৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযং

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

২২৫. ‘‘ৱুত্তত্তা’’তি ইদং নিস্সক্কং কিং লক্খণং? হেতুলক্খণং. যদি এৱং তংহেতুকো ৱিভজ্জৱাদিভাৱো আপজ্জতি. ন হি মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰেন ৱুত্তত্তা বুদ্ধসাৱকা ৱিভজ্জৱাদিনো অহেসুন্তি? নযিদমেৱং. তিৱিধো হি হেতু ঞাপকো, কাৰকো, সম্পাপকোতি. তেসু ঞাপকহেতু ইধাধিপ্পেতো, তস্মা তেন মহাথেৰেন ‘‘কিং ৱাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পুট্ঠেন ‘‘ৱিভজ্জৱাদী, মহাৰাজা’’তি তদা ৱুত্তৱচনেন ঞাযতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকা ৱিভজ্জৱাদিনো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি কিং…পে… ৱুত্তত্তা…পে… ৱিভজ্জৱাদিনো’’তি. ‘‘অহঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, ৱিনযায ধম্মং দেসেমি ৰাগস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘নো চ খো যং ত্ৱং সন্ধায ৱদেসী’’তিআদিনা (পাৰা. ৫-৯) ৱেৰঞ্জব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতা ৱেনযিকাদিভাৱো ৱিভজ্জ ৱুত্তোতি তং অনুৱদন্তা সাৱকাপি তথা ৱদন্তীতি আহ ‘‘তে হি ৱেনযিকাদিভাৱং ৱিভজ্জ ৱদন্তী’’তি. চীৱৰাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সোমনস্সাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তানিপি হি সেৱিতব্বাসেৱিতব্বভাৱেন ৱিভজ্জ ৱুত্তানি. ৱিভজ্জৱাদিপৰিসা ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলন্তি এতস্মিং অত্থে যথা তং ওতিণ্ণো নাম হোতি, তংদস্সনত্থং ‘‘আচৰিযে অনব্ভাচিক্খন্তেনা’’তিআদি ৱুত্তং. সকসমযাৱোক্কমাদি হি পৰমত্থতো তদোতাৰো. ‘‘অসংকিলিট্ঠাপি অৱিজ্জা অত্থি অমগ্গৱজ্ঝা, যায নিৱুতা খীণাসৱাপি নামগোত্তাদীসু একচ্চং ন জানন্তি, সা কুসলচিত্তুপ্পাদেসুপি পৱত্ততী’’তি নিকাযন্তৰিযা. তং সন্ধাযাহ ‘‘অৱিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰানং হেতুপচ্চযো হোতীতিআদিং ৱদন্তো’’তি. উপলক্খণঞ্হেতং সহজাতকোটিযা. আদি-সদ্দেন অকুসলচিত্তেনপি ঞাণং উপ্পজ্জতি, যা সংকিলিট্ঠা পঞ্ঞাতি, অচেতসিকং সীলং, অৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতং ৰূপভাৱং দুস্সিল্যন্তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. পৰসমযাযূহনং পৰসমযে ব্যাপাৰাপত্তিযা. যো তত্থ সকসমযেন ৱিৰুদ্ধো অত্থো, তস্স ৱা দীপনেন সিযা, পৰসমযে ৱাদাৰোপনেন ৱা. তেসু পুৰিমং ‘‘আচৰিযে অনব্ভাচিক্খন্তেনা’’তি ইমিনা অপনীতন্তি ইতৰং দস্সেতি ‘‘পৰসমযং…পে… অনাযূহন্তেনা’’তি. অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি উপচযত্থং সন্ধায ৱদন্তি. আযূহন-সদ্দো পন উপচযত্থো ন হোতীতি কেচিৱাদো ন সাৰতো গহেতব্বো.

তব্বিপৰিযাযেনাতি যথাৱিনযং অৱট্ঠানেন. সাৱজ্জস্স অনৱজ্জতাদীপনাদিনা কম্মন্তৰং ভিন্দন্তো ৱিনাসেন্তো, আলোড়েন্তো ৱা ধম্মতং ধম্মসভাৱং ৱিলোমেতি ৱিপৰীততো দহতি. মহাপদেসেতি মহাঅপদেসে, বুদ্ধাদযো মহন্তে মহন্তে অপদিসিত্ৱা ৱুত্তানি মহাকাৰণানি. মহাপদেসেতি ৱা মহাওকাসে, মহন্তানি ধম্মস্স পতিট্ঠানট্ঠানানীতি ৱুত্তং হোতি. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – অপদিসীযতীতি অপদেসো, বুদ্ধো অপদেসো এতস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. এস নযো সেসেসুপি. অত্থতো চাযং মহাপদেসো ‘‘সম্মুখা মেতং ভগৱতো সুত’’ন্তিআদিনা কেনচি আভতস্স ‘‘ধম্মো’’তি ৱা ‘‘অধম্মো’’তি ৱা ৱিনিচ্ছযনে কাৰণং. কিং পন তন্তি? তস্স যথাভতস্স সুত্তোতৰণাদি এৱ. যদি এৱং কথং চত্তাৰোতি? ধম্মস্স দ্ৱে সম্পদাযো ভগৱা, সাৱকা চ. তেসু সাৱকা সঙ্ঘগণপুগ্গলৱসেন তিৱিধা. এৱং ‘‘অমুম্হা মযা অযং ধম্মো পটিগ্গহিতো’’তি অপদিসিতব্বানং ভেদেন চত্তাৰো. তেনাহ ‘‘সম্মুখা মেতং ভগৱতো সুত’’ন্তিআদি. নেত্তিযম্পি ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধাপদেসো সঙ্ঘাপদেসো সম্বহুলত্থেৰাপদেসো একত্থেৰাপদেসো’’তি.

