্ৱাতি এত্থ একাদসোকাসেসু ৰূপং পক্খিপিত্ৱাতি অত্থো. ন হি তত্থ মাতিকংযেৱ পক্খিপিত্ৱা মাতিকা ঠপিতা, অথ খো পকৰণপ্পত্তং ৰূপন্তি.
অপৰো নযো…পে… এত্থেৱ গণনং গতন্তি এতেন অতীতংসেনাতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনন্তি দস্সেতি. যেন পকাৰেন গণনং গতং, তং দস্সেতুং ‘‘চত্তাৰো চ মহাভূতা’’তিআদি ৱুত্তন্তি ইমস্মিং অত্থে সতি মহাভূতুপাদাযৰূপভাৱো অতীতকোট্ঠাসে গণনস্স কাৰণন্তি আপজ্জতি. ন হি অতীতংসানং ৱেদনাদীনং নিৱত্তনত্থং ইদং ৱচনং ‘‘যং ৰূপ’’ন্তি এতেনেৱ তেসং নিৱত্তিতত্তা, নাপি ৰূপস্স অঞ্ঞপ্পকাৰনিৱত্তনত্থং সব্বপ্পকাৰস্স তত্থ গণিতত্তা, ন চ অনাগতপচ্চুপ্পন্নাকাৰনিৱত্তনত্থং অতীতংসৱচনেন তংনিৱত্তনতোতি. অথ পন যং অতীতংসেন গণিতং, তং চত্তাৰো চ…পে… ৰূপন্তি এৱং গণিতন্তি অযমত্থো অধিপ্পেতো, এৱং সতি গণনন্তৰদস্সনং ইদং সিযা, ন অতীতংসেন গণিতপ্পকাৰদস্সনং, তংদস্সনে পন সতি ভূতুপাদাযৰূপপ্পকাৰেন অতীতংসে গণিতং তংসভাৱত্তাতি আপন্নমেৱ হোতি, ন চ এৱংসভাৱতা অতীতংসে গণিততায কাৰণং ভৱিতুং অৰহতি এৱংসভাৱস্সেৱ পচ্চুপ্পন্নানাগতেসু গণিতত্তা সুখাদিসভাৱস্স চ অতীতংসে গণিতত্তা, তস্মা পুৰিমনযো এৱ যুত্তো. অজ্ঝত্তবহিদ্ধানিদ্দেসেসুপি তাদিসো এৱত্থো লব্ভতীতি.
সুত্তন্তপৰিযাযতোতি পৰিযাযদেসনত্তা সুত্তস্স ৱুত্তং. অভিধম্মনিদ্দেসতোতি নিপ্পৰিযাযদেসনত্তা অভিধম্মস্স নিচ্ছযেন দেসো নিদ্দেসোতি কত্ৱা ৱুত্তং. কিঞ্চাপীতিআদীসু অযমধিপ্পাযো – সুত্তন্তভাজনীযত্তা যথা ‘‘অতীতং নন্ৱাগমেয্যা’’তিআদীসু অদ্ধানৱসেন অতীতাদিভাৱোৱ ৱুত্তো, তথা ইধাপি নিদ্দিসিতব্বো (ম. নি. ৩.২৭২, ২৭৫; অপ. থেৰ ২.৫৫.২৪৪) সিযা. এৱং সন্তেপি সুত্তন্তভাজনীযম্পি অভিধম্মদেসনাযেৱ সুত্তন্তে ৱুত্তধম্মে ৱিচিনিত্ৱা ৱিভজনৱসেন পৱত্তাতি অভিধম্মনিদ্দেসেনেৱ অতীতাদিভাৱো নিদ্দিট্ঠোতি.
অদ্ধাসন্ততিসমযখণৱসেনাতি এত্থ চুতিপটিসন্ধিপৰিচ্ছিন্নে কালে অদ্ধা-সদ্দো ৱত্ততীতি ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিসুত্তৱসেন (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, অদ্ধা. কতমে তযো? অতীতো অদ্ধা, অনাগতো অদ্ধা, পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা’’তি (ইতিৱু. ৬৩; দী. নি. ৩.৩০৫) এত্থ পন পৰমত্থতো পৰিচ্ছিজ্জমানো অদ্ধা নিৰুত্তিপথসুত্তৱসেন (সং. নি. ৩.৬২) খণপৰিচ্ছিন্নো যুত্তো. তত্থ হি ‘‘যং, ভিক্খৱে, ৰূপং জাতং পাতুভূতং, ‘অত্থী’তি তস্স সঙ্খা’’তি (সং. নি. ৩.৬২) ৱিজ্জমানস্স পচ্চুপ্পন্নতা ততো পুব্বে পচ্ছা চ অতীতানাগততা ৱুত্তাতি. যেভুয্যেন পন চুতিপটিসন্ধিপৰিচ্ছিন্নো (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৱু. ৬৩) সুত্তেসু অতীতাদিকো অদ্ধা ৱুত্তোতি সো এৱ ইধাপি ‘‘অদ্ধাৱসেনা’’তি ৱুত্তো. সীতং সীতস্স সভাগো, তথা উণ্হং উণ্হস্স. যং পন সীতং উণ্হং ৱা সৰীৰে সন্নিপতিতং সন্তানৱসেন পৱত্তমানং অনূনং অনধিকং একাকাৰং, তং একো উতূতি ৱুচ্চতি. সভাগউতুনো অনেকন্তসভাৱতো একগহণং কতং, এৱং আহাৰেপি. একৱীথিএকজৱনসমুট্ঠানন্তি পঞ্চছট্ঠদ্ৱাৰৱসেন ৱুত্তং. সন্ততিসমযকথা ৱিপস্সকানং উপকাৰত্থায অট্ঠকথাসু কথিতা.
নিট্ঠিতহেতুপচ্চযকিচ্চং, নিট্ঠিতহেতুকিচ্চমনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চং, উভযকিচ্চমসম্পত্তং, সকিচ্চক্খণে পচ্চুপ্পন্নং. জনকো হেতু, উপত্থম্ভকো পচ্চযো, তেসং উপ্পাদনং উপত্থম্ভনঞ্চ কিচ্চং. যথা বীজস্স অঙ্কুৰুপ্পাদনং পথৱীআদীনঞ্চ তদুপত্থম্ভনং কম্মস্স কটত্তাৰূপৱিপাকুপ্পাদনং আহাৰাদীনং তদুপত্থম্ভনং, এৱং একেকস্স কলাপস্স চিত্তুপ্পাদস্স চ জনকানং কম্মানন্তৰাদিপচ্চযভূতানং উপত্থম্ভকানঞ্চ সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতানং কিচ্চং যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. তত্থ উপ্পাদক্খণে হেতুকিচ্চং দট্ঠব্বং, তীসুপি খণেসু পচ্চযকিচ্চং. পথৱীআদীনং সন্ধাৰণাদিকং ফস্সাদীনং ফুসনাদিকঞ্চ অত্তনো অত্তনো কিচ্চং সকিচ্চং, তস্স কৰণক্খণো সকিচ্চক্খণো. সহ ৱা কিচ্চেন সকিচ্চং, যস্মিং খণে সকিচ্চং ৰূপং ৱা অৰূপং ৱা হোতি, সো সকিচ্চক্খণো, তস্মিং খণে পচ্চুপ্পন্নং.
৬. এত্তকমেৱাতি ‘‘তেসং তেস’’ন্তি ইমিনা আমেডিতৱচনেন অভিব্যাপনত্থেন ৱুত্তত্থমেৱ. ‘‘অপৰস্স অপৰস্সা’’তি দীপনং অপৰদীপনং. পৰিযেসতূতি এতেন পৰিযেসনায অনিট্ঠনামনিৱত্তনস্স অকাৰণভাৱং দস্সেতি. কম্মদোসেন হি চিত্তৱিপল্লাসদোসেন চ গূথভক্খপাণাদযো উম্মত্তকাদযো চ পৰিযেসেয্যুং দিট্ঠিৱিপল্লাসেন চ যোনকাদযো ন আৰম্মণস্স পৰিযেসিতব্বসভাৱত্তা, অপৰিযেসিতব্বসভাৱত্তা পন এতস্স অনিট্ঠমিচ্চেৱ নামন্তি অত্থো.
সম্পত্তিৱিৰহতোতি ৰূপাদীনং দেৱমনুস্সসম্পত্তিভৱে কুসলকম্মফলতা সমিদ্ধসোভনতা চ সম্পত্তি, তব্বিৰহতোতি অত্থো. ততো এৱ তং ন পৰিযেসিতব্বন্তি. সোভনানি চ কানিচি হত্থিৰূপাদীনি অকুসলকম্মনিব্বত্তানি ন তেসংযেৱ হত্থিআদীনং সুখস্স হেতুভাৱং গচ্ছন্তীতি তেসং সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘অকন্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তস্স তস্সেৱ হি সত্তস্স অত্তনা কতেন কুসলেন নিব্বত্তং সুখস্স পচ্চযো হোতি, অকুসলেন নিব্বত্তং দুক্খস্স. তস্মা কম্মজানং ইট্ঠানিট্ঠতা কম্মকাৰকসত্তস্স ৱসেন যোজনাৰহা সিযা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কুসলকম্মজং অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি ইদমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘অকুসলকম্মজং ইট্ঠং নাম নত্থী’’তি. তেন অকুসলকম্মজম্পি সোভনং পৰসত্তানং ইট্ঠন্তি অনুঞ্ঞাতং ভৱিস্সতি. কুসলকম্মজং পন সব্বেসং ইট্ঠমেৱাতি ৱদন্তি. তিৰচ্ছানগতানং পন কেসঞ্চি মনুস্সৰূপং অমনাপং, যতো তে দিস্ৱাৱ পলাযন্তি. মনুস্সা চ দেৱতাৰূপং দিস্ৱা ভাযন্তি, তেসম্পি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং তং ৰূপং আৰব্ভ কুসলৱিপাকং উপ্পজ্জতি, তাদিসস্স পন পুঞ্ঞস্স অভাৱা ন তেসং তত্থ অভিৰতি হোতীতি অধিপ্পাযো. কুসলকম্মজস্স পন অনিট্ঠস্সাভাৱো ৱিয অকুসলকম্মজস্স সোভনস্স ইট্ঠস্স অভাৱো ৱত্তব্বো. হত্থিআদীনম্পি হি অকুসলকম্মজং মনুস্সানং অকুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণং, কুসলকম্মজং পন পৱত্তে সমুট্ঠিতং কুসলৱিপাকস্স. ইট্ঠাৰম্মণেন পন ৱোমিস্সকত্তা অপ্পকং অকুসলকম্মজং বহুলং অকুসলৱিপাকুপ্পত্তিযা কাৰণং ন ভৱিস্সতীতি সক্কা ৱত্তুন্তি. ৱিপাকং পন কত্থচি ন সক্কা ৱঞ্চেতুন্তি ৱিপাকৱসেন ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণৱৱত্থানং সুট্ঠু ৱুত্তং. তস্মা তং অনুগন্ত্ৱা সব্বত্থ ইট্ঠানিট্ঠতা যোজেতব্বা.
অনিট্ঠা পঞ্চ কামগুণাতি কস্মা ৱুত্তং, ননু ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানি ৰূপানি ইট্ঠানী’’তি (ম. নি. ১.১৬৬; ২.১৫৫; ৩.১৯০; সং. নি. ৫.৩০) এৱমাদিনা ইট্ঠানেৱ ৰূপাদীনি ‘‘কামগুণা’’তি ৱুত্তানীতি? কামগুণসদিসেসু কামগুণৱোহাৰতো, সদিসতা চ ৰূপাদিভাৱোযেৱ, ন ইট্ঠতা. ‘‘অনিট্ঠা’’তি ৱা ৱচনেন অকামগুণতা দস্সিতাতি কামগুণৱিসভাগা ৰূপাদযো ‘‘কামগুণা’’তি ৱুত্তা অসিৱে ‘‘সিৱা’’তি ৱোহাৰো ৱিয. সব্বানি ৱা ইট্ঠানিট্ঠানি ৰূপাদীনি তণ্হাৱত্থুভাৱতো কামগুণাযেৱ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘ৰূপা লোকে পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তিআদি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৱিভ. ২০৩). অতিসযেন পন কামনীযত্তা সুত্তেসু ‘‘কামগুণা’’তি ইট্ঠানি ৰূপাদীনি ৱুত্তানীতি.
দ্ৱীসুপি হীনপণীতপদেসু ‘‘অকুসলকম্মজৱসেন কুসলকম্মজৱসেনা’’তি ৱচনং ‘‘তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি সত্তৱসেন নিযমেত্ৱা ৱিভজিতত্তা, অযঞ্চত্থো ‘‘তেসং তেস’’ন্তি অৱযৱযোগে সামিৱচনং কত্ৱা ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. সত্তসন্তানপৰিযাপন্নেসু কম্মজং ৱিসিট্ঠন্তি ‘‘কম্মজৱসেনা’’তি ৱুত্তং. যদি পন তেহি তেহীতি এতস্মিং অত্থে তেসং তেসন্তি সামিৱচনং, ৱিসযৱিসযীসম্বন্ধে ৱা, ন কম্মজৱসেনেৱ ৰূপাদীনি ৱিভত্তানি, সব্বেসং পন ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৱসেন ৱিভত্তানীতি ৱিঞ্ঞাযন্তি. এত্থ চ পাকটেহি ৰূপাদীহি নযো দস্সিতোতি চক্খাদীসুপি হীনপণীততা যোজেতব্বা.
মনাপপৰিযন্তন্তি মনাপং পৰিযন্তং মৰিযাদাভূতং পঞ্চসু কামগুণেসু ৱদামীতি অত্থো. কিং কাৰণন্তি? যস্মা তে একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা, যস্স যেৱ মনাপা, তস্স তেৱ পৰমা, তস্মা তস্স তস্স অজ্ঝাসযৱসেন কামগুণানং পৰমতা হোতি, ন তেসংযেৱ সভাৱতো.
এৱন্তি ইমস্মিং সুত্তে ৱুত্তনযেন. একস্মিংযেৱ অস্সাদনকুজ্ঝনতো আৰম্মণসভাৱস্সেৱ ইট্ঠানিট্ঠাভাৱতো অনিট্ঠং ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গহণতো চ, ইট্ঠং ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি গহণতো চ ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৱিভত্তং নত্থীতি অত্থো. সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন চাতিআদিনা নিব্বানে ৱিয অঞ্ঞেসু আৰম্মণেসু সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন ইট্ঠানিট্ঠগ্গহণং হোতি. পিত্তুম্মত্তাদীনং খীৰসক্কৰাদীসু দোসুস্সদসমুট্ঠিতসঞ্ঞাৱিপল্লাসৱসেন তিত্তগ্গহণং ৱিযাতি ইমমত্থং সন্ধায মনাপপৰিযন্ততা ৱুত্তাতি দস্সেতি.
ৱিভত্তং অত্থীতি চ ৱৱত্থিতং অত্থীতি অত্থো, অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱিভত্তং পকাসিতন্তি ৱা. তঞ্চ মজ্ঝিমকসত্তস্স ৱসেন ৱৱত্থিতং পকাসিতঞ্চ, অঞ্ঞেসঞ্চ ৱিপল্লাসৱসেন ইদং ইট্ঠং অনিট্ঠঞ্চ হোতীতি অধিপ্পাযো. এৱং ৱৱত্থিতস্স পনিট্ঠানিট্ঠস্স অনিট্ঠং ইট্ঠন্তি চ গহণে ন কেৱলং সঞ্ঞাৱিপল্লাসোৱ কাৰণং, ধাতুক্খোভৱসেন ইন্দ্ৰিযৱিকাৰাপত্তিআদিনা কুসলাকুসলৱিপাকুপ্পত্তিহেতুভাৱোপীতি সক্কা ৱত্তুং. তথা হি সীতুদকং ঘম্মাভিতত্তানং কুসলৱিপাকস্স কাযৱিঞ্ঞাণস্স হেতু হোতি, সীতাভিভূতানং অকুসলৱিপাকস্স. তূলপিচুসম্ফস্সো ৱণে দুক্খো নিৱণে সুখো, মুদুতৰুণহত্থসম্বাহনঞ্চ সুখং উপ্পাদেতি, তেনেৱ হত্থেন পহৰণং দুক্খং, তস্মা ৱিপাকৱসেন আৰম্মণৱৱত্থানং যুত্তং.
