নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
পঞ্চপকৰণ-মূলটীকা
ধাতুকথাপকৰণ-মূলটীকা
গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা
ধাতুকথাপকৰণং দেসেন্তো ভগৱা যস্মিং সমযে দেসেসি, তং সমযং দস্সেতুং, ৱিভঙ্গানন্তৰং দেসিতস্স পকৰণস্স ধাতুকথাভাৱং দস্সেতুং ৱা ‘‘অট্ঠাৰসহী’’তিআদিমাহ. তত্থ বলৱিধমনৱিসযাতিক্কমনৱসেন দেৱপুত্তমাৰস্স, অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন কিলেসাভিসঙ্খাৰমাৰানং, সমুদযপ্পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন খন্ধমাৰস্স, মচ্চুমাৰস্স চ বোধিমূলে এৱ ভঞ্জিতত্তা পৰূপনিস্সযৰহিতং নিৰতিসযং তং ভঞ্জনং উপাদায ভগৱা এৱ ‘‘মাৰভঞ্জনো’’তি থোমিতো. তত্থ মাৰে অভঞ্জেসি, মাৰভঞ্জনং ৱা এতস্স, ন পৰৰাজাদিভঞ্জনন্তি মাৰভঞ্জনো. মহাৱিক্কন্তো মহাৱীৰিযোতি মহাৱীৰো.
খন্ধাদযো অৰণন্তা ধম্মা সভাৱট্ঠেন ধাতুযো, অভিধম্মকথাধিট্ঠানট্ঠেন ৱাতি কত্ৱা তেসং কথনতো ইমস্স পকৰণস্স ধাতুকথাতি অধিৱচনং. যদিপি অঞ্ঞেসু চ পকৰণেসু তে সভাৱা কথিতা, এত্থ পন তেসং সব্বেসং সঙ্গহাসঙ্গহাদীসু চুদ্দসসু নযেসু একেকস্মিং কথিতত্তা সাতিসযং কথনন্তি ইদমেৱ এৱংনামকং. একদেসকথনমেৱ হি অঞ্ঞত্থ কতন্তি. খন্ধাযতনধাতূহি ৱা খন্ধাদীনং অৰণন্তানং সঙ্গহাসঙ্গহাদযো নযা ৱুত্তাতি তত্থ মহাৱিসযানং ধাতূনং ৱসেন ধাতূহি কথা ধাতুকথাতি এৱং অস্স নামং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. দ্ৱিধা তিধা ছধা অট্ঠাৰসধাতি অনেকধা ধাতুভেদং পকাসেসীতি ধাতুভেদপ্পকাসনোতি. তস্সত্থন্তি তস্সা ধাতুকথায অত্থং. অ-কাৰে আ-কাৰস্স লোপো দট্ঠব্বো. ‘‘যং ধাতুকথ’’ন্তি ৱা এত্থ পকৰণন্তি ৱচনসেসো সত্তন্নং পকৰণানং কমেন ৱণ্ণনায পৱত্তত্তাতি তেন যোজনং কত্ৱা তস্স পকৰণস্স অত্থং তস্সত্থন্তি অ-কাৰলোপো ৱা. তন্তি তং দীপনং সুণাথ, তং ৱা অত্থং তংদীপনৱচনসৱনেন উপধাৰেথাতি অত্থো. সমাহিতাতি নানাকিচ্চেহি অৱিক্খিত্তচিত্তা, অত্তনো চিত্তে আহিতাতি ৱা অত্থো.
গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. মাতিকাৱণ্ণনা
১. নযমাতিকাৱণ্ণনা
১. কো পনেতস্স পকৰণস্স পৰিচ্ছেদোতি? ন সো ইধ ৱত্তব্বো, অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) পকৰণপৰিচ্ছেদো ৱুত্তো এৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চুদ্দসৱিধেন ৱিভত্তন্তি ৱুত্ত’’ন্তি. খন্ধাদীনং দেসনা নীযতি পৱত্তীযতি এতেহি, খন্ধাদযো এৱ ৱা নীযন্তি ঞাযন্তি এতেহি পকাৰেহীতি নযা, নযানং মাতিকা উদ্দেসো, নযা এৱ ৱা মাতিকাতি নযমাতিকা. এতেসং পদানং মূলভূতত্তাতি ‘‘মূলমাতিকা’’তি ৱত্তব্বানং সঙ্গহাসঙ্গহাদীনং চুদ্দসন্নং পদানং খন্ধাদিধম্মৱিভজনস্স ইমস্স পকৰণস্স মূলভূতত্তা নিস্সযভূতত্তাতি অত্থো.
২. অব্ভন্তৰমাতিকাৱণ্ণনা
২. ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদীহি ৰূপক্খন্ধাদিপদানি দস্সিতানি, পটিচ্চসমুপ্পাদৱচনেন চ যেসু দ্ৱাদসসু অঙ্গেসু পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো ৱত্ততি, তদত্থানি দ্ৱাদস পদানি দস্সিতানীতি তেসং তথাদস্সিতানং সৰূপেনেৱ দস্সিতানং ফস্সাদীনঞ্চ পদানং ৱসেন আহ ‘‘পঞ্চৱীসাধিকেন পদসতেনা’’তি. তত্থ কম্মুপপত্তিকামভৱাদীনং ইধ ৱিভত্তানং ভাৱনভৱনভাৱেন ভৱে ৱিয সোকাদীনং জৰামৰণস্স ৱিয অনিট্ঠত্তা তন্নিদানদুক্খভাৱেন চ জৰামৰণে অন্তোগধতায পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দ্ৱাদসপদতা দট্ঠব্বা. এত্থ চ পাড়িযং ভিন্দিত্ৱা অৱিস্সজ্জিতানম্পি সতিপট্ঠানাদীনং ভিন্দিত্ৱা গহণং কৰোন্তো তেসং ভিন্দিত্ৱাপি ৱিস্সজ্জিতব্বতং দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং.
নযমাতিকাদিকা লক্খণমাতিকন্তা মাতিকা পকৰণন্তৰাসাধাৰণতায ধাতুকথায মাতিকা নাম, তস্সা অব্ভন্তৰে ৱুত্তো ৱিভজিতব্বানং উদ্দেসো অব্ভন্তৰমাতিকা নামাতি ইমমত্থং পকাসেন্তো ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ এৱং অৱত্ৱাতি যথা ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকা’’তি অযং ধাতুকথামাতিকতো বহিদ্ধা ৱুত্তা, এৱং অৱত্ৱাতি অত্থো. ধাতুকথায অব্ভন্তৰেযেৱাতি চ ধাতুকথামাতিকায অব্ভন্তৰেযেৱাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তদাৱেণিকমাতিকাঅব্ভন্তৰে হি ঠপিতা তস্সাযেৱ অব্ভন্তৰে ঠপিতাতি ৱুত্তা. অথ ৱা এৱং অৱত্ৱাতি যথা ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকা’’তি এতেন ৱচনেন ধাতুকথাতো বহিভূতা কুসলাদিঅৰণন্তা মাতিকা পকৰণন্তৰগতা ৱুত্তা, এৱং অৱত্ৱাতি অত্থো. ধাতুকথায অব্ভন্তৰেযেৱাতি চ ইমস্স পকৰণস্স অব্ভন্তৰে এৱ সৰূপতো দস্সেত্ৱা ঠপিতত্তাতি অত্থো. সব্বস্স অভিধম্মস্স মাতিকায অসঙ্গহিতত্তা ৱিকিণ্ণভাৱেন পকিণ্ণকতা ৱেদিতব্বা.
৩. নযমুখমাতিকাৱণ্ণনা
৩. নযানং পৱত্তিদ্ৱাৰভূতা সঙ্গহাসঙ্গহৱিযোগীসহযোগীধম্মা নযমুখানীতি তেসং উদ্দেসো নযমুখমাতিকা. চুদ্দসপি হি সঙ্গহাসঙ্গহসম্পযোগৱিপ্পযোগানং ৱোমিস্সকতাৱসেন পৱত্তাতি যেহি তে চত্তাৰোপি হোন্তি, তে ধম্মা চুদ্দসন্নম্পি নযানং মুখানি হোন্তীতি. তত্থ সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদাদীসু সচ্চাদীহিপি যথাসম্ভৱং সঙ্গহাসঙ্গহো যদিপি ৱুত্তো, সো পন সঙ্গাহকভূতেহি তেহি ৱুত্তো, ন সঙ্গহভূতেহি, সোপি ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তিআদিনা পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মুদ্ধাৰে তত্থাপি খন্ধাদীহেৱ সঙ্গহেহি নিযমেত্ৱা ৱুত্তো, তস্মা ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি ৱুত্তং. পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মুদ্ধাৰেপি পন পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসু চ ৰূপক্খন্ধাদীনং অৰণন্তানং যথাসম্ভৱং সম্পযোগৱিপ্পযোগা চতূহেৱ খন্ধেহি হোন্তীতি ‘‘চতূহি সম্পযোগো,চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি ৱুত্তং.
ননু চ ৱিপ্পযোগো ৰূপনিব্বানেহিপি হোতি, কস্মা ‘‘চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি ৱুত্তন্তি? ৰূপনিব্বানেহি ভৱন্তস্সপি চতূহেৱ ভাৱতো. ন হি ৰূপং ৰূপেন নিব্বানেন ৱা ৱিপ্পযুত্তং হোতি, নিব্বানং ৱা ৰূপেন, চতূহেৱ পন খন্ধেহি হোতীতি চতুন্নং খন্ধানং ৰূপনিব্বানেহি ৱিপ্পযোগোপি ৱিপ্পযুজ্জমানেহি চতূহি খন্ধেহি নিযমিতো তেহি ৱিনা ৱিপ্পযোগাভাৱতো. সো চাযং ৱিপ্পযোগো অনাৰম্মণস্স, অনাৰম্মণঅনাৰম্মণমিস্সকেহি মিস্সকস্স চ ন হোতি, অনাৰম্মণস্স পন মিস্সকস্স চ সাৰম্মণেন, সাৰম্মণস্স সাৰম্মণেন অনাৰম্মণেন মিস্সকেন চ হোতীতি ৱেদিতব্বো.
৪. লক্খণমাতিকাৱণ্ণনা
৪. সঙ্গহোযেৱ সঙ্গহনযো. সভাগো. ৱিসভাগোতি এতস্স ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি এতেন, ‘‘চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি এতেনপি ৱিসুং যোজনা কাতব্বা. তেন সঙ্গহো অসঙ্গহো চ সভাগো ৱিসভাগো চ ভাৱো, তথা সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো চাতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. যস্স ৱা সঙ্গহো চ অসঙ্গহো চ, সো ধম্মো সভাগো ৱিসভাগো চ, তথা যস্স সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো চ, সোপি সভাগো ৱিসভাগো চাতি. তত্থ যেন ৰূপক্খন্ধো…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ধম্মা গণনং গচ্ছন্তি, সো ৰুপ্পনাদিকো সমানভাৱো সঙ্গহে সভাগতা, একুপ্পাদাদিকো সম্পযোগে ৱেদিতব্বো.
৫. বাহিৰমাতিকাৱণ্ণনা
৫. এৱং ধাতুকথায মাতিকতো বহি ঠপিতত্তাতি ‘‘সব্বাপি…পে… মাতিকা’’তি এতেন ঠপনাকাৰেন বহি পিট্ঠিতো ঠপিতত্তাতি অত্থো. এতেন ৱা ঠপনাকাৰেন কুসলাদীনং অৰণন্তানং ইধ অট্ঠপেত্ৱা ধাতুকথায মাতিকতো বহি পকৰণন্তৰমাতিকায ইমস্স পকৰণস্স মাতিকাভাৱেন ঠপিতত্তা তথা পকাসিতত্তাতি অত্থো.
সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদীসু সঙ্গহো একৱিধোৱ, সো কস্মা ‘‘চতুব্বিধো’’তি ৱুত্তোতি? সঙ্গহোতি অত্থং অৱত্ৱা অনিদ্ধাৰিতত্থস্স সদ্দস্সেৱ ৱুত্তত্তা. সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদীসু সদ্দেসু সঙ্গহসদ্দো তাৱ অত্তনো অত্থৱসেন চতুব্বিধোতি অযঞ্হেত্থত্থো. অত্থোপি ৱা অনিদ্ধাৰিতৱিসেসো সামঞ্ঞেন গহেতব্বতং পত্তো ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তিআদীসু ‘‘সঙ্গহো’’তি ৱুত্তোতি ন কোচি দোসো. নিদ্ধাৰিতে হি ৱিসেসে তস্স একৱিধতা সিযা, ন ততো পুব্বেতি. জাতিসদ্দস্স সাপেক্খসদ্দত্তা ‘‘জাতিযা সঙ্গহো’’তি ৱুত্তে ‘‘অত্তনো জাতিযা’’তি ৱিঞ্ঞাযতি সম্বন্ধাৰহস্স অঞ্ঞস্স অৱুত্তত্তাতি জাতিসঙ্গহোতি ৰূপকণ্ডে ৱুত্তো সজাতিসঙ্গহো ৱুত্তো হোতি.