সুত্তসুত্তানুলোমআচৰিযৱাদঅত্তনোমতিমহাপদেসেতি এত্থ তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হানি তীণি পিটকানি অত্থসূচনাদিঅত্থেন সুত্তং. যথাৱুত্তস্স সুত্তস্স অনুলোমতো যথাৱুত্তা এৱ চত্তাৰো মহাপদেসা সুত্তানুলোমং. পাড়িযা অত্থগাহণেন ধম্মতাযং পতিট্ঠাপনতো অট্ঠকথা আচৰিযৱাদো. নযগ্গাহেন অনুবুদ্ধিযা অত্তনো পটিভানং অত্তনোমতি. এত্থ চ সুত্তআচৰিযৱাদঅত্তনোমতীনম্পি কেনচি আভতস্স ধম্মাধম্মাদিভাৱৱিনিচ্ছযনে কাৰণভাৱসভাৱতো মহাপদেসতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. সন্তিট্ঠতি অপ্পটিবাহন্তো, অৱিলোমেন্তো চ. তব্বিপৰিযাযেন অতিধাৱতি. একস্স পদস্স একেন পকাৰেন অত্থং ৱত্ৱা তস্সেৱ পুন পকাৰন্তৰেন অত্থং ৱদন্তো ৱা অপৰেহি পৰিযাযেহি নিদ্দিসতি নাম যথা ‘‘অৱিজ্জা দুক্খসচ্চস্স যাথাৱসৰসলক্খণং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতী’’তিআদিং ৱত্ৱা পুন ‘‘অযং অৱিজ্জা দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তাপি ‘‘দুক্খসচ্চস্স একদেসো হোতী’’তিআদিৱচনং. অথ ৱা হেতুভাৱেন ৱুত্তস্স অত্থস্স পুন ফলভাৱেন ৱচনং তমেৱত্থং পুনৰাৱত্তেত্ৱা নিদ্দিসনং যথা ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি ৱত্ৱা পুন ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি ৱচনং. অথ ৱা ‘‘সব্বমেতং ভৱচক্কং কম্মঞ্চেৱ ৱিপাকো চ. কিলেসকম্মৱিপাকৱসেন তিৱিধ’’ন্তি চ আদিনা ৱুত্তস্সেৱত্থস্স দুৱিধতিৱিধাদিৱিভাগদস্সনং তমেৱত্থং পুনৰাৱত্তেত্ৱা নিদ্দিসনন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

সত্তৱোহাৰোতি ‘‘সত্তো’’তি সমঞ্ঞা. যে হি ধম্মে সমূহভূতে সন্তানৱসেন ৱত্তমানে উপাদায সত্তপঞ্ঞত্তি, তস্সা ততো অঞ্ঞথানাঞ্ঞথাঅচ্চন্তাভাৱসঙ্খাতে অন্তে অনুপগম্ম যাথাৱতো সঙ্গহণং, বোধনঞ্চ ধম্মতাযং অকুসলস্স দুক্কৰং দুৰভিসম্ভৱন্তি. অৱিজ্জাদিকস্স পচ্চযধম্মস্স সঙ্খাৰাদিপচ্চযুপ্পন্নধম্মং পতি হেতুআদিনা পচ্চযেন পচ্চযভাৱো পচ্চযাকাৰো, পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অত্থো.

ৱুত্তনযেনাতি ‘‘আচৰিযে অনব্ভাচিক্খন্তেনা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন. কামঞ্চেত্থ সব্বাপি অত্থৱণ্ণনা ইমিনাৱ নযেন কাতব্বা, পটিচ্চসমুপ্পাদৱণ্ণনায পন গৰুতৰভাৱং দস্সেন্তো এৱং ৱদতি.

পাড়িধম্মন্তি তেপিটকবুদ্ধৱচনং. পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাড়িং.

অত্থং কত্ৱাতি হিতং কত্ৱা. যথাযং হিতাৱহো হোতি, এৱং কত্ৱা. অট্ঠিং কত্ৱাতি ৱা অত্তানং অত্থিকং কত্ৱা. সুতচিন্তামযাদিং ঞাণৱিসেসং. তদঙ্গৱিক্খম্ভনাদিনা কিলেসক্খযৱিসেসং.

ভৱাদীসু আদীনৱপ্পটিচ্ছাদনতো, বলৱূপনিস্সযতো, কম্মস্স ৱিসেসহেতুভাৱতো চ ৱট্টস্স মূলকাৰণং অৱিজ্জা. ৱিপাকৱট্টনিমিত্তস্স কম্মৱট্টস্স কাৰণভূতম্পি কিলেসৱট্টং অৱিজ্জামূলকন্তি দস্সনত্থং অৱিজ্জা আদিতো ৱুত্তা. তণ্হাপি হি অৱিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৱে এৱ ৱিসযে অস্সাদানুপস্সিনো পৱত্ততি, ন অঞ্ঞথা. মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞঞ্চাতি ৱল্লিযা মূলমজ্ঝপৰিযোসানস্স দস্সনেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স তংদস্সনসামঞ্ঞঞ্চ যোজেতব্বং, সমন্তচক্খুনা সব্বস্স দিট্ঠত্তেপি দেসনাকালে দেসনাঞাণচক্খুনা বোধেতব্বতাৱসেন একদেসদস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা.

