নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অভিধম্মপিটকে

ধম্মসঙ্গণী-অনুটীকা

ৱীসতিগাথাৱণ্ণনা

১. অভিধম্মসংৱণ্ণনায অত্থং সংৱণ্ণেতুকামো তস্সা আদিগাথায তাৱ পযোজনসম্বন্ধাভিধানপুব্বঙ্গমং অত্থং নিদ্ধাৰেন্তো উড়াৰজ্ঝাসযানং নিসম্মকাৰীনং পটিপত্তি পৰেসং ৱিৱিধহিতসুখনিপ্ফাদনপ্পযোজনাতি আচৰিযস্সাপি ধম্মসংৱণ্ণনায আদিম্হি সত্থৰি নিপচ্চকাৰস্স অন্তৰাযৱিসোসনত্থতা ৱিয সত্থৰি ধম্মে চ পৰেসং অচ্চন্তসুখপ্পটিলাভসংৱত্তনিযসদ্ধাৰতনুপ্পাদনত্থতাপি সিযাতি দস্সেতুং ‘‘ধম্মসংৱণ্ণনায’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতীতি ধম্মোতি সামঞ্ঞৱচনোপি ধম্ম-সদ্দো সদ্দন্তৰসন্নিধানেন ইধ পৰিযত্তিৱিসেসৱিসযো. সংৱণ্ণীযতি অত্থো এতাযাতি সংৱণ্ণনা, অট্ঠকথা.

তিৱিধযানমুখেন ৱিমুত্তিধম্মং যথাৰহমনুসাসতীতি সত্থা. পণমনং পণামো, কাযৱাচাচিত্তেহি সত্থু গুণনিন্নতা. কিৰিযা কৰণং, পণামস্স কৰণং পণামকৰণং, ৱন্দনাপযোগো. সো চ কিঞ্চাপি ‘‘ইদানি অধিপ্পেতং পণামং কৰোন্তো’’তিআদিনা ‘‘তস্স পাদে নমস্সিত্ৱা’’তিআদিকস্স অধিপ্পেতপণামভাৱং দস্সেস্সতি, ‘‘কৰুণা ৱিযা’’তিআদিকস্স পন সব্বস্স থোমনাৱসেন ৱুত্তস্সপি ৱসেন ৱেদিতব্বো. সো হি সত্থু মহাকৰুণাদিগুণৱিসেসকিত্তনৱসেন পৱত্তো মহাকৰুণাদিগুণৱিসেসাৱিনাভাৱিনা সংৱণ্ণিযমানসংৱণ্ণনাধম্মৱিভাৱিতেন ধম্মস্স স্ৱাক্খাতভাৱেন স্ৱাক্খাতধম্মে সত্থৰি অনুপ্পন্নসদ্ধানং সদ্ধাজননায, উপ্পন্নসদ্ধানঞ্চ ভিয্যোভাৱায হোতি. সত্থুনো চ অৱিপৰীতধম্মদেসনভাৱেন অৱিতথদেসনাভূতে ধম্মেতি এতেন সত্থুনো মহাকৰুণাদিগুণানংযেৱ চ ফলৱিসেসনিপ্ফাদনসমত্থতায পসাদাৱহতং আহ. ধম্মেন হি সত্থুসিদ্ধি, সত্থাৰা চ ধম্মসিদ্ধি, ধম্মসম্পত্তিযাপি সত্থুগুণতায সত্থুগুণৱিভাৱনেন সম্পজ্জতীতি.

এৱং সত্থৰি পণামকৰণস্স একং পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি সম্বন্ধং ৱিভাৱেতি ‘‘তদুভযপ্পসাদা হী’’তিআদিনা. ন হি সত্থৰি ধম্মে ৱা অপ্পসন্নো সংৱণ্ণিযমানে তদধিগন্তব্বে চ ধম্মে সম্মা পটিপজ্জতি, নাপি সীলাদিঅনুপাদাপৰিনিব্বানন্তং মহন্তং অত্থং সাধেতি, তস্মা ধম্মসংৱণ্ণনাসু পৰেসং সম্মাপটিপত্তিআকঙ্খায তথাৰূপধম্মপটিগ্গাহকেহি চ ৱিনিযোজিতেন সত্থৰি ধম্মে চ পসাদুপ্পাদনং সত্থৰি পণামকৰণং ৱিহিতন্তি অধিপ্পাযো.

ভগৱতো গুণসংকিত্তনং তস্স ধম্মসঙ্ঘানম্পি থোমনা হোতিযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ৰতনত্তযপণামৱচন’’ন্তি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘ভগৱতো থোমনেনেৱা’’তিআদি (ধ. স. মূলটী. ৬). ৱক্খমানং ৱা ‘‘সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৱা’’তিআদিং সন্ধায ৱুত্তং. ৱিঞ্ঞাপনত্থং পৰেসং ৱিঞ্ঞূনন্তি ৱা সম্বন্ধনীযং. অৱিঞ্ঞূনং অপ্পমাণতায অভাজনতায চ ৱিঞ্ঞূনং গহণং. তে হি বুদ্ধাদীসু সগাৰৱস্স পমাণভূততং জানন্তা তস্স ৱচনং সোতব্বং সদ্ধাতব্বং মঞ্ঞন্তি, সম্মদেৱ চ নং অনুতিট্ঠন্তা তদধিপ্পাযং পূৰেন্তি. ইধাপি পুৰিমনযেনেৱ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো পসাদৱিঞ্ঞাপনাদিমুখেনপি সম্মাপটিপত্তিআকঙ্খায পৱেদিতত্তা.

এত্থ চ পঠমো অত্থৱিকপ্পো সদ্ধানুসাৰীনং পুগ্গলানং ৱসেন ৱুত্তো, দুতিযো ধম্মানুসাৰীনং. পঠমো ৱা অসংসিদ্ধসত্থুধম্মানং ৱসেন ৱুত্তো, দুতিযো সংসিদ্ধসত্থুধম্মানং. তথা পঠমো পঠমে ৰতনে পণামকিৰিযাদস্সনপৰো, দুতিযো ইতৰেসুপীতি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

পণামো কৰীযতি এতাযাতি পণামকৰণং, পণামকিৰিযাভিনিপ্ফাদিকা চেতনা. সা হি খেত্তসম্পত্তিযা আচৰিযস্স চ অজ্ঝাসযসম্পত্তিযা দিট্ঠধম্মৱেদনীযভূতা যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পদানৱসেন পুৰিমকম্মনিপ্ফন্নস্স ৱিপাকসন্তানস্স অন্তৰা ৱেমজ্ঝে আযন্তি আপতন্তীতি অন্তৰাযাতি লদ্ধনামানং ৰোগাদিঅনত্থানং ৱিধাযকস্স উপপীড়কস্স উপচ্ছেদকস্স ৱা কম্মস্স ৱিদ্ধংসনসমত্থো পুঞ্ঞাতিসযোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘ৰতনত্তযপণাম…পে… ৱিসেসভাৱতো’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৰাগাদিপৰিযুট্ঠানাভাৱৱচনেন অন্তৰাযস্স কাৰণভূতায পযোগৱিপত্তিযা অভাৱস্স, অত্থলাভাদিৱচনেন অনন্তৰাযতাহেতুভূতায পযোগসম্পত্তিযা সব্ভাৱস্স, ‘‘সব্যাপজ্ঝায পজায অব্যাপজ্ঝো ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১) ৱচনেন দিট্ঠেৱ ধম্মে সুখৱিহাৰিতায চ পকাসনং মহানামসুত্তংযেৱ উদাহটং.

গুণৱিসেসদস্সনত্থন্তি এতেন সতিপি কাযমনোপণামানং অন্তৰাযৱিসোসনসমত্থভাৱে তেহি পণামৱিসযস্স পণামাৰহভাৱৱিভাৱনেন সাতিসযো ৱচীপণামো ৱিহিতোতি দস্সেতি. গুণৱিসেসৱা হীতিআদিনা আচৰিযস্স যুত্তপত্তকাৰিতং দস্সেতি. দেসনা ৱিনযপিটকেতি এত্থ ননু ৱিনযপিটকস্সপি দেসনাভাৱতো দেসনাৱিনযপিটকানং ভেদৱচনং ন যুত্তন্তি? নো ন যুত্তং ‘‘তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) এত্থ ৱিয সমুদাযদেসনায অৱযৱদেসনানং আধাৰভাৱতো. দেসনাকালে ৱা মনসা ৱৱত্থাপিতায ৱিনযতন্তিযা ৱিনযপিটকভাৱতো তদত্থপঞ্ঞাপনস্স চ দেসনাভাৱতো ভেদৱচনং. অথ ৱা দেসীযতি এতেনাতি দেসনা, দেসনাসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো, তস্স চ ৱিনযপিটকৱিসযো কৰুণাপুব্বঙ্গমো চ সোতি এৱমেত্থ ভেদৱচনোপপত্তি দট্ঠব্বা. সুত্তন্তপিটকেতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

কথং পন ভগৱতো দেসনা ৱিনযপিটকে কৰুণাপ্পধানা, সুত্তাভিধম্মপিটকেসু চ পঞ্ঞাকৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি ৱিঞ্ঞাযতীতি? যতো উক্কংসপৰিযন্তগতহিৰোত্তপ্পোপি ভগৱা লোকিযসাধুজনেহিপি পৰিহৰিতব্বানি ‘‘সিখৰণী’’তিআদীনি ৱচনানি যথাপৰাধঞ্চ গৰহৱচনানি ৱিনযপিটকদেসনাযং মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো মহাপৰিসমজ্ঝে অভাসি, তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকাৰণাপেক্খায ৱেৰঞ্জাদীসু সাৰীৰিকঞ্চ খেদমনুভোসি, তস্মা কিঞ্চাপি ভূমন্তৰপচ্চযাকাৰসমযন্তৰকথানং ৱিয ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাপি সমুট্ঠাপিকা পঞ্ঞা অনঞ্ঞসাধাৰণতায অতিসযকিচ্চৱতী, ততোপি কৰুণায কিচ্চং অধিকন্তি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং ‘‘ৱিনযপিটকে কৰুণাপ্পধানা’’তি. কৰুণাব্যাপাৰাধিকতায হি দেসনায কৰুণাপ্পধানতা, সুত্তন্তদেসনায মহাকৰুণাসমাপত্তিবহুলো ৱেনেয্যসন্তানেসু তদজ্ঝাসযানুলোমেন গম্ভীৰমত্থপদং পতিট্ঠপেসীতি কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানতা, অভিধম্মদেসনায পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱপ্পহোনকো ৰূপাৰূপপৰিচ্ছেদো ধম্মসভাৱানুৰোধেন পৱত্তিতোতি পঞ্ঞাপ্পধানতা. তেনেৱ চ কাৰণেনাতিআদিনা দেসনানুৰূপতংতংসংৱণ্ণনায থোমনা আচৰিযস্স পকতীতি দস্সেতি.

কুসলা ৰূপং চক্খুমা দস দাড়িমাদি সমূহৱসেন অত্থানৱবোধনত্থো ৱিয অত্থাৱবোধনত্থো হি সদ্দপ্পযোগো অত্তপৰাধীনো কেৱলো অত্থপদত্থকো, সো পদত্থৱিপৰিযেসকাৰিনা ইতি-সদ্দেন সদ্দপদত্থকো জাযতীতি আহ ‘‘কৰুণা ৱিযাতি নিদস্সনৱচন’’ন্তি. নিদস্সনঞ্হি নাম নিদস্সিতব্বধম্মে তেন চ সম্বন্ধে সতি হোতি, নাঞ্ঞথাতি তস্স নিদস্সনভাৱং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘যস্স যথা…পে… পৱত্তিত্থাতি অত্থো’’তি.

‘‘তত্থ কৰুণা ৱিযাতি নিদস্সনৱচন’’ন্তিআদিনা নিদস্সননিদস্সিতব্বধম্মানং আধাৰৱিসযব্যাপাৰেহি সৱিসেসনেহি সহ পকাসনৱসেন গাথায অত্থতত্ৱং দস্সেত্ৱা অৱযৱভেদৱসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘কিৰতীতি কৰুণা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিচ্ছন্দৰাগানং ভূতপুব্বগতিযা ৱা সত্ততা ৱেদিতব্বা. একস্সপি ধম্মস্স অনেকসামঞ্ঞাকাৰৱন্ততায ‘‘যথাসভাৱং পকাৰেহী’’তি ৱুত্তং. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেনা’’তি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ধম্মানং অঞ্ঞেয্যত্তং পটিক্খিপতি ঞাতুং অসক্কুণেয্যত্তাভাৱতো. এতেন তস্সা পঞ্ঞায অকিচ্ছৱুত্তিতং আহ. যথেৱ হি ‘‘ঞেয্যেসু সব্বেসু পৱত্তিত্থা’’তি এত্তাৱতা অধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে তেসং অত্তত্তনিযতাৱিৰহসংসূচনত্থং পৰেসং সত্তাদিমিচ্ছাগাহপটিসেধনেন ধম্ম-সদ্দেন ঞেয্যা ৱিসেসিতব্বা, এৱং ‘‘ধম্মেসু সব্বেসু পৱত্তিত্থা’’তি এত্তাৱতা চ অধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে ধম্মেসু তস্সা পঞ্ঞায আকঙ্খপ্পটিবদ্ধতায অকিচ্ছৱুত্তিতং দস্সেতুং অঞ্ঞেয্যত্তপটিসেধনেন ঞেয্য-সদ্দেন ধম্মা ৱিসেসিতাতি. ঞেয্যধম্ম-সদ্দা নীলুপ্পলসদ্দা ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং ভেদাভেদযুত্তাতি ‘‘ঞেয্যা চ তে ধম্মা চা’’তি ৱুত্তং. যা যাতি যথা-সদ্দস্সত্থং দস্সেতি. ব্যাপনিচ্ছাযঞ্হি অযং যথা-সদ্দো, তপ্পভেদা পঞ্ঞা পৱত্তিত্থাতি সম্বন্ধোতি.

ভগৱতি পৱত্তাৱাতি ইদং যেভুয্যেন উপমানোপমেয্যত্থানং ভিন্নাধাৰতায ভিন্নাধাৰস্স চ উপমানত্থস্স ইধ অসম্ভৱতো ৱুত্তং. ভগৱতো কৰুণায অঞ্ঞেহি অসাধাৰণভাৱো সত্তে সংসাৰদুক্খতো উদ্ধৰিত্ৱা অচ্চন্তসুখে নিব্বানে পতিট্ঠপেতুং অত্তনো সৰীৰজীৱিতপৰিচ্চাগেনপি একন্তহিতজ্ঝাসযতাৱসেন ৱেদিতব্বো, যতো ৱিনেয্যানং কোসোহিতৱত্থগুয্হপহূতজিৱ্হাৱিদংসনম্পি কতং, যঞ্চ যদিমে সত্তা জানেয্যুং, ভগৱতো সাসনেন ৰহদমিৱ সীতলং সম্পজ্জলিতং অগ্গিক্খন্ধম্পি সমোগাহেয্য. অঞ্ঞেসং পস্সন্তানন্তি সম্বন্ধো. উদ্ধটাতি পদং অপেক্খিত্ৱা মহোঘপক্খন্দানং সত্তানন্তি কম্মত্থে সামিৱচনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – কামাদিমহোঘপক্খন্দে সত্তে ততো উদ্ধটা নত্থঞ্ঞো কোচি মং ঠপেত্ৱাতি পস্সতো যথা ভগৱতো কৰুণায আৱিসনং হোতি, ন এৱং অঞ্ঞেসং তথাদস্সনস্সেৱ অভাৱতো. অথ ৱা অঞ্ঞেসং পস্সন্তানন্তি যদিপি পৰে পস্সেয্যুং, তথাপি ন তেসং ভগৱতো ৱিয কৰুণোক্কমনং অত্থি অপ্পটিপত্তিতো অত্তহিতমত্তপটিপত্তিতো চাতি অত্থো.

অনাৱৰণা তীসু কালেসু সব্বত্থ অপ্পটিহতৱুত্তিতায, অসাধাৰণা সব্বধম্মানং নিৰৱসেসহেতুপচ্চযপৰিগ্গহৱসেন তেসঞ্চ সভাৱকিচ্চাদিঅৱত্থাৱিসেসাদিপৰিজাননেন আযূহনৱেলাযমেৱ তংতংকম্মানং তংতংফলৱিসেসহীনমজ্ঝিমপণীতাদিৱিভাগস্স ইন্দ্ৰিযবদ্ধেসু অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিৰোহিতৱিদূৰৱুত্তিঅতীতানাগতাদিভেদভিন্নানং ৰূপধম্মানং তংতংকাৰণসমৱাযৱিভাৱনেনেৱ তংতংফলেসু ৱণ্ণসণ্ঠানগন্ধৰসফস্সাদিৱিসেসস্স নিৰৱসেসতো পটিৱিজ্ঝনেন ৱেদিতব্বা. অযঞ্চ অত্থো ভগৱতো অনেকধাতুনানাধাতুলোকং যথাভূতং ঞাণাদিৱসেন ৱেদিতব্বো. যথা চ পস্সন্তস্সাতি ইদং ৰাগগ্গিআদীহি লোকসন্নিৱাসস্স আদিত্ততাদিআকাৰদস্সনং ভগৱতো মহাকৰুণোক্কমনুপাযং সন্ধায ৱুত্তং. তং পন বহুকেহি আকাৰেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতি. ‘‘আদিত্তো লোকসন্নিৱাসো…পে… উয্যুত্তো…পে… পযাতো…পে… কুম্মগ্গপ্পটিপন্নো…পে… উপনীযতি লোকো অধুৱো…পে… অতাণো লোকো অনভিস্সৰো…পে… অস্সকো লোকো সব্বং পহায গমনীযং…পে… ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১১৭) পটিসম্ভিদামগ্গে পৰোসতং আকাৰেহি দস্সিতন্তি গন্থৱিত্থাৰং পৰিহৰিতুং সংৱণ্ণযিতুঞ্চ উপাযং দস্সেতুং আহ ‘‘তং সব্বং পটিসম্ভিদামগ্গে মহাকৰুণাঞাণৱিভঙ্গৱসেন জানিতব্ব’’ন্তি. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তআসযানুসয যমকপাটিহাৰিয সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণানি সেসাসাধাৰণঞাণানি. তেসম্পি হি ৱিভঙ্গো ‘‘ইধ তথাগতো সত্তে পস্সতি অপ্পৰজক্খে’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১১১) পটিসম্ভিদামগ্গে নানপ্পকাৰেন দস্সিতোতি পুৰিমনযেনেৱ অতিদিসতি. আদি-সদ্দেন তত্থ ৱিভত্তানং পটিসম্ভিদাসচ্চঞাণাদীনং সঙ্গহো কতোতি ৱেদিতব্বো.

নিপ্পদেসসপ্পদেসৱিসযা কৰুণা ৱিয ভগৱতো পঞ্ঞাপি ইধ নিপ্পদেসসপ্পদেসৱিসযা নিৰৱসেসা অধিপ্পেতাতি তস্সা কতিপযভেদদস্সনেন নযতো তদৱসিট্ঠভেদা গহেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞাগ্গহণেন চা’’তিআদিমাহ. তে পন সীলসমাধি পঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সন, দ্ৱাচত্তালীসসতদুকধম্ম, বাৱীসতিতিকধম্ম, চতুসতিপট্ঠান সম্মপ্পধান ইদ্ধিপাদ সামঞ্ঞফল অৰিযৱংসাদি, পঞ্চগতি পঞ্চপধানিযঙ্গপঞ্চঙ্গিকসমাধি ইন্দ্ৰিয বল নিস্সাৰণীযধাতু ৱিমুত্তাযতন ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযধম্মসঞ্ঞাদি, ছসাৰণীযধম্ম অনুস্সতিট্ঠান অগাৰৱগাৰৱ নিস্সাৰণিযধাতু সততৱিহাৰ অনুত্তৰিয নিব্বেধভাগিযপঞ্ঞাদি, সত্তঅপৰিহানিযধম্ম অৰিযধন বোজ্ঝঙ্গ সপ্পুৰিসধম্মনিজ্জৰৱত্থু সঞ্ঞা দক্খিণেয্যপুগ্গলখীণাসৱবলাদি, অট্ঠপঞ্ঞাপটিলাভহেতু মিচ্ছত্ত সম্মত্ত লোকধম্ম অৰিযানৰিযৱোহাৰ আৰম্ভৱত্থু কুসীতৱত্থু অক্খণ মহাপুৰিসৱিতক্ক অভিভাযতন ৱিমোক্খাদি, নৱযোনিসোমনসিকাৰমূলধম্মপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গ সত্তাৱাস আঘাতৱত্থু আঘাতপটিৱিনয সঞ্ঞানানত্ত অনুপুব্বৱিহাৰাদি, দসনাথকৰধম্ম কসিণাযতন অকুসলকম্মপথ কুসলকম্মপথ মিচ্ছত্ত সম্মত্ত অৰিযৱাস দসবলঞাণ অসেক্খধম্মাদি, একাদসমেত্তানিসংস সীলানিসংস ধম্মতা বুদ্ধিহেতু, দ্ৱাদসাযতনপটিচ্চসমুপ্পাদ ধম্মচক্কাকাৰ, তেৰসধুতগুণ, চুদ্দসবুদ্ধঞাণ, পঞ্চদসচৰণৱিমুত্তিপৰিপাচনীযধম্ম, সোড়সআনাপানস্সতি সচ্চাকাৰ সুত্তন্তপট্ঠান, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মধাতু ভেদকৰৱত্থু, একূনৱীসতিপচ্চৱেক্খণ, চতুৱীসতিপচ্চয, অট্ঠৱীসতিসুত্তন্তপট্ঠান, পণ্ণাসউদযব্বযদস্সন, পৰোপণ্ণাসকুসলধম্ম, দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগত, অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতাদিভেদানং ধম্মানং পটিৱিজ্ঝনদেসনাকাৰপ্পৱত্তা, যে চ চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণপ্পভেদা, যে চ অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৱিচযদেসনাকাৰপ্পৱত্তা, যে চ অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযানুসযচৰিতাদিৱিভাৱনাকাৰপ্পৱত্তাতি এৱংপকাৰা ভগৱতো পঞ্ঞাপভেদা, সব্বেপি ইধ আদি-সদ্দেন নযতো সঙ্গয্হন্তীতি ৱেদিতব্বং. কো হি সমত্থো ভগৱতো পঞ্ঞায পভেদে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং. তেনেৱ ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা পঞ্ঞৱন্তানং অগ্গভূতো ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰোপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনং পতিঅনুযুত্তো ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) আহাতি.