কিঞ্চাপীতিআদিনা সতিপি সঞ্ঞাৱিপল্লাসে বুদ্ধৰূপদস্সনাদীসু কুসলৱিপাকস্সেৱ গূথদস্সনাদীসু চ অকুসলৱিপাকস্স উপ্পত্তিং দস্সেন্তো তেন ৱিপাকেন আৰম্মণস্স ইট্ঠানিট্ঠতং দস্সেতি. ৱিজ্জমানেপি সঞ্ঞাৱিপল্লাসে আৰম্মণেন ৱিপাকনিযমদস্সনং আৰম্মণনিযমদস্সনত্থমেৱ কতন্তি.
অপিচ দ্ৱাৰৱসেনপীতিআদিনা দ্ৱাৰন্তৰে দুক্খস্স সুখস্স চ পচ্চযভূতস্স দ্ৱাৰন্তৰে সুখদুক্খৱিপাকুপ্পাদনতো ৱিপাকেন আৰম্মণনিযমদস্সনেন একস্মিংযেৱ চ দ্ৱাৰে সমানস্সেৱ মণিৰতনাদিফোট্ঠব্বস্স সণিকং ফুসনে পোথনে চ সুখদুক্খুপ্পাদনতো ৱিপাকৱসেন ইট্ঠানিট্ঠতা দস্সিতাতি ৱিঞ্ঞাযতি.
হেট্ঠিমনযোতি মজ্ঝিমকসত্তস্স ৱিপাকস্স চ ৱসেন ৱৱত্থিতং আৰম্মণং গহেত্ৱা ‘‘তেসং তেসং সত্তানং উঞ্ঞাত’’ন্তি (ৱিভ. ৬) চ আদিনা ৱুত্তনযো. সম্মুতিমনাপন্তি মজ্ঝিমকসত্তস্স ৱিপাকস্স চ ৱসেন সম্মতং ৱৱত্থিতং মনাপং, তং পন সভাৱেনেৱ ৱৱত্থিতন্তি অভিন্দিতব্বতোৱ ন ভিন্দতীতি অধিপ্পাযো. সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন নেৰযিকাদীহিপি পুগ্গলেহি মনাপন্তি গহিতং পুগ্গলমনাপং ‘‘তং তং ৱা পনা’’তিআদিনা ভিন্দতি. ৱেমানিকপেতৰূপম্পি অকুসলকম্মজত্তা কম্মকাৰণাদিদুক্খৱত্থুভাৱতো চ ‘‘মনুস্সৰূপতো হীন’’ন্তি ৱুত্তং.
৭. ওড়াৰিকৰূপানং ৱত্থাৰম্মণপটিঘাতৱসেন সুপৰিগ্গহিততা, সুখুমানং তথা অভাৱতো দুপ্পৰিগ্গহিততা চ যোজেতব্বা. দুপ্পৰিগ্গহট্ঠেনেৱ লক্খণদুপ্পটিৱিজ্ঝনতা দট্ঠব্বা. দসৱিধন্তি ‘‘দূৰে’’তি অৱুত্তস্স দস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱুত্তম্পি পন ওকাসতো দূৰে হোতিযেৱ.
হেট্ঠিমনযোতি ‘‘ইত্থিন্দ্ৰিযং…পে… ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং সন্তিকে’’তি (ৱিভ. ৭) এৱং লক্খণতো দ্ৱাদসহত্থৱসেন ৱৱত্থিতওকাসতো চ দস্সেত্ৱা নিয্যাতিতনযো. সো লক্খণোকাসৱসেন দূৰসন্তিকেন সহ গহেত্ৱা নিয্যাতিতত্তা ভিন্দমানো মিস্সকং কৰোন্তো গতো. অথ ৱা ভিন্দমানোতি সৰূপদস্সনেন লক্খণতো যেৱাপনকেন ওকাসতোতি এৱং লক্খণতো ওকাসতো চ ৱিসুং কৰোন্তো গতোতি অত্থো. অথ ৱা লক্খণতো সন্তিকদূৰানং ওকাসতো দূৰসন্তিকভাৱকৰণেন সন্তিকভাৱং ভিন্দিত্ৱা দূৰভাৱং, দূৰভাৱঞ্চ ভিন্দিত্ৱা সন্তিকভাৱং কৰোন্তো পৱত্তোতি ‘‘ভিন্দমানো গতো’’তি ৱুত্তং. ইধ পনাতি ‘‘তং তং ৱা পন ৰূপং উপাদায উপাদাযা’’তি ইধ পুৰিমনযেন লক্খণতো দূৰং ওকাসতো সন্তিকভাৱকৰণেন ন ভিন্দতি ভগৱা, ন চ ওকাসদূৰতো ৱিসুং কৰণেন, নাপি ওকাসদূৰেন ৱোমিস্সককৰণেনাতি অত্থো. কিং পন কৰোতীতি? ওকাসতো দূৰমেৱ ভিন্দতি. এত্থ পন ন পুব্বে ৱুত্তনযেন তিধা অত্থো দট্ঠব্বো. ন হি ওকাসতো দূৰং লক্খণতো সন্তিকং কৰোতি, লক্খণতো ৱা ৱিসুং তেন ৱা ৱোমিস্সকন্তি. ওকাসতো দূৰস্স পন ওকাসতোৱ সন্তিকভাৱকৰণং ইধ ‘‘ভেদন’’ন্তি ৱেদিতব্বং. ইধ পন ন লক্খণতো দূৰং ভিন্দতীতি এত্থাপি ৱা ন পুব্বে ৱুত্তনযেন তিধা ভেদস্স অকৰণং ৱুত্তং, লক্খণতো সন্তিকদূৰানং পন লক্খণতো উপাদাযুপাদায দূৰসন্তিকভাৱো নত্থীতি লক্খণতো দূৰস্স লক্খণতোৱ সন্তিকভাৱাকৰণং লক্খণতো দূৰস্স অভেদনন্তি দট্ঠব্বং. পুৰিমনযো ৱিয অযং নযো ন হোতীতি এত্তকমেৱ হি এত্থ দস্সেতীতি ভিন্দমানোতি এত্থ চ অঞ্ঞথা ভেদনং ৱুত্তং, ভেদনং ইধ চ অঞ্ঞথা ৱুত্তন্তি.
ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
৮. চক্খাদযো পসাদা ওড়াৰিকমনোমযত্তভাৱপৰিযাপন্না কাযৱোহাৰং অৰহন্তীতি তব্বত্থুকা অদুক্খমসুখা ‘‘কাযিকা’’তি পৰিযাযেন ৱুত্তা, ন কাযপসাদৱত্থুকত্তা. ন হি চক্খাদযো কাযপসাদা হোন্তীতি. সন্ততিৱসেন খণাদিৱসেন চাতি এত্থ অদ্ধাসমযৱসেন অতীতাদিভাৱস্স অৱচনং সুখাদিৱসেন ভিন্নায অতীতাদিভাৱৱচনতো. ন হি সুখাযেৱ অদ্ধাৱসেন সমযৱসেন চ অতীতাদিকা হোতি, তথা দুক্খা অদুক্খমসুখা চ কাযিকচেতসিকাদিভাৱেন ভিন্না. তেন ৱেদনাসমুদযো অদ্ধাসমযৱসেন অতীতাদিভাৱেন ৱত্তব্বতং অৰহতি সমুদাযস্স তেহি পৰিচ্ছিন্দিতব্বত্তা, ৱেদনেকদেসা পন এত্থ গহিতাতি তে সন্ততিখণেহি পৰিচ্ছেদং অৰহন্তি তত্থ তথাপৰিচ্ছিন্দিতব্বানং গহিতত্তাতি. একসন্ততিযং পন সুখাদিঅনেকভেদসব্ভাৱেন তেসু যো ভেদো পৰিচ্ছিন্দিতব্বভাৱেন গহিতো, তস্স একপ্পকাৰস্স পাকটস্স পৰিচ্ছেদিকা তংসহিতদ্ৱাৰালম্বনপ্পৱত্তা, অৱিচ্ছেদেন তদুপ্পাদকেকৱিধৱিসযসমাযোগপ্পৱত্তা চ সন্ততি ভৱিতুং অৰহতীতি তস্স ভেদন্তৰং অনামসিত্ৱা পৰিচ্ছেদকভাৱেন গহণং কতং. লহুপৰিৱত্তিনো ৱা ধম্মা পৰিৱত্তনেনেৱ পৰিচ্ছেদং অৰহন্তীতি সন্ততিখণৱসেন পৰিচ্ছেদো ৱুত্তো. পুব্বন্তাপৰন্তমজ্ঝগতাতি এতেন হেতুপচ্চযকিচ্চৱসেন ৱুত্তনযং দস্সেতি.
১১. কিলেসগ্গিসম্পযোগতো সদৰথা. এতেন সভাৱতো ওড়াৰিকতং দস্সেতি, দুক্খৱিপাকট্ঠেনাতি এতেন ওড়াৰিকৱিপাকনিপ্ফাদনেন কিচ্চতো. কম্মৱেগক্খিত্তা কম্মপটিবদ্ধভূতা চ কাযকম্মাদিব্যাপাৰৱিৰহতো নিৰুস্সাহা ৱিপাকা, সউস্সাহা চ কিৰিযা অৱিপাকা. সৱিপাকা চ সগব্ভা ৱিয ওড়াৰিকাতি তব্বিপক্খতো অৱিপাকা সুখুমাতি ৱুত্তা.
অসাতট্ঠেনাতি অমধুৰট্ঠেন. তেন সাতপটিপক্খং অনিট্ঠসভাৱং দস্সেতি. দুক্খট্ঠেনাতি দুক্খমট্ঠেন. তেন দুক্খানং সন্তাপনকিচ্চং দস্সেতি. ‘‘যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮; সং. নি. ৪.২৬৭) ৱচনতো অদুক্খমসুখা ফৰণসভাৱৱিৰহতো অসন্তানং কামৰাগপটিঘানুসযানং অনুসযনস্স অট্ঠানত্তা সন্তা, সুখে নিকন্তিং পৰিযাদায অধিগন্তব্বত্তা পধানভাৱং নীতাতি পণীতাতি. তথা অনধিগন্তব্বা চ কামাৱচৰজাতিআদিসঙ্কৰং অকত্ৱা সমানজাতিযং ঞাণসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তাদিকে সমানভেদে সুখতো পণীতাতি যোজেতব্বা. উপব্ৰূহিতানং ধাতূনং পচ্চযভাৱেন সুখা খোভেতি ৱিবাধিতানং পচ্চযভাৱেন দুক্খা চ. উভযম্পি কাযং ব্যাপেন্তং ৱিয উপ্পজ্জতীতি ফৰতি. মদযমানন্তি মদং কৰোন্তং. ছাদযমানন্তি ইচ্ছং উপ্পাদেন্তং, অৱত্থৰমানং ৱা. ঘম্মাভিতত্তস্স সীতোদকঘটেন আসিত্তস্স যথা কাযো উপব্ৰূহিতো হোতি, এৱং সুখসমঙ্গিনোপীতি কত্ৱা ‘‘আসিঞ্চমানং ৱিযা’’তি ৱুত্তং. একত্তনিমিত্তেযেৱাতি পথৱীকসিণাদিকে একসভাৱে এৱ নিমিত্তে. চৰতীতি নানাৱজ্জনে জৱনে ৱেদনা ৱিয ৱিপ্ফন্দনৰহিতত্তা সুখুমা.
অধিপ্পাযে অকুসলতায অকোৱিদো. কুসলত্তিকে…পে… আগতত্তাতি ‘‘কুসলাকুসলা ৱেদনা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা ৱেদনা সুখুমা’’তি এৱং আগতত্তা. ভূমন্তৰভেদে দস্সেতুং ‘‘যম্পী’’তিআদি আৰদ্ধং. ইমিনা নীহাৰেনাতি এতেন ‘‘কামাৱচৰসুখতো কামাৱচৰুপেক্খা সুখুমা’’তিআদিনা সভাৱাদিভেদেন চ ওড়াৰিকসুখুমভাৱং তত্ৰ তত্ৰেৱ কথেন্তো ন ভিন্দতীতি নযং দস্সেতি.
লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা, তস্মা একন্তপণীতে হীনপণীতানং উদ্ধটত্তা এৱমেৱ একন্তহীনে চ যথাসম্ভৱং হীনপণীততা উদ্ধৰিতব্বাতি অনুঞ্ঞাতং হোতীতি উভযত্থ তদুদ্ধৰণে ন কুক্কুচ্চাযিতব্বন্তি অত্থো.
অকুসলানং কুসলাদীহি সুখুমত্তাভাৱতো পাড়িযা আগতস্স অপৰিৱত্তনীযভাৱেন ‘‘হেট্ঠিমনযো ন ওলোকেতব্বো’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি, তংতংৱাপনৱসেন কথনেপি পৰিৱত্তনং নত্থীতি ন পৰিৱত্তনং সন্ধায ‘‘হেট্ঠিমনযো ন ওলোকেতব্বো’’তি ৱুত্তং, হেট্ঠিমনযস্স পন ৱুত্তত্তা অৱুত্তনযং গহেত্ৱা ‘‘তং তং ৱা পনা’’তি ৱত্তুং যুত্তন্তি ‘‘হেট্ঠিমনযো ন ওলোকেতব্বো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বো. বহুৱিপাকা অকুসলা দোসুস্সন্নতায ওড়াৰিকা, তথা অপ্পৱিপাকা কুসলা. মন্দদোসত্তা অপ্পৱিপাকা অকুসলা সুখুমা, তথা বহুৱিপাকা কুসলা চ. ওড়াৰিকসুখুমনিকন্তিৱত্থুভাৱতো কামাৱচৰাদীনং ওড়াৰিকসুখুমতা. সাপীতি ভাৱনামযায ভেদনেন দানমযসীলমযানঞ্চ পচ্চেকং ভেদনং নযতো দস্সিতন্তি ৱেদিতব্বং. সাপীতি ৱা তিৱিধাপীতি যোজেতব্বং.
১৩. জাতিআদিৱসেন অসমানকোট্ঠাসতা ৱিসভাগট্ঠো. দুক্খৱিপাকতাদিৱসেন অসদিসকিচ্চতা, অসদিসসভাৱতা ৱা ৱিসংসট্ঠো, ন অসম্পযোগো. যদি সিযা, দূৰৱিপৰিযাযেন সন্তিকং হোতীতি সংসট্ঠট্ঠেন সন্তিকতা আপজ্জতি, ন চ ৱেদনায ৱেদনাসম্পযোগো অত্থি. সন্তিকপদৱণ্ণনায চ ‘‘সভাগট্ঠেন সৰিক্খট্ঠেন চা’’তি ৱক্খতীতি ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
ন দূৰতো সন্তিকং উদ্ধৰিতব্বন্তি কস্মা ৱুত্তং, কিং যথা সন্তিকতো অকুসলতো অকুসলা দূৰেতি উদ্ধৰীযতি, তথা ততো দূৰতো কুসলতো কুসলা সন্তিকেতি উদ্ধৰিতুং ন সক্কাতি? ন সক্কা. তথা হি সতি কুসলা কুসলায সন্তিকেতি কত্ৱা সন্তিকতো সন্তিকতা এৱ উদ্ধৰিতা সিযা, তথা চ সতি সন্তিকসন্তিকতৰতাৱচনমেৱ আপজ্জতি, উপাদাযুপাদায দূৰসন্তিকতাৱ ইধ ৱুচ্চতি, তস্মা দূৰতো দূৰুদ্ধৰণং ৱিয সন্তিকতো সন্তিকুদ্ধৰণঞ্চ ন সক্কা কাতুং দূৰদূৰতৰতায ৱিয সন্তিকসন্তিকতৰতায চ অনধিপ্পেতত্তা. অথ পন ৱদেয্য ‘‘ন কুসলা কুসলায এৱ সন্তিকেতি উদ্ধৰিতব্বা, অথ খো যতো সা দূৰে, তস্সা অকুসলাযা’’তি, তঞ্চ নত্থি. ন হি অকুসলায কুসলা কদাচি সন্তিকে অত্থীতি. অথাপি ৱদেয্য ‘‘যা অকুসলা কুসলায সন্তিকে, সা ততো দূৰতো কুসলতো উদ্ধৰিতব্বা’’তি, তদপি নত্থি. ন হি কুসলে অকুসলা অত্থি, যা ততো সন্তিকেতি উদ্ধৰিযেয্য, তস্মা ইধ ৱুত্তস্স দূৰস্স দূৰতো অচ্চন্তৱিসভাগত্তা দূৰে সন্তিকং নত্থীতি ন সক্কা দূৰতো সন্তিকং উদ্ধৰিতুং, সন্তিকে পনিধ ৱুত্তে ভিন্নে তত্থেৱ দূৰং লব্ভতীতি আহ ‘‘সন্তিকতো পন দূৰং উদ্ধৰিতব্ব’’ন্তি.