এত্থ নযমাতিকায ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো, সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো’’তি ইমে দ্ৱে পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মৱিসেসং অনিদ্ধাৰেত্ৱা সামঞ্ঞেন ধম্মানং পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযউদ্দেসা, অৱসেসা নিদ্ধাৰেত্ৱা. ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিত’’ন্তি হি ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং অসঙ্গহিত’’ন্তি ৱত্তব্বে একস্স অসঙ্গহিতসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. তেন সঙ্গহিতৱিসেসৱিসিট্ঠো যো অসঙ্গহিতো ধম্মৱিসেসো, তন্নিস্সিতো অসঙ্গহিততাসঙ্খাতো পুচ্ছাৱিস্সজ্জননযো উদ্দিট্ঠো হোতি, ‘‘সঙ্গহিতেনা’’তি চ ৱিসেসনে কৰণৱচনং দট্ঠব্বং. এস নযো ততিযাদীসু দসমাৱসানেসু নযুদ্দেসেসু ছট্ঠৱজ্জেসু. তেসুপি হি ৱুত্তনযেন দ্ৱীহি দ্ৱীহি পদেহি পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মৱিসেসনিদ্ধাৰণং কত্ৱা তত্থ তত্থ অন্তিমপদসদিসেন ততিযপদেন পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযা উদ্দিট্ঠাতি. তত্থ চতুত্থপঞ্চমেসু কত্তুঅত্থে কৰণনিদ্দেসো, সত্তমাদীসু চ চতূসু সহযোগে দট্ঠব্বো, ন দুতিযততিযেসু ৱিয সমানাধিকৰণে ৱিসেসনে. তত্থ হি সভাৱন্তৰেন সভাৱন্তৰস্স ৱিসেসনং কতং, এতেসু ধম্মন্তৰেন ধম্মন্তৰস্সাতি. একাদসমাদীসু পন চতূসু আদিপদেনেৱ ধম্মৱিসেসনিদ্ধাৰণং কত্ৱা ইতৰেহি পুচ্ছনৱিস্সজ্জননযা উদ্দিট্ঠা. ৱিসেসনে এৱ চেত্থ কৰণৱচনং দট্ঠব্বং. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানঞ্হি নিস্সযভূতা ধম্মা সঙ্গহিততাদিৱিসেসেন কৰণভূতেন সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তাদিভাৱং অত্তনো ৱিসেসেন্তীতি.
ৱিকপ্পতোতি ৱিৱিধকপ্পনতো, ৱিভাগতোতি অত্থো. সন্নিট্ঠানৱসেনাতি অধিমোক্খসম্পযোগৱসেন. সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তা চ সব্বে চ চিত্তুপ্পাদা সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদা, তেসং সাধাৰণৱসেনাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অধিমোক্খো হি সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তানং চিত্তুপ্পাদানং সাধাৰণৱসেন ৱুত্তো, ইতৰে সব্বেসন্তি. তত্থ সাধাৰণা পসটা পাকটা চাতি আদিতো পৰিগ্গহেতব্বা, তস্মা তেসং সঙ্গহাদিপৰিগ্গহত্থং উদ্দেসো কতো, অসাধাৰণাপি পন পৰিগ্গহেতব্বাৱাতি তেসু মহাৱিসযেন অঞ্ঞেসম্পি সঙ্গহাদিপৰিগ্গহং দস্সেতুং অধিমোক্খো উদ্দিট্ঠো. ‘‘সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তা’’তি চ ধম্মসঙ্গহৱণ্ণনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে চ ৱচনং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সন্নিট্ঠানৱসেন যে ৱুত্তা, তেসং সব্বেসং সাধাৰণতোতি পন অত্থে সতি সাধাৰণাসাধাৰণেসু ৱত্তব্বেসু যো অসাধাৰণেসু মহাৱিসযো অধিমোক্খো, তস্স ৱসেন ৱুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণতো ফস্সাদযো সব্বসাধাৰণাতি অধিমোক্খো চ অসাধাৰণেসু মহাৱিসযোতি কত্ৱা ৱুত্তো অঞ্ঞস্স তাদিসস্স অভাৱাতি অযমধিপ্পাযো দট্ঠব্বো.
জীৱিতিন্দ্ৰিযং পনেত্থ ৰূপমিস্সকত্তা ন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং, চিত্তেকগ্গতা পন অসমাধিসভাৱা সামঞ্ঞসদ্দেনেৱ সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহি চ সমাধিসভাৱা ৱিসেসসদ্দৱচনীযং অঞ্ঞং ব্যাপেতব্বং নিৱত্তেতব্বঞ্চ নত্থীতি অনঞ্ঞব্যাপকনিৱত্তকসামঞ্ঞৱিসেসদীপনতো তস্সেৱ ধম্মস্স ভেদদীপকেহি ৱত্তব্বা, ন সুখাদিসভাৱা ৱেদনা ৱিয ৱুত্তলক্খণৱিপৰীতেহি সামঞ্ঞৱিসেসসদ্দেহেৱ, তস্মা ‘‘চিত্তেকগ্গতা’’তি অযং সামঞ্ঞসদ্দো সমাধিসভাৱে ৱিসেসসদ্দনিৰপেক্খো পৱত্তমানো সযমেৱ ৱিসেসসদ্দমাপজ্জিত্ৱা অসমাধিসভাৱমেৱ পকাসেয্য, ইতৰো চ সমাধিসভাৱমেৱাতি দ্ৱিধা ভিন্না চিত্তেকগ্গতা অসাধাৰণা চেৱ অপ্পৱিসযা চাতি ইধ উদ্দেসং ন অৰহতি. অভিন্নাপি ৱা ফস্সাদীনং ৱিয পাকটত্তাভাৱতো অঞ্ঞধম্মনিস্সযেন ৱত্তব্বতো চ সা জীৱিতঞ্চ ন অৰহতীতি ন উদ্দিট্ঠাতি.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নিদ্দেসৱণ্ণনা
১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা
১. খন্ধপদৱণ্ণনা
৬. খন্ধাযতনধাতুযোমহন্তৰে অভিঞ্ঞেয্যধম্মভাৱেন ৱুত্তা, তেসং পন সভাৱতো অভিঞ্ঞাতানং ধম্মানং পৰিঞ্ঞেয্যতাদিৱিসেসদস্সনত্থং সচ্চানি, অধিপতিযাদিকিচ্চৱিসেসদস্সনত্থং ইন্দ্ৰিযাদীনি চ ৱুত্তানীতি সচ্চাদিৱিসেসো ৱিয সঙ্গহাসঙ্গহৱিসেসো চ অভিঞ্ঞেয্যনিস্সিতো ৱুচ্চমানো সুৱিঞ্ঞেয্যো হোতীতি ‘‘তীহি সঙ্গহো. তীহি অসঙ্গহো’’তি নযমুখমাতিকা ঠপিতাতি ৱেদিতব্বা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘চতূহী’’তি ৱুত্তা সম্পযোগৱিপ্পযোগা চ অভিঞ্ঞেয্যনিস্সযেন খন্ধাদীহেৱ পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জিতাতি. ৰূপক্খন্ধো একেন খন্ধেনাতি যে ধম্মা ‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তি ৱুচ্চন্তি, তেসং পঞ্চসু খন্ধেসু ৰূপক্খন্ধভাৱেন সভাগতা হোতীতি ৰূপক্খন্ধভাৱসঙ্খাতেন, ৰূপক্খন্ধৱচনসঙ্খাতেন ৱা গণনেন সঙ্গহং গণনং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘যঞ্হি কিঞ্চী’’তিআদি. ৰূপক্খন্ধোতি হি সঙ্গহিতব্বধম্মো দস্সিতো. যেন সঙ্গহেন সঙ্গয্হতি, তস্স সঙ্গহস্স দস্সনং ‘‘একেন খন্ধেনা’’তি ৱচনং. পঞ্চসু খন্ধগণনেসু একেন খন্ধগণনেন গণিতোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. যস্মা চ খন্ধাদিৱচনেহি সঙ্গহো ৱুচ্চতি, তস্মা উপৰি ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তিআদিং ৱক্খতীতি.
অসঙ্গহনযনিদ্দেসেতি ইদং ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি এতস্সেৱ নযস্স একদেসনযভাৱেন ৱুত্তং, ন নযন্তৰতাযাতি দট্ঠব্বং. ৰূপক্খন্ধমূলকাযেৱ চেত্থ দুকতিকচতুক্কা দস্সিতাতি এতেন ৱেদনাক্খন্ধমূলকা পুৰিমেন যোজিযমানে ৱিসেসো নত্থীতি পচ্ছিমেহেৱ যোজেত্ৱা তযো দুকা দ্ৱে তিকা একো চতুক্কো, সঞ্ঞাক্খন্ধমূলকা দ্ৱে দুকা একো তিকো, সঙ্খাৰক্খন্ধমূলকো একো দুকোতি এতে লব্ভন্তীতি দস্সেতি. তেসং পন ভেদতো পঞ্চকপুচ্ছাৱিস্সজ্জনানন্তৰং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং কাতব্বং সংখিত্তন্তি দট্ঠব্বং, ৱুত্তনযেন ৱা সক্কা ঞাতুন্তি পাড়িং ন আৰোপিতন্তি.
আযতনপদাদিৱণ্ণনা
৪০. যস্মা চ দুকতিকেসূতি যদিপি এককেপি সদিসং ৱিস্সজ্জনং, এককে পন সদিসৱিস্সজ্জনানং চক্খুন্দ্ৰিযসোতিন্দ্ৰিযসুখিন্দ্ৰিযাদীনং দুকাদীসু অসদিসৱিস্সজ্জনং দিট্ঠং. ন হেত্থ চক্খুসোতচক্খুসুখিন্দ্ৰিযদুকানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৱিস্সজ্জনং, নাপি দুকেহি তিকস্স, ইধ পন দুক্খসমুদযদুক্খমগ্গদুকানং অঞ্ঞমঞ্ঞং তিকেন চ সদিসং ৱিস্সজ্জনন্তি দুকতিকেস্ৱেৱ সদিসৱিস্সজ্জনতং সমুদযানন্তৰং মগ্গসচ্চস্স ৱচনে কাৰণং ৱদতি.
৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৱণ্ণনা
৬১. ‘‘পুচ্ছং অনাৰভিত্ৱা অৱিজ্জা একেন খন্ধেন, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা একেন খন্ধেনা’’তি লিখিতব্বেপি পমাদৱসেন ‘‘অৱিজ্জা একেন খন্ধেনা’’তি ইদং ন লিখিতন্তি দট্ঠব্বং. সৰূপেকসেসং ৱা কত্ৱা অৱিজ্জাৱচনেন অৱিজ্জাৱিস্সজ্জনং দস্সিতন্তি. সব্বম্পি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণন্তি এত্থ ৱিপাকগ্গহণেন ৱিসেসনং ন কাতব্বং. কুসলাদীনম্পি হি ৱিঞ্ঞাণানং ধাতুকথাযং সঙ্খাৰপচ্চযাৱিঞ্ঞাণাদিপদেহি সঙ্গহিততা ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ‘‘ৱিপাকা ধম্মা’’তি ইমস্স ৱিস্সজ্জনাসদিসেন তেসং ৱিস্সজ্জনেন দস্সিতা, ইধ চ নামৰূপস্স একাদসহাযতনেহি সঙ্গহৱচনেন অকম্মজানম্পি সঙ্গহিততা ৱিঞ্ঞাযতীতি.
৭১. জাযমানপৰিপচ্চমানভিজ্জমানানং জাযমানাদিভাৱমত্তত্তা জাতিজৰামৰণানি পৰমত্থতো ৱিনিব্ভুজ্জিত্ৱা অনুপলব্ভমানানি পৰমত্থানং সভাৱমত্তভূতানি, তানি ৰূপস্স নিব্বত্তিপাকভেদভূতানি ৰুপ্পনভাৱেন গয্হন্তীতি ৰূপক্খন্ধধম্মসভাগানি, অৰূপানং পন নিব্বত্তিআদিভূতানি ৰূপকলাপজাতিআদীনি ৱিয সহুপ্পজ্জমানচতুক্খন্ধকলাপনিব্বত্তিআদিভাৱতো একেকভূতানি ৱেদিযনসঞ্জাননৱিজাননেহি একন্তপৰমত্থকিচ্চেহি অগয্হমানানি সঙ্খতাভিসঙ্খৰণেন অনেকন্তপৰমত্থকিচ্চেন গয্হন্তীতি সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মসভাগানি, তথা দুৱিধানিপি তানি চক্খাযতনাদীহি একন্তপৰমত্থকিচ্চেহি অগয্হমানানি নিস্সত্তট্ঠেন ধম্মাযতনধম্মধাতুধম্মেহি সভাগানি, তেন তেহি খন্ধাদীহি সঙ্গয্হন্তীতি ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহী’’তিআদিমাহ.
পঠমনযসঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭১. সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে যং তং উদ্দেসে অসঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বং ৱিস্সজ্জিতব্বঞ্চ সঙ্গহিততাৱিসিট্ঠং অসঙ্গহিতং ধম্মজাতং নিদ্ধাৰিতং, তদেৱ তাৱ দস্সেন্তো ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি আহ. সব্বত্থ খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানং নিচ্চং ৱিসেসাপেক্খত্তা ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং সৱিসেসাৱ খন্ধাদিগণনা সুদ্ধা. তত্থ সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতৱচনমত্তেন ধম্মৱিসেসস্স নিদ্ধাৰিতত্তা তীসু সঙ্গহেসু একেন দ্ৱীহি ৱা যে সঙ্গহিতা হুত্ৱা অঞ্ঞেহি অসঙ্গহিতা, তেযেৱ ধম্মা ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি এত্তকেনেৱ দস্সেতব্বা সিযুং, তেসং পন এৱংৱিধানং অসম্ভৱা নযমাতিকায চ অব্ভন্তৰবাহিৰমাতিকাপেক্খত্তা উদ্দেসেপি যং যং ৰূপক্খন্ধাদীসু অৰণন্তেসু সঙ্গাহকং, তং তং অপেক্খিত্ৱা সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতং নিদ্ধাৰিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি তেন তেন সঙ্গাহকেন যথানিদ্ধাৰিতং ধম্মং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতনেনা’’তিআদিমাহ. যত্থ হি পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মৱিসেসনিদ্ধাৰণং নত্থি, তস্মিং পঠমনযে ছট্ঠনযে চ পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বভাৱেন, ইতৰেসু চ যং যং পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বং নিদ্ধাৰিতং, তস্স তস্স নিযামকভাৱেন ৰূপক্খন্ধাদযো অৰণন্তা উদ্দিট্ঠাতি.
তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন…পে… ফোট্ঠব্বধাতুযা’’তি কত্তুঅত্থে কৰণনিদ্দেসো দট্ঠব্বো, ‘‘খন্ধসঙ্গহেন আযতনসঙ্গহেন ধাতুসঙ্গহেনা’’তি কৰণত্থে. এত্থ চ যেন যেন সঙ্গাহকেন খন্ধাদিসঙ্গহেসু তেন তেন সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং অঞ্ঞং অত্থি, তং তদেৱ সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৱেন উদ্ধটং. ৰূপক্খন্ধেন পন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথা ৱেদনাক্খন্ধাদীহি, ন চ সো এৱ তস্স সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো ৱা হোতি. যঞ্চ ‘‘ৰূপক্খন্ধো একেন খন্ধেন সঙ্গহিতো’’তি ৱুত্তং, তঞ্চ ন তস্সেৱ তেন সঙ্গহিততং সন্ধায ৱুত্তং, ৰূপক্খন্ধভাৱেন পন ৰূপক্খন্ধৱচনেন ৱা গহিততং সন্ধায ৱুত্তন্তি পকাসিতোযমত্থো.