দিট্ঠিসহিতায মানসহিতায ৱা তণ্হায ‘‘অহ’’ন্তি, ইতৰায ‘‘মম’’ন্তি অভিৱদতো. ‘‘অভিনন্দনতো’’তি হি ইমিনা সপ্পীতিকায তণ্হায পৱত্তি দস্সিতা. ‘‘অভিৱদতো’’তি ইমিনা ততো বলৱতৰায দিট্ঠিসহিতায মানসহিতায ৱা. ‘‘অজ্ঝোসায তিট্ঠতো’’তি ইমিনা পন ততোপি বলৱতমায দিট্ঠিসহিতায, কেৱলায ৱা তণ্হায পৱত্তি দস্সিতা. গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা ঠানঞ্হি অজ্ঝোসানং. তপ্পচ্চযন্তি তণ্হাপচ্চযং. কথং পন নন্দিৱচনেন চতুব্বিধম্পি উপাদানং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘নন্দিতা’’তিআদি. তত্থ নন্দিতাতদৱিপ্পযোগতাহীতি নন্দিভাৱেন সভাৱতো তণ্হুপাদানং, তায নন্দিযা তণ্হায অৱিপ্পযোগেন অৱিনাভাৱেন দিট্ঠুপাদানং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘দিট্ঠাভিনন্দনভাৱেনা’’তি ইমিনা দিট্ঠিযাপি নন্দিভাৱমাহ.

পটিসন্ধিপৱত্তিফস্সাদযোতি পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ উপ্পন্নফস্সমনোসঞ্চেতনাৱিঞ্ঞাণানি. ‘‘ৱিপাকৱট্টভূতে’’তি চ ইদং পৱত্তৱিসেসনং দট্ঠব্বং. ৱট্টূপত্থম্ভকাতি ৱট্টত্তযূপনিস্সযা. ইতৰেতি অকম্মজা. তস্মিন্তি যথাৱুত্তে আহাৰচতুক্কে. ৱত্তুং ৱট্টন্তীতি তণ্হানিদানূপনিস্সযতো ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৱত্তুং যুজ্জন্তি.

যথা অৰিযমগ্গো অন্তদ্ৱযৱজ্জিতমজ্ঝিমপটিপদাভাৱতো ‘‘ঞাযো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদোপীতি আহ ‘‘ঞাযোতি মগ্গো, সোযেৱ ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি. অত্তনো পটিৱেধায সংৱত্ততি অসম্মোহপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝিতব্বত্তা. সংৱত্ততীতি চ নিমিত্তস্স কত্তূপচাৰৱসেনেতং ৱুত্তং যথা ‘‘অৰিযভাৱকৰানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানী’’তি. পকতিআদযো হেট্ঠা সচ্চৱিভঙ্গে হেতুৱিপ্পটিপত্তিকথাযং দস্সিতা এৱ. অকাৰণং ‘‘কাৰণ’’ন্তি গণ্হন্তি যথা কাপিলাদযো. ন কিঞ্চি কাৰণং বুজ্ঝন্তি যথা তং অঞ্ঞে বালপুথুজ্জনা. ইতৰাসন্তি মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা দেসনাদীনং তিস্সন্নং. তদত্থতাসম্ভৱেপীতি যথাসকেহি কাৰণেহি পৱত্তিদস্সনত্থতাসম্ভৱেপি. অত্থন্তৰসব্ভাৱতোতি পযোজনন্তৰসব্ভাৱতো. ৱুত্তানি হি অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৫) ‘‘জৰামৰণাদিকস্স দুক্খস্স অত্তনা অধিগতকাৰণসন্দস্সনত্থং. আহাৰনিদানৱৱত্থাপনানুসাৰেন যাৱ অতীতং অদ্ধানং অতিহৰিত্ৱা পুন অতীতদ্ধতো পভুতি হেতুফলপটিপাটিসন্দস্সনত্থং. অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থ’’ন্তি তিস্সন্নং যথাক্কমং তীণি পযোজনানি.