উপাদাযুপাদায দূৰতো চ সন্তিকং ন সক্কা উদ্ধৰিতুং. লোভসহগতায দোসসহগতা দূৰে লোভসহগতা সন্তিকেতি হি ৱুচ্চমানে সন্তিকতোৱ সন্তিকং উদ্ধৰিতং হোতি. তথা দোসসহগতায লোভসহগতা দূৰে দোসসহগতা সন্তিকেতি এত্থাপি সভাগতো সভাগন্তৰস্স উদ্ধটত্তা, ন চ সক্কা ‘‘লোভসহগতায দোসসহগতা দূৰে সা এৱ চ সন্তিকে’’তি ৱত্তুং দোসসহগতায সন্তিকভাৱস্স অকাৰণত্তা, তস্মা ৱিসভাগতা ভেদং অগ্গহেত্ৱা ন পৱত্ততীতি সভাগাব্যাপকত্তা দূৰতায দূৰতো সন্তিকুদ্ধৰণং ন সক্কা কাতুং. ন হি দোসসহগতা অকুসলসভাগং সব্বং ব্যাপেত্ৱা পৱত্ততীতি. সভাগতা পন ভেদং অন্তোগধং কত্ৱা পৱত্ততীতি ৱিসভাগব্যাপকত্তা সন্তিকতায সন্তিকতো দূৰুদ্ধৰণং সক্কা কাতুং. অকুসলতা হি লোভসহগতাদিসব্বৱিসভাগব্যাপিকাতি. তেনাহ ‘‘ন দূৰতো সন্তিকং উদ্ধৰিতব্ব’’ন্তিআদি.
ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৭. চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতি এত্থ যদিপি ৱত্থুতো ফস্সস্স নামং ফস্সতো চ সঞ্ঞায, ৱত্থুৱিসিট্ঠফস্সেন পন ৱিসিট্ঠসঞ্ঞা ৱত্থুনা চ ৱিসিট্ঠা হোতি ফস্সস্স ৱিয তস্সাপি তব্বত্থুকত্তাতি ‘‘ৱত্থুতো নাম’’ন্তি ৱুত্তং. পটিঘসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতি এত্থাপি যথা ফস্সো ৱত্থাৰম্মণপটিঘট্টনেন উপ্পন্নো, তথা ততো জাতসঞ্ঞাপীতি ‘‘ৱত্থাৰম্মণতো নাম’’ন্তি ৱুত্তং. এত্থ চ পটিঘজো সম্ফস্সো, পটিঘৱিঞ্ঞেয্যো ৱা সম্ফস্সো পটিঘসম্ফস্সোতি উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱিঞ্ঞেয্যভাৱে ৱচনং অধিকিচ্চ পৱত্তা, ৱচনাধীনা ৱা অৰূপক্খন্ধা, অধিৱচনং ৱা এতেসং পকাসনং অত্থীতি ‘‘অধিৱচনা’’তি ৱুচ্চন্তি, ততোজো সম্ফস্সো অধিৱচনসম্ফস্সো, সম্ফস্সোযেৱ ৱা যথাৱুত্তেহি অত্থেহি অধিৱচনো চ সম্ফস্সো চাতি অধিৱচনসম্ফস্সো, অধিৱচনৱিঞ্ঞেয্যো ৱা সম্ফস্সো অধিৱচনসম্ফস্সো, ততো তস্মিং ৱা জাতা অধিৱচনসম্ফস্সজা. পঞ্চদ্ৱাৰিকসম্ফস্সেপি যথাৱুত্তো অত্থো সম্ভৱতীতি তেন পৰিযাযেন ততোজাপি সঞ্ঞা ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সজা’’তি ৱুত্তা. যথা পন অঞ্ঞপ্পকাৰাসম্ভৱতো মনোসম্ফস্সজা নিপ্পৰিযাযেন ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সজা’’তি ৱুচ্চতি, ন এৱং অযং পটিঘসম্ফস্সজা আৱেণিকপ্পকাৰন্তৰসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো.
যদি এৱং চত্তাৰো খন্ধাপি যথাৱুত্তসম্ফস্সতো জাতত্তা ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সজা’’তি ৱত্তুং যুত্তা, সঞ্ঞাৱ কস্মা এৱং ৱুত্তাতি? তিণ্ণং খন্ধানং অত্থৱসেন অত্তনো পত্তম্পি নামং যত্থ পৱত্তমানো অধিৱচনসম্ফস্সজ-সদ্দো নিৰুড়্হতায ধম্মাভিলাপো হোতি, তস্সা সঞ্ঞায এৱ আৰোপেত্ৱা সযং নিৱত্তনং হোতি. তেনাহ ‘‘তযো হি অৰূপিনো খন্ধা’’তিআদি. অথ ৱা সঞ্ঞায পটিঘসম্ফস্সজাতি অঞ্ঞম্পি ৱিসিট্ঠং নামং অত্থীতি অধিৱচনসম্ফস্সজানামং তিণ্ণংযেৱ খন্ধানং ভৱিতুং অৰহতি. তে পন অত্তনো নামং সঞ্ঞায দত্ৱা নিৱত্তাতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘তযো হি অৰূপিনো খন্ধা’’তিআদি. পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞা ওলোকেত্ৱাপি জানিতুং সক্কাতি ইদং তেন তেনাধিপ্পাযেন হত্থৱিকাৰাদিকৰণে তদধিপ্পাযৱিজানননিমিত্তভূতা ৱিঞ্ঞত্তি ৱিয ৰজ্জিত্ৱা ওলোকনাদীসু ৰত্ততাদিৱিজানননিমিত্তং ওলোকনং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিসযসমাগমে পাকটং হোতীতি তংসম্পযুত্তায সঞ্ঞাযপি তথাপাকটভাৱং সন্ধায ৱুত্তং.
ৰজ্জিত্ৱা ওলোকনাদিৱসেন পাকটা জৱনপ্পৱত্তা ভৱিতুং অৰহতীতি এতিস্সা আসঙ্কায নিৱত্তনত্থং ‘‘পসাদৱত্থুকা এৱা’’তি আহ. অঞ্ঞং চিন্তেন্তন্তি যং পুব্বে তেন চিন্তিতং ঞাতং, ততো অঞ্ঞং চিন্তেন্তন্তি অত্থো.
সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০. হেট্ঠিমকোটিযাতি এত্থ ভুম্মনিদ্দেসোৱ. তত্থ হি পধানং দস্সিতন্তি. যদি এৱং উপৰিমকোটিযা তং ন দস্সিতন্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, উপৰিমকোটিগতভাৱেন ৱিনা হেট্ঠিমকোটিগতভাৱাভাৱতো. হেট্ঠিমকোটি হি সব্বব্যাপিকাতি. দুতিযে কৰণনিদ্দেসো, হেট্ঠিমকোটিযা আগতাতি সম্বন্ধো. পুৰিমেপি ৱা ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা’’তি যং ৱুত্তং, তঞ্চ পধানসঙ্খাৰদস্সনৱসেনাতি সম্বন্ধকৰণেন কৰণনিদ্দেসোৱ. তংসম্পযুত্তা সঙ্খাৰাতি একূনপঞ্ঞাসপ্পভেদে সঙ্খাৰে আহ. গহিতাৱ হোন্তি তপ্পটিবদ্ধত্তা.
সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা
সমুগ্গম-সদ্দো সঞ্জাতিযং আদিউপ্পত্তিযং নিৰুড়্হো. তংতংপচ্চযসমাযোগে হি পুৰিমভৱসঙ্খাতা পুৰিমন্ততো উদ্ধঙ্গমনং সমুগ্গমো, সন্ধিযং ৱা পটিসন্ধিযং উগ্গমো সমুগ্গমো. সো পন যত্থ পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা সমুগ্গচ্ছন্তি, তত্থেৱ দস্সিতো. এতেন নযেন অপৰিপুণ্ণখন্ধসমুগ্গমো একৱোকাৰচতুৱোকাৰেসু সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি. অথ ৱা যথাধিগতানং পঞ্চন্নম্পি খন্ধানং সহ উগ্গমো উপ্পত্তি সমুগ্গমো. এতস্মিং অত্থে ৱিকলুপ্পত্তি অসঙ্গহিতা হোতি. হিমৱন্তপ্পদেসে জাতিমন্তএড়কলোমং জাতিউণ্ণা. সপ্পিমণ্ডবিন্দূতি এৱং এত্থাপি বিন্দু-সদ্দো যোজেতব্বো. এৱংৱণ্ণপ্পটিভাগন্তি এৱংৱণ্ণং এৱংসণ্ঠানঞ্চ. পটিভজনং ৱা পটিভাগো, সদিসতাভজনং সদিসতাপত্তীতি অত্থো. এৱংৱিধো ৱণ্ণপ্পটিভাগো এতস্সাতি এৱংৱণ্ণপ্পটিভাগং.
সন্ততিসীসানীতি সন্ততিমূলানি, সন্ততিকোট্ঠাসা ৱা. অনেকিন্দ্ৰিযসমাহাৰভাৱতো হি পধানঙ্গং ‘‘সীস’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং ৱত্থুদসকাদিকোট্ঠাসা অনেকৰূপসমুদাযভূতা ‘‘সীসানী’’তি ৱুত্তানীতি.
পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তীতি গণনাপাৰিপূৰিং সন্ধায ৱুত্তং, ন তস্স তস্স খন্ধস্স পৰিপুণ্ণতং. কম্মসমুট্ঠানপৱেণিযা ৱুত্তত্তা ‘‘উতুচিত্তাহাৰজপৱেণী চ এত্তকং কালং অতিক্কমিত্ৱা হোতী’’তিআদিনা ৱত্তব্বা সিযা, তং পন ‘‘পুব্বাপৰতো’’তি এত্থ ৱক্খতীতি অকথেত্ৱা কম্মজপৱেণী চ ন সব্বা ৱুত্তাতি অৱুত্তং দস্সেতুং ওপপাতিকসমুগ্গমো নাম দস্সিতো. এৱং…পে… পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তীতি পৰিপুণ্ণাযতনানং ৱসেন নযো দস্সিতো, অপৰিপুণ্ণাযতনানং পন কামাৱচৰানং ৰূপাৱচৰানং পৰিহীনাযতনস্স ৱসেন সন্ততিসীসহানি ৱেদিতব্বা.
পুব্বাপৰতোতি অযং ৱিচাৰণা ন পঞ্চন্নং খন্ধানং উপ্পত্তিযং, অথ খো তেসং ৰূপসমুট্ঠাপনেতি দট্ঠব্বা. তং দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱং পনা’’তিআদি. অপচ্ছাঅপুৰে উপ্পন্নেসূতি এতেন সংসযকাৰণং দস্সেতি. সহুপ্পন্নেসু হি ইদমেৱ পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, ইদং পচ্ছাতি অদস্সিতং ন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. এত্থ চ ‘‘পুব্বাপৰতো’’তি এতিস্সা ৱিচাৰণায ৱত্থুভাৱেন পটিসন্ধিযং উপ্পন্না পৱত্তা পঞ্চক্খন্ধা গহিতা. তত্থ চ নিদ্ধাৰণে ভুম্মনিদ্দেসোতি ‘‘ৰূপং পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি আহ. অঞ্ঞথা ভাৱেনভাৱলক্খণত্থে ভুম্মনিদ্দেসে সতি ৰূপস্স ৰূপসমুট্ঠাপনক্খণে কম্মস্সপি ৰূপসমুট্ঠানং ৱদন্তীতি উভযন্তি ৱত্তব্বং সিযাতি. ৰূপাৰূপসন্ততিঞ্চ গহেত্ৱা অযং ৱিচাৰণা পৱত্তাতি ‘‘ৰূপং পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা পটিসন্ধিক্খণে এৱ ৱিজ্জমানে গহেত্ৱা ৱিচাৰণায কৰিযমানায অৰূপস্স ৰূপসমুট্ঠাপনমেৱ নত্থীতি পুব্বাপৰসমুট্ঠাপনৱিচাৰণাৱ ইধ ন উপপজ্জতীতি ৱত্তব্বং সিযাতি. ৱত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতীতি সব্বৰূপানং উপ্পাদক্খণে দুব্বলতং সন্ধায ৱুত্তং. তদা হি তং পচ্ছাজাতপচ্চযৰহিতং আহাৰাদীহি চ অনুপত্থদ্ধন্তি ‘‘দুব্বল’’ন্তি ৱুত্তং. কম্মৱেগক্খিত্তত্তাতি ইদং সতিপি ভৱঙ্গস্স কম্মজভাৱে সাযং ৱিপাকসন্ততি পটিসন্ধিক্খণে পুৰিমভৱঙ্গসমুট্ঠাপকতো অঞ্ঞেন কম্মুনা খিত্তা ৱিয অপ্পতিট্ঠিতা, ততো পৰঞ্চ সমানসন্ততিযং অনন্তৰপচ্চযং পুৰেজাতপচ্চযঞ্চ লভিত্ৱা পতিট্ঠিতাতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং.
পৱেণী ঘটিযতীতি চক্খাদিৱত্থুসন্ততি একস্মিং ৱিজ্জমানে এৱ অঞ্ঞস্স নিৰোধুপ্পত্তিৱসেন ঘটিযতি, ন চুতিপটিসন্ধিনিস্সযৱত্থূনং ৱিয ৱিচ্ছেদপ্পৱত্তীতি অত্থো. অঙ্গতোতি ঝানঙ্গতো. ঝানঙ্গানি হি চিত্তেন সহ ৰূপসমুট্ঠাপকানি, তেসং অনুবলদাযকানি মগ্গঙ্গাদীনি তেসু ৱিজ্জমানেসু ৱিসেসৰূপপ্পৱত্তিদস্সনতো. অথ ৱা যানি চিত্তঙ্গানি চেতনাদীনি চিত্তস্স ৰূপসমুট্ঠাপনে অঙ্গভাৱং সহাযভাৱং গচ্ছন্তি, তেসং বলদাযকেহি ঝানঙ্গাদীহি অপৰিহীনন্তি অত্থো. ততো পৰিহীনত্তা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তীতি. যো পন ৱদেয্য ‘‘পটিসন্ধিচিত্তেন সহজাতৱত্থু তস্স ঠিতিক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ পুৰেজাতন্তি কত্ৱা পচ্চযৱেকল্লাভাৱতো তস্মিং খণদ্ৱযে ৰূপং সমুট্ঠাপেতূ’’তি, তং নিৱাৰেন্তো আহ ‘‘যদি হি চিত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ ঠিতিভঙ্গক্খণেসুপি তেসং ধম্মানং ৱত্থু পুৰেজাতং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বমেৱেতন্তি অনুজানি, তত্থাপি দোসং দস্সেতি. যদি তদা ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য, তৱ মতেন পটিসন্ধিচিত্তম্পি সমুট্ঠাপেয্য, তদা পন ৰূপুপ্পাদনমেৱ নত্থি. যদা চ ৰূপুপ্পাদনং, তদা উপ্পাদক্খণে তৱ মতেনপি পচ্চযৱেকল্লমেৱ পটিসন্ধিক্খণে পুৰেজাতনিস্সযাভাৱতো, তস্মা পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. উপ্পাদক্খণে অট্ঠ ৰূপানি গহেত্ৱা উট্ঠহতি. কস্মা? অৰূপধম্মানং অনন্তৰাদিপচ্চযৱসেন সৱেগানং পৰিপুণ্ণবলানমেৱ উপ্পত্তিতো.
অৱিসযতাযাতি অগতপুব্বস্স গামস্স আগন্তুকস্স অৱিসযভাৱতো. অপ্পহুততাযাতি তত্থ তস্স অনিস্সৰভাৱতো. চিত্তসমুট্ঠান…পে… ঠিতানীতি ইদং যেহাকাৰেহি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং চিত্তচেতসিকা পচ্চযা হোন্তি, তেহি সব্বেহি পটিসন্ধিযং চিত্তচেতসিকা সমতিংসকম্মজৰূপানং যথাসম্ভৱং পচ্চযা হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং.