যদি চ সো এৱ তেন সঙ্গয্হেয্য, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে – ‘‘ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতা ধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তং, তস্মা যথা চিত্তং চিত্তেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্তঞ্চ ন হোতি, এৱং ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতি, তথা ৱেদনাক্খন্ধাদযো ৱেদনাক্খন্ধাদীহি. ন হি সো এৱ তস্স সভাগো ৱিসভাগো চাতি. তেনেৱ ন একদেসা ৱিয সমুদাযস্স, সমুদাযো একদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা ৰূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং, ধম্মাযতনং ৱেদনাক্খন্ধাদীনং, সৰণা ধম্মা চতুন্নং খন্ধানং. সমুদাযন্তোগধানঞ্হি একদেসানং ন ৱিভাগো অত্থি, যেন তে সমুদাযস্স সমুদাযো চ তেসং সভাগো ৱিসভাগো চ সিযাতি, তথা ন সমুদাযো একদেসসভাগৱিসভাগানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা ধম্মাযতনং সুখুমৰূপসভাগস্স ৱেদনাদিৱিসভাগস্স চ ৰূপক্খন্ধেকদেসস্স খন্ধসঙ্গহেন, জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৰূপাৰূপজীৱিতসভাগৱিসভাগস্স ৰূপক্খন্ধেকদেসস্স সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসস্স চ জীৱিতৱজ্জস্স খন্ধসঙ্গহেনেৱ. ন হি একদেসসভাগং সমুদাযসভাগং, নাপি একদেসৱিসভাগং সমুদাযৱিসভাগন্তি, তস্মা সতিপি অত্ততো অত্তনি অন্তোগধতো অত্তেকদেসসভাগতো চ অঞ্ঞস্স অসঙ্গাহকত্তে সঙ্গাহকত্তমেৱ এতেসং নত্থি, যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকা সিযুন্তি সঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱ এৱৰূপানং অগ্গহণং ৱেদিতব্বং.
যং পন ‘‘ধম্মাযতনং অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা চতূহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৫), ‘‘চক্খাযতনঞ্চ সোতাযতনঞ্চ একেন খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৬) চ ৱুত্তং, ন তেন একদেসানং সমুদাযসঙ্গাহকত্তং, সমুদাযস্স চ একদেসসঙ্গাহকত্তং দস্সেতি, চতুক্খন্ধগণনভেদেহি পন ধম্মাযতনস্স গণেতব্বাগণেতব্বভাৱেন পঞ্চধা ভিন্নতং, চক্খাযতনাদীনং একক্খন্ধগণনেন গণেতব্বতায একৱিধতঞ্চ দস্সেতি. সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিৰপেক্খানং গণেতব্বাগণেতব্বানং তংতংগণনেহি গণনদস্সনমত্তমেৱ হি পঠমনযো কম্মকৰণমত্তসব্ভাৱা, দুতিযাদযো পন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকেহি সঙ্গহিতাসঙ্গহিতানং অগণনাদিদস্সনানি কত্তুকৰণকম্মত্তযসব্ভাৱা. তথা পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বভাৱসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো সভাগৱিসভাগতা, দুতিযাদীসু যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনে সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানং সমানক্খন্ধাদিভাৱো সভাগতা, তদভাৱো চ ৱিসভাগতা. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসু তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো এৱাতি অযমেতেসং ৱিসেসোতি.
সমুদযসচ্চসুখিন্দ্ৰিযসদিসানি পন তেহি সঙ্গহেতব্বমেৱ অত্থি, ন সঙ্গহিতং অসঙ্গহেতব্বন্তি অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো ন উদ্ধটানি. দুক্খসচ্চসদিসানি তেহি ৱিসভাগসমুদাযভূতেহি অনেকক্খন্ধেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বং, ইতৰেহি অসঙ্গহেতব্বঞ্চ নত্থীতি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৱতো. এৱং সঙ্গাহকত্তাভাৱতো অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো উভযাভাৱতো চ যথাৱুত্তসদিসানি অনুদ্ধৰিত্ৱা সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তভাৱতো চক্খাযতনাদীনেৱ উদ্ধটানীতি ৱেদিতব্বানি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চক্খাযতনৱজ্জা ৰূপধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা, ন ৰূপক্খন্ধোতি. ন হি একদেসো সমুদাযসঙ্গাহকোতি দস্সিতমেতন্তি.
অট্ঠকথাযং পন খন্ধপদেনাতি খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো, ন সঙ্গাহকেনাতি. ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনা’’তি ইদং পন আনেত্ৱা ৱত্তব্বং. তং পন ৰূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতীতি তং ৱিস্সজ্জনং ৰূপক্খন্ধাদীসু সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতীতি অত্থো. ৰূপক্খন্ধেন হি…পে… সঙ্গহিতোতি এতেন নযেন চক্খাযতনেন ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো, সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থীতি এৱং চক্খাযতনাদীনিপি ন গহেতব্বানীতি আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি. ন হি অঞ্ঞমত্তনিৱাৰণং এৱসদ্দস্স অত্থো, অথ খো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৱাৰণং. সো চাতিআদি চ ন নিৰপেক্খৱচনং, অথ খো সঙ্গাহকাপেক্খন্তি. কথং? ৰূপক্খন্ধেন হি ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতোতি যথা চক্খাযতনেন চক্খাযতনতো অঞ্ঞম্পি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং হোতি, ন এৱং ৰূপক্খন্ধেন ৰূপক্খন্ধতো অঞ্ঞং খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং সিযা, ৰূপক্খন্ধেন পন ৰূপক্খন্ধোৱ খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতোতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো. সিযা পনেতং ‘‘সো এৱ ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধেন আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতো হোতূ’’তি, তং নিৱাৰেন্তো আহ ‘‘সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থী’’তি. এত্থ চ ‘‘ৰূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৱা ৱত্তব্বং. তত্থ ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধস্স ৱা তদেকদেসানং ৱা চক্খাদীনং আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতীতি ইমিনা পৰিযাযেন অসঙ্গহিততায অভাৱো ৱুত্তোতি যুজ্জতি, ন ৰূপক্খন্ধেন ৰূপক্খন্ধস্স তদেকদেসানং ৱা অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিততায. ন হি সা সঙ্গহিততা অত্থি. যদি সিযা, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে ৰূপক্খন্ধোপি উদ্ধৰিতব্বো সিযা. তেন হি তীহিপি সঙ্গহেহি ৰূপক্খন্ধো তদেকদেসো ৱা সঙ্গহিতা সিযুং, অত্থি চ তেসং ৱিপ্পযুত্ততাতি.
এৱং অসঙ্গহিততায অভাৱতো এতানি, অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি চক্খাযতনাদীহি ৱিয এতেহি অঞ্ঞেহি চ সঙ্গহিতানং অসঙ্গহিততায অভাৱতো এতানি অঞ্ঞানি চ যথা ৱা তথা ৱা এতানি ৱিয অযুজ্জমানৱিস্সজ্জনত্তা এৱৰূপানি পদানি সঙ্গাহকভাৱেন ন গহিতানীতি অধিপ্পাযো.
তত্থ যং ৱুত্তং ‘‘ৰূপক্খন্ধেন হি ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো’’তি, তং তেনেৱ তস্স সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৱদস্সনেন নিৱাৰিতং. যঞ্হেত্থ অগ্গহণে কাৰণং ৱুত্তং, তঞ্চ সতিপি সঙ্গহিতত্তে অসঙ্গহিততায অভাৱতোতি ৱিঞ্ঞাযমানং সমুদযসচ্চাদীসু যুজ্জেয্য সতি তেহি সঙ্গহিতে তদসঙ্গহিতত্তাভাৱতো. ৰূপক্খন্ধাদীহি পন সঙ্গহিতমেৱ নত্থি, কুতো তস্স অসঙ্গহিততা ভৱিস্সতি, তস্মা সঙ্গাহকত্তাভাৱো এৱেত্থ অগ্গহণে কাৰণন্তি যুত্তং. সঙ্গহিতত্তাভাৱেন অসঙ্গহিতত্তং যদিপি ৰূপক্খন্ধাদিনা অত্তনো অত্তনি অন্তোগধস্স অত্তেকদেসসভাগস্স চ নত্থি, অঞ্ঞস্স পন অত্থীতি ন দুক্খসচ্চাদীসু ৱিয উভযাভাৱো চেত্থ অগ্গহণে কাৰণং ভৱিতুং যুত্তোতি. ধম্মাযতনজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ খন্ধচতুক্কদুকাদিসঙ্গাহকত্তে সতি ন তেসং সঙ্গহিতানং তেহি ধম্মাযতনজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিততা নত্থীতি অসঙ্গহিততায অভাৱো অনেকন্তিকো, তস্মা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ অগ্গহিতানং অগ্গহণে, গহিতানঞ্চ গহণে কাৰণং ৱেদিতব্বন্তি.
অনিদস্সনং পুনদেৱ সপ্পটিঘন্তি এত্থ অনিদস্সনন্তি এতেন ‘‘সনিদস্সনসপ্পটিঘ’’ন্তি এত্থ ৱুত্তেন সপ্পটিঘসদ্দেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা অনিদস্সনসপ্পটিঘা দস্সিতা. পুনদেৱাতি এতেন তত্থেৱ অৱিসিট্ঠং সনিদস্সনপদং নিৱত্তেত্ৱা গণ্হন্তো সনিদস্সনদুকপদং দস্সেতি. ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনমেৱেকং সঙ্গহিত’’ন্তি ইদং ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনং আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিত’’ন্তি চ ‘‘অসঙ্গহিত’’ন্তি চ ৱত্তব্বন্তি দস্সিতোযং নযোতি. এৱং সব্বত্থ তস্সেৱ সমুদাযেকদেসানঞ্চ সঙ্গাহকসঙ্গহিতন্তি ৱচনেসু অসঙ্গাহকঅসঙ্গহিতন্তি ৱচনেসু চ তদৱত্তব্বতা যোজেতব্বা. অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱ হি চক্খাযতনাদীনি চক্খাযতনাদীহি অসঙ্গহিতানীতি ন ৱুচ্চন্তি, ন সঙ্গাহকত্তাভাৱতোতি.
দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযনযো অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭৯. অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ৰূপক্খন্ধেন খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতেসু ৱেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং নিব্বানস্স চ সুখুমৰূপেন সহ আযতনধাতুসভাগত্তে সতিপি ন সুখুমৰূপমেৱ ৰূপক্খন্ধোতি ৰূপক্খন্ধেন আযতনধাতুসভাগত্তং নত্থি, তস্মা ন তেন তানি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতানি. ন কেৱলং সঙ্গহিতানেৱ, অসঙ্গহিতানিপি তেন তানি তেহি সঙ্গহেহি ন হোন্তেৱ তদেকদেসেন সুখুমৰূপেন আযতনধাতুসভাগত্তা, সঙ্গহিতাভাৱো এৱ পন ইধাধিপ্পেতো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীহি পন অসঙ্গহিতা ন তে তেহি কথঞ্চি সম্মিস্সাতি সব্বথা তে তেহি ন সঙ্গহিতা. দুক্খসচ্চাদীহি চ পঞ্চক্খন্ধসমুদাযভূতেহি খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতং নিব্বানং ৰূপক্খন্ধেন ৱিয আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতং তেহি ন হোতি, তস্মা সঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱ এৱৰূপানং অসঙ্গাহকভাৱেন অগ্গহণং ৱেদিতব্বং, সনিব্বানপঞ্চক্খন্ধসমুদাযভূতানং পন অব্যাকতধম্মাদীনং অসঙ্গাহকত্তাভাৱতোৱ. ন হি তং কঞ্চি অত্থি, যস্স তে খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গাহকা সিযুং, ন চ অত্তনো একদেসো অত্তেকদেসসভাগো চ অত্তনা অসঙ্গহিতো হোতীতি অত্তনা অসঙ্গহিতসঙ্গাহকত্তা পন ৱেদনাক্খন্ধাদীনং গহণং কতন্তি.
যং পন অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘যে ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতা’’তি, তং ন সক্কা ৱত্তুং. ধম্মাযতনেন হি ন কোচি ধম্মো কেনচি সঙ্গহেন সঙ্গহিতো অত্থি ৱিসভাগক্খন্ধনিব্বানসমুদাযত্তা, খন্ধসঙ্গহেন সযমেৱ অত্তনো সঙ্গাহকং ন হোতীতি আযতনধাতুসঙ্গহেহি চ সঙ্গাহকত্তাভাৱতোতি দস্সিতোযং নযোতি এতস্স ধম্মাযতনগণনেন গণিতাতি অত্থো. যানি…পে… গহিতানীতি এতেন ৱিঞ্ঞাণসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং দীপেন্তানি ইদ্ধিপাদাদিপদানি, ওড়াৰিকৰূপসম্মিস্সং দীপেন্তানি ৰূপক্খন্ধাদিপদানি, সব্বেন সব্বং ধম্মাযতনং অদীপেন্তানি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদিপদানি, সকলধম্মাযতনদীপকানি ধম্মাযতনাদিপদানি চ ৱজ্জেত্ৱা ধম্মাযতনেকদেসং অঞ্ঞাযতনেন অসম্মিস্সং দীপেন্তানি গহিতানীতি দস্সেতি.
ততিযনযঅসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. চতুত্থনযো সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৯১. সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে যস্মা যথা দুতিযততিযনযা তিণ্ণং সঙ্গহানং সঙ্গহণাসঙ্গহণপ্পৱত্তিৱিসেসেন ‘‘সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন সঙ্গহিত’’ন্তি চ উদ্দিট্ঠা, নেৱং চতুত্থপঞ্চমা. সঙ্গহণপ্পৱত্তিযা এৱ হি সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতং উদ্দিট্ঠং, অসঙ্গহণপ্পৱত্তিযা এৱ চ অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতন্তি, তস্মা সঙ্গহণপ্পৱত্তিৱিসেসৱিৰহে সঙ্গহিতধম্মাসঙ্গহিতধম্মৱিসেসে নিস্সিতা এতে দ্ৱে নযাতি এত্থ কেনচি সঙ্গহিতেন ধম্মৱিসেসেন পুন সঙ্গহিতো ধম্মৱিসেসো সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতো সঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বো ৱিস্সজ্জিতব্বো চ, তমেৱ তাৱ যথানিদ্ধাৰিতং দস্সেন্তো ‘‘সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধ…পে… সঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধ…পে… সঙ্গহিতা’’তি আহ. এত্থ চ যে তীহিপি সঙ্গহেহি ন সঙ্গাহকা ৰূপক্খন্ধৱিঞ্ঞাণক্খন্ধধম্মাযতনদুক্খসচ্চাদীনি ৱিয, যে চ দ্ৱীহাযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গাহকা চক্খাযতনাদীনি ৱিয, যে চ একেন খন্ধসঙ্গহেনেৱ ধাতুসঙ্গহেনেৱ চ ন সঙ্গাহকা ৱেদনাদিক্খন্ধনিৰোধসচ্চজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদযো ৱিয চ, তে ধম্মা সঙ্গাহকত্তাভাৱসব্ভাৱা সঙ্গাহকভাৱেন ন উদ্ধটা, তীহিপি পন সঙ্গহেহি যে সঙ্গাহকা, তে সঙ্গাহকত্তাভাৱাভাৱতো ইধ উদ্ধটা. তেহি সঙ্গহিতাপি হি একন্তেন অত্তনো সঙ্গাহকস্স সঙ্গাহকা হোন্তি, যস্স পুন সঙ্গহো পুচ্ছিতব্বো ৱিস্সজ্জিতব্বো চাতি.
অট্ঠকথাযং পন সকলেন হি খন্ধাদিপদেনাতি সকলৱাচকেন ৰূপক্খন্ধাদিপদেনাতি অত্থো. যং পনেতং ৱুত্তং ‘‘যং অত্তনো সঙ্গাহকং সঙ্গণ্হিত্ৱা পুন তেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছেয্যা’’তি, তং তেন খন্ধাদিপদেনাতি এৱং অযোজেত্ৱা তং অঞ্ঞং সঙ্গহিতং নাম নত্থীতি এৱং ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি যেন যং সঙ্গহিতং, তেনেৱ তস্স সঙ্গহো পুচ্ছিতো ৱিস্সজ্জিতো, ন চ তস্সেৱ, অথ খো তেন সঙ্গহিতস্সাতি. যথা ৱেদনা সদ্দো চ খন্ধো আযতনঞ্চ, ন এৱং সুখুমৰূপং, তং পন খন্ধাযতনানং একদেসোৱ, তস্মা ‘‘সুখুমৰূপেকদেসং ৱা’’তি অৱত্ৱা ‘‘সুখুমৰূপং ৱা’’তি ৱুত্তং. সব্বত্থ চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সন্তি যোজেতব্বং. যম্পি চেতং ৱুত্তং ‘‘তদেৱ যেহি ধম্মেহি খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহিতং, তে ধম্মে সন্ধাযা’’তি, তম্পি তথা ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতস্স সঙ্গহিতেন সঙ্গহো এত্থ পুচ্ছিতো ৱিস্সজ্জিতো চ, অথ খো সঙ্গহোৱ, তস্মা একেন খন্ধেনাতি একেন খন্ধগণনেনাতি অযমেৱেত্থ অত্থো, ন সঙ্গাহকেনাতি. ন হি একো খন্ধো অত্তনো একদেসস্স সঙ্গাহকোতি.
চতুত্থনযসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঞ্চমনযো অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৯৩. অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসেপি ৱুত্তনযেনেৱ যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনং ৱেদিতব্বং. এত্থ চ সসুখুমৰূপৱিঞ্ঞাণসহিতধম্মসমুদাযা যে তে দুক্খসচ্চঅনিদস্সনঅপ্পটিঘঅচেতসিকানুপাদাসদিসা সতিপি একেন দ্ৱীহি ৱা সঙ্গহেহি কেসঞ্চি অসঙ্গাহকত্তে তীহিপি অসঙ্গহেতব্বস্স অভাৱতো পৰিপুণ্ণসঙ্গহাসঙ্গাহকা ন হোন্তি, অব্যাকতধম্মসদিসা কেনচি সঙ্গহেন অসঙ্গহেতব্বভাৱতো অসঙ্গাহকা এৱ ন হোন্তি, তেন তে অসঙ্গাহকভাৱেন ন উদ্ধটা, ইতৰে পন তব্বিপৰিযাযেন উদ্ধটাতি.
যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘তাদিসেন হি পদেন নিব্বানং খন্ধসঙ্গহমত্তং ন গচ্ছেয্যা’’তি ৱুত্তং, তং দুক্খসচ্চং সন্ধায ৱুত্তং. অনিদস্সনঅপ্পটিঘেসু পন অসঙ্গাহকেসু নিব্বানং অন্তোগধং, ন চ তদেৱ তস্স অসঙ্গাহকন্তি. সদিসৱিস্সজ্জনানং ৱসেন সমোধানেত্ৱা কতেহি সদ্ধিন্তি এৱং কতেহি দুতিযপঞ্হাদীহি সদ্ধিং পঠমপঞ্হনামৰূপপঞ্হাদযো সব্বেপি চতুত্তিংস হোন্তীতি অত্থো. যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৱাতি ৰূপক্খন্ধাদিৱিসেসকপদং ৱদতি, ন নিদ্ধাৰিতে পুচ্ছিতব্বধম্মে. তে হি লক্খণতো দস্সিতা, ন পদেন সৰূপতোতি. তত্থ তদেৱাতি এৱ-সদ্দেন ন তং কদাচি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং ন হোতীতি উদ্ধটস্সেৱ অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৱে নিযততং অঞ্ঞস্স চ অনিযততং দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘তদেৱ যেহি অসঙ্গহিত’’ন্তি এত্থ হি ‘‘নিযমতো’’তি সক্কা ৱচনসেসো যোজেতুন্তি. অথ ৱা তদেৱাতি পুচ্ছায উদ্ধটমেৱ এৱংপকাৰমেৱ হুত্ৱা যেহি অসঙ্গহিতন্তি তস্স পুচ্ছায উদ্ধটভাৱেন এৱং অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতভাৱনিযমনত্থো এৱ-সদ্দো, ন অঞ্ঞস্স অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিততানিৱাৰণত্থোতি দট্ঠব্বো. পুচ্ছায উদ্ধটঞ্হি অঞ্ঞসহিতং অসহিতঞ্চ অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং হোতি. ৰূপক্খন্ধাদীনি হি অঞ্ঞসহিতানি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধাদীনি অসহিতানীতি.
অৱসেসা সঙ্গহিতাতি ইদং অৱসেসা অসঙ্গহিতা ন হোন্তীতি এৱং দট্ঠব্বং. তেহিপি ৱিঞ্ঞাণধম্মেহি তে ৰূপধম্মাৱ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতাতি পুচ্ছায উদ্ধটা তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গাহকা হুত্ৱা অসঙ্গহিতাতি অধিপ্পাযো. অনুদ্ধটা ৱেদনাদযোপি হি অসঙ্গহিতা এৱাতি. এত্থ চ পঠমে নযে ৱেদনাদযোপি ৱিঞ্ঞাণেন অসঙ্গহিতাতি ৱুত্তা, দুতিযে ৰূপধম্মাৱাতি অযং ৱিসেসো. ৱেদনাদযো হি ৰূপৱিঞ্ঞাণেহেৱ খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতাতি ওড়াৰিকৰূপেহি ৱিঞ্ঞাণেন চ তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতাতি অত্থো. ৰূপেকদেসো হি এত্থ ৰূপগ্গহণেন গহিতোতি.
১৯৬. চতুত্থপঞ্হে চক্খাযতনং ৱেদনাদীহি চতূহীতি এত্থ চক্খাযতনন্তি এতেন পুচ্ছায উদ্ধটং অসঙ্গাহকং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. চক্খাযতনেন পন অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতানি দস ওড়াৰিকাযতনানি ন চক্খাযতনমেৱাতি. ‘‘ৰূপঞ্চ ধম্মাযতন’’ন্তিআদিনা যেহি ধম্মেহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং তং ৱিঞ্ঞাণমেৱ হোতি, অসঙ্গহিতেন তেন অসঙ্গহিতঞ্চ ৱিঞ্ঞাণৱজ্জং সব্বং তেৱ ধম্মে উদানেতি. সদিসৱিস্সজ্জনা হি একতো উদানেত্ৱা দস্সেতব্বা. তত্থ পঠমেন ৰূপক্খন্ধেন সদিসৱিস্সজ্জনেসু একতো উদানেত্ৱা দস্সিতেসু অঞ্ঞে ৱিসদিসৱিস্সজ্জনা নযদানেন দস্সিতা হোন্তি. তেনাহ ‘‘ৰূপঞ্চ ধম্মাযতনন্তি…পে… অঞ্ঞেনাকাৰেন সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতা’’তি. তত্থ দ্ৱে ভৱাতি অসঞ্ঞেকৱোকাৰভৱা. দ্ৱেতি বাহিৰুপাদাধম্মে এৱ সন্ধায ৱুত্তং. যেন অসঙ্গাহকেন অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং পুচ্ছিতব্বং ৱিস্সজ্জিতব্বঞ্চ পৰিচ্ছিজ্জতি, সো ৰূপক্খন্ধাদিকো তস্স পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানঞ্চ নিস্সযভাৱতো ‘‘ৱিসযো’’তি ৱুত্তো, যথাদস্সিতস্স পন উদ্দানস্স নযদানমত্তত্তা ‘‘নযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘দ্ৱেৱীসনযো চা’’তিপি পাঠো, দ্ৱেৱীসপদিকো এস নযো চাতি অত্থো.
পঞ্চমনযঅসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা
২২৮. সম্পযোগৱিপ্পযোগপদে যং লব্ভতি, যঞ্চ ন লব্ভতি, তং সব্বং পুচ্ছায গহিতন্তি ইদং ন ৰূপক্খন্ধাদীনি পদানি সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো সম্পযোগপদং ৱিপ্পযোগপদঞ্চাতি ৱেদিতব্বং. ৰূপক্খন্ধাদীসু হি যং ধম্মাযতনাদিপদং ন লব্ভতি, তং পুচ্ছাযপি ন গহিতং. সম্পযোগপদং পন ৰূপক্খন্ধাদীসু অলব্ভমানম্পি ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি…পে… সম্পযুত্তো’’তি এৱং পুচ্ছায গহিতং, ৱেদনাক্খন্ধাদীসু লব্ভমানং, ৱিপ্পযোগপদং পন সব্বত্থ লব্ভমানমেৱাতি. ৰূপধম্মানং পন ৰূপেন নিব্বানেন ৱা, নিব্বানস্স চ ৰূপেন সদ্ধিং সম্পযোগো নাম নত্থীতি একুপ্পাদাদিসভাগতায অভাৱতো সম্পযোগং নিৱাৰেন্তেন সা এৱ একুপ্পাদাদিতা এতেসং ৱিসভাগতাতি তদভাৱতো ৱিপ্পযোগোপি নিৱাৰিতো এৱ হোতীতি দট্ঠব্বো. চতূসু হি খন্ধেসু ৱিজ্জমানা একুপ্পাদাদিতা তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা হোতি ৰূপনিব্বানেহি তেসং তেহি চ ৰূপনিব্বানানং ৱিসভাগতা চ, ন চ ৰূপেকদেসস্স নিব্বানস্স ৱা সা একুপ্পাদাদিতা অত্থি, যা ৰূপেকদেসেন ৰূপেকদেসনিব্বানানং নিব্বানেন চ ৰূপস্স ৱিসভাগতা সিযা. তেনেৱ ‘‘চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি ৱুত্তন্তি.
সত্তসু ৱিঞ্ঞাণধাতূসু একাযপি অৱিপ্পযুত্তেতি যথা ৰূপভৱো তীহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি, নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা পঞ্চহি, অৱিতক্কঅৱিচাৰা একায ৱিপ্পযুত্তে অনাৰম্মণমিস্সকে ধম্মে দীপেন্তি, এৱং অদীপেত্ৱা একাযপি ৱিপ্পযুত্তে অহোন্তে সত্তহিপি সম্পযুত্তে সত্তপি ৱা তা দীপেন্তীতি অধিপ্পাযো. অৱিপ্পযুত্তেতি হি যে ৱিপ্পযুত্তা ন হোন্তি, তে ধম্মেতি ৱুত্তং হোতি, ন সম্পযুত্তেতি. তেন যানি তাহি সম্পযুত্তে দীপেন্তি ধম্মাযতনাদিপদানি, যানি চ সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱেহি নৱত্তব্বং দীপেন্তি অচেতসিকাদিপদানি, যানি চ সম্পযুত্তনৱত্তব্বানি দীপেন্তি দুক্খসচ্চাদিপদানি, তেসং সব্বেসং অনাৰম্মণমিস্সকধম্মদীপকানং অগ্গহণং ৱুত্তং হোতি. ন হি অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্ততদুভযসমুদাযানং খন্ধাযতনধাতূসু কেনচি সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো ৱা অত্থীতি.
যদি এৱং ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে ‘‘কুসলেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তি ন ৱত্তব্বং. অকুসলাব্যাকতা হি অনাৰম্মণমিস্সোভযধম্মাতি? ন, যথাৱুত্তসমুদাযানং খন্ধাদীহেৱ সম্পযোগৱিপ্পযোগাভাৱৱচনতো. খন্ধাদযো হি তদেকদেসা তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযা চ, সমুদাযেকদেসানঞ্চ ৱিভাগাভাৱতো ন সভাগৱিসভাগতা অত্থি, তেন তেসং খন্ধাদীহি সম্পযোগৱিপ্পযোগাভাৱো হোতি. কুসলা পন ধম্মা অকুসলাব্যাকতেহি ৱিভত্তা, তে চ কুসলেহি, ন তেসং সমুদাযেকদেসভাৱো তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযভাৱো ৱা, তস্মা খন্ধাদীনি অনামসিত্ৱা ৱিপ্পযুত্ততামত্তেন যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনে কুসলেহি ইতৰেসং, ইতৰেহি চ কুসলানং ৱিপ্পযোগো ন ন হোতি ৱিসভাগতাসব্ভাৱতোতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযুত্ততা ৱুত্তা. এস নযো সব্বেসু এৱৰূপেসু.