তংতংফলপটিৱেধোতি জাতিআদীনং জৰামৰণাদিতংতংফলাৱগমো. অনুৱিলোকযতোতি পুৰিমে ৱিকপ্পে ৱিপস্সনানিমিত্তং অনুৱিলোকনং, দুতিযে দেসনানিমিত্তং. কামুপাদানভূতা তণ্হা মনোসঞ্চেতনাহাৰসঙ্খাতস্স ভৱস্স, তংসম্পযুত্তানং, তন্নিমিত্তানঞ্চ সেসাহাৰানং ৱিসেসপচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘আহাৰতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা’’তি. আদি-সদ্দেন যাৱ ৱিঞ্ঞাণং গহেতব্বং. আহাৰতণ্হাদযোতি এত্থ পচ্চুপ্পন্নকম্মৱট্টপৰিযাপন্নে আহাৰে গহেত্ৱা অদ্ধযোজনং কত্ৱা অনাগতৱিপাকৱট্টপৰিযাপন্নে গহেত্ৱা যোজেতুং ৱুত্তং ‘‘আহাৰা ৱা তণ্হায পভাৱেতব্বা অনাগতো অদ্ধা’’তি. পভাৱেতব্বাতি আযতিং উপ্পাদেতব্বা. যুজ্জতীতি ফলভূতে আহাৰে পচ্চুপ্পন্নে পচ্চক্খতো দস্সেত্ৱা ‘‘তংনিদানং তণ্হং তস্সা নিদান’’ন্তিআদিনা ফলপৰম্পৰায কাৰণপৰম্পৰায চ দস্সনং তথাবুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযানুলোমতো, ধম্মসভাৱাৱিলোমনতো চ যুত্তিযা সঙ্গয্হতি. যদি তণ্হাদযো অতীতো অদ্ধা, তণ্হাগ্গহণেনেৱ সঙ্খাৰাৱিজ্জা গহিতাতি কিমত্থং পুন তে গহিতাতি আহ ‘‘সঙ্খাৰাৱিজ্জা ততোপি অতীততৰো অদ্ধা ৱুত্তো সংসাৰস্স অনাদিভাৱদস্সনত্থ’’ন্তি. অতীতন্তি ৱা অতীততাসামঞ্ঞেন অতীততৰম্পি সঙ্গহিতং দট্ঠব্বং.

পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিআহাৰকাতি পুনব্ভৱূপপত্তিপচ্চযা. ইতি ৱচনতোতি এৱং ৱুত্তৱচনসব্ভাৱতো. ৱিঞ্ঞাণাহাৰো তাৱ পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা হেতু, ইতৰে পন কথন্তি আহ ‘‘তংসম্পযুত্তত্তা…পে… কবড়ীকাৰাহাৰস্সা’’তি. তস্স আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিআহাৰকা চত্তাৰো আহাৰাতি সম্বন্ধো. সদ্ধাদীনং উপনিস্সযতা পৰিচ্চাগাদিকালে, ৰাগাদীনং গধিতস্স ভোজনাদিকালে. তেন যথাক্কমং কুসলাকুসলকম্মৱিঞ্ঞাণাযূহনং দস্সিতং. তস্মাতি যস্মা আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিআহাৰকা চত্তাৰো আহাৰা গয্হন্তি, তস্মা. পুৰিমোযেৱত্থোতি ‘‘আহাৰতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা’’তিআদিনা ৱুত্তঅত্থো. অতীতেতি অতীতে অদ্ধনি. ততো পৰন্তি ততো অতীতদ্ধতো পৰং পচ্চুপ্পন্নে অনাগতে চ অদ্ধনি ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা. পচ্চক্খানন্তি পচ্চুপ্পন্নভৱপৰিযাপন্নতায পচ্চক্খভূতানং. পচ্চুপ্পন্নং হেতুন্তি এতৰহি ৱত্তমানং তণ্হাদিকং আহাৰাদীনং হেতুং.

সুত্তং আহৰতি ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩). ৱট্টহেতুনোতি ৱিপাকৱট্টহেতুনো, সকলৱট্টহেতুনো ৱা. অকুসলঞ্হি কম্মং কম্মৱট্টস্স কিলেসৱট্টস্স চ পচ্চযো হোতিযেৱ. ‘‘ভৱতণ্হাযপি হেতুভূতা’’তি ইমিনা কিলেসৱট্টস্সাপি অৱিজ্জায পচ্চযভাৱমাহ. এৱঞ্চেতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতী’’তিআদিনা ৱট্টসীসানম্পি অৱিজ্জাতণ্হানং সপ্পচ্চযতাদস্সনাপদেসেন সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং হেতুফলপৰম্পৰাৱিচ্ছেদৱুত্তিযা পুৰিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযনং ৱিভাৱেতি.

অৱিজ্জং তণ্হা অনুৱত্ততীতি দুক্খে তণ্হং অভিভৱিত্ৱা পৱত্তিযা ততো অৱিজ্জায বলৱভাৱমাহ. অৱিজ্জাভিভূতা হি সত্তা সতিপি তণ্হাপৰিতস্সিতে একন্তানত্থসঞ্ঞিতং অত্তকিলমথানুযোগদুক্খমনুযুঞ্জন্তি. তণ্হং অৱিজ্জা অনুৱত্ততীতি সুখে অৱিজ্জং অভিভৱিত্ৱা পৱত্তিযা ততো তণ্হায বলৱভাৱমাহ. যদিপি সাৱজ্জসুখানুভৱে বলৱতীযেৱ অৱিজ্জা ৱিজ্জমানআদীনৱং পটিচ্ছাদেন্তী তিট্ঠতি, তণ্হা পন ততোপি বলৱতৰতায সত্তে ৱিপুলানত্থসঞ্হিতে অনৰিযে সুখে নিযোজেতীতি অৱিজ্জায তদনুৱত্তনং ৱুত্তং.