সংসাৰমহোঘপক্খন্দানং সত্তানং ততো সন্তাৰণত্থং পটিপন্নো তেহি পযোজিতো নাম হোতি অসতিপি তেসং তথাৱিধে অভিসন্ধিযন্তি ৱুত্তং ‘‘সত্তা হি মহাবোধিং পযোজেন্তী’’তি. এতেন সব্বেনাতি মহাবোধিমূলাদিদস্সনেন. অপগমনং নিৰুপক্কিলেসন্তি যোজেতব্বং. জাতসংৱদ্ধভাৱদস্সনেন ‘‘অনাদি অনিধনো চ সত্তো’’তি এৱংপকাৰা মিচ্ছাৱাদা পটিসেধিতা হোন্তি. সমঞ্ঞা…পে… দস্সেতি সত্তে পৰমত্থতো অসতিপি সত্তপঞ্ঞত্তিৱোহাৰসূচনতো. কৰুণা আদিপঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি ইদং সম্ভৰণনিপ্ফত্তিকালাপেক্খায ৱুত্তং, ন পৰিচ্ছেদৱন্ততায. তেনেৱাহ ‘‘তন্নিদানভাৱতো ততো উত্তৰিকৰণীযাভাৱতো’’তি. সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৱ হি অনৱসেসতো বুদ্ধগুণদস্সনুপাযো যদিদং নযগ্গাহণং. পৰধনহৰণাদিতোপি ৱিৰতি পৰেসং অনত্থপৰিহৰণৱসপ্পৱত্তিযা সিযা কৰুণূপনিস্সযাতি কৰুণানিদানং সীলং. ততো এৱ ‘‘ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো’’তি ৱুত্তং.

২. যস্সা সংৱণ্ণনন্তিআদিনা ‘‘দযাযা’’তিআদিথোমনায সম্বন্ধং দস্সেতি. পযোজনং পন ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. অব্ভন্তৰং নিযকজ্ঝত্তং, ততো বহিভূতং বাহিৰং. দযাতি কৰুণা অধিপ্পেতাতি দযা-সদ্দস্স মেত্তাকৰুণানং ৱাচকত্তা ৱক্খমানঞ্চ অনুযোগং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং. তায হি সমুস্সাহিতো, ন মেত্তাযাতি অধিপ্পাযো. পুব্বে ৱুত্তস্স পটিনিদ্দেসো হোতীতি ত-সদ্দস্স অত্থং আহ. তন্তি পঞ্ঞং ৱিসেসেত্ৱা উপমাভাৱেন ৱিনিৱত্তা চৰিতত্থতায. পটিনিদ্দেসং নাৰহতি পধানাপধানেসু পধানে কিচ্চদস্সনতো. দ্ৱিন্নং পদানং…পে… ৱতোতি কৰুণাৱাচিনা দযা-সদ্দেন একাধিকৰণভাৱেন ৱুচ্চমানো ত-সদ্দো ততো অঞ্ঞধম্মৱিসযো ভৱিতুং ন যুত্তোতি অধিপ্পাযো. অপৰিযাযসদ্দানং সমানাধিকৰণভাৱো ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱে সতি হোতি, নাঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সমানা…পে… হোতী’’তি. সমানাধিকৰণভাৱেন হেত্থ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো সাধীযতি, সা চ সমানাধিকৰণতা ৱিসিট্ঠৱিভত্তিকানং ন হোতীতি সমানৱিভত্তিতাযপি তমেৱ সাধীযতীতি ‘‘দযা…পে… চিদ’’ন্তি ইদং দযায ৱিসেসিতব্বভাৱে কাৰণৱচনং. পধানতায হি সামঞ্ঞতায চ সা ৱিসেসিতব্বা জাতা. তত্থ ভগৱতো তদঞ্ঞেসঞ্চ কৰুণানং ৱাচকত্তা সামঞ্ঞতা ৱেদিতব্বা. তস্স চাতি দযা-সদ্দস্স. ‘‘পধানঞ্চ পঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা কিঞ্চাপি পুৰিমগাথায পঞ্ঞাপ্পধানা, ‘‘তাযা’’তি পন কেৱলং অৱত্ৱা দযাৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তত্তা অপ্পধানাযপি কৰুণায পটিনিদ্দেসো যুত্তোতি দস্সেতি. অপ্পধানতা চ কৰুণায পুৰিমগাথায ৱসেন ৱুত্তা, ইধ পন পধানা এৱ. তথা চ ৱুত্তং ‘‘দযাসমুস্সাহিনীতি পধানা’’তি (ধ. স. মূলটী. ২).

কথং পন…পে… ঞাতব্বাতি ৱক্খমানঞ্ঞেৱ অত্থং হদযে ঠপেত্ৱা চোদেতি. যদি এৱন্তি যদি অট্ঠকথায অধিপ্পাযং অগ্গহেত্ৱা ৱচনমত্তমেৱ গণ্হসি. মেত্তাতি চ ন যুজ্জেয্যাতি যথা ‘‘মেত্তচিত্ততং আপন্নো’’তি এতিস্সা অট্ঠকথায ৱসেন ন দযা কৰুণা, এৱং ‘‘নিক্কৰুণতং আপন্নো’’তি এতিস্সা অট্ঠকথায ৱসেন ন দযা মেত্তাতি ৱচনমত্তগ্গহণে অট্ঠকথানম্পি ৱিৰোধং দস্সেতি. ‘‘অধিপ্পাযৱসেন যোজেতব্বো’’তি ৱত্ৱা তমেৱ অধিপ্পাযং দযা-সদ্দো হীতিআদিনা ৱিৱৰতি. অক্খৰচিন্তকা হি দযা-সদ্দং দানগতিৰক্খণেসু পঠন্তি. অনুৰক্খণঞ্চ মেত্তাকৰুণানং হিতূপসংহাৰদুক্খাপনযনাকাৰৱুত্তীনং সমানকিচ্চং, তস্মা উভযত্থ দযা-সদ্দো পৱত্ততীতি ৱুত্তং. অন্তোনীতন্তি অন্তোগধং, ৰুক্খত্থো ৱিয ধৱখদিৰাদীনং অনুৰক্খণত্থো মেত্তাকৰুণানং সামঞ্ঞন্তি অত্থো, অধিপ্পাযো পন ‘‘দযাপন্নো’’তি এত্থ সব্বপাণভূতহিতানুকম্পীতি অনন্তৰং কৰুণায ৱুত্তত্তা দযা-সদ্দো মেত্তাপৰিযাযোতি ৱিঞ্ঞাযতি. মেত্তাপি হি কৰুণা ৱিয পাণাতিপাতৱিৰতিযা কাৰণন্তি. ‘‘অদযাপন্নো’’তি এত্থ পন কাৰুণিকো অৱিহিং সজ্ঝাসযত্তা পৰেসং ৱিহেসামত্তম্পি ন কৰোতি, কো পন ৱাদো পাণাতিপাতনেতি নিক্কৰুণতায পাণাতিপাতিতা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. এতমেৱত্থং সন্ধায ‘‘এৱঞ্হি অট্ঠকথানং অৱিৰোধো হোতী’’তি আহ. যদি দযা-সদ্দো মেত্তাকৰুণানং ৱাচকো, এৱম্পিকথং পন কৰুণা ‘‘দযা’’তি জানিতব্বাতি অনুযোগো তদৱত্থো এৱাতি চোদনং মনসি কত্ৱা কৰুণা চ দেসনাযাতিআদিনা কৰুণায এৱ গহণে কাৰণমাহ.

ননু তাযাতিআদিনা সামত্থিযতোপি পকৰণং বলৱন্তি পকৰণৱসেনেৱ কৰুণাৱিসযস্স ঞাততং দস্সেতি. যথাৰুচি পৱত্তিত্থাতি এতং পুৰিমগাথায সপ্পদেসনিপ্পদেসসত্তৱিসযায কৰুণায গহিতভাৱস্স কাৰণৱচনং. যথাৰুচিপৱত্তি হি একস্মিং অনেকেসু চ ইচ্ছানুৰূপপ্পৱত্তীতি. ‘‘ইধ পন নিপ্পদেসসত্তৱিসযতং গহেতু’’ন্তি এতেন সিদ্ধে সতি আৰম্ভো ঞাপকত্থো হোতীতি পুন ‘‘সত্তেসূ’’তি ৱচনং ইমমত্থৱিসেসং বোধেতীতি দস্সেতি. ন দেৱেসুযেৱাতিআদিনাপি দযাসাধনস্স সমুস্সাহনস্স সত্তৱিসযভাৱে সামত্থিযলদ্ধেপি ‘‘সত্তেসূ’’তি ৱচনং তস্স নিপ্পদেসসত্তৱিসযভাৱো অধিপ্পেতোতি ইমং ৱিসেসং ঞাপেতীতি দস্সেতি.

কালদেসদেসকপৰিসাদিপৰিদীপনং বাহিৰনিদানন্তি কালাদীনি নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘যস্মিং কালে’’তিআদিমাহ. অৱসানম্হি ৱসন্তো তিদসালযেতি ৱচনতোতি এতেন তস্স পাটিহাৰিযস্স সদ্দন্তৰসন্নিধানেন অৱচ্ছিন্নতং দস্সেতি. তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কাতি পুথুজ্জনসন্তানেপি ৰাগাদিপটিপক্খহৰণস্স অভাৱতো নিচ্ছন্দৰাগেসু সত্তৱোহাৰো ৱিয পুথুজ্জনসন্তানে ৰাগাদিপটিপক্খহৰণৱসেন পৱত্তং তদভাৱেপি ভগৱতো সন্তানে ৰুড়্হীৱসেন পাটিহাৰিযন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি অধিপ্পাযো. দিট্ঠিহৰণৱসেন যে সম্মাদিট্ঠিকা জাতা অচেলককস্সপাদযো ৱিয, দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন অপ্পটিভানভাৱাদিপ্পত্তিযা সচ্চকাদযো ৱিয.

৩. সীতপব্বতা নাম ‘‘সিনেৰুং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা যুগন্ধৰো…পে… গিৰি ব্ৰহা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৭; পাৰা. অট্ঠ. ১.১ ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা) এৱং ৱুত্তপব্বতা.

৪-৫. সব্বসো চক্কৱাড়সহস্সেহি সব্বসো আগম্ম সব্বসো সন্নিসিন্নেনাতি সম্বন্ধৱসেন তযো ৱিকপ্পা যুত্তা, সব্বসো চক্কৱাড়সহস্সেহি দসহি দসহীতি পন অনিট্ঠসাধনতো পটিসেধিতো. ৱজ্জিতব্বেতি যে ৱজ্জেতুং সক্কা ‘‘অতিসম্মুখা অতিসমীপং উন্নতপ্পদেসো’’তি, এতে. ইতৰে পন তস্সা পৰিসায মহন্তভাৱেন ন সক্কা পৰিহৰিতুং.

‘‘সব্বঞেয্য…পে… সমত্থা’’তি ৱত্ৱা তেসং দেসেতব্বপ্পকাৰজাননসমত্থাতি ৱচনং অত্তনা পটিৱিদ্ধাকাৰস্স ধম্মসামিনাপি পৰেসং দেসেতুং অসক্কুণেয্যত্তা ৱুত্তং. অঞ্ঞথা সব্বেপি সত্তা দিট্ঠসচ্চা এৱ ভৱেয্যুং. সব্বঞেয্যধম্মানং যথাসভাৱজাননসমত্থতাদিযেৱ যথাৱুত্তবলং. তেসং গহণসমত্থতং দীপেতি, অধিকৱচনমঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি অধিপ্পাযো.

৬. তথাগতো ৱন্দনীযোতিআদিনা ‘‘নমস্সিত্ৱা’’তিআদিকিৰিযাৱিসেসানং তংতংসুত্তানুৰোধেন পৱত্তিতমাহ. সৰীৰসোভগ্গাদীতি আদি-সদ্দেন কল্যাণৱাক্কৰণতাআধিপচ্চপৰিৱাৰসম্পত্তিআদি সঙ্গয্হতি.

৭. অন্তৰধাপেত্ৱাতি নিৰোধেত্ৱা. নিৰোধনঞ্চেত্থ উপ্পাদকহেতুপৰিহৰণৱসেন তেসং অনুপ্পত্তিকৰণন্তি ৱেদিতব্বং. অত্থং পকাসযিস্সামীতি সম্বন্ধোতি ‘‘সোসেত্ৱা’’তি পুব্বকালকিৰিযায অপৰকালকিৰিযাপেক্খতায ৱুত্তং.

৮. দুক্কৰভাৱং দীপেতুন্তি অদুক্কৰস্স তথাঅভিযাচেতব্বতাভাৱতোতি অধিপ্পাযো. পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসানং সীলৱিপত্তিভাৱতো থুল্লচ্চযাদীনঞ্চ যেভুয্যেন আচাৰৱিপত্তিভাৱতো আচাৰসীলানং তথা যোজনা কতা, তথা চাৰিত্তসীলস্স আচাৰসভাৱত্তা ইতৰং সভাৱেনেৱ গহেত্ৱা দুতিযা. অসক্কুণেয্যন্তি ৱিসুদ্ধাচাৰাদিগুণসমন্নাগতেন সব্ৰহ্মচাৰিনা সদ্ধম্মচিৰট্ঠিতত্থং সাদৰং অভিযাচিতেন তেন চ অভিধম্মত্থপ্পকাসনে সমত্থোতি যাথাৱতো পমাণিতেন তব্বিমুখভাৱো ন সুকৰোতি অধিপ্পাযো.

৯. দেৱদেৱ-সদ্দস্স অত্থো পট্ঠানসংৱণ্ণনাটীকাযং ৱিপঞ্চিতোতি ন ৱিত্থাৰযিম্হ.

১৩. পঠমসঙ্গীতিযং যা অট্ঠকথা সঙ্গীতাতি ৱচনেন সা ভগৱতো ধৰমানকালেপি অট্ঠকথা সংৱিজ্জতি, তেন পাঠো ৱিয ভগৱংমূলিকাৱাতি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অভিধম্মস্সা’’তি পদং ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতদপেক্খন্তি ‘‘কস্স পন সা অট্ঠকথা’’তি পুচ্ছিত্ৱা অধিকাৰৱসেন তমেৱ অভিধম্মপদং আকড্ঢতি. আৱুত্তিআদিৱসেন ৱা অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো.

১৬. অৰিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গৱিসেসং পাদকজ্ঝানমেৱ নিযমেতীতিআদিনযপ্পৱত্তো তিপিটকচূড়নাগত্থেৰৱাদো আদি-সদ্দেন ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তি, পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতীতি এৱমাদযো মোৰৱাপিৱাসিমহাদত্তত্থেৰতিপিটকচূড়াভযত্থেৰৱাদাদযো সঙ্গয্হন্তি. তপ্পকাসনেনেৱাতি অভিধম্মস্স অত্থপ্পকাসনেনেৱ. সোতি মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযো. তথাতি অসম্মিস্সানাকুলভাৱেন. অসম্মিস্সানাকুলভূতো ৱা ৱিনিচ্ছযো মহাৱিহাৰৱাসীনং সন্তকভাৱেন, এতেন অভিধম্মস্স অত্থপ্পকাসনেনেৱ মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযো ইধ অভিনিপ্ফাদীযতীতি দস্সেতি. অথ ৱা তপ্পকাসনেনেৱাতি অসম্মিস্সানাকুলভাৱপ্পকাসনেনেৱ. সোতি পকাসিযমানো অভিধম্মত্থো. তথাতি মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযভাৱেন. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ‘‘অসম্মিস্সং অনাকুলং অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি সম্বন্ধনীযং.

১৭. অঞ্ঞঞ্চ সব্বং অত্থপ্পকাসনং হোতীতি তোসনং হোতীতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘সব্বেন তেন তোসনং কতং হোতী’’তি. যুত্তৰূপা যোজনা.

ৱীসতিগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদানকথাৱণ্ণনা

পৰিচ্ছেদো সত্তপ্পকৰণভাৱো. সন্নিৱেসো সত্তন্নং পকৰণানং তদৱযৱানঞ্চ ৱৱত্থানং. সাগৰেহি তথা চিন্তাতি ‘‘ইমস্স অভিধম্মস্স গম্ভীৰভাৱৱিজাননত্থং চত্তাৰো সাগৰা ৱেদিতব্বা’’তিআদিনা নযেন জলসাগৰাদীহি সহ নযসাগৰৱিচাৰো. ‘‘সতভাগেন সহস্সভাগেন ধম্মন্তৰা ধম্মন্তৰং সঙ্কমিত্ৱা সঙ্কমিত্ৱা দেসেসী’’তিআদিনা দেসনাভেদেহি অভিধম্মস্স গম্ভীৰভাৱকথা দেসনাহি গম্ভীৰতা.

‘‘এৱং তেমাসং নিৰন্তৰং দেসেন্তস্সা’’তিআদিনা দেসনাকালে ভগৱতো সৰীৰস্স যাপিতাকাৰৱিচাৰো দেসনা…পে… গহণং. তথা থেৰস্স…পে…পি চাতি ‘‘অভিধম্মে ৱাচনামগ্গো নামা’’তিআদিনা অভিধম্মে ৱাচনামগ্গস্স সাৰিপুত্তত্থেৰসম্বন্ধিততা তস্স চ তেনেৱ উপ্পাদিততা. যো হি ভগৱতা দেৱতানং দেসিতাকাৰো, সো অপৰিচ্ছিন্নৱাৰনযতন্তিতায অনন্তো অপৰিমাণো ন ভিক্খূনং ৱাচনাযোগ্গো, যো চ থেৰস্স দেসিতাকাৰো, সো অতিসংখিত্ততায. নাতিসঙ্খেপনাতিৱিত্থাৰভূতো পন পাঠনযো থেৰপ্পভাৱিতো ৱাচনামগ্গোতি.

ৱচনত্থৱিজাননেনাতিআদিনা কুসলা ধম্মাতিআদিপদানঞ্ঞেৱ অত্থৱণ্ণনং অকত্ৱা অভিধম্ম-সদ্দৱিচাৰস্স সম্বন্ধমাহ. ‘‘যে তে মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা. সেয্যথিদং – চত্তাৰো সতিপট্ঠানা…পে… সিক্খিতং সিক্খিংসু দ্ৱে ভিক্খূ অভিধম্মে নানাৱাদা’’তিআদিসুত্তৱসেন কিঞ্চাপি বোধিপক্খিযধম্মা ‘‘অভিধম্মো’’তি ৱুচ্চন্তি, ধম্ম-সদ্দো চ সমাধিআদীসু দিট্ঠপ্পযোগো, পৰিযত্তিধম্মো এৱ পন ইধ অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘সুত্তন্তাধিকা পাড়ীতি অত্থো’’তি আহ. তত্থ ধম্মব্যভিচাৰভাৱেন ৱিসেসতো অভিধম্মো ৱিয সুত্তন্তোপি ‘‘ধম্মো’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৬) অঞ্ঞত্থ চ সম্ভৱতো অভি-সদ্দেন নিৱত্তেতব্বত্থং দীপেতুং ‘‘সুত্তন্তা’’তি ৱুত্তং. ননু চ অতিৰেকৱিসেসট্ঠা ভিন্নসভাৱা যতো তে যথাক্কমং অধিকৱিচিত্তপৰিযাযেহি বোধিতা, তস্মা ‘‘ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসট্ঠেহী’’তি বহুৱচনেন ভৱিতব্বং, ন একৱচনেনাতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘দ্ৱিন্নম্পি…পে… একৱচননিদ্দেসো কতো’’তি.