ৱট্টমূলন্তি তণ্হা অৱিজ্জা ৱুচ্চতি. চুতিচিত্তেন উপ্পজ্জমানং ৰূপং ততো পুৰিমতৰেহি উপ্পজ্জমানং ৱিয ন ভৱন্তৰে উপ্পজ্জতীতি ৱট্টমূলস্স ৱূপসন্তত্তা অনুপ্পত্তি ৱিচাৰেতব্বা.
ৰূপস্স নত্থিতাযাতি ৰূপানং নিস্সৰণত্তা অৰূপস্স, ৱিৰাগৱসেন পহীনত্তা উপ্পাদেতব্বস্স অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপোকাসে ৱা ৰূপং অত্থীতি কত্ৱা ৰূপপচ্চযানং ৰূপুপ্পাদনং হোতি, অৰূপং পন ৰূপস্স ওকাসো ন হোতীতি যস্মিং ৰূপে সতি চিত্তং অঞ্ঞং ৰূপং উপ্পাদেয্য, তদেৱ তত্থ নত্থীতি অত্থো. পুৰিমৰূপস্সপি হি পচ্চযভাৱো অত্থি পুত্তস্স পিতিসদিসতাদস্সনতোতি.
উতু পন পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে সমুট্ঠাপনতোতি অধিপ্পাযো. উতু নাম চেস দন্ধনিৰোধোতিআদি উতুস্স ঠানক্খণে উপ্পাদনে কাৰণদস্সনত্থং অৰূপানং উপ্পাদকালদস্সনত্থঞ্চ ৱুত্তং. দন্ধনিৰোধত্তা হি সো ঠিতিক্খণে বলৱাতি তদা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, তস্মিং ধৰন্তে এৱ খিপ্পনিৰোধত্তা সোড়সসু চিত্তেসু উপ্পন্নেসু পটিসন্ধিঅনন্তৰং চিত্তং উতুনা সমুট্ঠিতে ৰূপে পুন সমুট্ঠাপেতীতি অধিপ্পাযো. তস্মিং ধৰন্তে এৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তীতি এতেন পন ৱচনেন যদি উপ্পাদনিৰোধক্খণা ধৰমানক্খণে এৱ গহিতা, ‘‘সোড়সচিত্তক্খণাযুকং ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি, অথুপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৱা নিৰোধক্খণোৱ গহিতো, ‘‘সত্তৰসচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি, সচে নিৰোধক্খণং অগ্গহেত্ৱা উপ্পাদক্খণো গহিতো, ‘‘অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি, যদি পন উপ্পাদনিৰোধক্খণা ধৰমানক্খণে ন গহিতা, ‘‘অধিকসত্তৰসচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি. যস্মা পন ‘‘তেসু পটিসন্ধিঅনন্তৰ’’ন্তি পটিসন্ধিপি তস্স ধৰমানক্খণে উপ্পন্নেসু গহিতা, তস্মা উপ্পাদক্খণো ধৰমানক্খণে গহিতোতি নিৰোধক্খণে অগ্গহিতে অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা ৱক্খমানা, গহিতে ৱা সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতাতি ৱেদিতব্বা.
ওজা খৰাতি সৱত্থুকং ওজং সন্ধাযাহ. সভাৱতো সুখুমায হি ওজায ৱত্থুৱসেন অত্থি ওড়াৰিকসুখুমতাতি.
চিত্তঞ্চেৱাতি চিত্তস্স পুব্বঙ্গমতায ৱুত্তং, তংসম্পযুত্তকাপি পন ৰূপসমুট্ঠাপকা হোন্তীতি. যথাহ ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.১). চিত্তন্তি ৱা চিত্তুপ্পাদং গণ্হাতি, ন কম্মচেতনং ৱিয একধম্মমেৱ অৱিজ্জমানং. কম্মসমুট্ঠানঞ্চ তংসম্পযুত্তেহিপি সমুট্ঠিতং হোতূতি চে? ন, তেহি সমুট্ঠিতভাৱস্স অৱুত্তত্তা, অৱচনঞ্চ তেসং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযভাৱাভাৱতো.
অদ্ধানপৰিচ্ছেদতোতি কালপৰিচ্ছেদতো. তত্থ ‘‘সত্তৰস চিত্তক্খণা ৰূপস্স অদ্ধা, ৰূপস্স সত্তৰসমো ভাগো অৰূপস্সা’’তি এসো অদ্ধানপৰিচ্ছেদো অধিপ্পেতো. পটিসন্ধিক্খণেতি ইদং নযদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং ততো পৰম্পি ৰূপাৰূপানং সহুপ্পত্তিসব্ভাৱতো, ন পনেতং পটিসন্ধিক্খণে অসহুপ্পত্তিঅভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং, পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিভঙ্গক্খণেসুপি ৰূপুপ্পত্তিং সযমেৱ ৱক্খতীতি. ফলপ্পত্তনিদস্সনেন চ ৰূপাৰূপানং অসমানকালতং নিদস্সেতি, ন সহুপ্পাদং তদত্থং অনাৰদ্ধত্তা. সহুপ্পাদেন পন অসমানকালতা সুখদীপনা হোতীতি তংদীপনত্থমেৱ সহুপ্পাদগ্গহণং.
যদি এৱং ৰূপাৰূপানং অসমানদ্ধত্তা অৰূপং ওহায ৰূপস্স পৱত্তি আপজ্জতীতি এতস্সা নিৱাৰণত্থমাহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. একপ্পমাণাৱাতি নিৰন্তৰং পৱত্তমানেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু নিচ্ছিদ্দেসু অৰূপৰহিতং ৰূপং, ৰূপৰহিতং ৱা অৰূপং নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং. অযঞ্চ কথা পঞ্চৱোকাৰে কম্মজৰূপপ্পৱত্তিং নিব্বানপটিভাগনিৰোধসমাপত্তিৰহিতং সন্ধায কতাতি দট্ঠব্বা. পদে পদন্তি অত্তনো পদে এৱ পদং নিক্খিপন্তো ৱিয লহুং লহুং অক্কমিত্ৱাতি অত্থো. অনোহাযাতি যাৱ চুতি, তাৱ অৱিজহিত্ৱা, চুতিক্খণে পন সহেৱ নিৰুজ্ঝন্তীতি. যস্মিঞ্চদ্ধানে অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোহায পৱত্তি, সো চ পটিসন্ধিচুতিপৰিচ্ছিন্নো উক্কংসতো এতেসং অদ্ধাতি. এৱন্তি এতেন পুব্বে ৱুত্তং অৱকংসতো অদ্ধাপকাৰং ইমঞ্চ সঙ্গণ্হাতীতি দট্ঠব্বং.
একুপ্পাদনানানিৰোধতোতি এতং দ্ৱযমপি সহ গহেত্ৱা ৰূপাৰূপানং ‘‘একুপ্পাদনানানিৰোধতো’’তি একো দট্ঠব্বাকাৰো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. এৱং ইতো পৰেসুপি. পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৱাতি তস্স চুতিচিত্তেন সহ নিৰুজ্ঝনতো নানানিৰোধো নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. তস্স পন একুপ্পাদোপি নত্থি হেট্ঠা সোড়সকে পচ্ছিমস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পত্তিৱচনতো. যদি পন যস্স একুপ্পাদনানানিৰোধা দ্ৱেপি ন সন্তি, তং ঠপেতব্বং. সব্বম্পি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং ঠপেতব্বং সিযা, পচ্ছিমকম্মজস্স পন উপ্পত্তিতো পৰতো চিত্তেসু পৱত্তমানেসু কম্মজৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো ৱজ্জেতব্বং গহেতব্বঞ্চ তদা নত্থীতি ‘‘পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ততো পুব্বে পন অট্ঠচত্তালীসকম্মজৰূপপৱেণী অত্থীতি তত্থ যং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং, তং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতীতি ‘‘একুপ্পাদনানানিৰোধ’’ন্তি গহেত্ৱা ঠিতিভঙ্গক্খণেসু উপ্পন্নৰূপানি ৱজ্জেত্ৱা এৱং একুপ্পাদনানানিৰোধতো ৱেদিতব্বাতি যোজনা কতাতি দট্ঠব্বা. তঞ্হি ৰূপং অৰূপেন, অৰূপঞ্চ তেন একুপ্পাদনানানিৰোধন্তি. তত্থ সঙ্খলিকস্স ৱিয সম্বন্ধো পৱেণীতি কত্ৱা অট্ঠচত্তালীসকম্মজিযৱচনং কতং, অঞ্ঞথা একূনপঞ্ঞাসকম্মজিযৱচনং কত্তব্বং সিযা.
নানুপ্পাদ…পে… পচ্ছিমকম্মজেন দীপেতব্বাতি তেন সুদীপনত্তা ৱুত্তং. এতেন হি নযেন সক্কা ততো পুব্বেপি একস্স চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নৰূপং অঞ্ঞস্সপি ভঙ্গক্খণে এৱ নিৰুজ্ঝতীতি তং অৰূপেন, অৰূপঞ্চ তেন নানুপ্পাদং একনিৰোধন্তি ৱিঞ্ঞাতুন্তি. উভযত্থাপি পন অঞ্ঞস্স চিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং ৰূপং অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে, তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পজ্জিত্ৱা ঠিতিক্খণে এৱ নিৰুজ্ঝনকং অৰূপঞ্চ ন সঙ্গহিতং, তং ‘‘নানুপ্পাদতো নানানিৰোধতো’’তি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. চতুসন্ততিকৰূপেন হি নানুপ্পাদনানানিৰোধতাদীপনা এত্থ ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স দস্সিতত্তা অদস্সিতস্স ৱসেন নযদস্সনং হোতীতি. সমতিংসকম্মজৰূপেসু এৱ ঠিতস্সপি গব্ভে গতস্স মৰণং অত্থীতি তেসং এৱ ৱসেন পচ্ছিমকম্পি যোজিতং. অমৰা নাম ভৱেয্যুং, কস্মা? যথা ছন্নং ৱত্থূনং পৱত্তি, এৱং তদুপ্পাদককম্মেনেৱ ভৱঙ্গাদীনঞ্চ তব্বত্থুকানং পৱত্তিযা ভৱিতব্বন্তি. ন হি তং কাৰণং অত্থি, যেন তং কম্মজেসু একচ্চং পৱত্তেয্য, একচ্চং ন পৱত্তেয্যাতি. তস্মা আযুউস্মাৱিঞ্ঞাণাদীনং জীৱিতসঙ্খাৰানং অনূনত্তা ৱুত্তং ‘‘অমৰা নাম ভৱেয্যু’’ন্তি.
‘‘উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতি, ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স ভঙ্গক্খণে নিৰুজ্ঝতী’’তি ইদং অট্ঠকথাযং আগতত্তা ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অত্তনো পনাধিপ্পাযং উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং নিৰোধক্খণে, ঠিতিক্খণে উপ্পন্নঞ্চ উপ্পাদক্খণে, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং ঠিতিক্খণে নিৰুজ্ঝতীতি দীপেতিযেৱ. এৱঞ্চ কত্ৱা অদ্ধানপৰিচ্ছেদে ‘‘তং পন সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) ৱুত্তং. ইমায পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি, কস্মা? চতুসমুট্ঠানিকৰূপস্সপি সমানাযুকতায ভৱিতব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা পন এতেহি যোজিতং, তথা ৰূপস্স একুপ্পাদনানানিৰোধতা নানুপ্পাদেকনিৰোধতা চ নত্থিযেৱ.
যা পন এতেহি ৰূপস্স সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা ৱুত্তা, যা চ অট্ঠকথাযং ততিযভাগাধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা, সা পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) অতীতাৰম্মণায চুতিযা অনন্তৰা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং পটিসন্ধিং দস্সেতুং ‘‘এত্তাৱতা একাদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, তথা পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, অথাৱসেসপঞ্চচিত্তএকচিত্তক্খণাযুকে তস্মিং যেৱাৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি দস্সিতেন সোড়সচিত্তক্খণাযুকভাৱেন ৱিৰুজ্ঝতি. ন হি সক্কা ‘‘ঠিতিক্খণে এৱ ৰূপং আপাথমাগচ্ছতী’’তি ৱত্তুং. তথা হি সতি ন ৰূপস্স একাদস ৱা পঞ্চদসেৱ ৱা চিত্তক্খণা অতীতা, অথ খো অতিৰেকএকাদসপঞ্চদসচিত্তক্খণা. তস্মা যদিপি পঞ্চদ্ৱাৰে ঠিতিপ্পত্তমেৱ ৰূপং পসাদং ঘট্টেতীতি যুজ্জেয্য, মনোদ্ৱাৰে পন উপ্পাদক্খণেপি আপাথমাগচ্ছতীতি ইচ্ছিতব্বমেতং. ন হি মনোদ্ৱাৰে অতীতাদীসু কিঞ্চি আপাথং নাগচ্ছতীতি. মনোদ্ৱাৰে চ এৱং ৱুত্তং ‘‘একাদস চিত্তক্খণা অতীতা, অথাৱসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭).
যো চেত্থ চিত্তস্স ঠিতিক্খণো ৱুত্তো, সো চ অত্থি নত্থীতি ৱিচাৰেতব্বো. চিত্তযমকে (যম. ২.চিত্তযমক.১০২) হি ‘‘উপ্পন্নং উপ্পজ্জমানন্তি? ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং, নো চ উপ্পজ্জমান’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চা’’তি. তথা ‘‘নুপ্পজ্জমানং নুপ্পন্নন্তি? ভঙ্গক্খণে নুপ্পজ্জমানং, নো চ নুপ্পন্ন’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চা’’তি. এৱং ‘‘ন নিৰুদ্ধং ন নিৰুজ্ঝমানং, ন নিৰুজ্ঝমানং ন নিৰুদ্ধ’’ন্তি এতেসং পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনে ‘‘উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ঠিতিক্খণে’’তি অৱচনং, অতিক্কন্তকালৱাৰে চ ‘‘ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ঠিতিক্খণে’’তি অৱচনং ঠিতিক্খণাভাৱং চিত্তস্স দীপেতি. সুত্তেসুপি হি ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি তস্সেৱ (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭) একস্স অঞ্ঞথত্তাভাৱতো ‘‘যস্সা অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি, সা সন্ততিঠিতী’’তি ন ন সক্কা ৱত্তুন্তি, ৱিজ্জমানং ৱা খণদ্ৱযসমঙ্গিং ঠিতন্তি.
যো চেত্থ চিত্তনিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদো ৱুত্তো, সো চ ৱিচাৰেতব্বো ‘‘যস্স ৱা পন সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নোতি ৱুত্ত’’ন্তি (যম. ১.সচ্চযমক.১৩৬). যো চ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰূপনিৰোধো ৱুত্তো, সো চ ৱিচাৰেতব্বো ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তস্স অব্যাকতা ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তীতি? নোতিআদি (যম. ৩.ধম্মযমক.১৬৩) ৱুত্ত’’ন্তি. ন চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱ সন্ধায পটিক্খেপো কতোতি সক্কা ৱত্তুং চিত্তসমুট্ঠানৰূপাধিকাৰস্স অভাৱা, অব্যাকতসদ্দস্স চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপেস্ৱেৱ অপ্পৱত্তিতো. যদি সঙ্খাৰযমকে কাযসঙ্খাৰস্স চিত্তসঙ্খাৰেন সহুপ্পাদেকনিৰোধৱচনতো অব্যাকত-সদ্দেন চিত্তসমুট্ঠানমেৱেত্থ গহিতন্তি কাৰণং ৱদেয্য, তম্পি অকাৰণং. ন হি তেন ৱচনেন অঞ্ঞৰূপানং চিত্তেন সহুপ্পাদসহনিৰোধপটিক্খেপো কতো, নাপি নানুপ্পাদনানানিৰোধানুজাননং, নেৱ চিত্তসমুট্ঠানতো অঞ্ঞস্স অব্যাকতভাৱনিৱাৰণঞ্চ কতং, তস্মা তথা অপ্পটিক্খিত্তানানুঞ্ঞাতানিৱাৰিতাব্যাকতভাৱানং সহুপ্পাদসহনিৰোধাদিকানং কম্মজাদীনং এতেন চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰোধো পটিক্খিত্তোতি ন সক্কা কম্মজাদীনং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰোধং ৱত্তুং. যমকপাড়িঅনুস্সৰণে চ সতি উপ্পাদানন্তৰং চিত্তস্স ভিজ্জমানতাতি তস্মিং খণে চিত্তং ন চ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি ৱিনস্সমানত্তা, নাপি চ অঞ্ঞস্স ৰূপসমুট্ঠাপকস্স সহাযভাৱং গচ্ছতীতি পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নো উতু তদনন্তৰস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য. এৱঞ্চ সতি ৰূপাৰূপানং আদিম্হি সহ ৰূপসমুট্ঠাপনতো পুব্বাপৰতোতি ইদম্পি নত্থি, অতিলহুপৰিৱত্তঞ্চ চিত্তন্তি যেন সহুপ্পজ্জতি, তং চিত্তক্খণে ৰূপং উপ্পজ্জমানমেৱাতি সক্কা ৱত্তুং. তেনেৱ হি তং পটিসন্ধিতো উদ্ধং অচিত্তসমুট্ঠানানং অত্তনা সহ উপ্পজ্জমানানং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তদনন্তৰঞ্চ তং ঠিতিপ্পত্তন্তি তদনন্তৰং চিত্তং তস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি, ন সহজাতপচ্চযোতি. যদি এৱং ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি? নো’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.১২৮), ৱত্তব্বন্তি চে? ন, চিত্তনিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদাৰম্ভাভাৱতোতি. নিপ্পৰিযাযেন হি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে এৱ ৰূপং উপ্পজ্জমানং হোতি, চিত্তক্খণে পন অৱীতিৱত্তে তং অত্তনো ৰূপসমুট্ঠাপনপুৰেজাতপচ্চযকিচ্চং ন কৰোতি, অৰূপঞ্চ তস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো ন হোতীতি ঠিতিপ্পত্তিৱিসেসালাভং সন্ধায পৰিযাযেন ইদং ৱুত্তন্তি.