আযতনছক্কং ৱা কাযোতি সম্বন্ধো. চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মেতি চক্খাদিনিস্সযভূতে, তপ্পটিবদ্ধে চ সসন্তানপৰিযাপন্নে ধম্মে. চক্খাদিনিস্সিতে এৱ কত্ৱাতি চক্খাদিগ্গহণেনেৱ গহিতে কত্ৱা. চক্খাদিকাযন্তি চক্খাদিধম্মসমূহং পৰেসং পঞ্চক্খন্ধং. ফস্সেন ফুট্ঠোতি আৰম্মণং ফুসন্তেন ৱিয উপ্পন্নেন সুখৱেদনিযেন, দুক্খৱেদনিযেন চ ফস্সেন ফুট্ঠো. ফস্সে হি তথা উপ্পন্নে তংসমঙ্গীপুগ্গলো ফুট্ঠোতি ৱোহাৰো হোতীতি.

যথা সড়াযতনানি ফস্সস্স ৱিসেসপচ্চযো, এৱং ৱেদনাযপীতি দস্সেন্তো ‘‘সড়াযতনানং ৱেদনায ৱিসেসপচ্চযভাৱ’’ন্তি আহ. তন্নিস্সিতন্তি সড়াযতননিস্সিতং. অতীতদ্ধাৱিজ্জাতণ্হামূলকোতি অতীতদ্ধভূতঅৱিজ্জাতণ্হামূলকো. কাযস্স ভেদা কাযূপগোতি উভযত্থাপি কাযসদ্দেন উপাদিন্নক্খন্ধপঞ্চকো গহিতো. তদুপগতা উপপজ্জনং পটিসন্ধিগ্গহণং. উভযমূলোতি অৱিজ্জাতণ্হামূলো.

অনভিসমযভূতত্তাতি অভিসমযস্স পটিপক্খভূতত্তা. অৱিজ্জাযাতি অৱিজ্জায সতি.

গহণন্তি গহেতব্বতং. তস্মাতি যস্মা সতি সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰত্তেপি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা পধানতায ৱিসুং ৱুত্তা গোবলীবদ্দঞাযেন, তস্মা. তত্থ ৱুত্তম্পীতি সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰেসু ৱুত্তম্পি অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰং ৱজ্জেত্ৱা অগ্গহেত্ৱা ইতৰে সঙ্খাৰা যোজেতব্বা. এৱঞ্হি অত্থস্স উদ্ধৰণুদ্ধৰিতব্বতাদ্ৱযং অসঙ্কৰতো দস্সিতং হোতি. ‘‘ইধ ৱণ্ণেতব্বভাৱেনা’’তি ইমিনা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰানং সতিপি সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰভাৱে যথাৱুত্তমেৱ পধানভাৱং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি তদেকদেসো ৱুত্তোতি সম্বন্ধো. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে সঙ্গণ্হনৱসেন সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰেহি সঙ্গহিতাপি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা ইধ ৱণ্ণেতব্বভাৱেন পধানাতি ৱিসুং গহিতা, পুৰিমস্মিং তে ৱজ্জেত্ৱাতি অযং ৱিসেসো. তেনাহ ‘‘ৱণ্ণেতব্বসব্বসঙ্গহণৱসেন দুৱিধতা ৱুত্তা’’তি. সামঞ্ঞতো সঙ্গয্হমানম্পি পধানভাৱজোতনত্থং ৱিসুং গয্হতি যথা তং ‘‘পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰা’’তি.

যেন কুসলাকুসলধম্মা ‘‘ৱিপাকধম্মা’’তি ৱুচ্চন্তি, তং আযূহনং, কিং পন তন্তি? অনুপচ্ছিন্নতণ্হাৱিজ্জামানে সন্তানে সব্যাপাৰতা. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধি…পে… আযূহনৰসা’’তি. চেতনাপধানত্তা পন তস্স চেতনাকিচ্চং কত্ৱা ৱুত্তং. ৰাসিকৰণং, আযূহনন্তি চ ৰাসিভূতস্স ৰূপাৰূপসঙ্খাতস্স ফলস্স নিব্বত্তনতো ৱুত্তং. ‘‘অনাৰম্মণতা অব্যাকততা’’তি ইদং অব্যাকতস্সেৱ অনাৰম্মণত্তা অব্যাকতসম্বন্ধিনী অনাৰম্মণতাতি কত্ৱা ৱুত্তং. আযতনং, ঘটনন্তি চ তংতংদ্ৱাৰিকধম্মপ্পৱত্তনমেৱ দট্ঠব্বং.

অননুবোধাদযো অৱিজ্জাপদনিদ্দেসে আগতা. অৱিজ্জাপদসম্বন্ধেন দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তাতি ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো. অসণ্ঠানত্তাতি অৱিগ্গহত্তা.