পযোগমেৱ নাৰহতি উপসগ্গ-সদ্দানং ধাতু-সদ্দস্সেৱ পুৰতো পযোজনীযত্তা. অথাপি পযুজ্জেয্য অতিমালাদীসু অতি-সদ্দাদযো ৱিয. এৱম্পি যথা ‘‘অতিমালা’’তি এত্থ সমাসৱসেন অনাৱিভূতায কমনকিৰিযায ৱিসেসকো অতি-সদ্দো, ন মালায, এৱমিধাপি অভি-সদ্দো ন ধম্মৱিসেসকো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞস্সপি হি উপসগ্গস্সাতি ইদং ৰুড়্হীৱসেন, অত্থে উপসজ্জতীতি ৱা উপসগ্গস্স অন্ৱত্থসঞ্ঞতং গহেত্ৱা ৱুত্তং. অতিছত্তাদীসু হি অতি-সদ্দো ইধ উপসগ্গোতি অধিপ্পেতো. তত্থ যথা কল্যাণো পূজিতো ৱা পুৰিসো অতিপুৰিসোতি ভৱতি, এৱং অতিৰেকৱিসেসট্ঠানম্পি কল্যাণপূজিতত্থভাৱসম্ভৱতো কল্যাণং ৱা পূজিতং ৱা ছত্তং অতিছত্তন্তি সদ্দনযো ৱেদিতব্বো. কল্যাণপূজিতভাৱা হি গুণৱিসেসযোগেন ইচ্ছিতব্বা. গুণৱিসেসো চেস যদিদং পমাণাতিৰেকো চ ৱিচিত্তৰূপতা চ. এৱঞ্চ পন কত্ৱা ‘‘অকিৰিযাযপী’’তি ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি. যথা চ অতিছত্তাদীসু, এৱং অভিধম্ম-সদ্দেপি দট্ঠব্বং. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. তব্ভাৱদীপকত্তাতি অতিৰেকৱিসেসভাৱদীপকত্তা.

একতো অনাগতত্তাতি ইদং সুত্তন্তে একতো আগতানং খন্ধাযতনাদীনং সুত্তন্তভাজনীযস্স দিট্ঠত্তা ‘‘ছ ইমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.৪৯৫-৪৯৬) চক্খাদীনং ছন্নং ইত্থিন্দ্ৰিযাদীনং তিণ্ণং সুখিন্দ্ৰিযাদীনং পঞ্চন্নং সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং পঞ্চন্নং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ তিণ্ণং ৱসেন ৱিসুং ৱিসুং সুত্তন্তভাৱেন আগতত্তা একসুত্তভাৱেন অনাগতানং বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং সুত্তন্তভাজনীযস্স অদিট্ঠত্তা চ ৱুত্তং, ন সুত্তন্তে একতো আগমনস্স সুত্তন্তভাজনীযস্স কাৰণত্তা. সুত্তন্তে একতো সব্বেন সব্বঞ্চ অনাগতা হি ভূমন্তৰপৰিচ্ছেদপটিসম্ভিদা সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱিভত্তা দিস্সন্তি, একতো আগতানি চ সিক্খাপদানি তথা ন ৱিভত্তানি. ৱেৰমণীনং ৱিয পন সভাৱকিচ্চাদিৱিভাগৱিনিমুত্তো বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং সমানো ৱিভজনপ্পকাৰো নত্থি, যো সুত্তন্তভাজনীযং সিযাতি ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থীতি যুত্তং সিযা.

যদিপি পচ্চযধম্মৱিনিমুত্তো পচ্চযভাৱো নাম নত্থি, যথা পন পৱত্তো পচ্চযধম্মো পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযো হোতি, সো তস্স পৱত্তিআকাৰৱিসেসো হেতুআদিভাৱো ততো অঞ্ঞো ৱিয পচ্চযধম্মস্স পচ্চযভাৱোতি ৱুত্তো, সো চ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তী’’তিআদীসু পধানভাৱেন ৱুত্তো. তত্থ চ গুণীভূতা হেতুহেতুফলভূতা অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদযোতি ৱুত্তং ‘‘পচ্চযভাৱো উদ্দিট্ঠো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মানন্তিআদি উদ্দেসেন পৰিচ্ছিন্নানংযেৱ খন্ধাদীনং খন্ধৱিভঙ্গাদীসু পঞ্হপুচ্ছকনযো দস্সিতো, ন ইতো অঞ্ঞথাতি কত্ৱা ৱুত্তং.

সুত্তন্তে সঙ্গীতিসুত্তন্তাদিকে. পঞ্চ সিক্খাপদানি পাণাতিপাতা…পে… পমাদট্ঠানা ৱেৰমণীতি এৱং উদ্দিট্ঠানি. অঞ্ঞো পন ৱেৰমণীনং ৱিভজিতব্বপ্পকাৰো নত্থীতি ইদং অতীতানিচ্চাদিৱিভাগো ৱেৰমণীনং খন্ধাযতনাদীসু অন্তোগধত্তা তব্বসেনেৱ ৱিজানিতব্বো, ততো পন অঞ্ঞো অভিধম্মনযৱিধুৰো ৱেৰমণীনং ৱিভজিতব্বপ্পকাৰো নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. তথা চ পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘চক্খুং অনিচ্চং…পে… জৰামৰণং অনিচ্চ’’ন্তি অনুপদধম্মসম্মসনকথাযং ন ৱেৰমণিযো উদ্ধটা.

ননু ধম্মসঙ্গণীধাতুকথাদীনম্পি ৱসেন অভিধম্মপাড়িযা অতিৰেকৱিসেসভাৱো দস্সেতব্বোতি? সচ্চমেতং, সো পন একন্তঅভিধম্মনযনিস্সিতো অৱুত্তোপি সিদ্ধোতি কত্ৱা ন দস্সিতো. এতেন ৱা নিদস্সনেন সোপি সব্বো নেতব্বো. অভিধম্মনযসামঞ্ঞেন ৱা অভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকেহি সো ৱুত্তো এৱাতি ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.

পঞ্হৱাৰাতি পুচ্ছনৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তা পাড়িনযা. এত্থেৱাতি ধম্মহদযৱিভঙ্গে এৱ. অপেক্খাৱসিকত্তা অপ্পমহন্তভাৱস্স যতো অপ্পমত্তিকা মহাধাতুকথাতন্তি ধম্মহদযৱিভঙ্গৱচনৱসেন অৱসেসা, তং দস্সনত্থং ‘‘ধম্মহদযৱিভঙ্গে অনাগন্ত্ৱা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো’’তি ৱুত্তং. ধম্মহদয…পে… আগততন্তিতো ৰূপকণ্ডধাতুৱিভঙ্গাদীসু অনাগন্ত্ৱা মহাধাতুকথাযং আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৱাতি সম্বন্ধো. অথ ধাতুকথায ৱিত্থাৰকথা মহাধাতুকথা ধম্মহদযৱিভঙ্গে অনাগন্ত্ৱা মহাধম্মহদযে আগততন্তিতো ধাতুকথাযং অনাগন্ত্ৱা মহাধাতুকথায আগততন্তি অপ্পমত্তিকাৱাতি যোজেতব্বং.

উপলব্ভতীতি অনুলোমপচ্চনীযপঞ্চকস্স, নুপলব্ভতীতি পচ্চনীযানুলোমপঞ্চকস্স উপলক্খণৱসেন ৱুত্তং. সচ্চিকট্ঠং নিস্সযন্তি ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা দেসাদিঅনামসনেন ৰূপাদিসত্তপঞ্ঞাসধম্মপ্পভেদং সচ্চিকট্ঠমেৱ নিস্সযভূতং. সব্বত্থাতি এত্থাপি ‘‘উপলব্ভতি নুপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞায গহিতায পটিক্খেপগ্গহণত্থ’’ন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধনীযং, তথা সব্বদা সব্বেসূতি এত্থাপি. যদি খন্ধাযতনাদযো গহিতা অট্ঠকথাযং আগতনযেন, অথ পন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. যো সচ্চিকট্ঠোতি সচ্চিকট্ঠনিস্সযং উপলক্খেতি. এতেহীতি এতেহি ৱচনেহি. সচ্চিকট্ঠদেসকালপ্পদেসেহি কথং সচ্চিকট্ঠাদীনং পদেসো একদেসভূতো সব্বোতি ৱুচ্চতি? পদেসানং পুথুত্তা. ‘‘সব্বেসু পদেসেসূ’’তি পচ্চেকং ভেদামসনৱসেন চাযং পঞ্হো পৱত্তোতি ন পুৰিমেহি অৱসেসো.

উপলব্ভতি…পে… মিচ্ছাতি একন্তি উপলব্ভতীতি পটিঞ্ঞাগ্গহণপটিক্খেপগ্গহণনিগ্গণ্হনানং অনুলোমপটিলোমতো পটিঞ্ঞাঠপননিগ্গহপাপনাৰোপনানঞ্চ ৱসেন পৱত্তা তন্তি পঠমপঞ্চকস্স একং অঙ্গং একো অৱযৱোতি অত্থো. এৱং সেসেসুপি নেতব্বং. নিগ্গহস্স সুনিগ্গহভাৱং ইচ্ছতো সকৱাদিনো ‘‘ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসি ৱত্তব্বে খো পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৩) পটিঞ্ঞাঠপনেন, তেন ‘‘তৱ তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৱং পটিজানন্তো হেৱং নিগ্গহেতব্বে অথ তং নিগ্গণ্হাম সুনিগ্গহিতো চ হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ২) পৰৱাদিনো অত্তনো পটিকম্মং যথা সকৱাদী ন নিব্বেঠেতি, এৱং কৰণং পটিকম্মৱেঠনং. পৰৱাদিনো পটিকম্মস্স দুপ্পটিকম্মভাৱং ইচ্ছতো সকৱাদিনো তংনিদস্সনেন ‘‘এসো চে দুন্নিগ্গহিতো হেৱ’’ন্তি পটিকম্মনিদস্সনেন, ‘‘ৱত্তব্বে খো পুগ্গলো উপলব্ভতি…পে… পৰমত্থেনাতি (কথা. ১). নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞায হেৱং পটিজানন্তো হেৱং নিগ্গহেতব্বা. অথ অম্হে নিগ্গণ্হাসি দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি ৱত্ৱা ‘‘হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিনা (কথা. ৫) নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহিতভাৱদস্সনেন অনিগ্গহিতভাৱকৰণং নিগ্গহনিব্বেঠনং. ‘‘তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘তেন হি যে কতে নিগ্গহে সে নিগ্গহে দুক্কটে সুকতে পটিকম্মে সুকতা পটিপাদনা’’তি সকৱাদিনো নিগ্গহস্স, অনিগ্গহভাৱাৰোপনেন অত্তনো পটিকম্মস্স সুপটিকম্মভাৱকৰণেন চ সকৱাদিনো নিগ্গহস্স ছেদো ৱিনাসনং পুগ্গলৱাদনিসেধনৱসেন সমুট্ঠিতত্তা. ধম্মতায অনুলোমনৱসেন উট্ঠহিত্ৱা তব্বিলোমনৱসেন পৱত্তো অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকো ৱুত্তৱিপৰিযাযেন দুতিযপঞ্চকো ৱেদিতব্বো.

তদাধাৰোতি তে সচ্চিকট্ঠপৰমত্থা ৰূপাদযো আধাৰা এতস্সাতি তদাধাৰো. এতেন ‘‘ৰূপস্মিং অত্তা’’তি এৱংপকাৰো পুগ্গলৱাদো দস্সিতো হোতি. তেসং ৱা আধাৰভূতোতি এতেন ‘‘অত্তনি ৰূপ’’ন্তি এৱংপকাৰো. অঞ্ঞত্ৰ ৱা তেহীতি তেহি ৰূপাদীহি ৱিনা. আধাৰাধেয্যাদিভাৱেন অসংসট্ঠো ৱিসুংযেৱ ৱিনা. তেন সত্তাদিগুণেহি অৱোকিণ্ণো পুৰিসোতি এৱমাদিকো. তংসামিভূততায ৱা তদধীনভাৱেন ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৱা তেহী’’তি ৱুত্তন্তি ‘‘ৰূপৱা অত্তা’’তি এৱংপকাৰো পুগ্গলৱাদো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো. অনঞ্ঞোতি এতেন ‘‘ৰূপং অত্তা’’তি এৱংপকাৰো. ৰুপ্পনাদিসভাৱো ৰূপক্খন্ধাদীনং ৱিসেসলক্খণং, সপ্পচ্চযাদিসভাৱো সামঞ্ঞলক্খণং. ৰূপাদিতো অঞ্ঞো অনঞ্ঞো ৱা অঞ্ঞত্তে চ তদাধাৰাদিভূতো উপলব্ভমানো আপজ্জতীতি অনুযুঞ্জতি সকৱাদী পকাৰন্তৰস্স অসম্ভৱতো. পুগ্গলৱাদী পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি ন অঞ্ঞত্তং ইচ্ছতি ৰূপাদি ৱিয পচ্চক্খতো অনুমানতো ৱা গাহযিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তস্স চ কাৰকৱেদকভাৱস্স অযুজ্জমানকত্তা. নাপি অনঞ্ঞত্তং ৰুপ্পনসপ্পচ্চযাদিসভাৱপ্পসঙ্গতো পুগ্গলস্সেৱ অভাৱপ্পসঙ্গতো চ. যথেৱ হি ন ৱিনা ইন্ধনেন অগ্গি পঞ্ঞাপিযতি, ন চ অঞ্ঞং ইন্ধনতো অগ্গিং সক্কা পটিজানিতুং, নাপি অনঞ্ঞং. যদি হি অঞ্ঞো সিযা, ন উণ্হং ইন্ধনং সিযা. অথ অনঞ্ঞো, নিদ্দহিতব্বংযেৱ দাহকং সিযা. এৱমেৱ ন ৱিনা ৰূপাদীহি পুগ্গলো পঞ্ঞাপিযতি, ন চ তেহি অঞ্ঞো, নাপি অনঞ্ঞো সস্সতুচ্ছেদভাৱপ্পসঙ্গতোতি লদ্ধিযং ঠত্ৱা পুগ্গলৱাদী ‘‘ন হেৱা’’তি পটিক্খিপতি. তত্থ অগ্গিন্ধনোপমা তাৱ যদি লোকৱোহাৰেন ৱুত্তা, অপড়িত্তং কট্ঠাদিইন্ধনং নিদ্দহিতব্বঞ্চ, পড়িত্তং ভাসুৰুণ্হং অগ্গি দাহকঞ্চ, তঞ্চ ওজট্ঠমকৰূপং পুৰিমপচ্ছিমকালিকং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, যদি এৱং পুগ্গলো ৰূপাদীহি অঞ্ঞো অনিচ্চো চ আপন্নো. অথ পৰমত্থতো, তস্মিংযেৱ কট্ঠাদিকে পড়িত্তে যং উসুমং সো অগ্গি, তংসহজাতানি তীণি ভূতানি ইন্ধনং, এৱম্পি সিদ্ধং লক্খণভেদতো অগ্গিন্ধনানং অঞ্ঞত্তন্তি অগ্গি ৱিয ইন্ধনতো ৰূপাদীহি অঞ্ঞো পুগ্গলো অনিচ্চো চ আপন্নোতি ব্যাহতাতি ৱেদিতব্বং.

পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পটিজানন্তস্স পকাৰন্তৰস্স অসম্ভৱতো ৱুত্তেসু পকাৰেসু একেন পকাৰেন উপলব্ভমানো উপলব্ভতীতি ‘‘আপন্ন’’ন্তি ৱুত্তং ‘‘পটিঞ্ঞায একত্তাপন্ন’’ন্তি. একত্তাপন্নত্তা এৱ অপ্পটিক্খিপিতব্বং, পুগ্গলে পটিসিদ্ধে তদভিনিৱেসোপি অযাথাৱতো পুগ্গলৱাদিনো গহিতাকাৰসুঞ্ঞতাৱিভাৱনেন সকট্ঠানতো চাৱিতো পটিসেধিতো এৱ নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পুগ্গলদিট্ঠিং পটিসেধেন্তো’’তি. পুগ্গলোযেৱ ৱা তথা পস্সিতব্বত্তা দিট্ঠি. ‘‘সামী নিৱাসী কাৰকো ৱেদকো নিচ্চো ধুৱো’’তি অভিনিৱেসৱিসযভূতো হি পৰিকপ্পমত্তসিদ্ধো পুগ্গলো ইধ পটিক্খিপীযতি, ‘‘ন চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা’’তিআদিনা ৱুত্তৱোহাৰপুগ্গলোতি অননুযোগো আকাসকুসুমস্স ৰত্তনীলাদিভাৱৱিচাৰণা ৱিযাতি অত্থো. পুব্বে ‘‘নুপলব্ভতী’’তি পটিজানিত্ৱা ৱিসেসচোদনায অনাপজ্জনতো পুন ‘‘ন হেৱা’’তি পটিক্খেপো পটিঞ্ঞায আপজ্জনলেসো. ৱঞ্ঝাপুত্তকস্স দীঘৰস্সতানুযোগস্স ৱিয সব্বেন সব্বং পৰমত্থতো অনুপলব্ভমানস্স পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি অঞ্ঞানঞ্ঞতানুযোগস্স অননুযোগভাৱো এৱ ইধ অৱিপৰীতত্থো.

যংকাৰণাতি এতেন ‘‘যতোনিদান’’ন্তি এত্থ ৱিভত্তিঅলোপো দট্ঠব্বোতি দস্সেতি. অজ্ঝাচৰন্তীতি অভিভৱন্তি. অভিনন্দনাদযো তণ্হাদীহি যথাসঙ্খ্যং যোজেতব্বা, তণ্হাদিট্ঠীহি ৱা অভিনন্দনজ্ঝোসানানি, তীহিপি অভিৱদনং অৱিসেসেন ৱা তীহিপি তযো যোজেতব্বা. এত্থ চে নত্থি অভিনন্দিতব্বন্তিআদিনা অভিনন্দনাদীনং অভাৱসূচনেন ফলূপচাৰতো অভিনন্দনাদীনং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিভূতং মগ্গফলং ৱুচ্চতি, তং পচ্চামসনঞ্চ এসেৱাতি ইদন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অভি…পে… ফলং ৱা’’তি.

‘‘ঞাযতীতি জান’’ন্তি উক্কংসগতিৱিজাননেন নিৰৱসেসং ঞেয্যজাতং পৰিগ্গয্হতীতি তব্বিসযায জানাতিকিৰিযায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ কৰণং ভৱিতুমৰহতীতি ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন জানিতব্বং জানাতী’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা পকৰণৱসেন, ‘‘ভগৱা’’তি সদ্দন্তৰসন্নিধানেন ৱা অযং অত্থো ৱিভাৱেতব্বো. পস্সং পস্সতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. জানন্তাপি ৱিপল্লাসৱসেন জানন্তি তিত্থিযা পঠমজ্ঝানঅৰূপজ্ঝানেহি কামৰূপপৰিঞ্ঞাৱাদিনো. জানন্তো জানাতিযেৱ ভগৱা অনাগামিঅৰহত্তমগ্গেহি তংপৰিঞ্ঞাৱাদিতায. অযঞ্চ অত্থো দুক্খক্খন্ধসুত্তৱসেন (ম. নি. ১.১৬৩, ১৭৫ আদযো) ৱিভাৱেতব্বো. পঞ্ঞাচক্খুনা উপ্পন্নত্তা ৱা চক্খুভূতো. ঞাণভূতোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. অথ ৱা দিব্বচক্খুআদিকং পঞ্চৱিধম্পি চক্খুং ভূতো পত্তোতি চক্খুভূতো. এৱং ঞাণভূতোতিআদীসুপি দট্ঠব্বং. সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায সাতিসযো ভগৱতো ৱত্তুআদিভাৱোতি ৱুত্তং ‘‘চতুসচ্চধম্মে ৱদতীতি ৱত্তা’’তিআদি. ‘‘পৱত্তা’’তি এত্থ প-কাৰস্স পকট্ঠত্থতং দস্সেতুং ‘‘চিৰং…পে… পৱত্তা’’তি আহ. নিদ্ধাৰেত্ৱা নেতা নিন্নেতা.

‘‘একূননৱুতি চিত্তানী’’তি ৱুত্তা চিত্তসহচৰিযায যথা ‘‘কুন্তা পচৰন্তী’’তি. তেসঞ্চ পাড়িপদেসানং একেকং পদং উদ্ধৰিত্ৱাপি কিঞ্চাপি কুসলত্তিকপদানিযেৱ উদ্ধৰিত্ৱা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে চিত্তানি ৱিভত্তানি, কুসলত্তিকেন পন সভাৱধম্মসঙ্গহিতানং সেসত্তিকদুকপদানং অসঙ্গহিতানং অভাৱতো কুসলত্তিকপদুদ্ধাৰেন নযদস্সনভূতেন ইতৰত্তিকদুকপদানিপি উদ্ধটানেৱাতি ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা মাতিকাগ্গহণং সমত্থিতং ভৱতি.

সো চ ধম্মোতি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৬০) পুৰিমায পুৰিমায পাড়িযা পচ্ছিমা পচ্ছিমা অত্থনিদ্দেসোতি ৱুত্তং. ‘‘সমানেন্তী’’তিসদ্দস্স পটপটাযতি-সদ্দস্স ৱিয সদ্দনযো দট্ঠব্বোতি দস্সেতুং ‘‘সমানং কৰোন্তী’’তি ৱুত্তং. সমানকৰণঞ্চ ঊনপক্খিপনেন অধিকাপনযনেন ৱা হোতি, ইধ ঊনপক্খিপনেনাতি দস্সেতুং ‘‘পূৰেন্তী’’তি ৱুত্তং. সমানেতব্বন্তি এত্থাপীতি ‘‘পট্ঠানং সমানেতব্ব’’ন্তি এত্থ.

বলৱতা ঞাণৱেগেন অভিধম্মপচ্চৱেক্খণৱসপ্পৱত্তেন. বলৱতো ঞাণৱেগস্স সব্বকিলেসক্খেপনৱসপ্পৱত্তস্স. গম্ভীৰমেৱ গম্ভীৰগতং দিট্ঠিগতন্তিআদীসু ৱিয. নিৰৱসেসেনাতি ন কঞ্চি অৱসেসেত্ৱা. পঞ্চখীলৰহিতেনাতি পঞ্চচেতোখীলৰহিতেন.

একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসূতি ‘‘জাতিমদো’’তিআদিনা এককৱসেন আগতা তেসত্ততি, ‘‘কোধো চ উপনাহো চা’’তিআদিনা দুকৱসেন ছত্তিংস, ‘‘তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা তিকৱসেন পঞ্চাধিকং সতং, ‘‘চত্তাৰো আসৱা’’তিআদিনা চতুক্কৱসেন ছপ্পঞ্ঞাস, ‘‘পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তিআদিনা পঞ্চকৱসেন পঞ্চসত্ততি, ‘‘ছ ৱিৱাদমূলানী’’তিআদিনা ছক্কৱসেন চতুৰাসীতি, ‘‘সত্ত অনুসযা’’তিআদিনা সত্তকৱসেন একূনপঞ্ঞাস, ‘‘অট্ঠ কিলেসৱত্থূনী’’তিআদিনা অট্ঠকৱসেন চতুসট্ঠি, ‘‘নৱ আঘাতৱত্থূনী’’তিআদিনা নৱকৱসেন একাসীতি, ‘‘দস কিলেসৱত্থূনী’’তিআদিনা দসকৱসেন সত্ততি, ‘‘অজ্ঝত্তিকস্সুপ্পাদায অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানী’’তিআদিনা অট্ঠাৰসকৱসেন অট্ঠসতন্তি এৱং একাধিকেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসু. সেসা তেনৱুতাধিকং ছসতং কিলেসা. তে ব্ৰহ্মজালসুত্তাগতাহি দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সহ পঞ্চপঞ্ঞাসাধিকং সত্তসতং হোন্তি.

অথ ৱা চুদ্দসেকন্তাকুসলা, পঞ্চৱীসতি কুসলাব্যাকতসাধাৰণা, চুদ্দস কুসলত্তিকসাধাৰণা, উপচযাদিদ্ৱযং একং কত্ৱা সত্তৱীসতি ৰূপানি চাতি ইমে অসীতি ধম্মা, ইমেসু ভাৱদ্ৱযে একং ঠপেত্ৱা অজ্ঝত্তিকা একূনাসীতি, বাহিৰা একূনাসীতীতি সব্বেপি অট্ঠপঞ্ঞাসাধিকং সতং হোন্তি. ইমেসু একেকস্মিং দসন্নং দসন্নং কিলেসানং উপ্পজ্জনতো অসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.

অথ ৱা তেপঞ্ঞাস অৰূপধম্মা, অট্ঠাৰস ৰূপৰূপানি, আকাসধাতু, লক্খণৰূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. তত্থ একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং. তথা এত্থ ৱেদনং সুখিন্দ্ৰিযাদিৱসেন পঞ্চৱিধং কত্ৱা সত্তপঞ্ঞাস অৰূপধম্মা, অট্ঠাৰস ৰূপৰূপানি চাতি পঞ্চসত্ততি ৱিপস্সনূপগধম্মা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো পঞ্ঞাসসতং হোন্তি. এতেসু একেকস্মিং দস দস কিলেসাতিপি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং.

অপৰো নযো – দ্ৱাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ছ কিলেসা, দুতিযে সত্ত, ততিযে ছ, চতুত্থে সত্ত, পঞ্চমে ছ, ছট্ঠে সত্ত, সত্তমে ছ, অট্ঠমে সত্ত, নৱমে পঞ্চ, দসমে ছ, একাদসমে পঞ্চ, দ্ৱাদসমে চত্তাৰোতি সব্বে দ্ৱাসত্ততি, ইমে পঞ্চদ্ৱাৰিকা পঞ্চসু ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৱাসত্ততীতি সট্ঠিঅধিকানি তীণি সতানি, মনোদ্ৱাৰিকা পন ছসু আৰম্মণেসু একেকস্মিং দ্ৱাসত্ততি দ্ৱাসত্ততীতি কত্ৱা দ্ৱত্তিংসাধিকানি চত্তাৰি সতানি, সব্বানিপি দ্ৱানৱুতিঅধিকানি সত্তসতানি, তানি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৱিসযতায চতুৰাসীতিঅধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তীতি ৱেদিতব্বং.

অথ ৱা ৰূপাৰম্মণাদীনি পঞ্চ, অৱসেসৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণৱসেন পঞ্চ ধম্মাৰম্মণকা সেসা চাতি দস, তে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো ৱীসতি, পঞ্ঞত্তি চাতি একৱীসতিযা আৰম্মণেসু দ্ৱাসত্ততি দ্ৱাসত্ততি কিলেসাতি দ্ৱাদসাধিকং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং হোন্তি.

অথ ৱা দ্ৱাদসসু অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু পঠমে ৱীসতি ধম্মা, দুতিযে দ্ৱাৱীসতি, ততিযে ৱীসতি, চতুত্থে দ্ৱাৱীসতি, পঞ্চমে একূনৱীসতি, ছট্ঠে একূনৱীসতি, সত্তমে একূনৱীসতি, অট্ঠমে একৱীসতি, নৱমে একূনৱীসতি, দসমে একৱীসতি, একাদসমে সোড়স, দ্ৱাদসমে সোড়সাতি সব্বে অকুসলধম্মা ছত্তিংসাধিকানি দ্ৱে সতানি, ইমে ছসু আৰম্মণেসু পচ্চেকং ছত্তিং সাধিকানি দ্ৱে সতানি, সব্বে সোড়সাধিকানি চত্তাৰি সতানি চ সহস্সং হোন্তীতি এৱম্পি দিযড্ঢকিলেসসহস্সং ৱেদিতব্বং.

ইতৰেসন্তি তণ্হাৱিচৰিতানং ‘‘অতীতানি ছত্তিংসা’’তিআদিনা অতীতাদিভাৱামসনতো. খেপনেতি অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দনে. ‘‘দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৱা’’তি হি ৱুত্তং. পৰমত্থতো অতীতাদীনং মগ্গেন অপ্পহাতব্বত্তা ‘‘অতীতাদিভাৱামসনা অগ্গহণং খেপনে’’তি ৱুত্তং. যং পন পট্ঠানে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো দস্সনেন পহাতব্বস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা তিকে, তথা দস্সনেন পহাতব্বাতীততিকতিকে ‘‘অতীতা দস্সনেন পহাতব্বা’’তিআদিনা চ তীসু কালেসু দস্সনাদিপহাতব্বৱচনং কতং, তং অতীতাদীনং সংকিলিট্ঠতায অপাযগমনীযতায চ দস্সনপহাতব্বেহি নিৰতিসযত্তা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ন ভাসিতত্থৱচনন্তি ইদং ‘‘হিতপৰিযাযৱচন’’ন্তি এতেন নিৱত্তিতস্স একদেসকথনং. যথা হি অযং অত্থ-সদ্দো ন ভাসিতত্থৱচনং, এৱং ৱিসযপ্পযোজনাদিৱচনম্পি ন হোতীতি. যথাৱুত্তস্সাতি হিতপৰিযাযস্স. ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থিপসংসলাভা’’তি পদস্স নিদ্দেসে ‘‘অত্তত্থো ৱা পৰত্থো ৱা’’তিআদিনা (মহানি. ৬৯) কিঞ্চাপি সুত্তনিৰপেক্খং অত্তত্থাদযো ৱুত্তা সুত্তত্থভাৱেন অনিদ্দিট্ঠত্তা, তেসু পন একোপি অত্থপ্পভেদো সুত্তেন দীপেতব্বতং নাতিক্কমতীতি আহ ‘‘তে সুত্তং সূচেতী’’তি. ইমস্মিং ৱিকপ্পে অত্থ-সদ্দো ভাসিতত্থৱচনম্পি হোতি. পুৰিমকা হি পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপৰিযাযা, ততো পৰে ছ ভাসিতত্থপ্পভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৱা. তত্থ দুৰধিগমতায ৱিভাৱনে অলদ্ধগাধো গম্ভীৰো, ন ৱিৱটো গুড়্হো, মূলুদকাদযো ৱিয পংসুনা অক্খৰসন্নিৱেসাদিনা তিৰোহিতো পটিচ্ছন্নো, নিদ্ধাৰেত্ৱা ঞাপেতব্বো নেয্যো, যথাৰুতৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো নীতো. অনৱজ্জনিক্কিলেসৱোদানা পৰিযাযৱসেন ৱুত্তা, কুসলৱিপাককিৰিযধম্মৱসেন ৱা. পৰমত্থো নিব্বানং, অৱিপৰীতসভাৱো এৱ ৱা. সাতিসযং পকাসিতানি তপ্পৰভাৱেন পকাসিতত্তা. ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্ন’’ন্তি (পাচি. ১২৪২), ‘‘সকৱাদে পঞ্চসুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) চ এৱমাদীসু সুত্ত-সদ্দো উপচৰিতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ইদমেৱ অত্থানং সূচনতো সুত্তন্তি ৱুত্ত’’ন্তি. একন্তহিতপটিলাভসংৱত্তনিকা সুত্তন্তদেসনাতি ইদম্পি ৱিনেয্যানং হিতসম্পাপনে সুত্তন্তদেসনায তপ্পৰভাৱংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তপ্পৰভাৱো চ ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুলোমতো দট্ঠব্বো, তথা অত্তত্থাদিপ্পকাসনপধানতাপি. ইতৰেহীতি ৱিনযাভিধম্মেহি.

ৰত্তিআদীসূতি ৰত্তিৰাজৱিনযেসু ৱিসযভূতেসু. ননু চ ‘‘অভিৰত্তী’’তি অৱুত্তত্তা ৰত্তিগ্গহণং ন কত্তব্বং, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি চ ঞাণলক্খণকিৰিযাৱিসেসকো অভি-সদ্দোতি? ন, ‘‘অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তি অভি-সদ্দৱিসিট্ঠানং ঞাতলক্খিতসদ্দানং ৰত্তিসদ্দেন সমানাধিকৰণতায ৰত্তিৱিসযত্তা. এত্থ চ ৱাচকসদ্দসন্নিধানে নিপাতানং তদত্থজোতকমত্তত্তা লক্খিতসদ্দত্থজোতকো অভি-সদ্দো লক্খণে ৱত্ততীতি ৱুত্তো. অভিলক্খিতসদ্দপৰিযাযো চ অভিঞ্ঞাতসদ্দোতি দট্ঠব্বো, অভিৱিনযসদ্দস্স পন অভিপুৰিসস্স ৱিয সমাসসিদ্ধি দট্ঠব্বা. অনেকত্থা হি নিপাতা, অনেকত্থভেদো চ সদ্দানং পযোগৱিসযোতি.

কিঞ্চাপি দেসনাদযো দেসেতব্বাদিনিৰপেক্খা ন সন্তি, আণাদযো পন ৱিসেসতো দেসকাদিঅধীনাতি তংতংৱিসেসযোগৱসেন তেসং ভেদো ৱুত্তো. যথা হি আণাৱিধানং ৱিসেসতো আণাৰহাধীনং তত্থ কোসল্লযোগতো, এৱং ৱোহাৰপৰমত্থৱিধানানি চ ৱিধাযকাধীনানীতি আণাদিৱিধিনো দেসকাযত্ততা ৱুত্তা. অপৰাধজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিয ধম্মানুৰূপম্পি সাসনং ৱিসেসতো তথাৱিনেতব্বপুগ্গলাপেক্খন্তি ৱুত্তং ‘‘সাসিতব্ব…পে… তব্বভাৱেনা’’তি. সংৱৰাসংৱৰনামৰূপানং ৱিয ৱিনিৱেঠেতব্বায দিট্ঠিযাপি কথনং সতি ৱাচাৱত্থুস্মিং, নাসতীতি ৱিসেসতো তদধীনন্তি আহ ‘‘কথেতব্বস্স…পে… কথা’’তি. উপাৰম্ভাদীতি উপাৰম্ভনিস্সৰণধম্মকোসৰক্খণানি. পৰিযাপুণনাদীতি পৰিযাপুণনসুপ্পটিপত্তিদুপ্পটিপত্তিযো.

তন্তিসমুদাযো অৱযৱতন্তিযা আধাৰো যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. ন চোদেতব্বমেতং সমুখেন, ৱিসযৱিসযিমুখেন ৱা ৱিনযাদীনংযেৱ গম্ভীৰভাৱস্স ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ধম্মো হি ৱিনযাদযো, তেসঞ্চ ৱিসযো অত্থো, ধম্মত্থৱিসযা চ দেসনাপটিৱেধাতি. ‘‘পটিৱেধস্সা’’তিআদিনা ধম্মত্থানং দুপ্পটিৱিদ্ধত্তা দেসনায উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা পটিৱেধস্স উপ্পাদেতুঞ্চ পটিৱিজ্ঝিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যত্তা দুক্খোগাহতং দস্সেতি.

ধম্মানুৰূপং যথাধম্মন্তি চ অত্থো যুজ্জতি. দেসনাপি হি পটিৱেধো ৱিয অৱিপৰীতং সৱিসযৱিভাৱনতো ধম্মানুৰূপং পৱত্ততি যতো ‘‘অৱিপৰীতাভিলাপো’’তি ৱুচ্চতি. ধম্মনিৰুত্তিং দস্সেতীতি এতেন দেসনাসদ্দসভাৱাতি দীপেতি. তথা হি নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱো পাড়িযং ৱুত্তো, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তংতংসভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা’’তিআদিনা সদ্দাৰম্মণতা. ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৱাচকোতি ৱচনৱচনীযং ৱৱত্থপেত্ৱা তংতংৱচনীযৱিভাৱনৱসেন পৱত্তিতো হি সদ্দো দেসনাতি. ননু চ ‘‘ধম্মো তন্তী’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্সপি সদ্দসভাৱত্তা ধম্মদেসনানং ৱিসেসো ন সিযাতি? ন, তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৱেন ঞাতো উগ্গহিতাদিৱসেন চ পুব্বে পৱত্তিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পৰেসং অৱবোধনত্থং পৱত্তিতো তদত্থপ্পকাসনকো সদ্দো দেসনাতি. অথ ৱা যথাৱুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা মুসাৱাদাদযো ৱিয. ৱচনস্স পৱত্তনন্তি চ যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদমাহ. সো হি ৱচনং পৱত্তেতি, তং ৱা এতেন পৱত্তীযতীতি পৱত্তনং. দেসীযতি অত্থো এতেনাতি দেসনা. পকাৰেহি ঞাপীযতি এতেন, পকাৰতো ঞাপেতীতি ৱা পঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতীতি. তেনেৱাহ ‘‘অধিপ্পাযো’’তিআদি. অভিসমেতি, অভিসমীযতি ৱা এতেনাতি অভিসমযোতি এৱম্পি অভিসমযত্থো সম্ভৱতি. অভিসমেতব্বতো পন অভিসমযোতি দুতিযৱিকপ্পে পটিৱেধোযেৱাতি.

ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বাতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৱিজ্ঝতায দুক্খোগাহতা, তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্কৰভাৱতো তংদেসনায পটিৱেধনসঙ্খাতস্স পটিৱেধস্স উপ্পাদনৱিসযিকৰণানং অসক্কুণেয্যতায দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা.

কাৰণে ফলৱোহাৰেন তে ধম্মা দুক্খায সংৱত্তন্তীতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘উপাৰম্ভ…পে… হেতুভাৱেনা’’তি. অঞ্ঞং অত্থন্তি উপাৰম্ভং নিস্সৰণঞ্চ. নিট্ঠাপেত্ৱাতি কথনৱসেন পৰিযোসাপেত্ৱা. তস্স ‘‘আৰদ্ধ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. উদ্দানসঙ্গহাদিভেদো সঙ্গীতোতি পাঠো যুত্তো, ‘‘সঙ্গীতিযা’’তি পন লিখন্তি. পুৰিমং ৱা সঙ্গীতিযাতি ভাৱেন ভাৱলক্খণে ভুম্মং, পচ্ছিমং অধিকৰণে. পিটকাদীতি পিটকনিকাযঙ্গধম্মক্খন্ধানি.

তত্থ অঙ্গেসু সুত্তঙ্গমেৱ ন সম্ভৱতি ‘‘সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ৱুত্তত্তা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা গাথাভাৱতো ধম্মপদাদীনং ৱিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা সগাথকত্তা সগাথাৱগ্গস্স ৱিয, তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপদেসানন্তি? ৱুচ্চতে –

সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;

সনিমিত্তা নিৰুড়্হত্তা, সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো. (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা);

সব্বস্সপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তেনেৱাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো নেত্তিযং ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি (নেত্তি. সঙ্গহৱাৰ). ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ১২৪২) সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৱমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং, তদেকদেসেসু পন গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতত্তা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং ৱা চুণ্ণিযগন্থং ‘‘গেয্য’’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ব্যাকৰণন্তি ৱুচ্চতি. ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণন্তি.

এৱং সন্তে সগাথকানম্পি পঞ্হৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ৱেয্যাকৰণাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো ‘‘গাথাৱিৰহে পন সতী’’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তেসু ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিৱচনসম্বন্ধেসু অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৱুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা. সতিপি পঞ্হৱিস্সজ্জনভাৱে সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যঙ্গাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতোতি.

ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থাতি? ন, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণভাৱস্স নিমিত্তন্তি. যঞ্চ ৱুত্তং ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীসু সুত্তভাৱো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, কিন্তু সুত্তভাৱেনেৱ. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং সুত্তনামকন্তি নামগ্গহণং কতং. যং পন ৱুত্তং ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা’’তি, তদপি নত্থি. যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি সগাথকং, সহভাৱো চ নাম অত্ততো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু গাথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপ্পদেসো অত্থি, যো ‘‘সহ গাথাহী’’তি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. যদপি ৱুত্তং ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো.

জিনসাসনং অভিধম্মো. পটিৱিদ্ধট্ঠানং পটিৱেধভূমি পটিৱেধাৱত্থা, পটিৱেধহেতু ৱা. ‘‘সো এৱং পজানামি সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১-১২) ৱুত্তং. পাড়িযং পন ‘‘সো এৱং পজানামি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিতং. সম্মাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তি আগতং (সং. নি. ৫.১১-১২). পচ্চযাদীহীতি পচ্চযসভাৱৱূপসমতদুপাযাদীহি. পৰৱাদিচোদনং পত্ৱাতি অট্ঠকথাযং আগতং পৰৱাদিচোদনং পত্ৱা. অধিগ…পে… ৰূপেনাতি অধিগন্তব্বো চ সো দেসেতব্বো চাতি অধিগন্তব্বদেসেতব্বো, সো এৱ ধম্মো, তদনুৰূপেন. এত্থ চ যথাধম্মসাসনত্তা যথাধিগতধম্মদেসনাভাৱতো অভিধম্মস্স অভিসম্বোধি অধিগমনিদানং. দেসকালাদিযেৱ দেসনানিদানং. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘দেসনানিদানং যাৱ ধম্মচক্কপ্পৱত্তনা’’তি ৱুত্তং, তং অভিধম্মদেসনাৱিসেসেন ধম্মচক্কপ্পৱত্তনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তে ৱা দেসিতেহি অৰিযসচ্চেহি সকলাভিধম্মপদত্থসঙ্গহতো, পৰমত্থতো অভিধম্মভূতানং ৱা সম্মাদিট্ঠিআদীনং তত্থ দেসিতত্তা ৱুত্তং. তত্তকানংযেৱ দেসনাৰুড়্হতায অড্ঢছক্কেসু জাতকসতেসু পৰিপাচনং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি এত্তকাসু এৱ জাতীসু পুঞ্ঞাদিসম্ভাৰসম্ভৰণং, কিং পন কাৰণং এত্তকা এৱ জাতিযো দেসিতাতি? তদঞ্ঞেসং অট্ঠুপ্পত্তিযা অভাৱতো.

সুমেধকথাৱণ্ণনা

উপ্পন্নে বুদ্ধে ততো অত্তানং সেয্যতো ৱা সদিসতো ৱা দহন্তো ঝানাভিঞ্ঞাহি পৰিহাযতি, ন তথা সুমেধপণ্ডিতো অট্ঠাসীতি তস্স ঝানাভিঞ্ঞাহি অপৰিহানি দট্ঠব্বা. তেনেৱাহ ‘‘তাপসেহি অসমো’’তি. যথা নিব্বানং, অঞ্ঞং ৱা নিচ্চাভিমতং অৱিপৰীতৱুত্তিতায সব্বকালং তথাভাৱেন ‘‘সস্সত’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধানং ৱচনন্তি তস্স সস্সততা ৱুত্তা. তেনেৱাহ ‘‘অৱিপৰীতমেৱা’’তি. উপপাৰমীআদিৱিভাগেন অনেকপ্পকাৰতা. সমাদানাধিট্ঠানন্তি সমাদানস্স অধিট্ঠানং পৱত্তনং কৰণন্তি অত্থো. ঞাণতেজেনাতি পাৰমীপৱিচযঞাণপ্পভাৱেন. মহানুভাৱঞ্হি তং ঞাণং বোধিসম্ভাৰেসু অনাৱৰণং অনাচৰিযকং মহাবোধিসমুপ্পত্তিযা অনুৰূপপুব্বনিমিত্তভূতং. তথা হি তং মনুস্সপুৰিসভাৱাদিআধাৰমেৱ জাতং. কাযাদীসু অসুভসঞ্ঞাদিভাৱেন সুদ্ধগোচৰা. ‘‘অঞ্ঞথা’’তি পদস্স পকৰণপৰিচ্ছিন্নং অত্থং দস্সেন্তো ‘‘লীনতা’’তি আহ. লীনতাতি চ সঙ্কোচো ৱীৰিযহানি ৱীৰিযাৰম্ভস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘এসা মে ৱীৰিযপাৰমী’’তি.

নিদানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং

তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা

১. তেনাতি ৱেদনাসদ্দেন. সব্বপদেহীতি তীহি পদেহি লদ্ধনামো হোতি অৱযৱধম্মেনাপি সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো যথা ‘‘সমং চুণ্ণ’’ন্তি. চোদকো যথাধিপ্পেতমত্থং অপ্পটিপজ্জমানো ৱিভত্তিঅন্তস্সেৱ পদভাৱং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘ননু সুখাযা’’তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো ‘‘অধিপ্পেতপ্পকাৰত্থগমকস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. তেন ‘‘ৱাক্যং ইধ পদন্তি ৱুত্ত’’ন্তি দস্সেতি. হেতুপদসহেতুকপদাদীহীতি আদি-সদ্দেন নহেতুপদঅহেতুকপদহেতুসম্পযুত্তপদানি হেতুৱিপ্পযুত্তপদম্পি ৱা সঙ্গণ্হাতি.

উভযেকপদৱসেনাতি উভযপদৱসেন হেতুদুকসম্বন্ধো, একপদৱসেন সহেতুকদুকসম্বন্ধো. তথাতি উভযেকপদৱসেন. এত্থ চ সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকাতিআদিনা যথা হেতুগোচ্ছকে পঠমদুকসম্বন্ধা দুতিযততিযদুকা, পঠমদুকদুতিযদুকসম্বন্ধা চতুত্থছট্ঠদুকা, পঠমদুকততিযদুকসম্বন্ধো পঞ্চমো দুকো, এৱং আসৱগোচ্ছকাদীসুপীতি নযং দস্সেতি. সক্কা হি ইমিনাৱ নযেন তেসুপি দুকন্তৰসম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাতুং, কেৱলং পন আসৱগোচ্ছকাদীসু দুতিযদুকততিযদুকসম্বন্ধো ওসানদুকো, কিলেসগোচ্ছকে চ দুতিযচতুত্থদুকসম্বন্ধোতি. ধম্মানং সাৱসেসনিৰৱসেসভাৱেন তিকদুকানং সপ্পদেসনিপ্পদেসতা ৱুত্তাতি যেহি তিকদুকা সাৱসেসাতি পদিস্সন্তি অপদিস্সন্তি, তে অসঙ্গহিতধম্মাপদেসো. এৱং সতি ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি ৱিসেসনং কিমত্থিযন্তি? এতস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণত্থং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পদিস্সতি এতেন সমুদাযোতি পদেসো, অৱযৱো. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৱিসেসে অৱতিট্ঠতী’’তি যথাধিপ্পেতং ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি আহ.

অনৱজ্জত্থো অৱজ্জৱিৰহত্থো. নামং সঞ্ঞা, কিৰিযা কৰণং, পযোজনং ৰথৰথঙ্গৱিভাৱনেন তেসং পকাৰতো যোজনং. কুসেন ঞাণেন লাতব্বাতি কুসলাতি অযমত্থো ঞাণসম্পযুত্তানং তাৱ হোতু, ঞাণৱিপ্পযুত্তানং কথন্তি আহ ‘‘ঞাণৱিপ্পযুত্তানম্পী’’তিআদি. ঞাণৱিপ্পযুত্তাপি হি ঞাণেনেৱ পৱত্তিযন্তি হিতসুখহেতুভূতায পৱত্তিযা পঞ্ঞৱন্তানং পটিপত্তিভাৱতো. ন হি অন্তৰেন যোনিসোমনসিকাৰং কুসলুপ্পত্তি অত্থীতি. ‘‘যদি কুসলস্স উভযভাগগতং সংকিলেসলৱনং পাকটং সিযা, কুসা ৱিয লুনন্তীতি কুসলাতি অযমত্থো যুত্তো সিযা’’তি কোচি ৱদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘সম্মপ্পধানদ্ৱযং ৱিযা’’তি.

ন চাতিআদিনা ‘‘সভাৱং ধাৰেন্তী’’তি এত্থ পৰমত্থতো কত্তুকম্মস্স চ ভেদো নত্থি, কপ্পনাসিদ্ধো এৱ পন ভেদোতি দস্সেতি. তত্থ নামৱসেন ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতেতি যেসং ‘‘ধম্মা’’তি ইমিনা পৰিযাযেন অৱিঞ্ঞাতা সভাৱা, ‘‘সভাৱং ধাৰেন্তী’’তি ইমিনা চ পৰিযাযেন ৱিঞ্ঞাতা, তেসং ৱসেন এৱং ৱুত্তং. এত্থ চ পঠমো অত্থো সঙ্খতাসঙ্খতধম্মৱসেন ৱুত্তো, দুতিযো সঙ্খতৱসেন, ততিযো সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মৱসেনাতি দট্ঠব্বং.

কুসলপটিসেধনং কুসলাভাৱো এৱ. অভাৱো হি সত্তাপটিসেধোতি. ধম্মোতি সভাৱধম্মো. অকুসলৱচনেন ন কোচি অত্থো সভাৱধম্মস্স অবোধকত্তাতি অধিপ্পাযো. অথ সিযা অকুসলৱচনেন কোচি অত্থো অসভাৱধম্মবোধকত্তেপি ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা’’তিআদীসু ৱিয, এৱং সতি ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা, ততো চাযং চতুক্কো আপজ্জতি, ন তিকো. তস্মাতি যস্মা দুকচতুক্কভাৱো অনব্যাকতৱোহাৰো চ নত্থি, সো চ ৱুত্তনযেন অভাৱমত্তৱচনে আপজ্জতি, তস্মা. সভাৱধাৰণাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘ধাৰীযন্তি পচ্চযেহী’’তি অযমত্থো সঙ্গহিতো. ঞেয্যপৰিযাযেন পন ধম্ম-সদ্দেনাযং দোসোতি ননু অঞেয্যপৰিযাযেপি ধম্ম-সদ্দে ন কোচি দোসোতি? ন, ৱুত্তদোসানতিৱত্তনতো.

পাৰিসেসেনাতি এত্থ ননু অযমকাৰো ন-অত্থত্তযস্সেৱ জোতকো, অথ খো ‘‘অহেতুকা ধম্মা, অভিক্খুকো আৱাসো’’তি তংযোগনিৱত্তিযা, ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তি তংসম্বন্ধিভাৱনিৱত্তিযা. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তা অসম্বন্ধিতা এত্থ জোতীযতি. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি তংসভাৱনিৱত্তিযা. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিদস্সনং, তগ্গয্হভাৱনিৱত্তিযা, তথা ‘‘অনাসৱা ধম্মা’’তি. ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা অনাৰম্মণা ধম্মা’’তি তংকিচ্চনিৱত্তিযা. ‘‘অৰূপিনো ধম্মা অচেতসিকা ধম্মা’’তি তব্ভাৱনিৱত্তিযা. তদঞ্ঞতা হি এত্থ পকাসীযতি. ‘‘অমনুস্সো’’তি তব্ভাৱমত্তনিৱত্তিযা. মনুস্সত্তমত্তং নত্থি অঞ্ঞং সমানন্তি সদিসতা হেত্থ সূচিযতি. ‘‘অসমণো সমণপটিঞ্ঞো অপুত্তো’’তি তংসম্ভাৱনগুণনিৱত্তিযা. গৰহা হি এত্থ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি নু ভোতো অনামযা, অনুদৰা কঞ্ঞা’’তি তদপ্পভাৱনিৱত্তিযা. ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি তংসদিসভাৱনিৱত্তিযা. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা উপাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিপ্ফত্তিযা আৰদ্ধুপ্পাদভাৱতো কালৱিনিমুত্তস্স চ ৱিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা, পগেৱ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিধুৰভাৱো এত্থ ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি তদপৰিযোসাননিৱত্তিযা. তংনিট্ঠানঞ্হেত্থ পকাসীযতীতি এৱমনেকেসং অত্থানং জোতকো, তত্থ কিং ৱুচ্চতে অত্থদ্ৱযমেৱ ৱত্ৱা পাৰিসেসেনাতি? ইতৰেসং এত্থ সুৱিদূৰভাৱতো. ন হি কুসলৱিপ্পযুত্তাদীনং ধম্মানং অকুসলভাৱো যুজ্জতি.

অকুসলসদ্দস্স উচ্চাৰণানন্তৰং ৱিনেয্যানং কুসলপটিপক্খভূতে অত্থে পটিপত্তিভাৱতো তত্থ নিৰুড়্হতা দট্ঠব্বা. ‘‘ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা’’তি ৱুত্তং কিচ্চৱিৰোধাদীনম্পি তদন্তোগধত্তা, ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তেপি ৱিনাসকৱিনাসিতব্বভাৱো কুসলাকুসলেসু নিযতোতি দস্সেতুং ‘‘তপ্পহেয্যভাৱতো’’তি আহ. ইতৰথা কুসলানম্পি অকুসলেহি পহাতব্বভাৱে অচ্চন্তং সমুচ্ছিন্নকুসলমূলত্তা অপাযপূৰকা এৱ সত্তা সিযুং. যং পন ‘‘ধম্মাপি ৱো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা’’তি (ম. নি. ১.২৪০) ৱুত্তং, তং ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৩৩) ৱিয তদাৰম্মণসংকিলেসপ্পহানৱসেন পৰিযাযেন ৱুত্তং. যথাহ ‘‘ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা’’তি (ধ. স. মূলটী ১).

ফস্সাদিৱচনেহি তংনিদ্দেসভূতেহি. তব্বচনীযভাৱেনাতি তেহি ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিৱচনেহি অভিধেয্যভাৱেন. যথা অনৱজ্জসুখৱিপাকাদিঅত্থা কুসলাদিৱচনেহি, এৱং অৱিপাকত্থা অব্যাকতৱচনেন বোধিতা এৱাতি আহ ‘‘অব্যাকতৱচনেনেৱ চা’’তি. কাৰণং অৱত্ৱাতি ইধ ৱুত্তভাৱেন অনুৱত্তমানত্তাতি কাৰণং অৱত্ৱা. অঞ্ঞা…পে… নিৱাৰেতব্বোতি এতেন কুসলাকুসলসদ্দা ৱিয কুসলাকুসলসভাৱানং তদুভযৱিপৰীতসভাৱানং ধম্মানং অব্যাকতসদ্দো বোধকোতি দস্সেতি. ন হি অৱিপাকৱচনং ৱুত্তং, অকুসলৱচনঞ্চ অৱুত্তং. যতো অৱিপাকৱচনস্স অধিকতভাৱো অকুসলস্স চ তব্বচনীযভাৱেন অকথিতভাৱো সিযা, তস্মা ন অকুসলানং অব্যাকততাতি অযং অকুসলানং অনব্যাকতভাৱে যোজনা.

তং পৰিহৰিতুন্তি অব্যাকতনিৱত্তনমাহ. যদি এৱং ‘‘সুখৱিপাকানৱজ্জা’’তি ৱত্তব্বং. অনৱজ্জা হি ব্যভিচাৰিতায ৱিসেসিতব্বাতি? ন, সুখৱিপাকৱচনস্স ৱিসেসনভাৱেন অগ্গহিতত্তা. সুখৱিপাকৱচনেন হি কুসলভাৱে সমত্তো ৱিঞ্ঞাযতি, অনৱজ্জৱচনং পনেত্থ কুসলানং অগৰহিতব্বতাসঙ্খাতং কঞ্চি ৱিসেসমাহ. তেনেৱ চ তস্স ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তস্স পৱত্তিসুখতাদিদস্সনভাৱং সযমেৱ ৱক্খতীতি. মনোসমাচাৰৱিসেসভূতা ফলধম্মা ৱিসেসেন পটিপ্পস্সদ্ধাৱজ্জা নাম হোন্তীতি সমাচাৰত্তযৱসেন তস্মিং সুত্তে অনৱজ্জধম্মানং ৱুত্তত্তা চ তে অনৱসেসতো সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ৱিৰহিতাৱজ্জমত্তা’’তি ৱুত্তং. অৱজ্জৱিনাসনভাৱো দস্সিতো কণ্হসুক্কধম্মানং ৱজ্ঝঘাতকভাৱস্স নিযতত্তা. সৱিপাকতা ৱিপাকধম্মতা. সুখো ৱিপাকো এতেসন্তি সুখৱিপাকাতি ইমিনা সমাসেন কুসলানং সুখৱিপাকৱন্ততা ৱুত্তা. সা চ নেসং ন তংসমঙ্গিতায অসহৱত্তনতোতি তদুপ্পাদনসমত্থতাতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱুত্তং ‘‘সুখৱিপাকৱিপচ্চনসভাৱং দস্সেতী’’তি. যুত্তমেতন্তি পৰমত্থতো ভেদাভাৱেপি যথাৱুত্তৱচনৱচনীযভাৱসঙ্খাতো ভেদো তস্মিং অভিধেয্যত্থভূতে ৱত্থুস্মিং উপচাৰেন হোতীতি যুত্তমেত্থ লক্খণলক্খিতব্বভাৱেন ভেদৱচনং. ভৱতি হি সদ্দত্থৱিসেসমত্তেনপি অভিন্নে ৱত্থুস্মিং ভেদৱচনং যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি.

ৱিনাপি ভাৱাভিধাযিনা সদ্দেন ভাৱপ্পধানো নিদ্দেসো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অনৱজ্জৱচনেন অনৱজ্জত্তং আহা’’তি. এৱঞ্চেত্থ পদৱিগ্গহো গহেতব্বো – ন অৱজ্জং অনৱজ্জং, অৱজ্জপটিপক্খতায অগৰহিতব্বসভাৱো. সুখো ৱিপাকো অস্সাতি সুখৱিপাকং, সুখৱিপাকৱিপচ্চনসমত্থতা. অনৱজ্জঞ্চ তং সুখৱিপাকঞ্চাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকং, তং লক্খণং এতেসন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা. অথ ৱা পুব্বে ৱিয অনৱজ্জং, ৱিপচ্চনং ৱিপাকো, সুখস্স ৱিপাকো সুখৱিপাকো, অনৱজ্জঞ্চ সুখৱিপাকো চ অনৱজ্জসুখৱিপাকং একত্তৱসেন. তং লক্খণং এতেসন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা. কিং পনেত্থ কাৰণং পদদ্ৱযপৰিগ্গহে, ননু একেনেৱ পদেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি. যদিপি ‘‘অৱজ্জৰহিতং অনৱজ্জ’’ন্তি ইমস্মিং পন পক্খে অব্যাকতনিৱত্তনত্থং সুখৱিপাকগ্গহণং কত্তব্বং সিযা, সুখৱিপাকগ্গহণে পন কতে অনৱজ্জগ্গহণং ন কত্তব্বমেৱ. ‘‘অৱজ্জপটিপক্খা অনৱজ্জা’’তি এতস্মিং পন পক্খে সুখৱিপাকগ্গহণঞ্চাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তত্থ অনৱজ্জৱচনেনা’’তিআদি. তেন পৱত্তিসুখসুখৱিপাকতাঅত্তসুদ্ধিৱিসুদ্ধৱিপাকতাঅকুসলঅব্যাকতসভাৱনিৱত্তিৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৱিসেসদীপনতো এৱং ৱিপুলপ্পযোজনত্থো পদদ্ৱযপৰিগ্গহোতি দস্সেতি. সুখ-সদ্দস্স ইট্ঠপৰিযাযতা ৱিয ‘‘নিব্বানপৰমং সুখং (ধ. প. ২০৩-২০৪), সুখা ৱিৰাগতা লোকে (উদা. ১১), তেসং ৱূপসমো সুখো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২) সঙ্খাৰদুক্খূপসমপৰিযাযতাপি ৱিজ্জতি, তংঅৱিপাকতায পন ইধ সুখৱিপাকভাৱো ন সক্কা ৱত্তুন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্খা…পে… নত্থী’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেভূমককুসলানম্পি ৱিৱট্টসন্নিস্সযভাৱেন পৱত্তিসভাৱত্তা কিঞ্চাপি সব্বে কুসলা সঙ্খাৰদুক্খূপসমসুখনিপ্ফাদকা সম্ভৱন্তি, যথাৱুত্তসুখস্স পন অৱিপাকভাৱতো ন এতেন পদেন কুসলানং সুখৱিপাকতা সম্ভৱতীতি. ৱিপক্কভাৱমাপন্নেসু অৰূপধম্মেসু নিৰুড়্হত্তা ৱিপাক-সদ্দস্স ‘‘যদি পনা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি.

যথাসম্ভৱন্তি সহ অৱজ্জেনাতি সাৱজ্জা, গৰহিতব্বভাৱযুত্তা. তেন নেসং গৰহিতব্বসভাৱং দস্সেতি. অঞ্ঞেপি অত্থি দুক্খভাৱেন গৰহিতব্বসভাৱা অকুসলৱিপাকাতি সাৱজ্জৱচনমত্তেন তেসম্পি অকুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৱা তং পৰিহৰিতুং দুক্খৱিপাকৱচনমাহ. অৱজ্জ-সদ্দো ৱা ৰাগাদীসু একন্তাকুসলেসু নিৰুড়্হোতি তংসহৱত্তিধম্মানং এৱ সাৱজ্জভাৱে কুসলাব্যাকতেহি অকুসলানং ৱিসেসো সাৱজ্জৱচনেনেৱ দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৱিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধাৰণং সৱিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৱিসেসদস্সনত্থং দুক্খৱিপাকলক্খণং ৱুত্তং. ইতো পৰং ‘‘দুক্খো ৱিপাকো এতেসন্তি দুক্খৱিপাকা’’তিআদিনা সুখৱিপাকঅনৱজ্জকুসলপদানং ঠানে দুক্খৱিপাকসাৱজ্জঅকুসলপদানি ঠপেত্ৱা যথাৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. যোজনা চ সাৱজ্জৱচনেন অকুসলানং পৱত্তিদুক্খতং দস্সেতি, দুক্খৱিপাকৱচনেন ৱিপাকদুক্খতং. পুৰিমঞ্হি অত্তনো পৱত্তিসভাৱৱসেন লক্খণৱচনং, পচ্ছিমং কালন্তৰে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুৰিমেন অকুসলানং অৱিসুদ্ধসভাৱতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অৱিসুদ্ধৱিপাকতং. পুৰিমেন চ অকুসলে কুসলসভাৱতো নিৱত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৱতো সৱিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুৰিমেন ৱা অৱজ্জৱন্ততাদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন ৰসেন অনত্থজননৰসতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন অনিট্ঠৱিপাকৰসতং. পুৰিমেন চ উপট্ঠানাকাৰট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানতং, পচ্ছিমেন ফলট্ঠেন দুক্খৱিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুৰিমেন চ অযোনিসোমনসিকাৰং অকুসলানং পদট্ঠানং পকাসেতি. ততো হি তে সাৱজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন অকুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৱং ৱিভাৱেতি. তে হি দুক্খৱিপাকস্স কাৰণং হোতীতি. এত্থ চ দুক্খ-সদ্দো অনিট্ঠপৰিযাযৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. অনিট্ঠচতুক্খন্ধৱিপাকা হি অকুসলা, ন দুক্খৱেদনাৱিপাকাৱ. ৱিপাক-সদ্দস্স ফলপৰিযাযভাৱে পন নিস্সন্দৱিপাকেন অনিট্ঠৰূপেনপি দুক্খৱিপাকতা যোজেতব্বা. ৱিপাকধম্মতাপটিসেধৱসেন অব্যাকতানং অৱিপাকলক্খণাতি লক্খণং ৱুত্তন্তি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৱিপাকাৰহসভাৱা’’তি আহ. এৱংপকাৰানন্তি অভিঞ্ঞাদিকে সঙ্গণ্হাতি.

ছহি পদেহি তিকেসু, চতূহি দুকেসু যথাক্কমং ছ চত্তাৰো অত্থা ৱুত্তা. ছক্কভাৱো ন ভৱিস্সতীতি এতেন চতুক্কভাৱাভাৱো দস্সিতনযত্তা চোদিতোযেৱাতি দট্ঠব্বং. অত্থভেদো উপপজ্জতীতি কস্মা এৱং ৱুত্তং, ননু তীহি ধম্মসদ্দেহি ৱুচ্চমানো সভাৱধাৰণাদিঅত্থেন অভিন্নো এৱ সো অত্থোতি? ন, জাতিআদিভেদেন ভেদসব্ভাৱতো. ভেদকা হি জাতিআদযো. মাসপদত্থতাযাতি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৱেন. তব্বচনীযভিন্নত্থানন্তি তেহি কালসদ্দাদীহি ৱত্তব্বানং ৱিসিট্ঠত্থানং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যথা কালসদ্দাদিঅভিধেয্যানং কালাদিঅত্থানং ভিন্নসভাৱানম্পি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৱেন অভেদো, এৱং জাতিআদিভেদেন ভিন্নানম্পি তেসং তিণ্ণং দ্ৱিন্নঞ্চ অত্থানং ধম্ম-সদ্দাভিধেয্যভাৱেন নত্থি ভেদো’’তি. ৱিনি…পে… মানাতি ধম্ম-সদ্দস্স ৰূপাভেদেপি ভেদকাৰণমাহ. ভিন্নজাতিযত্থৱচনীযতায হি তস্সেৱত্থভেদোতি.