উদ্দানে পন অট্ঠাৰস ততো পৰেতি ইদং ‘‘সোড়সা’’তি ৱত্তব্বং, তেৱীসন্তি ইদঞ্চ ‘‘একৱীস’’ন্তি. সব্বত্থ চ কালসন্তানভেদৰহিতাৰহিতবহুধম্মসমোধানানং সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূনং একদেসা সমুদযসচ্চৱেদনাক্খন্ধাদযো একদেসসম্মিস্সা চ ইদ্ধিপাদাদযো অনাৰম্মণেহি অসম্মিস্সা ৰূপক্খন্ধাদযো চ সাৰম্মণেহি অসম্মিস্সা সম্পযোগীৱিপ্পযোগীভাৱেন সমানকালসন্তানেহি চ একদেসন্তৰেহি ৱিভত্তা এৱ গহিতাতি তেহি তে কেহিচি একদেসন্তৰেহি ৱিভত্তেহি যথাযোগং সম্পযোগং ৱিপ্পযোগঞ্চ লভন্তি. অত্থি হি তেসং একুপ্পাদাদিতা সভাগতা ৱিসভাগতা চাতি. তেন তত্থ তত্থ ‘‘একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্ত’’ন্তি চ, ‘‘একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি চ ৱুত্তং. ভিন্নকালসমুদাযা এৱ পন ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধা ৱত্তমানা চ একেকধম্মা এৱ, তস্মা তেসং সমানকালস্স ৱিভজিতব্বস্স অভাৱতো ন সুখিন্দ্ৰিযাদীনি ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱিভাগং কৰোন্তি, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদযো চ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স মনাযতনস্স চ. তেন ‘‘সুখিন্দ্ৰিযং একেন খন্ধেন কেহিচি ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি, ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু একেন খন্ধেন একেনাযতনেন কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা’’তি চ এৱমাদি ন ৱুত্তং, খন্ধাযতনৱিভাগৱিৰহিতম্পি পন ৱিঞ্ঞাণং ধাতুৱিভাগেন ৱিভত্তমেৱ ৱুত্তন্তি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱুত্তং, এৱমেৱং ইন্দ্ৰিযৱিভাগেন ৱিভত্তানং সুখিন্দ্ৰিযাদীনং ‘‘সুখিন্দ্ৰিযেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তিআদীসু যথাযোগং ৱিপ্পযোগো দট্ঠব্বো, নাৱিভত্তস্স ৱেদনাক্খন্ধস্সাতি.
২৩৫. যথা তংসম্পযোগীভাৱং সন্ধায ‘‘সমুদযসচ্চং তীহি খন্ধেহি সম্পযুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং তংৱিপ্পযোগীভাৱং সন্ধায ‘‘তীহি খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি কস্মা ন ৱুত্তন্তি চে? অৱিভাগেহি তেহি ৱিপ্পযোগৱচনস্স অযুত্তত্তা. ৱিভাগে হি সতি সমুদযসচ্চং সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্ৰিযেহি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুতো অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণধাতূহি ৱিপ্পযুত্তন্তি যুত্তং ৱত্তুং ৱিভাগেনেৱ ৱিসভাগতায সঙ্গহিতত্তা, ৱিভাগৰহিতেহি পন ৱেদনাক্খন্ধাদীহি ন যুত্তং, তেহি ৱিজ্জমানেহি ৱিজ্জমানস্স সমুদযস্স ৱিসভাগভাৱাভাৱতো. যঞ্হি অনুপ্পন্না ধম্মা ৱিয আমট্ঠকালভেদং ন হোতি সঙ্খতং উদ্ধৰিতব্বং, তং পচ্চুপ্পন্নভাৱং নিস্সায সম্পযোগীৱিপ্পযোগীভাৱেন উদ্ধৰীযতি, তঞ্চ ৱিভাগৰহিতেহি খন্ধাদীহি সঙ্খতেহি পচ্চুপ্পন্নভাৱমেৱ নিস্সায অনামট্ঠকালভেদে অত্থিতায এৱ নিস্সিতব্বত্তা. অৱিজ্জমানস্স হি অৱিজ্জমানেন, অৱিজ্জমানস্স চ ৱিজ্জমানেন, ৱিজ্জমানস্স চ অৱিজ্জমানেন সম্পযোগো নত্থি, ৱিপ্পযোগো পন অৱিজ্জমানতাদীপকে ভেদে গহিতে তেনেৱ ৱিসভাগতাপি গহিতা এৱাতি হোতি. ভেদে পন অগ্গহিতে তেন তেন গহণেন ৱিসভাগতায অগ্গহিতত্তা সতি সভাগত্তে ৱিজ্জমানতায এৱ ধম্মানং সভাগস্স পৰিচ্ছিন্দনতো ৱিজ্জমানতা দস্সিতাতি একুপ্পাদাদিভাৱসঙ্খাতা সভাগতাপি গহিতা এৱ হোতি. তস্সা চ গহিতত্তা সম্পযোগোৱ লব্ভতি, ন ৱিপ্পযোগো, তস্মা সমুদযসচ্চং ৱেদনাক্খন্ধাদীহি সম্পযুত্তত্তেন ৱুত্তং, ন ৱিপ্পযুত্তত্তেনাতি. এস নযো মগ্গসচ্চাদীসুপীতি.
২৬২. ‘‘দুতিযজ্ঝানৱিচাৰঞ্হি ঠপেত্ৱা সেসা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি অট্ঠকথাৱচনং যে পধানা ৱিতক্কো ৱিয কোট্ঠাসন্তৰচিত্তুপ্পাদেসু অলীনা, তে এৱ ইধ অৱিতক্কৱিচাৰমত্তাতি অধিপ্পেতাতি দস্সেতি. তেনেৱ হি অনন্তৰনযে সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা ন সৱিতক্কসৱিচাৰেহীতি তে ন গহিতা. দসমোসাননযেসু চ তেহি ৱিপ্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তানং তেহি ৱিপ্পযুত্তানঞ্চ সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযোগো অট্ঠাৰসসঙ্গহিতো চ ৱুত্তো. ৱিতক্কসহিতেসুপি পন তেসু গহিতেসু সব্বেপি তে ৱিচাৰেন সম্পযুত্তাতি ‘‘একেন খন্ধেন কেহিচি সম্পযুত্তা’’তি সক্কা ৱত্তুং. সো হি সমুদাযো ৱিচাৰং ৱজ্জেত্ৱা অঞ্ঞেন কেনচি সম্পযুত্তো ন হোতি. ন হি তদেকদেসস্স ৱিতক্কস্স ৱিচাৰতো অঞ্ঞেন সম্পযোগো সমুদাযস্স হোতি. যথা নানাচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জমানানং ইদ্ধিপাদানং সমুদাযস্স ইদ্ধিপাদস্স একদেসানং তীহি খন্ধেহি সম্পযোগো সমুদাযস্স ন হোতি, এৱমিধাপি দট্ঠব্বং. যথা পন তেসু একোপি ৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসেন চ অসম্পযুত্তো নাম নত্থীতি সমুদাযস্স তেহি সম্পযুত্ততা ৱুত্তা, এৱমিধাপি ৱিচাৰেন অসম্পযুত্তস্স অৱিতক্কৱিচাৰমত্তস্স কস্সচি অভাৱতো সমুদাযস্স তেন সম্পযুত্ততা ন ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তানং দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাদীনং ৱিয সম্পযুত্ততা ন ৱত্তব্বা. যথা হি দস্সনেনপহাতব্বহেতুকেসু কেচি সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসেন মোহেন সম্পযুত্তা, কেচি অসম্পযুত্তাতি ন সমুদাযো তেন সম্পযুত্তো, নাপি অঞ্ঞো কোচি ধম্মো অত্থি, যেন সো সমুদাযো সম্পযুত্তো সিযাতি ‘‘দস্সনেনপহাতব্বহেতুকা ধম্মা সম্পযুত্তাতি নত্থী’’তি ৱুত্তং, এৱং ভাৱনাযপহাতব্বহেতুকসহেতুকাদযোপি. ন পনেৱং যেন অৱিতক্কৱিচাৰমত্তসমুদাযো সম্পযুত্তো সিযা, তং নত্থি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেসু কস্সচি ৱিচাৰেন অসম্পযুত্তস্স অভাৱা, তস্মা তে ‘‘সম্পযুত্তা’’তি ন ন ৱত্তব্বাতি. সব্বত্থ চ একধম্মেপি কেহিচীতি বহুৱচননিদ্দেসো সঙ্খায অনিযমিতত্তা কতোতি ৱেদিতব্বো.
ছট্ঠনযসম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সত্তমনযো সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩০৬. সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে ৰূপক্খন্ধাদযো তেহি সম্পযুত্তাভাৱতো ন গহিতা. সমুদযসচ্চাদীনি সতিপি তেহি সম্পযুত্তে, সম্পযুত্তেহি চ ৱিপ্পযুত্তে সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তানং খন্ধাদীহি ৱিপ্পযোগাভাৱতো. ন হি সমুদযসচ্চেন সম্পযুত্তেহি লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেহি ৱিপ্পযুত্তানং ততো অঞ্ঞধম্মানং খন্ধাদীসু কেনচি ৱিপ্পযোগো অত্থি. ননু চ তে এৱ চিত্তুপ্পাদা চত্তাৰো খন্ধা অড্ঢদুতিযানি আযতনানি অড্ঢদুতিযা ধাতুযো চ হোন্তীতি তেহি ৱিপ্পযোগো ৱত্তব্বোতি? ন, তদঞ্ঞধম্মানং খন্ধাদিভাৱতো. ন হি তে এৱ ধম্মা চত্তাৰো খন্ধা, অথ খো তে চ ততো অঞ্ঞে চ, তথা অড্ঢদুতিযাযতনধাতুযোপি. ন চ তদঞ্ঞসমুদাযেহি অঞ্ঞে ৱিপ্পযুত্তা হোন্তি সমুদাযেকদেসানং একদেসঞ্ঞসমুদাযানঞ্চ ৱিপ্পযোগাভাৱতো. এস নযো মগ্গসচ্চসুখিন্দ্ৰিযাদীসু. অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেসুপি নিৰৱসেসেসু অধিপ্পেতেসু তেসং সৱিতক্কসৱিচাৰসমানগতিকত্তা অগ্গহণে কাৰণং ন দিস্সতি.
অট্ঠকথাযং পন এৱৰূপানীতি যথা ৰূপক্খন্ধে ৱিস্সজ্জনং ন যুজ্জতি, এৱং যেসু অঞ্ঞেসুপি ন যুজ্জতি, তানি ৱিস্সজ্জনস্স অযোগেন ‘‘এৱৰূপানী’’তি ৱুত্তানি, ন সম্পযুত্তাভাৱেনাতি দট্ঠব্বং. যানি পন পদানি ধম্মধাতুযা সম্পযুত্তে ধম্মে দীপেন্তীতি এতেন ৱেদনাক্খন্ধাদিপদানি দস্সেতি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সন্তি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধমনাযতনাদিপদানি. তত্থ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সন্তি অসম্পযুত্তেন অসম্মিস্সন্তি অত্থো. অদুক্খমসুখাযৱেদনাযসম্পযুত্তপদানিপি হি সম্পযুত্তেহি সম্মিস্সৱিঞ্ঞাণদীপকানি ইধ গহিতানীতি. এতেন চ লক্খণেন এৱৰূপানেৱ গহিতানীতি দস্সেতি, ন এৱৰূপানি গহিতানেৱাতি সমুদযসচ্চাদিইদ্ধিপাদাদিপদানং অসঙ্গহিতত্তা. ‘‘অথ ফস্সসত্তকং চিত্তং সহ যুত্তপদেহি সত্তা’’তি পুৰাণপাঠো, অযং পন ঊনোতি কত্ৱা ‘‘অথ ফস্সসত্তকং, তিকে তযো সত্ত মহন্তৰে চা’’তি পাঠো কতো.
৩০৯. পুচ্ছায উদ্ধটপদেনেৱ সদ্ধিং ৱিপ্পযুত্তানং ৱসেনাতি ইদং পুচ্ছায উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তা তেন সদ্ধিং ৱিপ্পযুত্তা হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. পাড়িউদ্দানগাথাযং দ্ৱে চ মনেন যুত্তা, ৱিতক্কৱিচাৰণাতি মনোধাতুযা একন্তসম্পযুত্তা দ্ৱে ৱিতক্কৱিচাৰাতি সৱিতক্কপদং সৱিচাৰপদঞ্চ দস্সেতি.
সত্তমনযসম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অট্ঠমনযো ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩১৭. ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদনিদ্দেসে ৰূপক্খন্ধাদীহি ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তমেৱ যথানিদ্ধাৰিতং নত্থীতি ‘‘ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা’’তি অৱত্ৱা ‘‘ৰূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… সম্পযুত্তাতি নত্থী’’তি ৱুত্তং. তেন ৰূপক্খন্ধেন ৱিপ্পযুত্তানং কেনচি খন্ধাদিনা সম্পযোগাভাৱতো যথানিদ্ধাৰিতং ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তমেৱ নত্থি, কুতো তস্স পুন খন্ধাদীহি সম্পযুত্ততাতি দস্সেতি.