ততো পৰং পনাতি এতস্স ‘‘এত্থ পন যদেত’’ন্তিআদিকাযপি সঙ্গহকথায নিট্ঠিতায পুৰিমকথায সন্নিট্ঠানতো ‘‘ততো পট্ঠায কম্মজৰূপপৱেণী ন পৱত্ততী’’তি এতেন সহ সম্বন্ধোতি চুতিতো পৰন্তি অত্থো.
ৰূপং পন ৰূপেন সহাতিআদিনা যথা অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তথা একুপ্পাদেকনিৰোধতা ৰূপানং অৰূপেহি, অৰূপানং ৰূপেহি চ নত্থীতি কত্ৱা ৰূপানং ৰূপেহেৱ, অৰূপানঞ্চ অৰূপেহি যোজিতা.
সৰীৰস্স ৰূপং অৱযৱভূতন্তি অত্থো, ঘনভূতো পুঞ্জভাৱো ঘনপুঞ্জভাৱো, ন তিলমুগ্গাদিপুঞ্জা ৱিয সিথিলসম্বন্ধনানং পুঞ্জোতি অত্থো. একুপ্পাদাদিতাতি যথাৱুত্তে তযো পকাৰে আহ.
হেট্ঠাতি ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযং. পৰিনিপ্ফন্নাৱ হোন্তীতি ৱিকাৰৰূপাদীনঞ্চ ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযং পৰিনিপ্ফন্নতাপৰিযাযো ৱুত্তোতি কত্ৱা ৱুত্তং. পৰিনিপ্ফন্ননিপ্ফন্নানং কো ৱিসেসোতি? পুব্বন্তাপৰন্তপৰিচ্ছিন্নো পচ্চযেহি নিপ্ফাদিতো তিলক্খণাহতো সভাৱধম্মো পৰিনিপ্ফন্নো, নিপ্ফন্নো পন অসভাৱধম্মোপি হোতি নামগ্গহণসমাপজ্জনাদিৱসেন নিপ্ফাদিযমানোতি. নিৰোধসমাপত্তি পনাতি এতেন সব্বম্পি উপাদাপঞ্ঞত্তিং তদেকদেসেন দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা
দস্সনেন পহাতব্বাতিআদিনা পঠমং পহাতব্বা পঠমং ৱুত্তা, দুতিযং পহাতব্বা দুতিযন্তি অযং পহানক্কমো. অনুপুব্বপণীতা ভূমিযো অনুপুব্বেন ৱৱত্থিতাতি তাসং ৱসেন দেসনায ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিকো (সং. নি. ৫.৩৭২, ৩৮২, ৩৮৩; ৱিভ. ৩৫৫) একক্খণেপি সতিপট্ঠানাদিসম্ভৱতো দেসনাক্কমোৱ. দানকথাদযো অনুপুব্বুক্কংসতো কথিতা, উপ্পত্তিআদিৱৱত্থানাভাৱতো পন দানাদীনং ইধ দেসনাক্কমৱচনং. দেসনাক্কমোতি চ যথাৱুত্তৱৱত্থানাভাৱতো অনেকেসং ৱচনানং সহ পৱত্তিযা অসম্ভৱতো যেন কেনচি পুব্বাপৰিযেন দেসেতব্বত্তা তেন তেনাধিপ্পাযেন দেসনামত্তস্সেৱ কমো ৱুচ্চতি. অভেদেন হীতি ৰূপাদীনং ভেদং অকত্ৱা পিণ্ডগ্গহণেনাতি অত্থো. চক্খুআদীনম্পি ৱিসযভূতন্তি একদেসেন ৰূপক্খন্ধং সমুদাযভূতং ৱদতি. এৱন্তি এত্থ ৱুত্তনযেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ছদ্ৱাৰাধিপতি ৰাজা’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.এৰকপত্তনাগৰাজৱত্থু) ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) চ ৱচনতো ৱিঞ্ঞাণং অধিপতি.
ৰূপক্খন্ধে ‘‘সাসৱং উপাদানিয’’ন্তি ৱচনং অনাসৱানং ধম্মানং সব্ভাৱতো ৰূপক্খন্ধস্স তংসভাৱতানিৱত্তনত্থং, ন অনাসৱৰূপনিৱত্তনত্থন্তি. অনাসৱাৱ খন্ধেসু ৱুত্তাতি এত্থ অট্ঠানপ্পযুত্তো এৱ-সদ্দো দট্ঠব্বো, অনাসৱা খন্ধেস্ৱেৱ ৱুত্তাতি অত্থো.
সব্বসঙ্খতানং সভাগেন একজ্ঝং সঙ্গহো সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহো. সভাগসভাগেন হি সঙ্গয্হমানা সব্বসঙ্খতা ফস্সাদযো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. তত্থ ৰুপ্পনাদিসামঞ্ঞেন সমানকোট্ঠাসা ‘‘সভাগা’’তি ৱেদিতব্বা. তেসু সঙ্খতাভিসঙ্খৰণকিচ্চং আযূহনৰসায চেতনায বলৱন্তি সা ‘‘সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱুত্তা, অঞ্ঞে চ ৰুপ্পনাদিৱিসেসলক্খণৰহিতা ফস্সাদযো সঙ্খতাভিসঙ্খৰণসামঞ্ঞেনাতি দট্ঠব্বা. ফুসনাদযো পন সভাৱা ৱিসুং খন্ধ-সদ্দৱচনীযা ন হোন্তীতি ধম্মসভাৱৱিঞ্ঞুনা তথাগতেন ফস্সখন্ধাদযো ন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বাতি. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সস্সতৱাদা সস্সতং লোকঞ্চ পঞ্ঞপেন্তি অত্তানঞ্চ, সব্বে তে ইমেযেৱ পঞ্চুপাদানক্খন্ধে নিস্সায পটিচ্চ, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰ’’ন্তিআদীনঞ্চ সুত্তানং ৱসেন অত্তত্তনিযগাহৱত্থুস্স এতপৰমতা দট্ঠব্বা, এতেন চ ৱক্খমানসুত্তৱসেন চ খন্ধে এৱ নিস্সায পৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন ন ৱত্তব্বা চ দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, খন্ধনিব্বানৱজ্জস্স সভাৱধম্মস্স অভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি. অঞ্ঞেসঞ্চ খন্ধ-সদ্দৱচনীযানং সীলক্খন্ধাদীনং সব্ভাৱতো ন পঞ্চেৱাতি এতং চোদনং নিৱত্তেতুমাহ ‘‘অঞ্ঞেসঞ্চ তদৱৰোধতো’’তি.
দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খতাৱসেন ৱেদনায আবাধকত্তং দট্ঠব্বং. ৰাগাদিসম্পযুত্তস্স ৱিপৰিণামাদিদুক্খস্স ইত্থিপুৰিসাদিআকাৰগ্গাহিকা তংতংসঙ্কপ্পমূলভূতা সঞ্ঞা সমুট্ঠানং. ৰোগস্স পিত্তাদীনি ৱিয আসন্নকাৰণং সমুট্ঠানং, উতুভোজনৱেসমাদীনি ৱিয মূলকাৰণং নিদানং. ‘‘চিত্তস্সঙ্গভূতা চেতসিকা’’তি চিত্তং গিলানূপমং ৱুত্তং, সুখসঞ্ঞাদিৱসেন ৱেদনাকাৰণায হেতুভাৱতো ৱেদনাভোজনস্স ছাদাপনতো চ সঞ্ঞা অপৰাধূপমা ব্যঞ্জনূপমা চ, ‘‘পঞ্চ ৱধকা পচ্চত্থিকাতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি আসিৱিসূপমে (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱধকাতি ৱুত্তা, ‘‘ভাৰোতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি ভাৰসুত্তে (সং. নি. ৩.২২) ভাৰাতি, ‘‘অতীতংপাহং অদ্ধানং ৰূপেন খজ্জিং, সেয্যথাপাহং এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰূপেন খজ্জামি, অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৰূপং অভিনন্দেয্যং, অনাগতেনপাহং ৰূপেন খজ্জেয্যং. সেয্যথাপেতৰহি খজ্জামী’’তিআদিনা খজ্জনীযপৰিযাযেন (সং. নি. ৩.৭৯) খাদকাতি, ‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তিআদিনা যমকসুত্তে (সং. নি. ৩.৮৫) অনিচ্চাদিকাতি. যদিপি ইমস্মিং ৱিভঙ্গে অৱিসেসেন খন্ধা ৱুত্তা, বাহুল্লেন পন উপাদানক্খন্ধানং তদন্তোগধানং দট্ঠব্বতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বাতি.
দেসিতাদিচ্চবন্ধুনাতি দেসিতং আদিচ্চবন্ধুনা, দেসিতানি ৱা. গাথাসুখত্থং অনুনাসিকলোপো, নিকাৰলোপো ৱা কতো.
গহেতুং ন সক্কাতি নিচ্চাদিৱসেন গহেতুং ন যুত্তন্তি অত্থো.
ৰূপেন সণ্ঠানেন ফলকসদিসো দিস্সমানো খৰভাৱাভাৱা ফলককিচ্চং ন কৰোতীতি ‘‘ন সক্কা তং গহেত্ৱা ফলকং ৱা আসনং ৱা কাতু’’ন্তি আহ. ন তথা তিট্ঠতীতি নিচ্চাদিকা ন হোতীতি অত্থো, তণ্হাদিট্ঠীহি ৱা নিচ্চাদিগ্গহণৱসেন উপ্পাদাদিঅনন্তৰং ভিজ্জনতো গহিতাকাৰা হুত্ৱা ন তিট্ঠতীতি অত্থো. কোটিসতসহস্সসঙ্খ্যাতি ইদং ন গণনপৰিচ্ছেদদস্সনং, বহুভাৱদস্সনমেৱ পনেতং দট্ঠব্বং. উদকজল্লকন্তি উদকলসিকং. যথা উদকতলে বিন্দুনিপাতজনিতো ৱাতো উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৱা পুটং কত্ৱা পুপ্ফুড়ং নাম কৰোতি, এৱং ৱত্থুম্হি আৰম্মণাপাথগমনজনিতো ফস্সো অনুপচ্ছিন্নং কিলেসজল্লং সহকাৰীপচ্চযন্তৰভাৱেন সঙ্কড্ঢিত্ৱা ৱেদনং নাম কৰোতি. ইদঞ্চ কিলেসেহি মূলকাৰণভূতেহি আৰম্মণস্সাদনভূতেহি চ নিব্বত্তং ৱট্টগতৱেদনং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন ৱা চত্তাৰো পচ্চযা ৱুত্তা, ঊনেহিপি পন উপ্পজ্জতেৱ.
নানালক্খণোতি ৱণ্ণগন্ধৰসফস্সাদীহি নানাসভাৱো. মাযায দস্সিতং ৰূপং ‘‘মাযা’’তি আহ. পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা অসুভাদিসভাৱা এৱ কিলেসাসুচিৱত্থুভাৱাদিতোতি অসুভাদিতো দট্ঠব্বা এৱ. তথাপি কত্থচি কোচি ৱিসেসো সুখগ্গহণীযো হোতীতি আহ ‘‘ৱিসেসতো চা’’তিআদি. তত্থ চত্তাৰো সতিপট্ঠানা চতুৱিপল্লাসপ্পহানকৰাতি তেসং গোচৰভাৱেন ৰূপক্খন্ধাদীসু অসুভাদিৱসেন দট্ঠব্বতা ৱুত্তা.
খন্ধেহি ন ৱিহঞ্ঞতি পৰিৱিদিতসভাৱত্তা. ৱিপস্সকোপি হি তেসং ৱিপত্তিযং ন দুক্খমাপজ্জতি, খীণাসৱেসু পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তে হি আযতিম্পি খন্ধেহি ন বাধীযন্তীতি. কবড়ীকাৰাহাৰং পৰিজানাতীতি ‘‘আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (সং. নি. ৩.৫৬-৫৭) ৱুত্তত্তা অজ্ঝত্তিকৰূপে ছন্দৰাগং পজহন্তো তস্স সমুদযভূতে কবড়ীকাৰাহাৰেপি ছন্দৰাগং পজহতীতি অত্থো, অযং পহানপৰিঞ্ঞা. অজ্ঝত্তিকৰূপং পন পৰিগ্গণ্হন্তো তস্স পচ্চযভূতং কবড়ীকাৰাহাৰম্পি পৰিগ্গণ্হাতীতি ঞাতপৰিঞ্ঞা. তস্স চ উদযৱযানুপস্সী হোতীতি তীৰণপৰিঞ্ঞা চ যোজেতব্বা. কামৰাগভূতং অভিজ্ঝং সন্ধায ‘‘অভিজ্ঝাকাযগন্থ’’ন্তি আহ. অসুভানুপস্সনায হি কামৰাগপ্পহানং হোতীতি. কামৰাগমুখেন ৱা সব্বলোভপ্পহানং ৱদতি. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি ৱুত্তত্তা আহাৰপৰিজাননে ৱুত্তনযেন ফস্সপৰিজাননঞ্চ যোজেতব্বং.
সুখত্থমেৱ ভৱপত্থনা হোতীতি ৱেদনায তণ্হং পজহন্তো ভৱোঘং উত্তৰতি. সব্বং ৱেদনং দুক্খতো পস্সন্তো অত্তনো পৰেন অপুব্বং দুক্খং উপ্পাদিতং, সুখং ৱা ৱিনাসিতং ন পস্সতি, ততো ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তিআদিআঘাতৱত্থুপ্পহানতো ব্যাপাদকাযগন্থং ভিন্দতি. ‘‘সুখবহুলে সুগতিভৱে সুদ্ধী’’তি গহেত্ৱা গোসীলগোৱতাদীহি সুদ্ধিং পৰামসন্তো সুখপত্থনাৱসেনেৱ পৰামসতীতি ৱেদনায তণ্হং পজহন্তো সীলব্বতুপাদানং ন উপাদিযতি. মনোসঞ্চেতনা সঙ্খাৰক্খন্ধোৱ, সঞ্ঞা পন তংসম্পযুত্তাতি সঞ্ঞাসঙ্খাৰে অনত্ততো পস্সন্তো মনোসঞ্চেতনায ছন্দৰাগং পজহতি এৱ, তঞ্চ পৰিগ্গণ্হাতি তীৰেতি চাতি ‘‘সঞ্ঞং সঙ্খাৰে…পে… পৰিজানাতী’’তি ৱুত্তং.
অৱিজ্জায ৱিঞ্ঞাণে ঘনগ্গহণং হোতীতি ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা তং অনিচ্চতো পস্সন্তো অৱিজ্জোঘং উত্তৰতি. মোহবলেনেৱ সীলব্বতপৰামাসং হোতীতি তং পজহন্তো সীলব্বতপৰামাসকাযগন্থং ভিন্দতি.