সাধেতুন্তি বোধেতুং. হোতু অসম্বন্ধো, কা নো হানীতি কদাচি ৱদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘পুব্বা…পে… নাম হোন্তী’’তি. সো চাতি সভাৱধাৰণপচ্চযধৰিযমানতাসঙ্খাতো অত্থো ন সক্কা ৱত্তুন্তি যথাৱুত্তস্স অভাৱস্স অপেক্খাৱুত্তিতায ৱুত্তং. ন হি অপেক্খাৱুত্তিনো অন্তৰেন অপেক্খিতব্বং লভন্তি. সতিপি সভাৱধাৰণাদিঅত্থসামঞ্ঞে কুসলজাতিআদিৱিসিট্ঠস্সেৱ তস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা একত্থতা ন অনুঞ্ঞাতাতি ৱুত্তং, ৱচনসিলেসৱসেন ৱা. অথ ৱাতিআদিনা তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং অভাৱত্তং অসম্পটিচ্ছন্তো নানত্থতাভাৱদোসং পৰিহৰতি.

ঞাপকহেতুভাৱতো উপপত্তি ইধ কাৰণন্তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘কাৰণং নাম যুত্তী’’তি. পুনৰুত্তীতিআদিনা ননু ‘‘কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতী’’তি ৱুত্তত্তা একত্তাপত্তিপি ৱত্তব্বাতি? সচ্চং ৱত্তব্বা, সা পন অভাৱাপত্তিযং এৱ অন্তোগধা নানত্তাভাৱচোদনাসামঞ্ঞেন. ভেদাভেদনিবন্ধনত্তা ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱস্স সো অচ্চন্তমভিন্নেসু নিযমেন নত্থীতি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱেন অচ্চন্তাভেদং দস্সেতি, ন পন অচ্চন্তং অভিন্নেসুযেৱ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱং. অথ ৱা অচ্চন্তং অভিন্নেসু অৱিৱটসদ্দত্থৱিৱৰণত্থং পৱত্তা. কস্মা? ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱতোতি এৱং যোজনা কাতব্বা. অমিত্তং অভিভৱিতুং সক্কুণাতীতি সক্কো, ইন্দতীতি ইন্দো, পুৰিমে দদাতীতি পুৰিন্দদোতি এৱং কিৰিযাগুণাদিপৰিগ্গহৱিসেসেন.

ভেদাভেদৱন্তেসূতি ৱিসেসসামঞ্ঞৱন্তেসু. নীল-সদ্দো হি উপ্পলসদ্দসমাযোগো ৰত্তুপ্পলসেতুপ্পলাদিউপ্পলজাতিসামঞ্ঞতো ৱিনিৱত্তেত্ৱা নীলগুণযুত্তমেৱ উপ্পলজাতিৱিসেসং জোতেতি. উপ্পল-সদ্দোপি নীল-সদ্দসমাযুত্তো ভমৰঙ্গাৰকোকিলাদিগতনীলগুণসামঞ্ঞতো অৱচ্ছিন্দিত্ৱা উপ্পলৱত্থুগতমেৱ নীলগুণং পকাসেতীতি ৱিসেসত্থসামঞ্ঞত্থযুত্ততা পদদ্ৱযস্স দট্ঠব্বা. ইমিনা নযেন ইতৰত্ৰাপি ভেদাভেদৱন্ততা যোজেতব্বা. তায তায অনুমতিযাতি তেন তেন সঙ্কেতেন. তে তে ৱোহাৰাতি অচ্চন্তং অভিন্নে অত্থে পৰিযাযভাৱেন অচ্চন্তং ভিন্নে যথাসকং অত্থৱিৱৰণভাৱেন ভেদাভেদৱন্তে ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন তা তা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তিযো সিদ্ধাতি অত্থো. সমানেতি একস্মিং. কুসলাদিভাৱন্তি কুচ্ছিতসলনাদিভাৱং. অভিধানত্থোপি হি অনৱজ্জসুখৱিপাকাদিঅভিধেয্যত্থো ৱিয সভাৱধাৰণাদিসামঞ্ঞত্থং ৱিসেসেতীতি.

এত্থাহ ‘‘কিং পন কাৰণং তিকা এৱ পঠমং ৱুত্তা, ন দুকা, তিকেসুপি কুসলত্তিকোৱ, ন অঞ্ঞো’’তি? ৱুচ্চতে – সুখগ্গহণতো অপ্পভেদতো চ তিকা এৱ পঠমং ৱুত্তা. যস্মা তিকেহি বোধিতে কুসলাদিভেদে তব্বিভাগভিন্না হেতুআদযো ৱুচ্চমানা সুৱিঞ্ঞেয্যা হোন্তি. তথা হি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা কুসলাদিমুখেন হেতুআদযো ৱিভত্তা, কতিপযভেদা চ তিকা দ্ৱাৱীসতিপৰিমাণত্তা.

তেসু পন সব্বসঙ্গহঅসঙ্কৰআদিকল্যাণভাৱেন পঠমং কুসলত্তিকং ৱুত্তং. নিৰৱসেসা হি ৰূপাৰূপধম্মা কুসলত্তিকেন সঙ্গহিতা, ন তথা ৱেদনাত্তিকাদীহি. ননু ৱিপাকত্তিকাদীহিপি নিৰৱসেসা ধম্মা সঙ্গহিতাতি? সচ্চমেতং, তেসু পন অনৱজ্জসাৱজ্জধম্মা ন অসঙ্কৰতো ৱুত্তা যথা কুসলত্তিকে. ননু চ সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকত্তিকাদীসুপি তে অসঙ্কৰতো ৱুত্তাতি? এৱমেতং, তে পন অকল্যাণভূতে পাপধম্মে আদিং কত্ৱা ৱুত্তা, ন এৱমযং. অযং পন কল্যাণভূতে পুজ্জভৱপৰিনিব্বুতিনিপ্ফাদকে পুঞ্ঞধম্মে আদিং কত্ৱা ৱুত্তো. ইতি ভগৱা সণ্হসুখুমং ৰূপাৰূপদেসনং আৰভন্তো সব্বসঙ্গহঅসঙ্কৰআদিকল্যাণগুণযোগতো পঠমং কুসলত্তিকং দেসেতি, কিঞ্চ তদঞ্ঞত্তিকানং সুখগ্গহণতো. তথা হি কুসলত্তিকমুখেন ‘‘কামাৱচৰকুসলতো চত্তাৰো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা ৱেদনাত্তিকাদযো ৱিভত্তাতি.

কুসলত্তিকেপি চ পধানপাসংসউভযহিতভাৱতো কুসলা ধম্মা পঠমং ৱুত্তা. কুসলা হি ধম্মা সুখৱিপাকত্তা সব্বসঙ্খতধম্মানং উত্তমা অৱজ্জৱিধমনতো ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ইধলোকপৰলোকেসু অত্থাৱহা নিস্সৰণাৱহা চ, তস্মা পধানাদিভাৱেন পঠমং ৱুত্তা, তপ্পটিপক্খত্তা তদনন্তৰং অকুসলা, তদুভযৱিপৰীতসভাৱা তদনন্তৰং অব্যাকতা ৱুত্তা. কুসলৱসেন ৱা অস্সাদো, অকুসলৱসেন আদীনৱো, অব্যাকতধম্মেসু নিব্বানৱসেন নিস্সৰণন্তি ইমিনা অস্সাদাদিক্কমেন, কুসলেসু পতিট্ঠায পণ্ডিতা অকুসলে পজহন্তা অব্যাকতধম্মভূতমগ্গফলং নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকৰোন্তীতি ইমিনা ৱা পটিপত্তিক্কমেন অযমনুপুব্বী ঠপিতাতি ৱেদিতব্বা.

কস্মা পনেত্থ সেক্খত্তিকাদীসু ৱিয সৰূপতো পুৰিমপদদ্ৱযপটিক্খেপৱসেন ততিযপদং ন ৱুত্তং ‘‘নেৱকুসলা নাকুসলা’’তি? ৱিসেসদীপনত্থং. যথা হি সেক্খাসেক্খসভাৱেসু ধম্মেসু কোচিপি ধম্মো তদুভযসভাৱেন কেনচিপি পৰিযাযেন কদাচি অব্যাকৰণীযো নাম নত্থীতি সেক্খত্তিকে পদদ্ৱযপটিক্খেপৱসেন ‘‘নেৱসেক্খা নাসেক্খা’’ত্ৱেৱ ৱুত্তং, ন এৱং ইধ. ইধ পন কুসলসভাৱা এৱ ধম্মা অগ্গফলুপ্পত্তিযা তথা ন ব্যাকৰণীযা হোন্তীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দীপনত্থং ‘‘অব্যাকতা’’তি ৱুত্তং. ৱচনমত্তে এৱ ৱা ইদং নানাকৰণং ‘‘অব্যাকতা নেৱকুসলা নাকুসলা’’তি ব্যাকত-সদ্দেন কুসলাকুসলানং বোধিতত্তাতি.

এত্থ চ অকুসলেসু তণ্হায সব্বাকুসলেহি, তেভূমককুসলাকুসলেহি ৱা সমুদযসচ্চং, তংতংঅৱসিট্ঠতেভূমকধম্মেহি দুক্খসচ্চং, লোকুত্তৰকুসলেন মগ্গসচ্চং, অৱসিট্ঠঅব্যাকতৱিসেসেন নিৰোধসচ্চং দস্সিতং হোতি. তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং. কিঞ্চাপি নামৰূপপৰিচ্ছেদভাৱতো সভাৱধম্মনিদ্ধাৰণপধানা অভিধম্মকথা, তেসং পন কুসলাদিৱিসেসে নিদ্ধাৰিতে তস্স উপসম্পাদেতব্বতাদিপি অত্থতো ৱুত্তমেৱ হোতি. অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা’’তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) এৱমাদিৱচনতো হি কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিদস্সনপৰং ভগৱতো সাসনং, তস্মা কুসলানং উপসম্পাদনং অকুসলানং পহানঞ্চ উপাযো, অব্যাকতৱিসেসস্স সচ্ছিকিৰিযা ফলং, কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিঅত্থা দেসনা আণত্তীতি অযং দেসনাহাৰো.

আৰোগ্যট্ঠেন অনৱজ্জট্ঠেন কোসল্যসম্ভূতট্ঠেন চ কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা, তদুভযৱিপৰীততো অব্যাকতা, সভাৱধাৰণাদিঅত্থেন ধম্মাতি অনুপদৱিচিননং ৱিচযো হাৰো.

পুজ্জভৱফলপৰিনিব্বুতিনিপ্ফত্তি কুসলেহীতি যুজ্জতি সুখৱিপাকত্তা, অপাযদুক্খসংসাৰদুক্খুপ্পত্তি অকুসলেহীতি যুজ্জতি অনিট্ঠফলত্তা, তদুভযফলানং অনুপ্পত্তি অব্যাকতেহীতি যুজ্জতি অৱিপাকধম্মত্তাতি অযং যুত্তি হাৰো.

কুসলা ধম্মা সুখৱিপাকস্স পদট্ঠানং, অকুসলা দুক্খৱিপাকস্স, অব্যাকতা কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানন্তি অযং পদট্ঠানো হাৰো.

কুসলগ্গহণেন যে অনৱজ্জসুখৱিপাকা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ৱিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অৰণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৱন্তি কুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অকুসলগ্গহণেন যে সাৱজ্জদুক্খৱিপাকা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ৱিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা…পে… সৰণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৱন্তি অকুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অব্যাকতগ্গহণেন যে অৱিপাকাৰহা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ৱিপাকা ধম্মা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা উপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অৰণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৱন্তি অব্যাকতলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অযং লক্খণো হাৰো.

‘‘কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তী’’তিআদিনা নিৰুত্তি ৱেদিতব্বা, কুসলাদিমুখেন ৰূপাৰূপধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিসুদ্ধিপৰম্পৰায ‘‘কথং নু খো সত্তা অনুপাদিসেসনিব্বানভাগিনো ভৱেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো, নিদানং অসাধাৰণতো কুসলাদিভেদেন বুজ্ঝনকসত্তা. সাধাৰণতো পন পাকটমেৱ. পঠমং কুসলত্তিকস্স দেসনা ৱিচাৰিতাযেৱাতি অযং চতুব্যূহো হাৰো.

কুসলগ্গহণেন কল্যাণমিত্তপৰিগ্গহো যোনিসোমনসিকাৰপৰিগ্গহো চ. তত্থ পঠমেন সকলং ব্ৰহ্মচৰিযমাৱত্ততি, দুতিযেন চ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা. অকুসলগ্গহণেন ৱুত্তৱিপৰিযাযেন যোজেতব্বং. অব্যাকতগ্গহণেন পন সকলসংকিলেসৱোদানপক্খো যথাৰহমাৱত্ততীতি অযং আৱত্তো হাৰো.

তত্থ কুসলা ভূমিতো চতুধা ৱিভত্তা, সম্পযুত্তপৱত্তিআকাৰাদিতো পন অনেকধা. অকুসলা ভূমিতো একধা ৱিভত্তা, সম্পযুত্তাদিতো অনেকধা. অব্যাকতা পন ৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানৱসেন চতুধা ভূমিসম্পযুত্তাদিতো অনেকধা চ ৱিভত্তাতি অযং ৱিভত্তি হাৰো.

কুসলা ধম্মা অকুসলানং তদঙ্গাদিপ্পহানায ৱীতিক্কমাদিপ্পহানায চ সংৱত্তন্তি, অকুসলা ধম্মা কুসলানং অনুপসম্পজ্জনায, অব্যাকতেসু অসঙ্খতধাতু সব্বসঙ্খতনিস্সৰণাযাতি অযং পৰিৱত্তো হাৰো.

কুসলা অনৱজ্জা পুঞ্ঞানীতি পৰিযাযৱচনং, অকুসলা সাৱজ্জা অপুঞ্ঞানীতি পৰিযায ৱচনং, অব্যাকতা অৱিপাকাৰহা নেৱআচযগামী নঅপচযগামীনোতি পৰিযাযৱচনন্তি অযং ৱেৱচনো হাৰো.

কুসলাদযো ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা পভৱভূমিৱেৱচনপঞ্ঞত্তিৱসেন যথাসম্ভৱং পৰিঞ্ঞাদিপঞ্ঞত্তিৱসেন চ পঞ্ঞত্তাতি অযং পঞ্ঞত্তি হাৰো.

অকুসলানং কুচ্ছিতানং পাপধম্মানং সলনং কুসানং ৱিয কুসানং ৱা ৰাগাদীনং লৱনং এৱংধম্মতাতি অযং পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন অৱতৰণং, তথা কুসেন লাতব্বা কোসল্লসম্ভূতা চাতি পচ্চযপটিবদ্ধৱুত্তিতায পটিচ্চসমুপ্পাদ…পে… অৱতৰণং, পচ্চযপটিবদ্ধৱুত্তিতায ৱা আদিঅন্তৱন্তা অনিচ্চন্তিকা চাতি অনিচ্চতামুখেন অৱতৰণং, অনিচ্চতা এৱ উদযব্বযপটিপীড়িততায দুক্খাতি দুক্খতামুখেন অৱতৰণং, নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন ধম্মাতি অব্যাপাৰতো সুঞ্ঞতামুখেন অৱতৰণং, এৱং কুসলাতি চত্তাৰো খন্ধা দ্ৱাযতনানি দ্ৱে ধাতুযোতিআদিনা খন্ধাযতনধাতাদিমুখেনপি অৱতৰণং ৱেদিতব্বং. ইমিনা নযেন অকুসলাব্যাকতেসুপি অৱতৰণং দস্সেতব্বন্তি অযং অৱতৰণো হাৰো.

কুসলাতি আৰম্ভো, ধম্মাতি পদসুদ্ধি, নো আৰম্ভসুদ্ধি. তথা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতাতি, ধম্মাতি পন পদসুদ্ধি আৰম্ভসুদ্ধি চাতি অযং সোধনো হাৰো.

ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং কুসলাকুসলাব্যাকতাতি. তথা কুসলা ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা কামাৱচৰং সোমনস্সসহগতন্তিআদি ৱিসেসৱচনং. অকুসলা ধম্মাতিআদীসুপি এসেৱ নযোতি অযং অধিট্ঠানো হাৰো.

কুসলানং ধম্মানং নৱমো খণো চত্তাৰি চ সম্পত্তিচক্কানি যোনিসোমনসিকাৰো এৱ ৱা হেতু, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অকুসলানং ধম্মানং হেতু, কুসলাকুসলা ধম্মা যথাসম্ভৱং অব্যাকতানং ধম্মানং হেতূতি অযং পৰিক্খাৰো হাৰো.

কুসলাতি পৰিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৱ ভাৱেতব্বগ্গহণঞ্চ. অকুসলাতি পৰিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৱ পহাতব্বগ্গহণঞ্চ. অব্যাকতাতি পৰিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৱ সচ্ছিকাতব্বগ্গহণঞ্চ. ধম্মাতি পৰিঞ্ঞাদীনং পৱত্তনাকাৰগ্গহণং. তেন পৰিঞ্ঞেয্যপ্পহানভাৱনাসচ্ছিকৰণানি দীপিতানীতি তদঙ্গাদিৱীতিক্কমাদিপ্পহানানি লোকিযলোকুত্তৰা চ ভাৱনা দস্সিতাতি অযং সমাৰোপনো হাৰো.

কামঞ্চেতং অৱিসেসতো সভাৱধম্মকথনং, ৱিসেসৱন্তো পন ধম্মা ৱিসেসতো নিদ্ধাৰিতা. তথা হি চিত্তেনেৱ সমযো নিযমিতো, তস্মা কুসলগ্গহণেন ৱিসেসতো সাধিট্ঠানো সমথো ৱিপস্সনা চ দস্সিতাতি. তথা তপ্পটিপক্খতো অকুসলগ্গহণেন সাধিট্ঠানা তণ্হা অৱিজ্জা চ, অব্যাকতগ্গহণেন সপৰিৱাৰা চেতোৱিমুত্তি পঞ্ঞাৱিমুত্তি চাতি অযং নন্দিযাৱত্তস্স নযস্স ভূমি.

তথা কুসলগ্গহণেন মূলভাৱৱিসেসতো তীণি কুসলমূলানি, তেসু চ অদোসেন সীলক্খন্ধো, অলোভেন সমাধিক্খন্ধো, অমোহেন পঞ্ঞাক্খন্ধো নীযতি. তথা অকুসলগ্গহণেন তীণি অকুসলমূলানি, তেসু চ লোভেন তদেকট্ঠা অকুসলা ধম্মা. তথা দোসমোহেহি তংতদেকট্ঠা. অব্যাকতগ্গহণেন অপ্পণিহিতানিমিত্তসুঞ্ঞতা নীযন্তীতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.

তথা কুসলগ্গহণেন যতো কোসল্লতো সম্ভূতা কুসলা, তং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. তংসহজাতা তদুপনিস্সযা চ সদ্দহনুস্সহনাপিলাপাৱিক্খেপা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি. তেহি চ সব্বে সদ্ধম্মা বোধিতা ভৱন্তি. অকুসলগ্গহণেন অকোসল্লপটিচ্ছাদিতাদীনৱেসু কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তাভিনিৱেসভূতা চত্তাৰো ৱিপল্লাসা. অব্যাকতগ্গহণেন যথাৱুত্তইন্দ্ৰিযপচ্চযানি যথাৱুত্তৱিপল্লাসপ্পহানভূতানি চ চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি বোধিতানীতি অযং সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমীতি ইমে তযো অত্থনযা.

তেহি চ সিদ্ধেহি দ্ৱে কম্মনযাপি সিদ্ধা হোন্তীতি. অযং তিকো সব্বধম্মসঙ্গহিতসব্বভাগিযো ৱেদিতব্বোতি ইদং সাসনপট্ঠানং.

অযং তাৱ নেত্তিনযেন কুসলত্তিকৱণ্ণনা.

এৱং ৱেদনাত্তিকাদীসুপি যথাসম্ভৱং চতুসচ্চনিদ্ধাৰণাদিৱিধিনা সোড়স হাৰা পঞ্চ নযা নিদ্দিসিতব্বা, অতিৱিত্থাৰভযেন পন ন ৱিত্থাৰযাম. সক্কা হি ইমিনা নযেন তেসু তেসু তিকদুকেসু তংতংহাৰনযযোজনানুৰূপধম্মনিদ্ধাৰণৱসেন তে তে হাৰনযা ৱিঞ্ঞুনা নিদ্দিসিতুন্তি.

২. তঞ্চ সুখিন্দ্ৰিযং সুখৱেদনা এৱ হোতি সামঞ্ঞস্স ভেদপৰিযাদানতো, ভেদস্স চ সামঞ্ঞপৰিচ্চাগতোতি অধিপ্পাযো. যস্মা পন ৱিসেসসামঞ্ঞানি অৱযৱসমুদাযা ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞতো ভিন্নানি, তস্মা ‘‘ন পন…পে… সমানত্থত্তা’’তি ৱুত্তং. ইদানি তমেৱ নেসং ভিন্নতত্ৱং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তন্তি সুখহেতূনং কাৰণং. তেন সুখস্স কাৰণং সুখহেতু, সুখস্স কাৰণকাৰণং সুখমূলন্তি দস্সেতি. সুখহেতূনন্তি এত্থ হেতু-সদ্দেন কাৰণভাৱসামঞ্ঞতো হেতুপচ্চযা সঙ্গহিতাতি আহ ‘‘পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীন’’ন্তি. এত্থ চ সুখমূলসুখহেতূসু ফলূপচাৰেন, সুখাৰম্মণসুখপচ্চযট্ঠানেসু সুখসহচৰিযায, অব্যাপজ্জনিব্বানেসু দুক্খাপগমভাৱেন সুখপৰিযাযো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. ইট্ঠাসূতি সুখুপেক্খানং ৱিপৰিণামাঞ্ঞাণসঙ্খাৰদুক্খতায অনিট্ঠভাৱোপি অত্থীতি ৱিসেসেতি. উপেক্খমেৱ ৱা অপেক্খিত্ৱা ৱিসেসনং কতং. সা হি অকুসলৱিপাকভূতা অনিট্ঠাপি অত্থীতি. এৱমাদীসূতি আদি-সদ্দেন ‘‘সোৱগ্গিকং সুখৱিপাক’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৩) এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ইট্ঠপৰিযাযো হি এত্থ সুখ-সদ্দোতি.