সোকাদীনং সব্ভাৱাতি ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি অনিট্ঠাপেত্ৱা তদনন্তৰং সোকাদীনম্পি ৱুত্তানং ৱিজ্জমানত্তা তেসং ৱসেন অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং বহুভাৱে আপন্নে. দ্ৱাদসেৱাতি কথং দ্ৱাদসেৱ, ননু সোকাদযোপি ধম্মন্তৰভূতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযং ৱুত্তাতি? সচ্চং ৱুত্তা, ন পন অঙ্গন্তৰভাৱেনাতি দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ফলেনাতি ফলভূতেন জৰামৰণঙ্গসঙ্গহিতেন সোকাদিনা. মূলঙ্গং দস্সেতুন্তি ইমায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায মূলভূতং অৱিজ্জঙ্গং সোচনাদীহি সম্মোহাপত্তিকথনেন দস্সেতুং তে সোকাদযো ৱুত্তা ভৱচক্কস্স অৱিচ্ছেদদস্সনত্থং. জৰামৰণং কাৰণং এতেসন্তি জৰামৰণকাৰণা, সোকাদযো, তব্ভাৱো জৰামৰণকাৰণতা. জৰামৰণং নিমিত্তং এতস্সাতি জৰামৰণনিমিত্তং. তং তন্নিমিত্তানন্তি এত্থ তন্তি সুত্তং. তন্নিমিত্তানং দুক্খনিমিত্তানং সোকাদীনং. ততো পৰাযাতি অনাগতে দুতিযত্তভাৱতো পৰায ততিযত্তভাৱাদীসু পটিসন্ধিযা. হেতুহেতুভূতাতি কাৰণস্স কাৰণভূতা. পটিসন্ধিযা হি সঙ্খাৰা কাৰণং, তেসং অৱিজ্জা. সুত্তন্তি ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি (ম. নি. ১.২, ১৭; সং. নি. ২.৬১; ধ. স. ১০০৭) ইমং সুত্তং সন্ধায ৱদতি. অৱিজ্জা সোকাদীনং কাৰণন্তি দস্সিতা অস্সুতৱতায অৱিজ্জাভিভৱনদীপনিযা তদুপ্পত্তিৱচনতো. ‘‘ন সোকাদীনং বালস্স জৰামৰণনিমিত্ততামত্তস্স সাধকং সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘ন চা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন ন চ জৰামৰণনিমিত্তমেৱ দুক্খং দুক্খং, অথ খো অৱিজ্জানিমিত্তম্পেত্থ ৱুত্তনযেন যোজেতব্বন্তি দস্সেতি. এৱং জৰামৰণেন সোকাদীনং একসঙ্খেপং কত্ৱা দ্ৱাদসেৱ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ৱেদিতব্বানি.

কস্মা পনেত্থ জৰামৰণন্তা এৱ দেসনা কতা, কিং ততো পৰা পৱত্তি নত্থীতি? নো নত্থি, অপ্পহীনকিলেসস্স হি কম্মতো, ৱিঞ্ঞাণাদিপৰিযোসানভূতায চ চুতিযা পটিসন্ধিপাতুভাৱোতি পৱত্তিতদুপৰমভূতং জৰামৰণং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিনিমিত্তং. তং পন কম্মূপপত্তিভৱতো জাতিযা দস্সিতত্তা ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তি ইমিনাৱ পকাসিতন্তি ন পুন ৱুচ্চতি, ন ততো পৰং পৱত্তিযা অভাৱতো. এককম্মনিব্বত্তস্স চ সন্তানস্স জৰামৰণং পৰিযোসানং. সতি কিলেসৱট্টে কম্মুনা ততো পুনব্ভৱূপপত্তি, অসতি পন তস্মিং ‘‘এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি জৰামৰণপৰিযোসানাৱ দেসনা কতা. যস্মা পন ন অমৰণা জৰা অত্থি সব্বেসং উপ্পত্তিমন্তানং পাকানন্তৰভেদতো, ন চাজৰং মৰণং অপাকভেদাভাৱা, তস্মা তদুভযমেকমঙ্গং কতং, ন নামৰূপং ৱিয উভযট্ঠানে একজ্ঝং উপ্পত্তিযা, সড়াযতনং ৱিয ৱা আযতনভাৱেন কিচ্চসমতায. যা পনাযং ওসানং গতা পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি দীপিতা, তায ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তিআদি, কিলেসকম্মাভাৱে তদভাৱতো ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি এৱমাদি এৱ ৱা অত্থতো পকাসিতো হোতীতি ৱট্টত্তযস্স অনৱট্ঠানেন পৰিব্ভমনং দস্সিতং হোতি. অথ ৱা জৰাগহণেন পৰিপক্কপৰিপক্কতৰাদিক্কমেন ৱত্তমানং নামৰূপাদি, সোকাদি চ গয্হতি, তথাস্স পৰিপাককালৱত্তিনী অৱিজ্জা চ. যথাহ –

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, কুমাৰো ৱুদ্ধিমন্ৱায ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকমন্ৱায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পৰিচাৰেতি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেহি ৰূপেহি…পে… কাযৱিঞ্ঞেয্যেহি ফোট্ঠব্বেহি…পে… ৰজনীযেহি. সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা পিযৰূপে ৰূপে সাৰজ্জতি, অপ্পিযৰূপে ৰূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতি চ ৱিহৰতি পৰিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪০৮).