অট্ঠমনযৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. নৱমনযো সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩১৯. সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনাযং যংখন্ধাদিৱসেনাতি সমাসপদং ইদং দট্ঠব্বং, যস্স খন্ধাদিনো ৱসেনাতি অত্থো. তস্সেৱাতি চ তস্সেৱ খন্ধাদিনোতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং ইধ সম্পযুত্তং ৱুত্তং, তং ৰূপক্খন্ধাদীসু অৰণন্তেসু যেন ৱেদনাক্খন্ধাদিনা সম্পযুত্তং, পুন তস্সেৱ ৱেদনাক্খন্ধাদিনো খন্ধাদীহি সম্পযোগং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তঞ্হি অত্তনা সম্পযুত্তেন সম্পযুত্তত্তা ‘‘সম্পযুত্তেন সম্পযুত্ত’’ন্তি নিদ্ধাৰিতন্তি. ৰূপেন ৱাতি এতেন নিৰোধসচ্চঅপ্পচ্চযঅসঙ্খতেহিপি অযোগো ৱুত্তো হোতীতি দট্ঠব্বো, তথা ৰূপমিস্সকেহি ৱাতি এতেন অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযাদীহি নিব্বানমিস্সকেহিপি. ৱক্খতি হি ‘‘নিব্বানং পন সুখুমৰূপগতিকমেৱা’’তি. সব্বাৰূপক্খন্ধসঙ্গাহকেহীতি ৱত্তমানানমেৱ সম্পযোগো লব্ভতীতি ৱত্তমানেসু একম্পি ধম্মং অনপনেত্ৱা অৱিকলচতুক্খন্ধসঙ্গাহকেহি অৰূপভৱাদীহীতি অত্থো. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – যে সম্পযোগং ন লভন্তি ৰূপক্খন্ধাদযো, তে সব্বে ন গহিতা, ইতৰে চ ৱেদনাক্খন্ধাদযো সব্বে গহিতাতি.
নৱমনযসম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দসমনযো ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩৫৩. ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে অগ্গহিতেসু ধম্মাযতনাদিধম্মা অনাৰম্মণমিস্সকসব্বচিত্তুপ্পাদগতধম্মভাৱতো তেহি ৱিপ্পযুত্তস্স অভাৱা ন গহিতা, দুক্খসচ্চচতুমহাভৱঅব্যাকতাদিধম্মা তেহি ৱিপ্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তানং খন্ধাদীহি ৱিপ্পযোগাভাৱতোতি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বোতি.
দসমনযৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. একাদসমনযো সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৪০৯. একাদসমনযৱণ্ণনাযং ‘‘তে চ সেসেহি তীহি খন্ধেহি একেন মনাযতনেন সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহী’’তি এতেসং পদানং ‘‘সম্পযুত্তা নামা’’তি এতেন সহ সম্বন্ধো. ‘‘কেহিচী’’তি এতস্স পনত্থং দস্সেতুং ‘‘সঙ্খাৰক্খন্ধে ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ ঠপেত্ৱা তণ্হ’’ন্তি এতেন ‘‘তে চা’’তি ৱুত্তে সমুদযসচ্চেন খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতধম্মে ৱিসেসেত্ৱা তেসং এৱ ৱিসেসিতানং অত্তৱজ্জেহি সেসেহি সঙ্খাৰক্খন্ধে তণ্হায ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ তণ্হায ৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি সম্পযোগাৰহেহি সম্পযুত্ততং সন্ধাযাহ ‘‘সেসেহি সম্পযুত্তত্তা কেহিচি সম্পযুত্তা নামা’’তি.
একাদসমনযসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. দ্ৱাদসমনযো সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
৪১৭. দ্ৱাদসমনযে চ নৱমনযে ৱিয সম্পযোগাৰহাৱ লব্ভন্তীতি আহ ‘‘তেযেৱ উদ্ধটা’’তি.
দ্ৱাদসমনযসম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. তেৰসমনযো অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৪৪৮. তেৰসমনযৱণ্ণনাযং যেহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং ৱিঞ্ঞাণমেৱ হোতি, তে পাড়িযং ‘‘ৰূপঞ্চ ধম্মাযতন’’ন্তিআদিউদ্দানগাথায দস্সিতা বাৱীস ধম্মা ‘‘ৰূপক্খন্ধেন সদিসপঞ্হা ধম্মা’’তি ৱুত্তা. যেহি পন তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতানি অৰূপভৱেন ৱিয ওড়াৰিকাযতনানেৱ হোন্তি, তে ৱুত্তাৱসেসা সব্বে ইধ উদ্ধটা ‘‘অৰূপভৱেন সদিসা’’তি ৱুত্তা. সেসাতি সেসা পঞ্চমনযে আগতা ৱেদনাক্খন্ধাদযো সতিপি অসঙ্গাহকত্তে ইধ ৱিস্সজ্জনং ন ৰুহন্তীতি ন উদ্ধটা. যে পন অসঙ্গাহকা এৱ ন হোন্তি দুক্খসচ্চাদিধম্মা, তেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যথা পন ৱেদনাক্খন্ধাদযো ন ৰুহন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘ৱেদনাক্খন্ধেন হী’’তিআদিমাহ. তত্থ তেসঞ্চ সম্পযোগো নাম নত্থীতি ৰূপাৰূপধম্মানং অসম্পযোগেহি ৱোমিস্সতায সম্পযোগো নত্থীতি অত্থো.
যদি পন তে কদাচি অসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তা অৰূপধম্মা ৰূপধম্মা চ সিযুং, ন তেসং ৱিপ্পযোগো নত্থীতি ‘‘ৱিপ্পযোগো চ নত্থী’’তি ন ৱুত্তং, ন ৱেদনাক্খন্ধেন অসঙ্গহিতানং ৱিপ্পযোগস্স অত্থিতাযাতি ৱেদিতব্বং. উভযাভাৱতো হি ৱেদনাক্খন্ধাদযো ইধ ন ৰুহন্তীতি. এৱং পনেত্থ সিযা ‘‘ৱেদনাক্খন্ধেন হি খন্ধাদিৱসেন অনাৰম্মণমিস্সকা সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুধম্মা অসঙ্গহিতা হোন্তি, তেসঞ্চ সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো চ নত্থী’’তি. অনাৰম্মণসহিতানঞ্হি সব্বৱিঞ্ঞাণধাতূনং সব্বৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তানং তদুভযধম্মানঞ্চ ৱেদনাক্খন্ধাদিৱিঞ্ঞাণক্খন্ধাদিচক্খাযতনাদীহি তীহিপি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতানং সম্পযোগৱিপ্পযোগাভাৱো অৰুহণে কাৰণং. জাতিৱিপ্পযোগভূমিকালসন্তানৱিপ্পযোগতো চতুব্বিধো ৱিপ্পযোগো. তত্থ জাতিৱিপ্পযোগো ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা’’তিআদি, ভূমিৱিপ্পযোগো ‘‘কামাৱচৰা, ৰূপাৱচৰা’’তিআদি, কালৱিপ্পযোগো ‘‘অতীতা ধম্মা, অনাগতা ধম্মা’’তিআদি, সন্তানৱিপ্পযোগো ‘‘অজ্ঝত্তা ধম্মা, বহিদ্ধা ধম্মা’’তিআদি. এৱং ৱিপ্পযোগো চতুধা ৱেদিতব্বো.
তেৰসমনযঅসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৪. চুদ্দসমনযো ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
৪৫৬. চুদ্দসমনযে ধম্মাযতনাদীনং অনাৰম্মণমিস্সকসব্বচিত্তুপ্পাদগতধম্মভাৱতো ৱিপ্পযোগস্স অৰুহণং দট্ঠব্বং. জাতিআদিত্তযস্স চেত্থ ধম্মসভাৱমত্তত্তা ন কথঞ্চি সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো চ ৰুহতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধধম্মানং সব্বধম্মসমোধানত্তা, অনিদস্সনঅপ্পটিঘাদীনং অনাৰম্মণমিস্সকসব্বচিত্তুপ্পাদত্তা. দুক্খসচ্চাদিধম্মাৱ ইধ তেহি ৱিপ্পযুত্তানং সঙ্গহাসঙ্গহসব্ভাৱা গহিতাতি.
পাড়িউদ্দানগাথাযং সমুচ্ছেদে ন লব্ভন্তীতি পৰিযোসানে নযে ন লব্ভন্তীতি অত্থো. মোঘপুচ্ছকেন চাতি অলব্ভমানা চ তে মোঘপুচ্ছকেন হেতুনা ন লব্ভন্তি তেসং পুচ্ছায মোঘত্তাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা মোঘপুচ্ছকো অট্ঠমো নযো, তেন চ সহ ওসাননযে এতে ধম্মা ৱিপ্পযোগস্সপি অভাৱা সব্বথাপি ন লব্ভন্তীতি অত্থো.
চুদ্দসমনযৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধাতুকথাপকৰণ-মূলটীকা সমত্তা.
পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকৰণ-মূলটীকা
১. মাতিকাৱণ্ণনা
১. ধম্মসঙ্গহে তিকদুকৱসেন সঙ্গহিতানং ধম্মানং ৱিভঙ্গে খন্ধাদিৱিভাগং দস্সেত্ৱা তথাসঙ্গহিতৱিভত্তানং ধাতুকথায সঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পভেদং ৱত্ৱা যায পঞ্ঞত্তিযা তেসং সভাৱতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনং হোতি, তং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো’’তিআদিনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি আৰদ্ধা. তত্থ যে ধম্মে পুব্বাপৰিযভাৱেন পৱত্তমানে অসভাৱসমূহৱসেন উপাদায ‘‘পুগ্গলো, ইত্থী, পুৰিসো, দেৱো, মনুস্সো’’তিআদিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হোতি, তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিৰৰূপনিব্বানানং সসভাৱসমূহসসভাৱভেদৱসেন পঞ্ঞাপনা সভাৱপঞ্ঞত্তীতি খন্ধপঞ্ঞত্তিআদিকা পঞ্চৱিধা ৱেদিতব্বা. তায ধম্মসঙ্গহাদীসু ৱিভত্তা সভাৱপঞ্ঞত্তি সব্বাপি সঙ্গহিতা হোতি. পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৱপঞ্ঞত্তি. তায চ সমযৱিমুত্তাদিপ্পভেদায সত্তসন্তানগতে পৰিঞ্ঞেয্যাদিসভাৱধম্মে উপাদায পৱত্তিতো পধানায ‘‘ৱিহাৰো মঞ্চো’’তিআদিকা চ সব্বা অসভাৱপঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতা হোতি.
এত্তাৱতা চ পঞ্ঞত্তি নাম ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি চ. তা এৱ হি ৱোমিস্সা ইতৰা চতস্সোতি. তস্মা তাসং দস্সনেন ইমস্মিং পকৰণে সব্বা পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসু পন ছসু অঞ্ঞত্থ অদস্সিতপ্পভেদং ইধেৱ চ দস্সিতপ্পভেদং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং উপাদায ইমস্স পকৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি নামং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামোতি পঞ্ঞত্তিযা ৱত্থুভাৱেন দস্সেতুকামোতি অধিপ্পাযো. ন হি এতস্মিং পকৰণে পঞ্ঞাপনং কৰোতি, ৱত্থূহি পন পঞ্ঞত্তিযো দস্সেতীতি.
খন্ধাতি পঞ্ঞাপনাতি ইদং খন্ধাতি ৰূপং পথৱীতিআদিকা সব্বাপি সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনা নাম হোতি, তং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পঞ্ঞাপনাতি এতস্স পন দস্সনা ঠপনাতি এতে দ্ৱে অত্থা, তেসং পকাসনা নিক্খিপনাতি. তত্থ ‘‘ৰূপক্খন্ধো…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং সমযৱিমুত্তো’’তিআদিনা ইদমেৱংনামকং ইদমেৱংনামকন্তি তংতংকোট্ঠাসিককৰণং বোধনমেৱ নিক্খিপনা, ন পঞ্ঞপেতব্বানং মঞ্চাদীনং ৱিয ঠানসম্বন্ধকৰণং. যো পনাযং ‘‘নামপঞ্ঞত্তি হি দস্সেতি চ ঠপেতি চা’’তি কত্তুনিদ্দেসো কতো, সো ভাৱভূতায কৰণভূতায ৱা নামপঞ্ঞত্তিযা তেসং তেসং ধম্মানং দিট্ঠতায ঠপিততায চ তংনিমিত্ততং সন্ধায কতোতি ৱেদিতব্বো.
ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতিআদিনা ৱচনেন পাড়িযং অনাগততং সন্ধায ‘‘পাড়িমুত্তকেনা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলস্সেৱাতি কুসলাকুসলস্স ৱিয. ৱিজ্জমানস্সাতি এতস্স অত্থো সতোতি, তস্স অত্থো সম্ভূতস্সাতি. ৱিজ্জমানস্স সতোতি ৱা ৱিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো. তমেৱত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্ভূতস্সা’’তি. তেন অৱিজ্জমানভাৱং পটিক্খিপতি. তথা অৱিজ্জমানস্সাতি যথা কুসলাদীনি অকুসলাদিসভাৱতো, ফস্সাদযো চ ৱেদনাদিসভাৱতো ৱিনিৱত্তসভাৱানি ৱিজ্জন্তি, তথা অৱিজ্জমানস্স যে ধম্মে উপাদায ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি উপলদ্ধি হোতি, তে অপনেত্ৱা তেহি ৱিনিৱত্তস্স ইত্থিআদিসভাৱস্স অভাৱতো অসম্ভূতস্সাতি অত্থো. যং পনেতস্স ‘‘তেনাকাৰেন অৱিজ্জমানস্স অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিজ্জমানস্সা’’তি অত্থং কেচি ৱদন্তি, তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পঞ্ঞত্তিদুকে ৱুত্তমেৱ. অৱিজ্জমানেপি সভাৱে লোকনিৰুত্তিং অনুগন্ত্ৱা অনভিনিৱেসেন চিত্তেন ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি গহণসব্ভাৱা ‘‘লোকনিৰুত্তিমত্তসিদ্ধস্সা’’তি আহ. সাভিনিৱেসেন পন চিত্তেন গয্হমানং পঞ্চমসচ্চাদিকং ন সভাৱতো, নাপি সঙ্কেতেন সিদ্ধন্তি ‘‘সব্বাকাৰেনপি অনুপলব্ভনেয্য’’ন্তি ৱুত্তং. তাসু ইমস্মিং…পে… লব্ভন্তীতি ইমস্মিং পকৰণে সৰূপতো তিস্সন্নং আগততং সন্ধায ৱুত্তং.