‘‘যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি চিত্তং ইতিপি মনো ইতিপি ৱিঞ্ঞাণং ইতিপি, তত্ৰাস্সুতৱা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং, নালং ৱিৰজ্জিতুং, নালং ৱিমুচ্চিতুং. তং কিস্স হেতু? দীঘৰত্তংহেতং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পৰামট্ঠং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি (সং. নি. ২.৬১) –
ৱচনতো ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চতো পস্সন্তো দিট্ঠুপাদানং উপাদিযতীতি অনিচ্চতো পস্সন্তো তং ন উপাদিযতীতি.
কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
৩৪. এৱং যা একৱিধাদিনা ৱুত্তৱেদনানং ভূমিৱসেন জানিতব্বতা, তং ৱত্ৱা পুন সম্পযুত্ততো দস্সিততাদিজানিতব্বপ্পকাৰং ৱত্তুমাহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. অট্ঠৱিধেন তত্থাতি তত্থ-সদ্দস্স সত্তৱিধভেদেনেৱ যোজনা ছব্বিধভেদেন যোজনায সতি অট্ঠৱিধত্তাভাৱতো.
পূৰণত্থমেৱ ৱুত্তোতি দসৱিধতাপূৰণত্থমেৱ ৱুত্তো, ন নৱৱিধভেদে ৱিয নযদানত্থং. কস্মা? তত্থ নযস্স দিন্নত্তা. ভিন্দিতব্বস্স হি ভেদনং নযদানং, তঞ্চ তত্থ কতন্তি. যথা চ কুসলত্তিকো, এৱং ‘‘কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা অত্থি সুখা, অত্থি দুক্খা’’তি ইদম্পি পূৰণত্থমেৱাতি দীপিতং হোতি অট্ঠৱিধভেদে নযস্স দিন্নত্তা.
পুব্বে গহিততো অঞ্ঞস্স গহণং ৱড্ঢনং গহণৱড্ঢনৱসেন, ন পুৰিমগহিতে ঠিতে অঞ্ঞুপচযৱসেন. ৱড্ঢন-সদ্দো ৱা ছেদনত্থো কেসৱড্ঢনাদীসু ৱিযাতি পুব্বে গহিতস্স অগ্গহণং ছিন্দনং ৱড্ঢনং, দুকতিকানং উভযেসং ৱড্ঢনং উভযৱড্ঢনং, উভযতো ৱা পৱত্তং ৱড্ঢনং উভযৱড্ঢনং, তদেৱ উভতোৱড্ঢনকং, তেন নযনীহৰণং উভতোৱড্ঢনকনীহাৰো. ৱড্ঢনকনযো ৱা ৱড্ঢনকনীহাৰো, উভযতো পৱত্তো ৱড্ঢনকনীহাৰো উভতোৱড্ঢনকনীহাৰো. তত্থ দুকমূলকতিকমূলকউভতোৱড্ঢনকেসু দুৱিধতিৱিধভেদানংযেৱ হি ৱিসেসো. অঞ্ঞে ভেদা অৱিসিট্ঠা, তথাপি পঞ্ঞাপ্পভেদজননত্থং ধম্মৱিতক্কেন ঞাতিৱিতক্কাদিনিৰত্থকৱিতক্কনিৱাৰণত্থং ইমঞ্চ পাড়িং ৱিতক্কেন্তস্স ধম্মুপসংহিতপামোজ্জজননত্থং একেকস্স ৱাৰস্স গহিতস্স নিয্যানমুখভাৱতো চ দুৱিধতিৱিধভেদনানত্তৱসেন ইতৰেপি ভেদা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খেসু একস্স ৱিসেসেন ইতৰেসম্পি ৱিসিট্ঠভাৱতো. ন কেৱলং একৱিধোৱ, অথ খো দুৱিধো চ. ন চ একদুৱিধোৱ, অথ খো তিৱিধোপি. নাপি এক…পে… নৱৱিধোৱ, অথ খো দসৱিধোপীতি হি এৱঞ্চ তে ভেদা অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খা, তস্মা একো ভেদো ৱিসিট্ঠো অত্তনা অপেক্খিযমানে, অত্তানঞ্চ অপেক্খমানে অঞ্ঞভেদে ৱিসেসেতীতি তস্স ৱসেন তেপি ৱত্তব্বতং অৰহন্তীতি ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
সত্তৱিধেনাতিআদযো অঞ্ঞপ্পভেদনিৰপেক্খা কেৱলং বহুপ্পকাৰতাদস্সনত্থং ৱুত্তাতি সব্বেহি তেহি পকাৰেহি ‘‘বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধং দস্সেসী’’তি ৱুত্তং. মহাৱিসযো ৰাজা ৱিয সৱিসযে ভগৱাপি মহাৱিসযতায অপ্পটিহতো যথা যথা ইচ্ছতি, তথা তথা দেসেতুং সক্কোতি সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণযোগতোতি অত্থো. দুকে ৱত্ৱা তিকা ৱুত্তাতি তিকা দুকেসু পক্খিত্তাতি যুত্তং, দুকা পন কথং তিকেসু পক্খিত্তাতি? পৰতো ৱুত্তেপি তস্মিং তস্মিং তিকে অপেক্খকাপেক্খিতব্বৱসেন দুকানং যোজিতত্তা.
কিৰিযমনোধাতু আৱজ্জনৱসেন লব্ভতীতি ৱুত্তং, আৱজ্জনা পন চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ন হোতি. ন হি সমানৱীথিযং পচ্ছিমো ধম্মো পুৰিমস্স কোচি পচ্চযো হোতি. যে চ ৱদন্তি ‘‘আৱজ্জনৱেদনাৱ চক্খুসঙ্ঘট্টনায উপ্পন্নত্তা এৱং ৱুত্তা’’তি, তঞ্চ ন যুত্তং. ন হি ‘‘চক্খুৰূপপটিঘাতো চক্খুসম্ফস্সো’’তি কত্থচি সুত্তে ৱা অট্ঠকথাযং ৱা ৱুত্তং. যদি সো চ চক্খুসম্ফস্সো সিযা, চক্খুৱিঞ্ঞাণসহজাতাপি ৱেদনা চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি সা ইধ অট্ঠকথাযং ন ৱজ্জেতব্বা সিযা. পাড়িযঞ্চ ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৱেদনা অত্থি অব্যাকতা’’তি এত্থ সঙ্গহিতত্তা পুন ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা’’তি ন ৱত্তব্বং সিযাতি. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – আৱজ্জনৱেদনং ৱিনা চক্খুসম্ফস্সস্স উপ্পত্তি নত্থীতি তদুপ্পাদিকা সা তপ্পযোজনত্তা পৰিযাযেন চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি ৱত্তুং যুত্তাতি, নিপ্পৰিযাযেন পন চক্খুসম্ফস্সস্স পৰতোৱ ৱেদনা লব্ভন্তি.
চতুত্তিংসচিত্তুপ্পাদৱসেনাতি এত্থ ৰূপাৰূপাৱচৰানং অগ্গহণং তেসং সযমেৱ মনোদ্ৱাৰভূতত্তা. সব্বভৱঙ্গমনো হি মনোদ্ৱাৰং, চুতিপটিসন্ধিযো চ ততো অনঞ্ঞাতি. ইমস্মিং পন চতুৱীসতিৱিধভেদে চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকুসলাদীনং সমানৱীথিযং লব্ভমানতা অট্ঠকথাযং ৱুত্তা, পাড়িযং পন একূনৱীসতিচতুৱীসতিকা সঙ্খিপিত্ৱা আগতাতি ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৱেদনাক্খন্ধো অত্থি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকো অৱিতক্কঅৱিচাৰো’’তিআদিনা নানাৱীথিগতানং লব্ভমানতায ৱুত্তত্তা কুসলত্তিকস্সপি নানাৱীথিযং লব্ভমানতা যোজেতব্বা. অট্ঠকথাযং পন সমানৱীথিযং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকতা একন্তিকাতি কত্ৱা এত্থ লব্ভমানতা দস্সিতা, ন পন অসমানৱীথিযং লব্ভমানতা পটিক্খিত্তা. তেনেৱ ‘‘তানি সত্তৱিধাদীসু যত্থ কত্থচি ঠত্ৱা কথেতুং ৱট্টন্তী’’তি আহ. ন হি সমানৱীথিযংযেৱ উপনিস্সযকোটিসমতিক্কমভাৱনাহি লব্ভমানতা হোতি. তিধাপি চ লব্ভমানতং সন্ধায ‘‘যত্থ কত্থচি ঠত্ৱা কথেতুং ৱট্টন্তী’’তি ৱুচ্চতি.
এতানীতি যথাদস্সিতানি কুসলাদীনি চিত্তানি ৱদতি, ৱেদনানিদ্দেসেপি চ এতস্মিং পুব্বঙ্গমস্স চিত্তস্স ৱসেন কথেতুং সুখন্তি চিত্তসম্বন্ধো কতো. তেনেৱ পন চিত্তানি সত্তৱিধভেদে তিকভূমিৱসেন, চতুৱীসতিৱিধভেদে দ্ৱাৰতিকৱসেন, তিংসৱিধভেদে দ্ৱাৰভূমিৱসেন, বহুৱিধভেদে দ্ৱাৰতিকভূমিৱসেন দীপিতানীতি ‘‘তেসু যত্থ কত্থচি ঠত্ৱা কথেতুং ৱট্টন্তী’’তি ৱুত্তং. কুসলাদীনং দীপনা কামাৱচৰাদিভূমিৱসেন কাতব্বা, তা চ ভূমিযো তিংসৱিধভেদে সযমেৱাগতা, ন চ সত্তৱিধভেদে ৱিয দ্ৱাৰং অনামট্ঠং, অতিব্যত্তা চ এত্থ সমানাসমানৱীথীসু লব্ভমানতাতি তিংসৱিধে…পে… সুখদীপনানি হোন্তী’’তি ৱুত্তং. কস্মা পন তিংসৱিধস্মিংযেৱ ঠত্ৱা দীপযিংসু, ননু দ্ৱাৰতিকভূমীনং আমট্ঠত্তা বহুৱিধভেদে ঠত্ৱা দীপেতব্বানীতি? ন, দীপেতব্বট্ঠানাতিক্কমতো. সত্তৱিধভেদো হি দ্ৱাৰস্স অনামট্ঠত্তা দীপনায অট্ঠানং, চতুৱীসতিৱিধভেদে আমট্ঠদ্ৱাৰতিকা ন ভূমিযো অপেক্খিত্ৱা ঠপিতা, তিংসৱিধভেদে আমট্ঠদ্ৱাৰভূমিযো ৱুত্তা. যে চ ঠপিতা, তে চেত্থ তিকা অপেক্খিতব্বৰহিতা কেৱলং ভূমীহি সহ দীপেতব্বাৱ. তেনেদং দীপনায ঠানং, তদতিক্কমে পন ঠানাতিক্কমো হোতীতি.
উপনিস্সযকোটিযাতি এত্থ ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নানাৱীথিযং পকতূপনিস্সযো ৱুত্তোতি একৱীথিযং কুসলাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদযো তদভাৱে অভাৱতো জাতি ৱিয জৰামৰণস্স উপনিস্সযলেসেন পচ্চযোতি ৱত্তুং যুজ্জেয্য, ইধ পন ‘‘কসিণৰূপদস্সনহেতুউপ্পন্না পৰিকম্মাদিৱেদনা চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা’’তি ৱক্খতি, তস্মা নানাৱীথিযং গতানি এতানি চিত্তানি চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা লব্ভমানানীতি ন উপনিস্সযলেসো উপনিস্সযকোটি, বলৱবলৱানং পন পৰিকম্মাদীনং উপনিস্সযানং সব্বেসং আদিভূতো উপনিস্সযো উপনিস্সযকোটি. ‘‘ৱালকোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তিআদীসু ৱিয হি আদি, অৱযৱো ৱা কোটি. কসিণৰূপদস্সনতো পভুতি চ কামাৱচৰকুসলাদীনং ৱেদনানং উপনিস্সযো পৱত্তোতি তং দস্সনং উপনিস্সযকোটি. পৰিকম্মাদীনি ৱিয ৱা ন বলৱউপনিস্সযো দস্সনন্তি তস্স উপনিস্সযন্তভাৱেন উপনিস্সযকোটিতা ৱুত্তা. ঘানাদিদ্ৱাৰেসু তীসু উপনিস্সযকোটিযা লব্ভমানত্তাভাৱং ৱদন্তো ইধ সমানৱীথি ন গহিতাতি দীপেতি. দস্সনসৱনানি ৱিয হি কসিণপৰিকম্মাদীনং ঘাযনাদীনি উপনিস্সযা ন হোন্তীতি তদলাভো দীপিতোতি. যদিপি ৱাযোকসিণং ফুসিত্ৱাপি গহেতব্বং, পুৰিমেন পন সৱনেন ৱিনা তং ফুসনং সযমেৱ মূলুপনিস্সযো যেভুয্যেন ন হোতীতি তস্স উপনিস্সযকোটিতা ন ৱুত্তা.
অজ্ঝাসযেন সম্পত্তিগতো অজ্ঝাসযসম্পন্নো, সম্পন্নজ্ঝাসযোতি ৱুত্তং হোতি. ৱত্তপ্পটিৱত্তন্তি খুদ্দকঞ্চেৱ মহন্তঞ্চ ৱত্তং, পুব্বে ৱা কতং ৱত্তং, পচ্ছা কতং পটিৱত্তং. এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি আদিম্হি উপ্পন্নং আহ, ততো পৰং উপ্পন্নানিপি পন কসিণৰূপদস্সনকল্যাণমিত্তদস্সনসংৱেগৱত্থুদস্সনাদীনি উপনিস্সযপচ্চযা হোন্তিযেৱাতি. তেন তদুপনিস্সযং চক্খুৱিঞ্ঞাণং দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং.
যথাভূতসভাৱাদস্সনং অসমপেক্খনা. ‘‘অস্মী’’তি ৰূপাদীসু ৱিনিবন্ধস্স. সভাৱন্তৰামসনৱসেন পৰামট্ঠস্স, পৰামট্ঠৱতোতি অত্থো. আৰম্মণাধিগহণৱসেন অনু অনু উপ্পজ্জনধম্মতায থিৰভাৱকিলেসস্স থামগতস্স, অপ্পহীনকামৰাগাদিকস্স ৱা. পৰিগ্গহে ঠিতোতি ৱীমংসায ঠিতো. এত্থ চ অসমপেক্খনাযাতিআদিনা মোহাদীনং কিচ্চেন পাকটেন তেসং উপ্পত্তিৱসেন ৱিচাৰণা দট্ঠব্বা. ৰূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসসমতিক্কমৱসেন পৱত্তা ৰূপদস্সনহেতুকা হোতীতি ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা নাম জাতা’’তি আহ. এত্থ চ চক্খুসম্ফস্সস্স চতুভূমিকৱেদনায উপনিস্সযভাৱো এৱ পকাৰন্তৰেন কথিতো, তথা ‘‘ভাৱনাৱসেনা’’তি এত্থ চ.
কলাপসম্মসনেন তীণি লক্খণানি আৰোপেত্ৱা উদযব্বযানুপস্সনাদিকায ৱিপস্সনাপটিপাটিযা আদিম্হি ৰূপাৰম্মণপৰিগ্গহেন ৰূপাৰম্মণং সম্মসিত্ৱা, তংমূলকং ৱা সব্বং সম্মসনং আদিভূতে ৰূপাৰম্মণে পৱত্ততীতি কত্ৱা আহ ‘‘ৰূপাৰম্মণং সম্মসিত্ৱা’’তি. এত্থ চ নামৰূপপৰিগ্গহাদি সব্বং সম্মসনং ভাৱনাতি ৱেদিতব্বা. ৰূপাৰম্মণং সম্মসিত্ৱাতি চ যথাৱুত্তচক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভূতং ৰূপাৰম্মণং ৱুত্তং, ন যং কিঞ্চি. আৰম্মণেন হি চক্খুসম্ফস্সং দস্সেতীতি. এৱং ‘‘ৰূপাৰম্মণে উপ্পন্নং কিলেস’’ন্তি এত্থাপি ৱেদিতব্বং.