সঙ্খাৰদুক্খাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ঠিতিসুখং ৱিপৰিণামদুক্খং, অকুসলং কাযকম্মং দুক্খুদ্ৰযং দুক্খৱিপাক’’ন্তিআদিকে সঙ্গণ্হাতি. যথাক্কমং সুখৱেদনা দুক্খঅনিট্ঠপৰিযাযো হি এত্থ দুক্খ-সদ্দোতি. দুক্খৱেদনাদুক্খৱত্থুআদীসু দুক্খসদ্দপ্পৱত্তি ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বা. ৱিপাকাৱিপাকভেদায সব্বাযপি সুখৱেদনায ৱসেন লক্খণস্স ৱুত্তত্তা তদুভযানুকূলমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সভাৱতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিপাকা সভাৱতো ইট্ঠস্স অনুভৱনলক্খণা. ইতৰা সভাৱতো সঙ্কপ্পতো চ ইট্ঠস্স ইট্ঠাকাৰস্স ৱা অনুভৱনলক্খণাতি দট্ঠব্বং.

অসমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তিতো সমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তি সাতিসযাতি উক্কংসগতিৱিজাননৱসেন ‘‘সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, উপ্পজ্জতি এতস্মাতি উপ্পাদোতি দুৱিধোপি উপ্পাদো একুপ্পাদাতি এত্থ একসেসনযেন সঙ্গহিতোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সমা…পে… অত্থো’’তি ৱুত্তং সিযা. তেন তানি একৱত্থুকানীতি এতস্স চ ‘‘কপ্পেন্তস্সা’’তিআদিনা সম্বন্ধো. তত্থ পুৰিমৱিকপ্পে একং ৱত্থু নিস্সযো এতেসন্তি যোজনা, ন একংযেৱ ৱত্থূতি. একেকভূতস্স ভূতত্তযনিস্সিতত্তা চতুভূতনিস্সিতত্তা চ উপাদাৰূপানং. দুতিযৱিকপ্পে পন একংযেৱ ৱত্থু এতেসু নিস্সিতন্তি যোজনা. নিস্সযনিস্সিততাসঙ্খাতউপকাৰোপকত্তব্বভাৱদীপনং একৱত্থুকৱচনন্তি দুতিযৱিকপ্পে মহাভূতৱসেন যোজনা কতা. ইতৰথা একং ৱত্থু এতেসূতি সমাসত্থভাৱেন উপাদাৰূপানম্পি পৰিগ্গহো ৱত্তব্বো সিযা. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানন্তি ইদং নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. কিৰিযমনোধাতুচক্খুৱিঞ্ঞাণাদযোপি হি একাৰম্মণাভিন্নৱত্থুকা চাতি পাকটোযমত্থোতি. সন্তীৰণাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৱোট্ঠব্বনজৱনতদাৰম্মণানি সঙ্গয্হন্তি, এতানি চ সম্পটিচ্ছনাদীনি চুতিআসন্নানি ইধাধিপ্পেতানীতি দট্ঠব্বং. তানি হি তদুদ্ধং কম্মজৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো একস্মিংযেৱ হদযৱত্থুস্মিং ৱত্তন্তি, ইতৰানি পন পুৰিমপুৰিমচিত্তক্খণুপ্পন্নে হদযৱত্থুস্মিং উত্তৰুত্তৰানি পৱত্তন্তীতি. ছসু ৱা ৱত্থূসু একং হদযৱত্থুযেৱ ৱত্থু এতেসন্তি এৱং পন অত্থে সতি চুতিআসন্নতো ইতৰেসং সম্পটিচ্ছনাদীনং গহণং সিযাতি ঞাতব্বং.

এত্থাহ – ‘‘কস্মা পনেত্থ কুসলত্তিকানন্তৰং ৱেদনাত্তিকোৱ ৱুত্তো’’তি? কিস্মিং পন ৱুচ্চমানে অযমনুযোগো ন সিযা, অপিচ অৱযৱানং অনেকভেদতাদস্সনত্থা তিকন্তৰদেসনা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি কুসলত্তিকেন সব্বধম্মানং তিধা ৱিভাগং দস্সেত্ৱা পুন তদৱযৱানং কুসলাদীনম্পি অনেকভেদভিন্নতং দস্সেন্তেন তেসং ৱেদনাসম্পযোগৱিভাগৱিভাৱনত্থং ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তি ৱুত্তং. কুসলা হি ধম্মা সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা. অকুসলা ধম্মা সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, তথা অব্যাকতা সম্পযোগাৰহাতি. এৱং কুসলাদিধম্মানং পচ্চেকং ৱেদনাভেদেন ৱিভাগদস্সনত্থং কুসলত্তিকানন্তৰং ৱেদনাত্তিকং ৱত্ৱা ইদানি সুখসম্পযুত্তাদীনং পচ্চেকং ৱিপাকাদিভেদভিন্নতং দস্সেতুং ৱেদনাত্তিকানন্তৰং ৱিপাকত্তিকো ৱুত্তো. সুখসম্পযুত্তা হি ধম্মা সিযা ৱিপাকা, সিযা ৱিপাকধম্মধম্মা, সিযা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা. তথা অদুক্খমসুখসম্পযুত্তা, দুক্খসম্পযুত্তা পন সিযা ৱিপাকা, সিযা ৱিপাকধম্মধম্মাতি ইমিনা নযেন অৱসেসত্তিকানং দুকানঞ্চ তস্স তস্স অনন্তৰৱচনে পযোজনং ৱিভাৱেতব্বং.

৩. ৱিপাকনিৰুত্তিঞ্চ লভন্তীতি তেসু ৱিপাকসদ্দস্স নিৰুড়্হতং দস্সেতি. সুক্ককণ্হাদীতি আদি-সদ্দেন অকণ্হঅসুক্কফস্সাদিভাৱো পৰিগ্গহিতো. সতি পন পাক-সদ্দস্স ফলপৰিযাযভাৱে ৰূপং ৱিয ন নিহীনো পক্কং ৱিয ৱিসিট্ঠো পাকোতি ৱিপাকোতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সব্যাপাৰতাতি সউস্সাহতা. সন্তানে সব্যাপাৰতাতি এতেন চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতেন কিৰিযাভাৱেন ৱিপাকধম্মানং সন্তানৱিসেসমাহ ‘‘যতো যস্মিং চিত্তুপ্পাদে কুসলাকুসলা চেতনা, তংসন্তানে এৱ তস্সা ৱিপাকুপ্পত্তী’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্যাপাৰতা’’তি এতেন আৱজ্জনদ্ৱযং ৱিপাকঞ্চ নিৱত্তেতি, ‘‘অনুপচ্ছিন্নাৱিজ্জাতণ্হামানে’’তি ইমিনা অৱসিট্ঠং কিৰিযং নিৱত্তেতি. উভযেনপি অনুসযসহাযসউস্সাহতালক্খণা ৱিপাকধম্মধম্মাতি দস্সেতি. লোকুত্তৰকুসলানম্পি হি অনুসযা উপনিস্সযা হোন্তি, যতো ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং…পে… তস্মিং সমযে অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৩৪২) অৰিযমগ্গচেতনায অৱিজ্জাউপনিস্সযতা পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে পকাসিতা. নিৰুস্সাহসন্তভাৱলক্খণা ৱিপাকা, উভযৱিপৰীতলক্খণা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মাতি.

অভিঞ্ঞাদিকুসলানন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) ইমিনা তিকেন সঙ্গহিতং গতিউপধিকালপযোগাভাৱেন অৱিপাকং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং উপপজ্জৱেদনীযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অপৰাপৰিযৱেদনীযং পন সংসাৰপ্পৱত্তিযং অহোসিকম্মাদিভাৱং ন ভজতি. ভাৱনায পহাতব্বাদীতি আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বং সঙ্গণ্হাতি. উভযম্পি ‘‘ৱিপাকানুপ্পাদনে’’তি ৱচনতো গতিউপধিকালপযোগাভাৱেন অনুপ্পন্নৱিপাকমেৱ অধিপ্পেতং ভাৱনায পহাতব্বস্সপি পৱত্তিৱিপাকস্স অনুজাননতো. যেসং পন ভাৱনায পহাতব্বা অৱিপাকা, তেসং মতেন আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বস্স অহোসিকম্মন্তি এৱংপকাৰস্সেৱ পৰিগ্গহোতি ৱেদিতব্বং.

৪. ‘‘কথমাদিন্না’’তি অযম্পি পঞ্হো লব্ভতি. ‘‘ফলভাৱেনা’’তি হি আদানপ্পকাৰৱচনং. কেসঞ্চি গোত্ৰভুপচ্চৱেক্খণাদীনং উপেতকিৰিযভূতানং তংকত্তুভূতানঞ্চ অত্থানং উপেতব্বসম্বন্ধভাৱতো তদভিধাযিনোপি সদ্দা সম্বন্ধা এৱাতি ‘‘উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা’’তি ৱুত্তং. উপেতন্তি হি উপেতব্বত্থে ৱুচ্চমানে অৱস্সং উপেতকিৰিযা উপেতা চ ঞাযতীতি. ‘‘ৰূপধাতুযা খো পন, গহপতি, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা, চেতসো অধিট্ঠানা অভিনিৱেসা অনুসযা’’তিআদীসু ‘‘উপযো’’তি তণ্হাদিট্ঠিযো অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘উপয…পে… দিট্ঠীহী’’তি. যথাসম্ভৱন্তি ‘‘আৰম্মণকৰণৱসেনা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তঅত্থেসু যো যো সম্ভৱতি যোজেতুং, সো সোতি অত্থো. ন ৱচনানুপুব্বেনাতি ‘‘কিং পন তং উপেত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তৱচনানুপুব্বেন ন যোজেতব্বো. সব্বপচ্চযুপ্পন্নানন্তি সব্বতেভূমকপচ্চযুপ্পন্নানং. নাপজ্জতি সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসো অনুপযুজ্জতীতি তং পন ৱিসেসং ৱুত্তপ্পকাৰং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘বোধনেয্যা’’তিআদি ৱুত্তং.

উপেতং দীপেতীতি যথা ‘‘পাচৰিযো’’তি এত্থ পগতো আচৰিযো পাচৰিযোতি প-সদ্দো পগতং দীপেতি, এৱং উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি এৱ, ন চেত্থ গতাদিঅত্থানং একন্তেন পচ্চত্তৱচনযোগো ইচ্ছিতোতি. অতিসদ্দো ৱিযাতি চ ইদং সসাধনকিৰিযাদীপনসামঞ্ঞেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চযভাৱেনাতি এতেন পুৰিমনিব্বত্তিং ৱিসেসেতি. তেন সহজাতস্সপি উপাদানস্স সঙ্গহো কতো হোতি. সহজাতোপি হি ধম্মো পচ্চযভূতো পুৰিমনিপ্ফন্নো ৱিয ৱোহৰীযতি যথা ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তি, ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৫৩) চ. ধাতুকথাযং পকাসিতন্তি ‘‘উপপত্তিভৱো পঞ্চহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. কতিহি অসঙ্গহিতো. ন কেহিচি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা অসঙ্গহিতো’’তি (ধাতু. ৬৭) এৱমাদিং সন্ধাযাহ. তস্মা এৱাতি উপাদিন্নসদ্দানপেক্খত্তা এৱ. অৱিসেসেত্ৱাতি উপাদিন্নানুপাদিন্নৱিসেসং অকত্ৱা. উপাদানানং আৰম্মণভাৱানতিৱত্তনতো উপাদানেহি উপাদাতব্বাতি ৱা উপাদানিযা, উপাদাতুং ৱা অৰহন্তীতি উপাদানিযা, উপাদানে নিযুত্তাতি ৱা উপাদানিযা ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বোতি.

৫. ৱিবাধনং পীড়নং কিলমনং উপতাপো পৰিড়াহো অপ্পস্সদ্ধিভাৱো. ৱিদূসিতা মলীনা চ যতো কেচি অকিলেসসভাৱাপি অনিট্ঠফলা গাৰয্হা চ জাতা.

৬. ‘‘সীলমত্তকং, পৰং ৱিয মত্তাযা’’তিআদীসু মত্তা-সদ্দস্স পমাণৱাচকতা দট্ঠব্বা. মৰিযাদৱাচকো ৱা মত্তা-সদ্দো. ৱিচাৰো হেত্থ ঝানঙ্গেসু হেট্ঠিমমৰিযাদো, ন পঠমজ্ঝানউপচাৰজ্ঝানেসু ৱিয ৱিতক্কো. সা পন ৱিচাৰমৰিযাদতা ৱিতক্কাভাৱেন এতেসং জাতাতি অৱিতক্কগ্গহণং কতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – অৱিতক্কা হুত্ৱা ৱিচাৰমৰিযাদঝানঙ্গেসু ৱিচাৰহেট্ঠিমকোটিকাতি. অথ ৱা ঈসদত্থো মত্তা-সদ্দো ‘‘মত্তাসুখপৰিচ্চাগা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৱিয. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ৱিতক্কৰহিতা ভাৱনায অতিসুখুমভূতৱিচাৰত্তা ঈসং ৱিচাৰা চ অৱিতক্কৱিচাৰমত্তাতি. ন হি ইতো পৰং ৱিচাৰো অত্থীতি. যদি ৱিতক্কৱিসেসৰহিতা ৱিচাৰমত্তা, এৱং সন্তে অৱিতক্কৱচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘ৱিচাৰমত্তৱচনেনা’’তিআদি. যদি ৱিচাৰমত্ততো অঞ্ঞেসম্পি অৱিতক্কানং অত্থিভাৱজোতনত্থং অৱিতক্কৱচনং, অৱিতক্কা চ ৱিচাৰমত্তা অৱিচাৰাতি নিৱত্তেতব্বা গহেতব্বা চ, এৱং সতি ৱিচাৰমত্তা ৱিসেসনং, অৱিতক্কা ৱিসেসিতব্বাতি ৱিচাৰমত্তাৱিতক্কাতি ৱত্তব্বন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো’’তিআদি. যথাকামন্তি ৱত্তুইচ্ছানুৰূপং. যেন যেন হি পকাৰেন ধম্মেসু নিৱত্তেতব্বগহেতব্বভাৱা লব্ভন্তি, তেন তেন পকাৰেন ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো সম্ভৱতীতি. পদানং অনুক্কমো পদানুক্কমো.

অৱিতক্কা সৱিতক্কা চ সৱিচাৰা অৱিচাৰা চাতি অৱিতক্কাসৱিচাৰা সৱিতক্কা অৱিচাৰাতি যোজেতব্বং. উভযেকদেসদস্সনম্পি উভযদস্সনন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘যদি সৱিতক্কসৱিচাৰা’’তিআদি ৱুত্তং. ইতৰম্পি পকাসেতুন্তি ইদং যথা সৱিতক্কসৱিচাৰেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৱিতক্কো অৱিতক্কসৱিচাৰতায ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো’’তি ৱুত্তো, এৱং যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদেসু ৱিচাৰো ‘‘সৱিতক্কঅৱিচাৰো’’তি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. ৱিতক্কাভাৱেন এতে ৱিচাৰমত্তাতি অযম্পি অত্থো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থংযেৱ মত্তা-সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তো. ৱিচাৰমত্তাতি হি ৱিচাৰমত্তৱন্তোতি ৱিঞ্ঞাযমানত্তা তদঞ্ঞৱিসেসৱিৰহসামঞ্ঞতো নিৱত্তেত্ৱা ৱিতক্কৱিসেসৱিৰহসঙ্খাতে অৱিতক্ক-সদ্দো সন্নিধাপিতো ৱিসেসেতি দুতিযজ্ঝানধম্মেতি. যথাহ ‘‘ন ৱিচাৰতো’’তিআদি.

৭. ৱেদযমানাতি অনুভৱমানা. সুখাকাৰেতি ইট্ঠাকাৰে, ইট্ঠানুভৱনাকাৰে ৱা. উদাসিনাতি নতিঅপনতিৰহিতা. সুখদুক্খানং অৱিৰুদ্ধা তেসং ব্যৱধাযিকাভাৱতো. সুখদুক্খানি ৱিয হি সুখদুক্খানং অনন্তৰং পৱত্তনতো ব্যৱধাযিকাভূতা ন তেহি ৱিৰুজ্ঝতি, ন পন সুখদুক্খানি অনন্তৰাপৱত্তিতো. ‘‘উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা’’তি অযং পনত্থো ইধ উপেক্খা-সদ্দস্স সব্বুপেক্খাপৰিযাদানতো ন ৱুত্তো. ন হি লোভসম্পযুত্তাদিউপেক্খা উপপত্তিতো ইক্খতীতি. তস্মাতি যস্মা পীতিসহগতাযেৱ ন সুখসহগতা, সুখসহগতাপি ন পীতিসহগতা এৱাতি পীতিসহগতা সুখসহগতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্না, তস্মা. সতিপি সুখসহগতানং যেভুয্যেন পীতিসহগতভাৱে যেন সুখেন সমন্নাগতা সুখসহগতা এৱ হোন্তি, ন পীতিসহগতা, তং সুখং নিপ্পীতিকসুখন্তি অযং ৱিসেসো ইমিনা তিকেন দস্সিতোতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘পীতিসহগতাতি ৱত্ৱা’’তিআদিমাহ.

সিদ্ধোতি সাৱসেসং নিৰৱসেসঞ্চ সুখপীতিযো সঙ্গহেত্ৱা পৱত্তেহি পঠমদুতিযপদেহি যো পীতিসহগতো ধম্মৱিসেসো, তং সুখং, যো চ সুখসহগতো ধম্মৱিসেসো, সা পীতীতি সতিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠভাৱে পদন্তৰসঙ্গহিতভাৱদীপনতোসিদ্ধো ঞাতো ৱিদিতোতি অত্থো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানসুখং অতিপণীতসুখন্তি ওড়াৰিকঙ্গতো নীহৰিত্ৱা তস্স পণীতভাৱং দস্সেতুং অযং তিকো ৱুত্তো’’তি কেচি ৱদন্তি, তদেতং সব্বেসং সুখৱেদনাসম্পযুত্তধম্মানং ইধ ‘‘সুখসহগতা’’তি ৱুত্তত্তা ৱিচাৰেতব্বং. তথা হি ‘‘সুখভূমিযং কামাৱচৰে’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৩) ‘‘কামাৱচৰকুসলতো চত্তাৰো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৫৯৮) চ নিদ্দেসো পৱত্তোতি.

৮. নিব্বানাৰম্মণতং সন্ধাযাহ, ন নিব্বানপটিৱিজ্ঝনং, ইতৰথা গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱাপত্তি অচোদনীযা সিযাতি অধিপ্পাযো. ননু চ দিস্ৱা কত্তব্বকিচ্চকৰণেন সোতাপত্তিমগ্গোৱ দস্সনন্তি উক্কংসগতিৱিজাননেন নিব্বানস্স পটিৱিজ্ঝনমেৱ দস্সনন্তি গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱাপত্তি ন চোদেতব্বাৱাতি? ন, দস্সনসামঞ্ঞস্সেৱ সুয্যমানত্তা দস্সনকত্তব্বকিচ্চকৰণানঞ্চ ভেদেন ৱুত্তত্তা. তত্থ যদিপি ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৮২) ৱিয অভিন্নকালস্সপি ভিন্নকালস্স ৱিয ভেদোপচাৰদস্সনতো ভেদৱচনং যুত্তং, দস্সনৱিসেসে পন অধিপ্পেতে দস্সনসামঞ্ঞৱচনং ন কত্তব্বন্তি দস্সনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৱা চোদনা কতাতি ‘‘নিব্বানাৰম্মণতং সন্ধাযাহা’’তি ৱুত্তং. দুতিযততিযমগ্গানম্পি ধম্মচক্খুপৰিযাযসব্ভাৱতো ‘‘ভাৱনাভাৱং অপ্পত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ভাৱনা ৱড্ঢনা. সা চ বহুলং উপ্পত্তিযা হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেনা’’তি. তথা হি সতীতি ‘‘উভযপটিক্খেপৱসেনা’’তি পদস্স দস্সনভাৱনাপটিক্খেপৱসেনাতি অত্থে সতি. ননু লোকিযসমথৱিপস্সনাপি যথাবলং কামচ্ছন্দাদীনং পহাযকা, তত্ৰ কথমিদং ৱুত্তং, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞেহী’’তিআদি.