যথাৱুত্তস্স পন অট্ঠকথানযস্স অৱিৰোধেন আচৰিযৱাদা যোজেতব্বা, তস্মা পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তীতি এতস্স সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞপেতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতব্বম্পি হি সসভাৱং তজ্জপৰমত্থনামলাভতো ন পৰতো লভিতব্বং পঞ্ঞত্তিনামং লভতি, নিসভাৱং পন সভাৱাভাৱতো ন অত্তনো সভাৱেন নামং লভতীতি. সত্তোতিআদিকেন নামেন পঞ্ঞপিতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি নামং লভতি, নিসভাৱা চ সত্তাদযো. ন হি সসভাৱস্স ৰূপাদীহি একত্তেন অঞ্ঞত্তেন ৱা অনুপলব্ভসভাৱতা অত্থীতি.
কিৰীটং মকুটং, তং অস্স অত্থীতি কিৰীটী. এতস্মিঞ্চ আচৰিযৱাদে অনূনেন লক্খণেন ভৱিতব্বন্তি সব্বসমোৰোধো কাতব্বো. দুতিযং ততিযন্তি এৱংপকাৰা হি উপনিধাপঞ্ঞত্তি উপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি যুত্তং ৱত্তুং, ইতৰা চ যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তিন্তি. দুতিযং ততিযং দ্ৱে তীণীতিআদি পন সঙ্খা নাম কাচি নত্থীতি তাসং উপাদাসন্ততিপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং, ইতৰাসঞ্চ উপনিধাপঞ্ঞত্তীনং যথানিদস্সিতানং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং মঞ্ঞমানো আহ ‘‘সেসা অৱিজ্জমানপক্খঞ্চেৱ অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তী’’তি. দুতিযং ততিযং দ্ৱে তীণীতিআদীনং উপনিধাউপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তীনং অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱমেৱ মঞ্ঞতি. যঞ্হি পঠমাদিকং অপেক্খিত্ৱা যস্স চেকাদিকস্স উপনিক্খিপিত্ৱা পঞ্ঞাপীযতি, তঞ্চ সঙ্খানং কিঞ্চি নত্থীতি. তথা সন্ততিপঞ্ঞত্তিযা চ. ন হি অসীতি আসীতিকো চ ৱিজ্জমানোতি.
একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তীতি কামাৱচৰাদিপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. কামাৱচৰাদী হি সভাৱধম্মাতি অধিপ্পাযো. কামোতি পন ওকাসে গহিতে অৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি এসা ভৱিতুং অৰহতি, কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসু গহিতেসু ৱিজ্জমানেনৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যথা পন ৱচনসঙ্খাতায ৱচনসমুট্ঠাপকচেতনাসঙ্খাতায ৱা কিৰিযায ভাণকোতি পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতি, এৱং কিসো থূলোতি ৰূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেন পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা ৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ভৱিতুং অৰহতি. সণ্ঠানন্তি ৱা ৰূপাযতনে অগ্গহিতে অৱিজ্জমানেনঅৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ৰূপং ফস্সোতিআদিকা পন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ৰুপ্পনাদিকিচ্চৱসেন কিচ্চপঞ্ঞত্তিযং, পচ্চত্তধম্মনামৱসেন পচ্চত্তপঞ্ঞত্তিযং ৱা অৱৰোধেতব্বা. ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তীসু চ ৱুত্তাসু তাসং ৱোমিস্সতাৱসেন পৱত্তা ইতৰাপি ৱুত্তাযেৱ হোন্তীতি অযম্পি আচৰিযৱাদো সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো.
২. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিকস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাৱতা পঞ্চক্খন্ধাতি যাৱতা ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এত্তাৱতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এৱং পাড়িযোজনং কত্ৱা সঙ্খেপপ্পভেদৱসেন অযং অত্থো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. ‘‘যাৱতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি হি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৱা’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৱতা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিকেনাতি. তত্থ ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. তেন অৱুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্ৰাপি ৰূপক্খন্ধো কামাৱচৰো’’তিআদি ৱুত্তং. অযং ৱা এত্থ পাড়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৱতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৱা যত্তকা পঞ্চক্খন্ধা, তত্তকা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যত্তকো পঞ্চন্নং খন্ধানং তপ্পভেদানঞ্চ ৰূপক্খন্ধাদীনং পভেদো, তত্তকো খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি পকৰণন্তৰে ৱুত্তেন ৱত্থুভেদেন খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতি. এস নযো ‘‘যাৱতা আযতনান’’ন্তিআদীসুপি.
৭. একদেসেনেৱাতি উদ্দেসমত্তেনেৱাতি অত্থো.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নিদ্দেসৱণ্ণনা
১. এককনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. ঝানঙ্গানেৱ ৱিমোক্খোতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱিমোক্খসহজাতেন নামকাযেনা’’তি. যেন হি সদ্ধিন্তিআদিনা পঠমং সমঙ্গিভাৱত্থং ৱিৱৰতি. ফস্সেনপি ফুট্ঠাযেৱ নামাতি এতেন ‘‘অপিচেসা’’তিআদিনা ৱুত্তং দুতিযং সম্ফস্সেন ফুসনত্থং, ইতৰেহি ইতৰে কাৰণত্থে. সমঙ্গিভাৱফুসনকাৰণভাৱা হি ফুসনাতি ৱুত্তাতি. পুনপি পঠমত্থমেৱ দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৱিৱৰন্তো ‘‘তত্ৰাস্সা’’তিআদিমাহ. ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানি সেসা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মাতি এত্থ ৱেদনাসোমনস্সিন্দ্ৰিযানি সঙ্গহিতানীতি আহ ‘‘চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তি. এৱং সতি ৱেদনাসোমনস্সিন্দ্ৰিযেহি সুখস্স ফুসিতব্বত্তা তিণ্ণঞ্চ তেসং অনঞ্ঞত্তা তেনেৱ তস্স ফুসনা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, ৱেদযিতাধিপতিযট্ঠেহি উপনিজ্ঝাযনভাৱপটিলাভস্স ৱুত্তত্তা. অথ ৱা ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানীতি অঙ্গানং বহুত্তা বহুৱচনং. তেসু পন পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা ‘‘ৱিতক্কং ঠপেত্ৱা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘সুখং ঠপেত্ৱা’’তি ইমিস্সা যোজনায সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, ইতৰাসু চত্তাৰোতি. সব্বযোজনাসু চ তযো অন্তো কত্ৱা ‘‘চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তি ৱুত্তং.
২. যো অসমযৱিমোক্খেন একচ্চেহি আসৱেহি ৱিমুত্তো অসমযৱিমোক্খূপনিস্সযলাভেন চ সাতিসযেন সমযৱিমোক্খেন, সো এৱ সমযৱিমুত্তো. সো হি তেন ৱিমুত্তো ঝানলাভী সেক্খো ৰূপাৰূপভৱতো অপুনৰাৱট্টকো কামৰাগাদীহি তথাৱিমুত্তোৱ হোতীতি সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অৰহতি. পুথুজ্জনো পন ঝানলাভী পুনৰাৱট্টকধম্মো পুন কামৰাগাদিসমুদাচাৰভাৱতো ৱিমুত্তো নাম ন হোতীতি সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিং নাৰহতি, তেন সো ‘‘সমযৱিমুত্তো’’তি ন ৱুত্তো. অৰহতো পন অপৰিক্খীণা আসৱা নত্থি, যতো ৱিমুচ্চেয্য. দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমত্তা হি তস্স অট্ঠ ৱিমোক্খাতি. তস্মা তস্স ন অট্ঠ ৱিমোক্খা সমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৱস্স অসমযৱিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৱস্স ৱা কাৰণং. তদকাৰণভাৱমেৱ দস্সেতুং ‘‘ন হেৱ খো…পে… ৱিহৰতী’’তি ৱুত্তং, ন সুক্খৱিপস্সকস্সেৱ অসমযৱিমুত্তভাৱং দস্সেতুন্তি দট্ঠব্বং. সব্বোপি হি অৰহা অসমযৱিমুত্তোতি. বাহিৰানন্তি লোকুত্তৰতো বহিভূতানং, লোকিযানন্তি অত্থো.
৩. অৰূপক্খন্ধনিব্বানমত্তৱাচকো অৰূপসদ্দো ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ৰূপতো অঞ্ঞ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. চিত্তমঞ্জূসন্তি সমাধিং. অভিঞ্ঞাদীনঞ্হি ধম্মানং পাদকভাৱেন সমাধি মঞ্জূসাসদিসো হোতি. অদ্ধানং ফৰিতুন্তি দীঘকালং ব্যাপেতুং, পৱত্তেতুন্তি অত্থো. ‘‘সম্মজ্জিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তত্থ আদৰস্স অকতত্তা ৱত্তভেদোতি ৱেদিতব্বো. এৱং ৱত্তভেদমত্তেন নট্ঠা পন সমাপত্তি কামচ্ছন্দাদীহি নট্ঠা ৱিয ন কিঞ্চেন পচ্চাহৰিতব্বা হোতি মন্দপাৰিপন্থকত্তা, তস্মা ৱত্তসমিতকৰণমত্তেনেৱ পচ্চাহৰিতব্বত্তা ‘‘অপ্পেন্তোৱ নিসীদী’’তি আহ.
৪. অত্তনো অনুৰূপেন পমাদেন ৱীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতীতি পৰিহীনো নাম ন হোতি, তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গে পটিসংহটমত্তে সমাপজ্জিতুং সমত্থতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে, খীণাসৱস্স ভিক্খুনো লাভসক্কাৰসিলোকো অন্তৰাযাযাতি? যা হিস্স সা, আনন্দ, অকুপ্পা চেতোৱিমুত্তি, নাহং তস্সা লাভসক্কাৰসিলোকং অন্তৰাযায ৱদামি. যে চ খ্ৱস্স, আনন্দ, অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা অধিগতা, তেসাহমস্স লাভসক্কাৰসিলোকং অন্তৰাযায ৱদামী’’তি সুত্তে (সং. নি. ২.১৭৯) পন সমযেন সমযং আপজ্জনেন পৰিহৰিতব্বানং সমাপত্তিসুখৱিহাৰানং তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গকালে অনিপ্ফত্তিতো লাভসক্কাৰসিলোকো অন্তৰাযোতি ৱুত্তোতি অধিপ্পাযেনস্স তেন অৱিৰোধো ৱেদিতব্বো.
৫. ধম্মানং…পে… পীতি এত্থ ‘‘ধম্মেহী’’তি ৱত্তব্বং. ইধ হি তাহি সমাপত্তীহি পৰিহাযেয্যাতি ধম্মেহি পুগ্গলস্স পৰিহানম্পি অপৰিহানম্পি ৱুত্তং. তত্থ চ পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুন্তি ধম্মানং কুপ্পনং অকুপ্পনঞ্চ ৱুত্তং, পুগ্গলস্স পন পৰিহানধম্মানমেৱ ৱিনাসোতি ৱচননানত্তমত্তেন ৱচনত্থনানত্তমত্তেন ৱা পৰিযাযন্তৰতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
৭-৮. চেতনা সমাপত্তিচেতনা তদাযূহনা চ. অনুৰক্খণা সমাপত্তিউপকাৰানুপকাৰপৰিগ্গাহিকা পঞ্ঞাসহিতা সতি. তাহি চেতিযমানঅনুৰক্খিযমানসমাপত্তীনং ভব্বা চেতনাভব্বা অনুৰক্খণাভব্বা.
১০. পুথুজ্জনগোত্তন্তি পুথুজ্জনসিক্খং, পুথুজ্জনগতা তিস্সো সিক্খা অতিক্কন্তাতি অত্থো. তা হি সংযোজনত্তযানুপচ্ছেদেন ‘‘পুথুজ্জনসিক্খা’’তি ৱুচ্চন্তীতি.
১১. অৰহত্তমগ্গট্ঠো চ ৱট্টভযতো পঞ্ঞুব্বেগেন উব্বিজ্জন্তো উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনেহি উপৰতোতি ভযূপৰতো নামাতি আহ ‘‘সত্ত সেক্খা ভযূপৰতা’’তি.
১২. ভৱঙ্গপঞ্ঞাৱিৰহিতা ‘‘ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতা’’তি ইমিনা গহিতাতি তিহেতুকপটিসন্ধিকা কেচি ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা গয্হন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা’’তি. পঞ্ঞায হি ৱিনা ন তদুপনিস্সযো অত্থীতি.
১৪. যত্থ নিযতানিযতৱোমিস্সা পৱত্তি অত্থি, তত্থেৱ নিযতধম্মা হোন্তীতি উত্তৰকুৰূসু তদভাৱা নিযতো নাম নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যা পন উত্তৰকুৰুকান’’ন্তিআদিমাহ.
১৬. তেৰসসু সীসেসু পলিবোধসীসাদীনি পৱত্তসীসঞ্চ পৰিযাদিযিতব্বানি, অধিমোক্খসীসাদীনি পৰিযাদকানি, পৰিযাদকফলং গোচৰসীসং. তঞ্হি ৱিসযজ্ঝত্তফলৱিমোক্খোতি. পৰিযাদকস্স মগ্গস্স ফলস্স চ আৰম্মণং সঙ্খাৰসীসং সঙ্খাৰৱিৱেকভূতো নিৰোধোতি পৰিযাদিযিতব্বানং পৰিযাদকফলাৰম্মণানং সহ ৱিয সংসিদ্ধিদস্সনেন সমসীসিভাৱং দস্সেতুং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৮৭) তেৰস সীসানি ৱুত্তানি. ইধ পন ‘‘অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চা’’তি ৱচনতো তেসু কিলেসপৱত্তসীসানমেৱ ৱসেন যোজনং কৰোন্তো ‘‘তত্থ কিলেসসীস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৱত্তসীসম্পি ৱট্টতো ৱুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন যদিপি পৰিযাদিযতি, যাৱ পন চুতি, তাৱ পৱত্তিসব্ভাৱতো ‘‘পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতী’’তি আহ. কিলেসপৰিযাদানেন পন অত্তনো অনন্তৰং ৱিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৱেক্খণৱাৰা চ কিলেসপৰিযাদানস্সেৱ ৱাৰাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. ‘‘ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৱচনতো হি পচ্চৱেক্খণপৰিসমাপনেন কিলেসপৰিযাদানং সমাপিতং নাম হোতি. তং পন পৰিসমাপনং যদি চুতিচিত্তেন হোতি, তেনেৱ জীৱিতপৰিসমাপনঞ্চ হোতীতি ইমায ৱাৰচুতিসমতায কিলেসপৰিযাদানজীৱিতপৰিযাদানানং অপুব্বাচৰিমতা হোতীতি আহ ‘‘ৱাৰসমতাযা’’তি. ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতীতি এত্থ পৰিনিব্বানচিত্তমেৱ ভৱঙ্গোতৰণভাৱেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১৭. মহাপযোগোতি মহাকিৰিযো ৱিপত্তিকৰণমহামেঘুট্ঠানাকাৰৱিনাসো. তিট্ঠেয্যাতি ৱিনাসো নপ্পৱত্তেয্যাতি অত্থো.