ইদং ফোট্ঠব্বং কিংনিস্সিতন্তি চক্খুদ্ৱাৰে ৱিয যোজনায যথাসম্ভৱং আপোধাতুযা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ ৱসেন মহাভূতনিস্সিততা যোজেতব্বা.
জাতি…পে… বলৱপচ্চযো হোতীতি যথাৱুত্তানং ভযতো দিস্সমানানং জাতিআদীনং বলৱপচ্চযভাৱেন তেসং ভযতো দস্সনেন সহজাতস্স মনোসম্ফস্সস্স, তস্স ৱা দস্সনস্স দ্ৱাৰভূতস্স ভৱঙ্গমনোসম্ফস্সস্স বলৱপচ্চযভাৱং দস্সেতি.
ধম্মাৰম্মণেতি ন পুব্বে ৱুত্তে জাতিআদিআৰম্মণেৱ, অথ খো সব্বস্মিং ৰাগাদিৱত্থুভূতে ধম্মাৰম্মণে. ৱত্থুনিস্সিতন্তি এত্থ ৱেদনাদিসঙ্খাতস্স ধম্মাৰম্মণেকদেসস্স পৰিগ্গহমুখেন ধম্মাৰম্মণপৰিগ্গহং দস্সেতি.
মনোসম্ফস্সোতি ৱিঞ্ঞাণং সম্ফস্সস্স কাৰণভাৱেন গহিতং, তদেৱ অত্তনো ফলস্সেৱ ফলভাৱেন ৱত্তুং ন যুত্তং কাৰণফলসঙ্কৰভাৱেন সোতূনং সম্মোহজনকত্তাতি আহ ‘‘ন হি সক্কা ৱিঞ্ঞাণং মনোসম্ফস্সজন্তি নিদ্দিসিতু’’ন্তি, ন পন ৱিঞ্ঞাণস্স মনোসম্ফস্সেন সহজাতভাৱস্স অভাৱা. যস্মা ৱা যথা ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২০, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ৪.৬০) ৱচনতো ইন্দ্ৰিযৱিসযা ৱিয ৱিঞ্ঞাণম্পি ফস্সস্স ৱিসেসপচ্চযো, ন তথা ফস্সো ৱিঞ্ঞাণস্স, তস্মা ইন্দ্ৰিযৱিসযা ৱিয ৱিঞ্ঞাণম্পি চক্খুসম্ফস্সজাদিৱচনং ন অৰহতীতি চক্খুসম্ফস্সজাদিভাৱো ন কতোতি ৱেদিতব্বো.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা
১৫০. চিত্তুপ্পাদৰূপৱসেন তং তং সমুদাযং একেকং ধম্মং কত্ৱা ‘‘পঞ্চপণ্ণাস কামাৱচৰধম্মে’’তি আহ. ৰজ্জন্তস্সাতিআদীসু ৰাগাদযো ছসু দ্ৱাৰেসু সীলাদযো চ পঞ্চ সংৱৰা যথাসম্ভৱং যোজেতব্বা, সম্মসনং পন মনোদ্ৱাৰে এৱ. ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মেসু অভিজ্ঝাদোমনস্সাদিউপ্পত্তি অত্থীতি ততো সতিসংৱৰো ঞাণৱীৰিযসংৱৰা চ যথাযোগং যোজেতব্বা. পৰিগ্গহৱচনেন সম্মসনপচ্চৱেক্খণানি সঙ্গণ্হাতি. তেযেৱাতি চত্তাৰো খন্ধা ৱুত্তা.
সমানে দেসিতব্বে দেসনামত্তস্স পৰিৱট্টনং পৰিৱট্টো. তীসুপি পৰিৱট্টেসু কত্থচি কিঞ্চি ঊনং অধিকং ৱা নত্থীতি কত্ৱা আহ ‘‘একোৱ পৰিচ্ছেদো’’তি.
পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
খন্ধৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আযতনৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
১৫২. ৱিসেসতোতি আযতন-সদ্দত্থো ৱিয অসাধাৰণতো চক্খাদিসদ্দত্থতোতি অত্থো. অস্সাদেতীতি চক্খতি-সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি ৰসসাযনত্থো অত্থীতি তস্স ৱসেন অত্থং ৱদতি. ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসম্মুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯) ৱচনতো চক্খু ৰূপং অস্সাদেতি. সতিপি সোতাদীনং সদ্দাৰম্মণাদিৰতিভাৱে নিৰুড়্হত্তা চক্খুম্হিযেৱ চক্খু-সদ্দো পৱত্ততি পদুমাদীসু পঙ্কজাদিসদ্দা ৱিযাতি দট্ঠব্বং. ৱিভাৱেতি চাতি সদ্দলক্খণসিদ্ধস্স চক্খতি-সদ্দস্স ৱসেন অত্থং ৱদতি. চক্খতীতি হি আচিক্খতি, অভিব্যত্তং ৱদতীতি অত্থো. নযনস্স চ ৱদন্তস্স ৱিয সমৱিসমৱিভাৱনমেৱ আচিক্খনন্তি কত্ৱা আহ ‘‘ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো’’তি. অনেকত্থত্তা ৱা ধাতূনং ৱিভাৱনত্থতা চক্খু-সদ্দস্স দট্ঠব্বা. ৰত্তদুট্ঠাদিকালেসু ককণ্টকৰূপং ৱিয উদ্দৰূপং ৱিয চ ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং ৰূপং হদযঙ্গতভাৱং ৰূপযতি ৰূপমিৱ পকাসং কৰোতি, সৱিগ্গহমিৱ কত্ৱা দস্সেতীতি অত্থো. ৱিত্থাৰণং ৱা ৰূপ-সদ্দস্স অত্থো, ৱিত্থাৰণঞ্চ পকাসনমেৱাতি আহ ‘‘পকাসেতী’’তি. অনেকত্থত্তা ৱা ধাতূনং পকাসনত্থোযেৱ ৰূপ-সদ্দো দট্ঠব্বো, ৱণ্ণৱাচকস্স ৰূপ-সদ্দস্স ৰূপযতীতি নিব্বচনং, ৰূপৱাচকস্স ৰুপ্পতীতি অযং ৱিসেসো.
উদাহৰীযতীতি ৱুচ্চতীতি-অত্থে ৱচনমেৱ গহিতং সিযা, ন চ ৱচন-সদ্দোযেৱ এত্থ সদ্দো, অথ খো সব্বোপি সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি সপ্পতীতি সকেহি পচ্চযেহি সপ্পীযতি সোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱং গমীযতীতি অত্থো. সূচযতীতি অত্তনো ৱত্থুং গন্ধৱসেন অপাকটং ‘‘ইদং সুগন্ধং দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নং ৱা পুপ্ফাদিৱত্থুং ‘‘এত্থ পুপ্ফং অত্থি চম্পকাদি, ফলমত্থি অম্বাদী’’তি পেসুঞ্ঞং কৰোন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. ৰসগ্গহণমূলকত্তা আহাৰজ্ঝোহৰণস্স জীৱিতহেতুম্হি আহাৰৰসে নিন্নতায জীৱিতং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা ৱুত্তা নিৰুত্তিলক্খণেন. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি ৱিসেসেন কাযো ৱুত্তো অনুত্তৰিযহেতুভাৱং অনাগচ্ছন্তেসু কামৰাগনিদানকম্মজনিতেসু কামৰাগস্স চ ৱিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৱ্হাকাযেসু কাযস্স ৱিসেসতৰসাসৱপচ্চযত্তা. তেন হি ফোট্ঠব্বং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৱন্তি. উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিকাৰণন্তি অত্থো. কাযিন্দ্ৰিযৱত্থুকা ৱা চত্তাৰো খন্ধা বলৱকামাসৱাদিহেতুভাৱতো ৱিসেসেন ‘‘সাসৱা’’তি ৱুত্তা, তেসং উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধাৰযন্তীতি যে ৱিসেসলক্খণেন আযতনসদ্দপৰা ৱত্তব্বা, তে চক্খাদযো তথা ৱুত্তাতি অঞ্ঞে মনোগোচৰভূতা ধম্মা সামঞ্ঞলক্খণেনেৱ একাযতনত্তং উপনেত্ৱা ৱুত্তা. ওড়াৰিকৱত্থাৰম্মণমননসঙ্খাতেহি ৱিসযৱিসযিভাৱেহি পুৰিমানি পাকটানীতি তথা অপাকটা চ অঞ্ঞে মনোগোচৰা ন অত্তনো সভাৱং ন ধাৰেন্তীতি ইমস্সত্থস্স দীপনত্থো ধম্ম-সদ্দোতি.
ৱাযমন্তীতি অত্তনো কিচ্চং কৰোন্তিচ্চেৱ অত্থো. ইমস্মিঞ্চ অত্থে আযতন্তি এত্থাতি আযতনন্তি অধিকৰণত্থো আযতন-সদ্দো, দুতিযততিযেসু কত্তুঅত্থো. তে চাতি চিত্তচেতসিকধম্মে. তে হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণেসু আযন্তি আগচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি আযাতি. ৱিত্থাৰেন্তীতি পুব্বে অনুপ্পন্নত্তা লীনানি অপাকটানি পুব্বন্ততো উদ্ধং পসাৰেন্তি পাকটানি কৰোন্তি উপ্পাদেন্তীতি অত্থো.
ৰুড়্হীৱসেন আযতন-সদ্দস্সত্থং ৱত্তুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তং নিস্সিতত্তাতি এত্থ মনো মনোৱিঞ্ঞাণাদীনং চিত্তচেতসিকানং নিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি তস্স নেসং দ্ৱাৰভাৱো নিস্সযভাৱোতি দট্ঠব্বো. অত্থতোতি ৱচনত্থতো, ন ৱচনীযত্থতো. ৱচনত্থো হেত্থ ৱুত্তো ‘‘চক্খতী’’তিআদিনা, ন ৱচনীযত্থো ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৯৭) ৱিযাতি.
তাৱত্ৱতোতি অনূনাধিকভাৱং দস্সেতি. তত্থ দ্ৱাদসাযতনৱিনিমুত্তস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৱা অধিকভাৱতো চোদনা নত্থি, সলক্খণধাৰণং পন সব্বেসং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ঊনচোদনা সম্ভৱতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদযোপি হী’’তিআদি. অসাধাৰণন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অসাধাৰণং. সতিপি অসাধাৰণাৰম্মণভাৱে চক্খাদীনং দ্ৱাৰভাৱেন গহিতত্তা ধম্মাযতনে অগ্গহণং দট্ঠব্বং. দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেহি ৱা অসাধাৰণতং সন্ধায ‘‘অসাধাৰণ’’ন্তি ৱুত্তং.
যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহি উপ্পত্তিক্কমাদিঅযুত্তি যোজেতব্বা. অজ্ঝত্তিকেসু হীতি এতেন অজ্ঝত্তিকভাৱেন ৱিসযিভাৱেন চ অজ্ঝত্তিকানং পঠমং দেসেতব্বতং দস্সেতি. তেসু হি পঠমং দেসেতব্বেসু পাকটত্তা পঠমতৰং চক্খাযতনং দেসিতন্তি. ততো ঘানাযতনাদীনীতি এত্থ বহূপকাৰত্তাভাৱেন চক্খুসোতেহি পুৰিমতৰং অদেসেতব্বানি সহ ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একেন কমেন দেসেতব্বানীতি ঘানাদিক্কমেন দেসিতানীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথাপি হি দেসিতেসু ন ন সক্কা চোদেতুং, ন চ সক্কা সোধেতব্বানি ন দেসেতুন্তি. গোচৰো ৱিসযো এতস্সাতি গোচৰৱিসযো, মনো. কস্স পন গোচৰো এতস্স ৱিসযোতি? চক্খাদীনং পঞ্চন্নম্পি. ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণৱৱত্থানতোতি এতেন চ চক্খাদিঅনন্তৰং ৰূপাদিৱচনস্স কাৰণমাহ.
পচ্চযভেদো কম্মাদিভেদো. নিৰযাদিকো অপদাদিগতিনানাকৰণঞ্চ গতিভেদো. হত্থিঅস্সাদিকো খত্তিযাদিকো চ নিকাযভেদো. তংতংসত্তসন্তানভেদো পুগ্গলভেদো. যা চ চক্খাদীনং ৱত্থূনং অনন্তভেদতা ৱুত্তা, সোযেৱ হদযৱত্থুস্স চ ভেদো হোতি. ততো মনাযতনস্স অনন্তপ্পভেদতা যোজেতব্বা দুক্খাপটিপদাদিতো আৰম্মণাধিপতিআদিভেদতো চ. ইমস্মিং সুত্তন্তভাজনীযে ৱিপস্সনা ৱুত্তাতি ৱিপস্সনুপগমনঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং গহেত্ৱা একাসীতিভেদতা মনাযতনস্স ৱুত্তা নিদ্দেসৱসেন. নীলং নীলস্সেৱ সভাগং, অঞ্ঞং ৱিসভাগং, এৱং কুসলসমুট্ঠানাদিভেদেসু যোজেতব্বং. তেভূমকধম্মাৰম্মণৱসেনাতি পুব্বে ৱুত্তং চক্খাদিৱজ্জং ধম্মাৰম্মণং সন্ধায ৱুত্তং.
সপৰিপ্ফন্দকিৰিযাৱসেন ঈহনং ঈহা. চিন্তনৱসেন ব্যাপাৰকৰণং ব্যাপাৰো. তত্থ ব্যাপাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি চক্খু ৰূপাদীনং এৱং হোতী’’তি. ঈহং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন চ তানী’’তিআদি. উভযম্পি পন ঈহা চ হোতি ব্যাপাৰো চাতি উপ্পটিপাটিৱচনং. ধম্মতাৱাতি সভাৱোৱ, কাৰণসমত্থতা ৱা. ঈহাব্যাপাৰৰহিতানং দ্ৱাৰাদিভাৱো ধম্মতা. ইমস্মিঞ্চ অত্থে যন্তি এতস্স যস্মাতি অত্থো. পুৰিমস্মিং সম্ভৱনৱিসেসনং যং-সদ্দো. ‘‘সুঞ্ঞো গামোতি খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱচনতো সুঞ্ঞগামো ৱিয দট্ঠব্বানি. অন্নপানসমোহিতন্তি গহিতে সুঞ্ঞগামে যঞ্ঞদেৱ ভাজনং পৰামসীযতি, তং তং ৰিত্তকংযেৱ পৰামসীযতি, এৱং ধুৱাদিভাৱেন গহিতানি উপপৰিক্খিযমানানি ৰিত্তকানেৱ এতানি দিস্সন্তীতি. চক্খাদিদ্ৱাৰেসু অভিজ্ঝাদোমনস্সুপ্পাদকভাৱেন ৰূপাদীনি চক্খাদীনং অভিঘাতকানীতি ৱুত্তানি. অহিসুসুমাৰপক্খিকুক্কুৰসিঙ্গালমক্কটা ছ পাণকা. ৱিসমবিলাকাসগামসুসানৱনানি তেসং গোচৰা. তত্থ ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযেহি চক্খাদীহি ৱিসমভাৱবিলাকাসগামসুসানসন্নিস্সিতসদিসুপাদিন্নধম্মৱনভাৱেহি অভিৰমিতত্তা ৰূপাদীনম্পি ৱিসমাদিসদিসতা যোজেতব্বা.
হুত্ৱা অভাৱট্ঠেনাতি ইদং ইতৰেসং চতুন্নং আকাৰানং সঙ্গহকত্তা ৱিসুং ৱুত্তং. হুত্ৱা অভাৱাকাৰো এৱ হি উপ্পাদৱযত্তাকাৰাদযোতি. তত্থ হুত্ৱাতি এতেন পুৰিমন্তৱিৱিত্ততাপুব্বকং মজ্ঝে ৱিজ্জমানতং দস্সেতি, তং ৱত্ৱা অভাৱৱচনেন মজ্ঝে ৱিজ্জমানতাপুব্বকং, অপৰন্তে অৱিজ্জমানতং, উভযেনপি সদা অভাৱো অনিচ্চলক্খণন্তি দস্সেতি. সভাৱৱিজহনং ৱিপৰিণামো, জৰাভঙ্গেহি ৱা পৰিৱত্তনং, সন্তানৱিকাৰাপত্তি ৱা. সদা অভাৱেপি চিৰট্ঠানং সিযাতি তংনিৱাৰণত্থং ‘‘তাৱকালিকতো’’তি আহ. উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তৰহিতং নিচ্চং, ন ইতৰথাতি নিচ্চপটিক্খেপতো অনিচ্চং, নিচ্চপটিপক্খতোতি অধিপ্পাযো.