৯. অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসূতি অপ্পহাতব্বহেতুকমত্তেসু. সব্বো কুসলাব্যাকতধম্মো যথাধিপ্পেতত্থো. সমাসো ন উপপজ্জতি অসমত্থভাৱতো. যেসন্তি যে ততিযৰাসিভাৱেন ৱুত্তা ধম্মা, অত্থো তেসং. উভিন্নন্তি ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বতায দ্ৱে পহাতব্বহেতুসদ্দাতি কত্ৱা ৱুত্তং. এতন্তি ‘‘নেৱদস্সনেন নভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থী’’তি এতং ৱচনং. তেহি দস্সনভাৱনাপদেহি যুত্তেন পহাতব্বহেতুকপদেন. এৱঞ্চ কত্ৱাতি এৱং দস্সনভাৱনাপদেহি পহাতব্বহেতুকপদস্স ৱিসুং ৱিসুং যোজনতো. এৱঞ্হি পুৰিমপদদ্ৱয…পে… দস্সনমেতং হোতীতি. এৱন্তি দস্সনভাৱনাহি নপহাতব্বো হেতু এতেসন্তি এৱং অত্থে সতি. ‘‘হেতু…পে… সিযা’’তি এতস্স ‘‘পুৰিমস্মিঞ্হি অত্থে’’তিআদিনা অহেতুকানং অগ্গহিতভাৱদস্সনৱসেন অত্থং ৱত্ৱা ইদানি ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা দুতিযস্সেৱ অত্থস্স যুত্তভাৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘গহেতব্বত্থস্সেৱা’’তিআদিমাহ. সো হি ‘‘এৱমত্থো গহেতব্বো’’তি ৱুত্তত্তা গহেতব্বত্থো.

১০. অঞ্ঞথাতি আৰম্মণকৰণমত্তে অধিপ্পেতে. কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘আৰম্মণং কত্ৱাতি এতেন চতুকিচ্চসাধকং আৰম্মণকৰণং ৱুচ্চতী’’তি? সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো অৰিযমগ্গধম্মানংযেৱ চ অপচযগামিভাৱতো. ‘‘চত্তাৰো মগ্গা অপৰিযাপন্না অপচযগামিনো’’তি (ধ. স. ১০২১) হি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘অৰিযমগ্গানং এতং অধিৱচন’’ন্তি. এতেনেৱ ৱা ৱিসেসুপলক্খণহেতুভূতেন ৱচনেন যথাৱুত্তো আৰম্মণকৰণৱিসেসো ৱিঞ্ঞাযতি. উক্কংসগতিৱিজাননেন ৱা অযমত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চৱেক্খণাদীনন্তি ৱোদানাদযো সঙ্গণ্হাতি. হেতুভাৱেনাতি সম্পাপকহেতুভাৱেন. ঞাপকো কাৰকো সম্পাপকোতি তিৱিধো হি হেতু, তথা ঞাপেতব্বাদিভাৱেন ফলং. যথা নিৰযাদিমনুস্সভাৱাদিগামিপটিপদাভাৱতো অকুসললোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘আচযগামিনো ধম্মা’’তি ৱুত্তা, ন মিচ্ছাদিট্ঠিআদিলোকিযসম্মাদিট্ঠিআদিধম্মা এৱ, এৱং নিব্বানগামিপটিপদাভাৱতো লোকুত্তৰকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘অপচযগামিনো’’তি দট্ঠব্বা, ন অৰিযমগ্গধম্মা এৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পুৰিমপচ্ছিমান’’ন্তিআদি. তত্থ অৰিযমগ্গস্সেৱ নিব্বানগামিপটিপদাভাৱো পৰিব্যত্তোতি তস্সেৱ অপচযগামিভাৱো যুত্তো, তদনুৱত্তকত্তা পন সেসধম্মে সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং. অপচযে দুক্খপৰিজাননাদিনা সাতিসযং গমনং যেসন্তে অপচযগামিনোতি ‘‘মগ্গা এৱ অপচযগামিনো’’তি ৱুত্তং. পুৰিমপচ্ছিমানন্তি চ ইমস্মিং তিকে পঠমপদদুতিযপদসঙ্গহিতানং অত্থানন্তি অত্থো. ‘‘জযং ৱেৰং পসৱতি (ধ. প. ২০১), চৰং ৱা যদি ৱা তিট্ঠ’’ন্তিআদীসু (ইতিৱু. ৮৬, ১১০; সু. নি. ১৯৫) ৱিয সানুনাসিকো আচয-সদ্দোতি ‘‘অনুনাসিকলোপো কতো’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ ‘‘আচিন’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘আচয’’ন্তি ব্যত্তযৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আচযা হুত্ৱা গচ্ছন্তীতি এতেন অপচিনন্তীতি অপচযা, অপচযা হুত্ৱা গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি অযমত্থো নযতো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.

১১. লোকিযেসু অসেক্খভাৱানাপত্তি দট্ঠব্বাতি কস্মা এৱং ৱুত্তং, ননু –

‘‘সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি, অধিসীলম্পি সিক্খতি অধিচিত্তম্পি সিক্খতি অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৱুচ্চতি (অ. নি. ৩.৮৬). যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপটিপদায পৰিপূৰকাৰী সীলসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি ‘অজ্জ ৱা স্ৱে ৱা অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’তি, সোপি সিক্খতীতি সেক্খো’’তি –

ৱচনতো যথাৱুত্তকল্যাণপুথুজ্জনস্সপি সীলাদিধম্মা সেক্খাতি ৱুচ্চন্তীতি? ন, পৰিযাযভাৱতো. নিপ্পৰিযাযেন হি সেক্খাসেক্খভাৱো যথাসম্ভৱং মগ্গফলধম্মেসু এৱাতি লোকিযেসু সেক্খভাৱাসঙ্কাভাৱতো অসেক্খভাৱানাপত্তি ৱুত্তা. তেনেৱাহ ‘‘সীলসমাধী’’তিআদি. অৰহত্তফলধম্মাপি সিক্খাফলভাৱেন পৱত্তনতো হেট্ঠিমফলধম্মা ৱিয সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি সেক্খা সিযুং, হেট্ঠিমফলধম্মাপি ৱা সিক্খাফলভাৱেন পৱত্তনতো অৰহত্তফলধম্মা ৱিয অসেক্খাতি চোদনং মনসিকত্ৱা ‘‘পৰিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা’’তি ৱুত্তং, তথা ‘‘হেট্ঠিমফলেসু পনা’’তিআদি. ‘‘তং এৱ সালিং ভুঞ্জামি, সা এৱ তিত্তিৰী, তানি এৱ ওসধানী’’তিআদীসু তংসদিসেসু তব্বোহাৰো দট্ঠব্বো. এতেন চ সেক্খসদিসা অসেক্খা যথা ‘‘অমনুস্সো’’তি ৱুত্তং হোতীতি অঞ্ঞে. অঞ্ঞত্থ ‘‘অৰিট্ঠ’’ন্তিআদীসু ৱুদ্ধিঅত্থেপি অ-কাৰো দিস্সতীতি ৱুদ্ধিপ্পত্তা সেক্খা অসেক্খাতি অযম্পি অত্থো ৱুত্তো.

১২. কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতাযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ৱিতক্কাদিৱিক্খম্ভনসমত্থতাপি হেত্থ লব্ভতীতি. অকুসলৱিদ্ধংসনৰসত্তা ৱা কুসলানং তত্থ সাতিসযকিচ্চযুত্ততং পৰিত্তধম্মেহি মহগ্গতানং পকাসেতুং ‘‘কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতাযা’’তি ৱুত্তং. ৱিপাককিৰিযেসু দীঘসন্তানতাৱ, ন কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতা ৱিপুলফলতা চাতি অত্থো. ‘‘ৱিপুলং ফলং ৱিপুলফল’’ন্তি এৱং পন অত্থে গয্হমানে ৱিপাকেসুপি ৱিপুলফলতা লব্ভতেৱ. সোপি একসেসনযেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. মহন্তেহি গতা পটিপন্নাতি অযং পনত্থো তিণ্ণম্পি সাধাৰণোতি. গুণতো অযং এত্তকোতি সত্তানং পমাণং কৰোন্তা ৱিয পৱত্তন্তীতি ওড়াৰিকা কিলেসা ‘‘পমাণকৰা’’তি ৱুত্তা. তেহি পৰিতো খণ্ডিতা পৰিচ্ছিন্নাতি পৰিত্তা. সতিপি কেহিচি পৰিচ্ছিন্নত্তে মহাপমাণভাৱেন গতা পৱত্তাতি মহগ্গতা. পৰিচ্ছেদকৰানং কিলেসানং সুখুমানম্পি অগোচৰভাৱতো তেহি ন কথঞ্চিপি পৰিচ্ছিন্না ৱীতিক্কন্তাতি অপৰিচ্ছিন্না অপ্পমাণা, যতো তে ‘‘অপৰিযাপন্না’’তিপি ৱুচ্চন্তি.

১৪. তিত্তিং ন জনেন্তি সন্ততৰতায অসেচনকভাৱতো. এত্থ চ ‘‘পমাণকৰেহী’’তিআদিকো অত্থৱিকপ্পো ‘‘অতপ্পকত্থেনা’’তিআদিকায হীনত্তিকপদৱণ্ণনায পৰতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানে এৱ পন আনেত্ৱা ৱত্তব্বো.

১৫. লোকিযসাধুজনেহিপি অতিজিগুচ্ছনীযেসু আনন্তৰিযকম্মনত্থিকৱাদাদীসু পৱত্তি ৱিনা ৱিপল্লাসবলৱভাৱেন ন হোতীতি ‘‘ৱিপৰিযাসদড়্হতাযা’’তি ৱুত্তং. এতেনাতি ‘‘ৱিপাকদানে সতী’’তিআদিনা সতিপি কালনিযমে ৱিপাকুপ্পাদনে সাসঙ্কৱচনেন. তস্মাতি যস্মা যথাৱুত্তনযেন নিযততায অতিপ্পসঙ্গো দুন্নিৱাৰো, তস্মা. বলৱতা…পে… পৱত্তীতি এতেন অসমানজাতিকেন অনিৱত্তনীযৱিপাকতং, সমানজাতিকেন চ ৱিপাকানুপ্পাদনেপি অনন্তৰং ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতায অৱিহন্তব্বতং অনন্তৰিকানং দস্সেতি. যতো তেসং ৱিপাকধম্মতা ৱিয সভাৱসিদ্ধা নিযতানন্তৰিযতা. অঞ্ঞস্স…পে… দানতোতি ইমিনাপি অসমানজাতিকাদীহি অনিৱত্তনীযফলতং এৱ ৱিভাৱেতি.

চোদকো অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননূ’’তিআদিনা অতিপ্পসঙ্গমেৱ চোদেতি. ইতৰো ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. একন্তেতি অৱস্সম্ভাৱিনি. সন্নিযতত্তাতি সম্পাদনে জননে নিযতভাৱতো. উপৰতা অৱিপচ্চনসভাৱাসঙ্কা যেসু তানি উপৰতাৱিপচ্চ…পে… সঙ্কানি, তব্ভাৱো উপ…পে… সঙ্কত্তং, তস্মা. ‘‘ন সমত্থতাৱিঘাতত্তাতি বলৱতাপি আনন্তৰিযেন অনুপহন্তব্বতং আহ. উপত্থম্ভকানি অনুবলপ্পদাযকানি হোন্তি উপ্পত্তিযা সন্তানস্স ৱিসেসিতত্তা. তেন নেসং ৱিপাকানুপ্পাদনেপি অমোঘৱুত্তিতং আহ.

১৬. মগ্গকিচ্চং পৰিঞ্ঞাদি. অট্ঠঙ্গিকমগ্গসম্মাদিট্ঠিমগ্গসম্পযুত্তালোভাদোসসঙ্খাতেহি মগ্গহেতূহি মগ্গসম্পযুত্তখন্ধসেসমগ্গঙ্গসম্মাদিট্ঠীনং সহেতুকভাৱদস্সনতো তিণ্ণং নযানং অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৱসেনাতি ৱুত্তং. হেতুবহুতাৱসেনাতি বহুহেতুকস্স পঠমনযস্স অনন্তৰং বহুহেতুকতাসামঞ্ঞেন নিক্খেপকণ্ডপাড়িযং ততিযং ৱুত্তনযো ইধ অট্ঠকথাযং দুতিযং ৱুত্তো. যথাসকং পচ্চযেহি পৱত্তমানেসু নিৰীহকেসু ধম্মেসু কেসঞ্চি অনুৱত্তনীযভাৱো ন কেৱলং ধম্মসভাৱতোযেৱ, অথ খো পুৰিমধম্মানং পৱত্তিৱিসেসেনপি হোতীতি আহ ‘‘পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেনা’’তি. পৱত্তিৱিসেসো হি পুৰিমপুৰিমানং চিত্তচেতসিকানং উত্তৰুত্তৰেসু ৱিসেসাধানং ভাৱনাপুব্বাভিসঙ্খাৰোতি. অনুৱত্তযমানোতি গৰুকাৰযমানো. উদাহৰণৱসেনাতি নিদস্সনৱসেন, ন নিৰৱসেসদস্সনৱসেন. যস্মা পনাতিআদিনা যথাৱুত্তং অত্থং পাঠন্তৰেন সাধেতি. তত্থ হি অধিপতিপচ্চযস্স পচ্চনীযে ঠিতত্তা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযমত্থো লব্ভতীতি. সমানসদ্দত্থৱসেনাতি সতিপি অঞ্ঞপদত্থসমানাধিকৰণসমাসত্থভেদে মগ্গাধিপতিসদ্দত্থভেদাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং.

১৭. উপ্পন্ন-সদ্দো উপ্পাদাদিং পটিপজ্জমানো, পত্ৱা ৱিগতো চাতি দুৱিধেসু অত্থেসু উভযেসম্পি ৱাচকো, ন পুৰিমানংযেৱাতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পন্নভাৱো উপ্পাদাদিপ্পত্ততা. তেন অতীতাপি সঙ্গহিতা হোন্তি. তেনেৱাহ ‘‘সব্বো উপ্পন্নভাৱো’’তি. উপ্পন্নধম্মভাৱো ‘‘উপ্পন্না ধম্মা’’তি পদেন গহিতধম্মভাৱো, ৱত্তমানধম্মভাৱোতি অত্থো. যো ৱা উপ্পাদাদিপ্পত্তো অত্তনো চ সভাৱং ধাৰেতি পচ্চযেহি চ ধাৰীযতি, সো উপ্পন্নধম্মোতি পচ্চুপ্পন্নভাৱো উপ্পন্নধম্মভাৱোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপ্পন্নধম্মে ৱত্ৱা ‘‘অনুপ্পন্না’’তি ৱচনং ন যথাধিগতপটিসেধনন্তি কথমিদং পচ্চেতব্বন্তি আহ ‘‘যদি হী’’তিআদি. কেচি পনেত্থ ‘‘উপ্পন্নাতি পদেন অতীতাপি সঙ্গহিতা. যদি ন সঙ্গহিতা, নিব্বানং ৱিয তেপি নৱত্তব্বাতি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং পন তেসং মতিমত্তমেৱ. অযং পন তিকো দ্ৱিন্নং অদ্ধানং ৱসেন পূৰেত্ৱা দস্সিতোতি অট্ঠকথাযং ৱক্খতীতি. এৱং সন্তে কস্মা অতীতা নৱত্তব্বাতি ন ৱুত্তাতি? ধম্মৱসেন অসঙ্গহিতত্তাভাৱতো. ধম্মৱসেন হি অসঙ্গহিতং নিব্বানং তত্থ নৱত্তব্বং জাতং, ন চ নিযোগতো অতীতা নাম ধম্মা কেচি অত্থি, যে ইধ অসঙ্গহিতত্তা নৱত্তব্বা সিযুন্তি. ফলনিব্বত্তিতো কাৰণস্স পুৰেতৰং নিব্বত্তি ইধ পৰিনিট্ঠিতসদ্দেন ৱুচ্চতি, ন তস্স হুত্ৱা ৱিগতভাৱোতি আহ ‘‘অনাগতে ৱা’’তি. যতো মেত্তেয্যস্স ভগৱতো উপ্পজ্জনকফলম্পি ‘‘উপ্পাদী’’তি ৱুচ্চতি.

২০. যস্স ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱাতিআদিনা ‘‘তেনানন্দা’’তিআদিপাড়িযা হেট্ঠাপাড়িং অত্থৱসেন দস্সেতি. অযঞ্হি তত্থ পাড়ি –

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেতি সন্নিসাদেতি একোদিং কৰোতি সমাদহতি. ইধানন্দ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱং খো…পে… সমাদহতি. সো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসি কৰোতি, তস্স অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতি. এৱং সন্তমেতং, আনন্দ, ভিক্খু এৱং সম্পজানাতি অজ্ঝত্তং খো মে সুঞ্ঞতং মনসিকৰোতো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. সো বহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… সো আনেঞ্জং মনসি কৰোতি, তস্স আনেঞ্জং মনসিকৰোতো আনেঞ্জায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. তেনানন্দ, ভিক্খুনা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৮).

তত্থ অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসূতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতায আনেঞ্জে চ. পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তেতি পাদকভূতপঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অপগুণপাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতস্স হি অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকৰোতো তত্থ চিত্তং ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘পৰস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি বহিদ্ধা মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘কালেন অত্তনো সন্তানে, কালেন পৰস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো উভতোভাগৱিমুত্তো হোতুকামো ‘‘অৰূপসমাপত্তিযং নু খো কথ’’ন্তি আনেঞ্জং মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ‘‘ইদানি মে চিত্তং ন পক্খন্দতী’’তি ৱিস্সট্ঠৱীৰিযেন ন ভৱিতব্বং, পাদকজ্ঝানমেৱ পন সাধুকং পুনপ্পুনং মনসি কাতব্বং, এৱমস্স ৰুক্খং ছিন্দতো ফৰসুম্হি অৱহন্তে পুনপ্পুনং নিসিতনিসিতং কাৰেত্ৱা ছিন্দন্তস্স ছিজ্জে ফৰসু ৱিয কম্মট্ঠানে মনসিকাৰো ৱহতীতি দস্সেতুং ‘‘তস্মিংযেৱা’’তিআদি ৱুত্তন্তি.

অত্থতো চ অসমানত্তাতি ইদং কস্মা ৱুত্তং. ননু যেসু অত্থেসু অজ্ঝত্ত-সদ্দো ৱত্ততি, তে সব্বে দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতত্থনিদ্ধাৰণত্থং অত্থুদ্ধাৰৱসেনেতং ৱুত্তং. চক্খাদীসু চ অজ্ঝত্তিক-সদ্দো অজ্ঝত্তানং অব্ভন্তৰতাৱিসেসমুপাদায পৱত্ততি, যতো তে অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তাতি ৱুচ্চন্তি. অপিচ ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানী’’তি ইদং অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চক্খাদীনং অজ্ঝত্তভাৱৱিভাৱনসব্ভাৱতো ইধ উদাহৰণৱসেন ৱুত্তং. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং অজ্ঝত্তিকদুকে ‘‘অজ্ঝত্তাৱ অজ্ঝত্তিকা’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্চ সতি ন এত্থ সদ্দতো অসমানতাপি সিযা, তস্মাযেৱ যথাৱুত্তচোদনং ৱিসোধেন্তো ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদিমাহ. তেনাতি তস্মা. তংৱাচকস্সাতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৱাচকস্স সক্কা ৱত্তুং তদত্থস্স অজ্ঝত্তভাৱসব্ভাৱতো.

‘‘ন খো, আনন্দ, ভিক্খু সোভতি সঙ্গণিকাৰামো সঙ্গণিকাৰতো সঙ্গণিকাৰামতং অনুযুত্তো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৮৬) পব্বজিতাসাৰুপ্পস্স নেক্খম্মসুখাদিনিকামলাভিতায অভাৱস্স চ দস্সনেন সঙ্গণিকাৰামতায, ‘‘নাহং, আনন্দ, একং ৰূপম্পি সমনুপস্সামি, যত্থ ৰত্তস্স যথাভিৰতস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপৰি…পে… উপাযাসা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৬) এৱং ৰূপাদিৰতিযা চ আদীনৱং ৱত্ৱা সচে কোচি দুপ্পঞ্ঞজাতিকো পব্বজিতো ৱদেয্য ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো খেত্তে পৱিট্ঠা গাৱিযো ৱিয অম্হেযেৱ গণতো নীহৰতি, একীভাৱে নিযোজেতি, সযং পন ৰাজৰাজমহামত্তাদীহি পৰিৱুতো ৱিহৰতী’’তি, তস্স ৱচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং চক্কৱাড়পৰিযন্তায পৰিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি তথাগতো এককোৱাতি দস্সনত্থং ‘‘অযং খো পনা’’তি দেসনা আৰদ্ধাতি আহ ‘‘তপ্পটিপক্খৱিহাৰদস্সনত্থ’’ন্তি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপাদীনং সঙ্খতনিমিত্তানং. অজ্ঝত্তন্তি ৱিসযজ্ঝত্তং. সুঞ্ঞতন্তি অনত্তানুপস্সনানুভাৱনিব্বত্তফলসমাপত্তিং. তেনেৱাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ দুতিযে ৱিকপ্পে ঠান-সদ্দো কাৰণপৰিযাযো দট্ঠব্বো. সচ্চকসুত্তেনাতি মহাসচ্চকসুত্তেন. তত্থ হি –

‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৱেস্সন, অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেতা, অপিস্সু মং একমেকো এৱং মঞ্ঞতি ‘মমেৱাৰব্ভ সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি. ন খো পনেতং, অগ্গিৱেস্সন, এৱং দট্ঠব্বং. যাৱদেৱ ৱিঞ্ঞাপনত্থায তথাগতো পৰেসং ধম্মং দেসেতীতি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তস্সাযেৱ কথায পৰিযোসানে তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি, একোদিং কৰোমি, সমাদহামি ‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) –