১৮. অৰণীযত্তাতি পযিৰুপাসিতব্বত্তা.
২০. যায কতকিচ্চতা হোতি, তায অগ্গৱিজ্জায অধিগতায তেৱিজ্জতাভাৱো নিপ্পৰিযাযতা, সা চ আগমনৱসেন সিদ্ধা সাতিসযা তেৱিজ্জতাতি আহ ‘‘আগমনীযমেৱ ধুৰ’’ন্তি.
২২. তত্থ চাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা আধাৰভাৱে ৱা. তত্থেৱ হি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো নাম হোতীতি.
২৩. অননুস্সুতেসু ধম্মেসূতি চ অননুস্সুতেসু সচ্চেসূতি অত্থো.
২৪. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) নিৰোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৱিমোক্খে ৱত্ৱা ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানসুত্তে ৱুত্তং, তং পন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠৱসেন ৱুত্তন্তি ইধ কীটাগিৰিসুত্তৱসেন সব্বউভতোভাগৱিমুত্তসঙ্গহত্থং ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি আহ. কীটাগিৰিসুত্তে হি ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৱিমোক্খা অতিক্কম্ম ৰূপে আৰুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি (ম. নি. ২.১৮২) অৰূপসমাপত্তিৱসেন চত্তাৰো উভতোভাগৱিমুত্তা ৱুত্তা, উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো চ ৱুত্তলক্খণোপপত্তিতোতি. কাযসক্খিম্হিপি এসেৱ নযো.
পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৱা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকাৰণা পন পৰিক্খীণা দিস্ৱা পৰিক্খীণাতি ৱুত্তা. দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা এৱ হি দস্সনং পুৰিমকিৰিযা হোতীতি. নামনিস্সিতকো এসোতি এসো উভতোভাগৱিমুত্তো ৰূপতো মুচ্চিত্ৱা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি ৱত্ৱা তস্স চ সাধকং সুত্তং ৱত্ৱা ‘‘কাযদ্ৱযতো সুৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি আহাতি অত্থো. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসীৱব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতা নামকাযা ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তোতি মুনি অক্খাতোতি.
পঠমত্থেৰৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো, দুতিযত্থেৰৱাদে উভতো ভাগতো ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তোতি, ততিযত্থেৰৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. তত্থ ৱিমুত্তোতি কিলেসেহি ৱিমুত্তো, কিলেসৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৱা কাযদ্ৱযতো ৱিমুত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো. অৰূপাৱচৰং পন নামকাযতো চ ৱিমুত্তন্তি নীৱৰণসঙ্খাতনামকাযতো ৱিমুত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. তঞ্হি নীৱৰণদূৰীভাৱেন নামকাযতো ৰূপতণ্হাৱিক্খম্ভনেন ৰূপকাযতো চ ৱিমুত্তত্তা একদেসেন উভতোভাগৱিমুত্তং নাম হোতীতি অৰহত্তমগ্গস্স পাদকভূতং উভতোভাগৱিমুত্তনামলাভস্স কাৰণং ভৱিতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
২৫. এতেসু হি একোপি অট্ঠৱিমোক্খলাভী ন হোতীতি উভতোভাগৱিমুত্তভাৱস্স কাৰণভূতং ৰূপকাযতো ৱিমুত্তং একম্পি ৱিমোক্খং অনধিগতোতি অধিপ্পাযো. অৰূপাৱচৰেসু হি একম্পি অধিগতো উভতোভাগৱিমুত্তভাৱকাৰণপটিলাভতো অট্ঠৱিমোক্খেকদেসেন তেন তংনামদানে সমত্থেন ‘‘অট্ঠৱিমোক্খলাভী’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু পনা’’তিআদি.
২৬. ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকৰোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপাৱচৰজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেত্থ উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং. ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকৰোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৫) ৱিয ভাৱনপুংসকং ৱা এতং. যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিৰোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকৰোতীতি কাযসক্খীতি ৱুচ্চতি, ন তু ৱিমুত্তোতি একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা.
২৭. দিট্ঠত্তা পত্তোতি এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধস্স পত্ততং দীপেতি. ‘‘দিট্ঠন্তং পত্তো’’তি ৱা পাঠো, দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৱ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি.
২৮. ইমং পন নযং ‘‘নো’’তি পটিক্খিপিত্ৱাতি এত্থ দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তভাৱপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং ৱুত্তং, ন পন যেন ৱিসেসেন সো ৱিসেসো পত্তো, সো ৱুত্তোতি ইমং দোসং দিস্ৱা পটিক্খেপো কতোতি দট্ঠব্বো. আগমট্ঠকথাসূতি চ ৱচনেন আগমনীযনানত্তসন্নিট্ঠানমেৱ থিৰং কৰোতীতি ৱেদিতব্বং. সদ্দহন্তো ৱিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱং দস্সেতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.
২৯. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞং সাতিসযং পৱত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো.
৩১. এৱং মগ্গক্খণেপীতি অযং অপি-সদ্দো কস্মা ৱুত্তো, ননু অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো মগ্গক্খণে এৱ হোতীতি তদা এৱ সোতাপন্নো নামাতি আপন্নন্তি? নাপন্নং. মগ্গেন হি অত্তনা সদিসস্স অট্ঠঙ্গিকস্স ৱা সত্তঙ্গিকস্স ৱা ফলস্স সোতোতি নামং দিন্নন্তি তেনপি সমন্নাগতস্স সোতাপন্নভাৱতো, সোতেন ৱা মগ্গেন পৱত্তেতুং অপৰিহীনেন ফলট্ঠোপি সমন্নাগতো এৱ নাম, ন চ তেন পঠমমগ্গক্খণে ৱিয সোতো সমাপজ্জিযমানো, তস্মা সমাপন্নসোতত্তা পঠমফলতো পট্ঠায ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৱত্তুং যুত্তো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, মযি অৱেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা’’তি (অ. নি. ১০.৬৪). তত্থ দুতিযফলট্ঠাদীনং ৱিসুং নামং অত্থীতি পঠমফলট্ঠো এৱ ইতৰেহি ৱিসেসিযমানো ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৱত্তুং যুত্তোতি সো এৱ ইধাধিপ্পেতো. পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি এতেন পটিলদ্ধমগ্গস্স চতুসচ্চপচ্চৱেক্খণাদীনং উপনিস্সযভাৱং দস্সেতি. সম্বোধি পৰং অযনং নিস্সযো এতস্সাতি হি সম্বোধিপৰাযণোতি. দুতিযেনত্থেন সম্বোধি পৰং অযনং গতি এতস্সাতি সম্বোধিপৰাযণো.
৩২. কেৱলেন কুলসদ্দেন মহাকুলমেৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘মহাভোগকুলেসুযেৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো’’তি.
৩৩. খন্ধবীজং নাম পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৱসেনেৱ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি সজ্ঝানকো অজ্ঝত্তসংযোজনসমুচ্ছেদে অকতেপি অনাগামিসভাগো অনাৱত্তিধম্মো ইধ গণনূপগো ন হোতি, হেট্ঠা উপৰি চ সংসৰণকো কামভৱগতো হীনজ্ঝানকো ইধ গণনূপগোতি অধিপ্পাযো.
৩৪. যং ৱত্তব্বন্তি ‘‘দ্ৱীহি কাৰণেহি তনুভাৱো ৱেদিতব্বো’’তিআদি যং ৱত্তব্বং সিযাতি অত্থো.
৩৬. উপপন্নং ৱা সমনন্তৰাতি উপপন্নং ৱা এতেন পুগ্গলেন হোতি, অথ সমনন্তৰা অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতি. অপ্পত্তং ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং তস্স পুগ্গলস্স ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং হোতি, এত্থন্তৰে অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অযমেত্থ পাড়িঅত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অপ্পত্ৱা পব্বতং নদী’’তি ৱিয আযুপ্পমাণং ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৱা হুত্ৱাতি পৰসদ্দযোগে পৰতো ভূতো হুত্ৱা সদ্দো ৱচনসেসভূতো পযুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
৩৭. উপহচ্চাতি এতস্স উপগন্ত্ৱাতি অত্থো, তেন ৱেমজ্ঝাতিক্কমো কালকিৰিযোপগমনঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অতিক্কমিত্ৱা ৱেমজ্ঝ’’ন্তিআদি.
৪০. উদ্ধংৱাহিভাৱেনাতি উদ্ধং ৱহতীতি উদ্ধংৱাহী, তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱা, তস্স ভাৱো, তেন উদ্ধংৱাহিভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. অৱিহেসু উদ্ধংসোতো যদিপি তত্থ পৰিনিব্বাযী ন হোতি, যত্থ ৱা তত্থ ৱা গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতু, পৰিনিব্বাযিনো পন তস্স অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিতা সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিতা চ অত্থীতি তত্থ দস অনাগামিনো ৱুত্তা, এৱং অতপ্পাদীসুপি. অনুপহচ্চতলাতি অপ্পত্ততলা. অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীনং লহুসালহুসগতিকা এৱ পৰিত্তৱিপুলতিণকট্ঠঝাপকপপ্পটিকাসদিসতা ৱেদিতব্বা, ন উপ্পজ্জিত্ৱাৱ নিব্বাযনকাদীহি অধিমত্ততা ৱিয সমুদ্দং পত্ৱা নিব্বাযনকতো অনধিমত্ততা ৱিয চ অন্তৰা উপহচ্চপৰিনিব্বাযীহি উদ্ধংসোততো চ অধিমত্তানধিমত্ততা. তে এৱ হি অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনোতি. ততো মহন্ততৰেতি ৱচনং তিণকট্ঠঝাপনসমত্থপপ্পটিকাদস্সনত্থং, ন অধিমত্ত নাধিমত্তদস্সনত্থন্তি.
নো চস্স নো চ মে সিযাতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিকং হেতুপঞ্চকং নো চ অস্স, ৱিঞ্ঞাণাদিকং ইদং ফলপঞ্চকং ৱত্তমানং নো চ মে সিযাতি অত্থো. তেন অতীতভৱসংসিদ্ধিতো দুক্খসমুদযতো ইমস্স দুক্খস্স পৱত্তিদস্সনতো পচ্চযসমুদযট্ঠেন খন্ধানং উদযদস্সনপটিপত্তি ৱুত্তা হোতি. ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতীতি যদি এতৰহি হেতুপঞ্চকং ন ভৱিস্সতি, অনাগতে ফলপঞ্চকং ন মে ভৱিস্সতীতি অত্থো. এতেন পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱযদস্সনপটিপত্তি ৱুত্তা হোতি, এতৰহি অনাগতে চ অত্তত্তনিযনিৱাৰণৱসেন সুঞ্ঞতাপটিপত্তি ৱা চতূহিপি ৱুত্তা. যদত্থীতি যং অত্থি. ভূতন্তি সসভাৱং নিব্বত্তং ৱা যথাদিট্ঠউদযব্বযং যথাদিট্ঠসুঞ্ঞতং ৱা খন্ধপঞ্চকং পৰিকপ্পিতইত্থিপুৰিসসত্তাদিভাৱৰহিতং নামৰূপমত্তন্তি অত্থো. ৱিৱট্টানুপস্সনায ৱিৱট্টমানসো তং ভূতং পজহামীতি উপেক্খং পটিলভতি, সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণেন উপেক্খকো হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতীতি অৱিসিট্ঠে ৱিসিট্ঠে চ ভৱে ন ৰজ্জতীতি কেচি ৱদন্তি. পচ্চুপ্পন্নো পন ভৱো ভৱো, অনাগতো জাতিযা গহণেন গহিতো সম্ভৱোতি ৱেদিতব্বো. অথ ৱা ভৱোতি ভূতমেৱ ৱুচ্চতি, সম্ভৱো তদাহাৰো, তস্মিং দ্ৱযে ন ৰজ্জতীতি সেক্খপটিপত্তিং দস্সেতি. ভূতে হি সসম্ভৱে চ ৱিৰাগো সেক্খপটিপত্তি. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি, ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰসম্ভৱন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৱা তদাহাৰসম্ভৱস্স নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতি. তদাহাৰনিৰোধায যং ভূতং, তং নিৰোধধম্মন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৱা নিৰোধধম্মস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভন্তে, সেক্খো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩১). অথুত্তৰীতি অথ এৱং অৰজ্জমানো উত্তৰি সন্তং পদং নিব্বানং অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞায সম্মা পস্সতি, তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং চতুত্থমগ্গেনেৱ সচ্ছিকাতব্বস্স তস্স তেন অসচ্ছিকতত্তা.
এককনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬৩. কস্সচি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা কস্সচি কথঞ্চি অৱিমুত্তো কামভৱো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৱিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সম্পযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো.
৮৩. কাৰণেন ৱিনা পৱত্তহিতচিত্তো অকাৰণৱচ্ছলো. অনাগতম্পি পযোজনং অপেক্খমানো পুৰিমগ্গহিতং তং কতং উপাদায কতঞ্ঞূ এৱ নাম হোতি, ন পুব্বকাৰীতি আহ ‘‘কৰিস্সতি মে’’তিআদি. তমোজোতিপৰাযণো পুঞ্ঞফলং অনুপজীৱন্তো এৱ পুঞ্ঞানি কৰোতীতি ‘‘পুব্বকাৰী’’তি ৱুত্তো. ‘‘ইণং দেমী’’তি সঞ্ঞং কৰোতীতি এৱংসঞ্ঞং অকৰোন্তোপি কৰোন্তো ৱিয হোতীতি অত্থো.