এত্থ হি পৰিপক্কিন্দ্ৰিযস্স ছসু দ্ৱাৰেসু সৰাগাদিগ্গহণেন তদৱিনাভাৱিতায ৱিমুত্তিযা অপ্পজাননে চ সোকাদীনং পচ্চযভূতা অৱিজ্জা পকাসিতা. অপিচ ‘‘পিযপ্পভৱা সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি ৱচনতো কামাসৱভৱাসৱেহি, ‘‘তস্স ‘অহং ৰূপং, মম ৰূপন্তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো…পে… ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি (সং. নি. ৩.১) ৱচনতো দিট্ঠাসৱতো, ‘‘অস্সুতৱা’’তিআদিৱচনতো অৱিজ্জাসৱতো সোকাদীনং পৱত্তি দীপিতাতি তেসং হেতুতায তগ্গহণেন গহিতা আসৱা. তেসং সযঞ্চ জৰাসভাৱতায জৰাগহণেন গয্হন্তি, ততো চ ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি ৱচনতো আসৱনিমিত্তায চ অৱিজ্জায জৰাগহণেন গহণং. ততো চ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি আৱট্টতি ভৱচক্কং. অপিচ ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তি ৱদন্তেনপি ভৱচক্কস্স অনৱট্ঠানতো পৰিব্ভমনং দস্সিতং. এত্থ হি ৱিঞ্ঞাণেন অৱিজ্জানিৱুতস্স পুনব্ভৱো দস্সিতো, জাতিযা তণ্হায সম্পযুত্তস্স, উভযত্থ উভিন্নং অনুৱত্তমানত্তাতি অৱিজ্জাতণ্হানিমিত্তং ভৱচক্কং অনৱট্ঠানতো পৰিব্ভমতীতি অযমত্থো দীপিতোতি জৰামৰণন্তাপি দেসনা ন ততো পৰং পৱত্তিযা অভাৱং সূচেতি অতদত্থত্তা, ন চ পচ্চযন্তৰদস্সনত্থমেৱ পুন ৱচনন্তি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং একত্ৰেৱ তদুভযদেসনায তস্স সিদ্ধত্তা. তথা যং কম্মং অৱিজ্জাহেতুকং, তং তণ্হাহেতুকম্পি. যং তণ্হাহেতুকং, তং অৱিজ্জাহেতুকম্পি ৱেদিতব্বং. কস্মা? দ্ৱিন্নং ভৱমূলানং অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিৰহতো. যথা হি তণ্হাপচ্চযা কামুপাদানহেতুকং কম্মভৱসঙ্খাৰং ৱদন্তো ন ৱিনা ভৱতণ্হায অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযোতি দস্সেতি. তথা তমেৱ অৱিজ্জাপচ্চযং দেসেন্তো ন অন্তৰেন অৱিজ্জায ভৱতণ্হা কম্মভৱস্স পচ্চযোতি. ততো চ পুব্বে পৱত্তা অৱিজ্জাদিপচ্চযা সঙ্খাৰাদযো, তণ্হুপাদানাদিপচ্চযা ভৱাদযো চ, তথা তণ্হাহেতুউপাদানপচ্চযা ভৱো, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, ভৱপচ্চযা জাতি, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং, ৱিঞ্ঞাণাদিপচ্চযানামৰূপাদীতি এৱমেতেসং অঙ্গানং পুব্বাপৰসম্বন্ধো দস্সিতো হোতীতি ৱেদিতব্বং.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৱিজ্জাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৬. পিতা কথীযতীতি অসুকো অসুকস্স পিতাতি পিতুভাৱেন কথীযতি. কথিযমানো চ অসন্দেহত্থং অঞ্ঞেহি মিত্তদত্তেহি ৱিসেসেত্ৱা কথীযতীতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘দীঘো…পে… দত্তো’’তি.

যাথাৱোতি অৱিপৰীতো. কিচ্চজাতিতোতি পটিচ্ছাদনকিচ্চতো, উপ্পজ্জনট্ঠানতো চ.

গহণকাৰণৱসেনাতি গহণস্স কাৰণভাৱৱসেন. অঞ্ঞসেতাদীনং নিৱত্তকানীতি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধো.

ছাদেন্তিযাতি ছাদনাকাৰেন পৱত্তন্তিযা. তথা পৱত্তনহেতু তংসম্পযুত্তা অৱিজ্জাসম্পযুত্তা দুক্খাৰম্মণা হোন্তি.

তস্মাতি সভাৱতো অগম্ভীৰত্তা তেসং দুদ্দসভাৱকৰণী তদাৰম্মণতা অৱিজ্জা উপ্পজ্জতি. ইতৰেসন্তি নিৰোধমগ্গানং. সমানেপি পণীতঅসংকিলেসিকাদিভাৱে সপ্পচ্চযতো অপ্পচ্চযস্স ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘মগ্গস্সা’’তিআদি ৱুত্তং.

অৱিজ্জাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খাৰপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

‘‘সোধেতি অপুঞ্ঞফলতো’’তি ইমিনা পুঞ্ঞস্স ৱিপাকদুক্খৱিৱিত্ততং আহ, ‘‘দুক্খতো’’তি ইমিনা চেতোদুক্খৱিৱিত্ততং, ‘‘সংকিলেসতো’’তি ইমিনা কিলেসদুক্খৱিৱিত্ততং. ‘‘অপুঞ্ঞফলতো’’তি ৱা ইমিনা পুঞ্ঞস্স আযতিং হিততং দস্সেতি. ‘‘দুক্খসংকিলেসতো’’তি ইমিনা পৱত্তিহিততং পৱত্তিসুখতঞ্চ দস্সেতি. তংনিপ্ফাদনেনাতি হিতসুখনিব্বত্তনেন. পুজ্জভৱনিব্বত্তকো পুজ্জনিব্বত্তকো.

‘‘এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু পুঞ্ঞফলম্পি পুঞ্ঞন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘পুঞ্ঞুপগন্তি ভৱসম্পত্তুপগ’’ন্তি.

আদিভাৱনাতি ‘‘পথৱী পথৱী’’তিআদিনা কসিণেসু পৱত্তভাৱনা. পথৱী পথৱীতি ৱা এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা. তেন ইতৰকসিণানং গহণং. আদিভাৱনাতিআদিভূতা ভাৱনা. সা হি ‘‘পৰিকম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি. মণ্ডলকৰণং কসিণমণ্ডলকৰণং.