জাতিধম্মতাদীহি অনিট্ঠতা পটিপীড়নং. পটিপীড়নট্ঠেনাতি চ যস্স তং পৱত্ততি, তং পুগ্গলং পটিপীড়নতো, সযং ৱা জৰাদীহি পটিপীড়নত্তাতি অত্থো. পৰিত্তট্ঠিতিকস্সপি অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণে উপ্পাদাদীহি অভিণ্হং সম্পটিপীড়নত্তা ‘‘অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো’’তি পুৰিমং সামঞ্ঞলক্খণং ৱিসেসেত্ৱা ৱদতি, পুগ্গলস্স পীড়নতো দুক্খমং. সুখপটিপক্খভাৱতো দুক্খং সুখং পটিক্খিপতি নিৱাৰেতি, দুক্খৱচনং ৱা অত্থতো সুখং পটিক্খিপতীতি আহ ‘‘সুখপটিক্খেপতো’’তি.
নত্থি এতস্স ৱসৱত্তনকো, নাপি ইদং ৱসৱত্তনকন্তি অৱসৱত্তনকং, অত্তনো পৰস্মিং পৰস্স চ অত্তনি ৱসৱত্তনভাৱো ৱা ৱসৱত্তনকং, তং এতস্স নত্থীতি অৱসৱত্তনকং, অৱসৱত্তনকস্স অৱসৱত্তনকো ৱা অত্থো সভাৱো অৱসৱত্তনকট্ঠো, ইদঞ্চ সামঞ্ঞলক্খণং. তেনাতি পৰস্স অত্তনি ৱসৱত্তনাকাৰেন সুঞ্ঞং. ইমস্মিঞ্চ অত্থে সুঞ্ঞতোতি এতস্সেৱ ৱিসেসনং ‘‘অস্সামিকতো’’তি. অথ ৱা ‘‘যস্মা ৱা এতং…পে… মা পাপুণাতূ’’তি এৱং চিন্তযমানস্স কস্সচি তীসু ঠানেসু ৱসৱত্তনভাৱো নত্থি, সুঞ্ঞং তং তেন অত্তনোযেৱ ৱসৱত্তনাকাৰেনাতি অত্থো. ন ইদং কস্সচি কামকাৰিযং, নাপি এতস্স কিঞ্চি কামকাৰিযং অত্থীতি অকামকাৰিযং. এতেন অৱসৱত্তনত্থং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি.
ৱিভৱগতি ৱিনাসগমনং. সন্ততিযং ভৱন্তৰুপ্পত্তিযেৱ ভৱসঙ্কন্তিগমনং. সন্ততিযা যথাপৱত্তাকাৰৱিজহনং পকতিভাৱৱিজহনং. ‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে চক্খুঅনিচ্চ-সদ্দানং একত্থত্তা অনিচ্চানং সেসধম্মানম্পি চক্খুভাৱো আপজ্জতীতি এতিস্সা চোদনায নিৱাৰণত্থং ৱিসেসসামঞ্ঞলক্খণৱাচকানঞ্চ সদ্দানং একদেসসমুদাযবোধনৱিসেসং দীপেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.
কিং দস্সিতন্তি ৱিপস্সনাচাৰং কথেন্তেন কিং লক্খণং দস্সিতন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘কতমা চানন্দ, অনত্তসঞ্ঞা? ইধানন্দ, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘চক্খু অনত্তা’তি…পে… ‘ধম্মা অনত্তা’তি. ইতি ইমেসু ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু অনত্তানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ১০.৬০) অৱিসেসেসু আযতনেসু অনত্তানুপস্সনা ৱুত্তাতি কাৰণভূতানং চক্খাদীনং, ফলভূতানঞ্চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং কাৰণফলমত্ততায অনত্ততায অনত্তলক্খণৱিভাৱনত্থায আযতনদেসনাতি আহ ‘‘দ্ৱাদসন্নং…পে… অনত্তলক্খণ’’ন্তি. যদিপি অনিচ্চদুক্খলক্খণানি এত্থ দস্সিতানি, তেহি চ অনত্তলক্খণমেৱ ৱিসেসেন দস্সিতন্তি অধিপ্পাযো. ৱেতি চাতি এত্থ ইতি-সদ্দো সমাপনত্থো. ইচ্চস্সাতি এত্থ ইতি-সদ্দো যথাসমাপিতস্স আৰোপেতব্বদোসস্স নিদস্সনত্থো. এৱন্তি ‘‘চক্খু অত্তা’’তি এৱং ৱাদে সতীতি অত্থো. ইচ্চস্সাতি ৱা ইতি-সদ্দো ‘‘ইতি ৱদন্তস্সা’’তি পৰৱাদিস্স দোসলক্খণাকাৰনিদস্সনত্থো. এৱন্তি দোসগমনপ্পকাৰনিদস্সনত্থো. ৰূপে অত্তনি ‘‘এৱং মে ৰূপং হোতূ’’তি অত্তনিযে ৱিয সামিনিদ্দেসাপত্তীতি চে? ন, ‘‘মম অত্তা’’তি গহিতত্তা. ‘‘মম অত্তা’’তি হি গহিতং ৰূপং ৱসৱত্তিতায ‘‘এৱং মে হোতূ’’তি ইচ্ছিযমানঞ্চ তথেৱ ভৱেয্য, ইচ্ছতোপি হি তস্স ৰূপসঙ্খাতো অত্তা অৱসৱত্তি চাতি. আবাধাযাতি এৱং দুক্খেন. পঞ্ঞাপনন্তি পৰেসং ঞাপনং. অনত্তলক্খণপঞ্ঞাপনস্স অঞ্ঞেসং অৱিসযত্তা অনত্তলক্খণদীপকানং অনিচ্চদুক্খলক্খণানঞ্চ পঞ্ঞাপনস্স অৱিসযতা দস্সিতা হোতি.
এৱং পন দুপ্পঞ্ঞাপনতা এতেসং দুৰূপট্ঠানতায হোতীতি তেসং অনুপট্ঠহনকাৰণং পুচ্ছন্তো আহ ‘‘ইমানি পনা’’তিআদি. ঠানাদীসু নিৰন্তৰং পৱত্তমানস্স হেট্ঠা ৱুত্তস্স অভিণ্হসম্পটিপীড়নস্স. ধাতুমত্ততায চক্খাদীনং সমূহতো ৱিনিব্ভুজ্জনং নানাধাতুৱিনিব্ভোগো. ঘনেনাতি চত্তাৰিপি ঘনানি ঘনভাৱেন একত্তং উপনেত্ৱা ৱদতি. পঞ্ঞাযেৱ সন্ততিৱিকোপনাতি দট্ঠব্বং. যাথাৱসৰসতোতি অৱিপৰীতসভাৱতো. সভাৱো হি ৰসিযমানো অৱিৰদ্ধপটিৱেধেন অস্সাদিযমানো ‘‘ৰসো’’তি ৱুচ্চতি. অনিচ্চাদীহি অনিচ্চলক্খণাদীনং অঞ্ঞত্থ ৱচনং ৰুপ্পনাদিৱসেন পৱত্তৰূপাদিগ্গহণতো ৱিসিট্ঠস্স অনিচ্চাদিগ্গহণস্স সব্ভাৱা. ন হি নামৰূপপৰিচ্ছেদমত্তেন কিচ্চসিদ্ধি হোতি, অনিচ্চাদযো চ ৰূপাদীনং আকাৰা দট্ঠব্বা. তে পনাকাৰা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানা ৰূপাদীনং আকাৰমত্তাযেৱাতি কত্ৱা অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায খন্ধাৰম্মণতা ৱুত্তাতি অধিপ্পাযমত্তে ঠাতুং যুত্তং, নাতিধাৱিতুং. ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি চ গণ্হন্তো ‘‘দুক্খং অনত্তা’’তি ন গণ্হাতি, তথা দুক্খাদিগ্গহণে ইতৰস্সাগহণং. অনিচ্চাদিগ্গহণানি চ নিচ্চসঞ্ঞাদিনিৱত্তনকানি সদ্ধাসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযাধিকানি তিৱিধৱিমোক্খমুখভূতানি. তস্মা এতেসং আকাৰানং পৰিগ্গয্হমানানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসেসো চ অত্থীতি তীণি লক্খণানি ৱুত্তানি.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
১৬৭. নামৰূপপৰিচ্ছেদকথা অভিধম্মকথাতি সুত্তন্তে ৱিয পচ্চযযুগড়ৱসেন অকথেত্ৱা অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন অভিঞ্ঞেয্যানি আযতনানি অব্বোকাৰতো অভিধম্মভাজনীযে কথিতানি. আগম্মাতি সব্বসঙ্খাৰেহি নিব্বিন্দস্স ৱিসঙ্খাৰনিন্নস্স গোত্ৰভুনা ৱিৱট্টিতমানসস্স মগ্গেন সচ্ছিকৰণেনাতি অত্থো. সচ্ছিকিৰিযমানঞ্হি তং অধিগন্ত্ৱা আৰম্মণপচ্চযভূতঞ্চ পটিচ্চ অধিপতিপচ্চযভূতে চ তম্হি পৰমস্সাসভাৱেন ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্স চ গতিভাৱেন পতিট্ঠানভূতে পতিট্ঠায খযসঙ্খাতো মগ্গো ৰাগাদযো খেপেতীতি তংসচ্ছিকৰণাভাৱে ৰাগাদীনং অনুপ্পত্তিনিৰোধগমনাভাৱা ‘‘তং আগম্ম ৰাগাদযো খীযন্তী’’তি ৱুত্তং. সুত্ততো মুঞ্চিত্ৱাতি সুত্তপদানি মুঞ্চিত্ৱা. অঞ্ঞো সুত্তস্স অত্থো ‘‘মাতৰং পিতৰং হন্ত্ৱা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯৪-২৯৫) ৱিয আহৰিতব্বো, নত্থি সুত্তপদেহেৱ নীতো অত্থোতি অত্থো.
একং নানন্তি চুণ্ণিতং খুদ্দকং ৱা কৰণং, চুণ্ণীকৰণন্তি অবহুমানেন ৱদতি. ন ত্ৱং একং নানং জানাসীতি কিং এত্তকং ত্ৱমেৱ ন জানাসীতি অত্থো. ননু ঞাতেতি ‘‘যদিপি পুব্বে ন ঞাতং, অধুনাপি ঞাতে ননু সাধু হোতী’’তি অত্তনো জাননং পটিচ্ছাদেত্ৱা ৱিক্খেপং কৰোন্তং নিবন্ধতি. ৱিভজিত্ৱাতি অক্খৰত্থমত্তে অট্ঠত্ৱা লীনং অত্থং ৱিভজিত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা নীহৰিত্ৱা কথিতন্তি অত্থো. ৰাগাদীনং খযো নাম অভাৱমত্তো, ন চ অভাৱস্স বহুভাৱো অত্থি অত্তনো অভাৱত্তাতি ৱদন্তস্স ৱচনপচ্ছিন্দনত্থং পুচ্ছতি ‘‘ৰাগক্খযো নাম ৰাগস্সেৱ খযো’’তিআদি. যদি হি ৰাগক্খযো দোসাদীনং খযো ন হোতি, দোসক্খযাদযো চ ৰাগাদীনং খযা, অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠা ভিন্না আপন্না হোন্তীতি বহুনিব্বানতা আপন্না এৱ হোতি, অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসেসো চ নাম নিস্সভাৱস্স নত্থীতি সসভাৱতা চ নিব্বানস্স. নৱ তণ্হামূলকা ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা’’তি (দী. নি. ২.১০৩; ৩.৩৫৯; অ. নি. ৯.২৩; ৱিভ. ৯৬৩) আদযো, তেসু পৰিযেসনাদযো চ পৰিযেসনাদিকৰকিলেসা দট্ঠব্বা. দিযড্ঢকিলেসসহস্সং নিদানকথাযং ৱুত্তং.
ওড়াৰিকতায কাৰেতব্বোতি অতিসুখুমস্স নিব্বানস্স ওড়াৰিকভাৱদোসাপত্তিযা বোধেতব্বো, নিগ্গহেতব্বো ৱা. ৱত্থুন্তি উপাদিন্নকফোট্ঠব্বং মেথুনং. অচ্ছাদীনম্পি নিব্বানপ্পত্তি কস্মা ৱুত্তা, ননু ‘‘কিলেসানং অচ্চন্তং অনুপ্পত্তিনিৰোধো নিব্বান’’ন্তি ইচ্ছন্তস্স কিলেসানং ৱিনাসো কঞ্চি কালং অপ্পৱত্তি নিব্বানং ন হোতীতি? ন, অভাৱসামঞ্ঞতো. অচ্চন্তাপৱত্তি হি কঞ্চি কালঞ্চ অপ্পৱত্তি অভাৱোযেৱাতি নত্থি ৱিসেসো. সৱিসেসং ৱা ৱদন্তস্স অভাৱতা আপজ্জতীতি. তিৰচ্ছানগতেহিপি পাপুণিতব্বত্তা তেসম্পি পাকটং পিড়ন্ধনং ৱিয ওড়াৰিকং থূলং. কেৱলং পন কণ্ণে পিড়ন্ধিতুং ন সক্কোতি, পিড়ন্ধনতোপি ৱা থূলত্তা ন সক্কাতি উপ্পণ্ডেন্তো ৱিয নিগ্গণ্হাতি.
নিব্বানাৰম্মণকৰণেন গোত্ৰভুক্খণে কিলেসক্খযপ্পত্তি পনস্স আপন্নাতি মঞ্ঞমানো আহ ‘‘ত্ৱং অখীণেসুযেৱা’’তিআদি. ননু আৰম্মণকৰণমত্তেন কিলেসক্খযো অনুপ্পত্তোতি ন সক্কা ৱত্তুং. চিত্তঞ্হি অতীতানাগতাদিসব্বং আলম্বেতি, ন নিপ্ফন্নমেৱাতি গোত্ৰভুপি মগ্গেন কিলেসানং যা অনুপ্পত্তিধম্মতা কাতব্বা, তং আৰব্ভ পৱত্তিস্সতীতি? ন, অপ্পত্তনিব্বানস্স নিব্বানাৰম্মণঞাণাভাৱতো. ন হি অঞ্ঞধম্মা ৱিয নিব্বানং, তং পন অতিগম্ভীৰত্তা অপ্পত্তেন আলম্বিতুং ন সক্কা. তস্মা তেন গোত্ৰভুনা পত্তব্বেন তিকালিকসভাৱাতিক্কন্তগম্ভীৰভাৱেন ভৱিতব্বং, কিলেসক্খযমত্ততং ৱা ইচ্ছতো গোত্ৰভুতো পুৰেতৰং নিপ্ফন্নেন কিলেসক্খযেন. তেনাহ ‘‘ত্ৱং অখীণেসুযেৱ কিলেসেসু কিলেসক্খযং নিব্বানং পঞ্ঞপেসী’’তি. অপ্পত্তকিলেসক্খযাৰম্মণকৰণে হি সতি গোত্ৰভুতো পুৰেতৰচিত্তানিপি আলম্বেয্যুন্তি.
মগ্গস্স কিলেসক্খযং নিব্বানন্তি মগ্গস্স আৰম্মণভূতং নিব্বানং কতমন্তি অত্থো. মগ্গোতিআদিনা পুৰিমপুচ্ছাদ্ৱযমেৱ ৱিৱৰতি.
ন চ কিঞ্চীতি ৰূপাদীসু নিব্বানং কিঞ্চি ন হোতি, ন চ কদাচি হোতি, অতীতাদিভাৱেন ন ৱত্তব্বন্তি ৱদন্তি, তং আগম্ম অৱিজ্জাতণ্হানং কিঞ্চি একদেসমত্তম্পি ন হোতি, তদেৱ তং আগম্ম কদাচি ন চ হোতীতি অত্থো যুত্তো.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা
১৬৮. ন…পে… নৱত্তব্বধম্মাৰম্মণত্তাতি যথা সাৰম্মণা পৰিত্তাদিভাৱেন নৱত্তব্বং কিঞ্চি আৰম্মণং কৰোন্তি, এৱং কিঞ্চি আলম্বনতো ন নৱত্তব্বকোট্ঠাসং ভজতীতি অত্থো.
পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আযতনৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.