দানৱসেনাতি দেয্যধম্মপৰিচ্চাগৱসেন. চিত্তচেতসিকা ধম্মা দানং দিয্যতি এতেনাতি. তত্থাতি তেসু চিত্তচেতসিকেসু. দানং আৰব্ভাতি তেহি নিব্বত্তিযমানং পৰিচ্চাগং উদ্দিস্স. যথা ৱা সো নিপ্পজ্জতি, তথা ঠপেত্ৱা. অধিকিচ্চাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. যথা ৱা সম্পযুত্তেহি নিব্বত্তিযমানা দানকিৰিযা নিপ্ফত্তিৱসেন অধিকতং পাপুণাতি, তথা কত্ৱা. চেতনাৱসেনেৱ হি দানাদিকম্মনিপ্ফত্তি. ইতৰেসূতি ‘‘সীলং আৰব্ভা’’তিআদীসু.

অসৰিক্খকম্পীতি অত্তনা অসদিসম্পি কটত্তাৰূপন্তি সম্বন্ধো. ৱিনাপি চতুত্থজ্ঝানৱিপাকেন. ৰূপতণ্হাসঙ্খাতস্সাতি ‘‘ৰূপতণ্হা’’তি এত্থ ৱুত্তৰূপতণ্হমাহ. গুঞ্জন্তি গুঞ্জফলপৰিমাণং ধাৰণীযৱত্থুং. তথা তণ্ডুলং.

‘‘ৱচনৱিসেসমত্তমেৱা’’তি অত্থৱিসেসাভাৱো ৱুত্তোতি অত্থৱিসেসাভাৱমাহ ‘‘কাযদ্ৱাৰে পৱত্তি এৱ হি আদানাদিপাপনা’’তি. পুৰিমেনাতি ‘‘কাযদ্ৱাৰে পৱত্তা’’তি ইমিনা. তঞ্হি পৱত্তিমত্তকথনতো দ্ৱাৰূপলক্খণং হোতি. পচ্ছিমেনাতি ‘‘আদানা’’দিৱচনেন.

কাযৱচীসঙ্খাৰগ্গহণেতি উদ্দেসং সন্ধাযাহ. কাযৱচীসঞ্চেতনাগহণেতি নিদ্দেসং. ৱিঞ্ঞাণস্সাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স. সহজাতস্স পন অনন্তৰস্স চ পচ্চযো হোতিযেৱ. ‘‘কুসলা ৱিপাকধম্মা চা’’তি ইদং সেক্খপুথুজ্জনসন্তানে অভিঞ্ঞাচেতনা ইধাধিপ্পেতা, ন ইতৰাতি কত্ৱা ৱুত্তং. তেন যথাৱুত্তঅভিঞ্ঞাচেতনাপি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো সিযা কুসলসভাৱত্তা, ৱিপাকধম্মত্তা ৱা তদঞ্ঞকুসলাকুসলচেতনা ৱিযাতি দস্সেতি. তযিদং লোকুত্তৰকুসলায অনেকন্তিকং. ন হি সা পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো. অথ ৱিপাকদাযিনীতি ৱুচ্চেয্য, এৱম্পি অহোসিকম্মেন অনেকন্তিকং. ন হি তস্সা ৱিপাকুপ্পাদনং অত্থীতি আহ ‘‘ন ৱিপাকুপ্পাদনেন কুসলতা ৱিপাকধম্মতা চা’’তি. কেৱলঞ্হি যা অঞ্ঞেসং ৱিপাকধম্মানং সব্যাপাৰা সউস্সাহা পৱত্তি, তদাকাৰাৱস্সা অপ্পহীনকিলেসে সন্তানে পৱত্তীতি ৱিপাকধম্মতা, অনৱজ্জট্ঠেন কুসলতা চ ৱুত্তা. এৱম্পি যদি ৱিপাকধম্মা অভিঞ্ঞাচেতনা, কথং অৱিপাকাতি? অসম্ভৱতোতি তং অসম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘সা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. অভিঞ্ঞাচেতনা হি যদি ৱিপাকং উপ্পাদেয্য, সভূমিকং ৱা উপ্পাদেয্য অঞ্ঞভূমিকং ৱা. তত্থ অঞ্ঞভূমিকস্স তাৱ উপ্পাদনং অযুত্তং পচ্চযাভাৱতো, তথা অদস্সনতো চ. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সভূমিকং নৱত্তব্বাৰম্মণং ৱা উপ্পাদেয্য পৰিত্তাদিআৰম্মণং ৱা, তেসু অত্তনো কম্মসমানাৰম্মণতায ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স দস্সিতত্তা, পৰিত্তাদিআৰম্মণত্তা চ অভিঞ্ঞাচেতনায নৱত্তব্বাৰম্মণং ন উপ্পাদেয্য. তথা একন্তনৱত্তব্বাৰম্মণত্তা ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স পৰিত্তাদিআৰম্মণঞ্চ ন উপ্পাদেয্যাতি অযমসম্ভৱো. তেনাহ ‘‘অত্তনা সদিসাৰম্মণঞ্চা’’তিআদি. তত্থ তিট্ঠানিকন্তি পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন ঠানত্তযৱন্তং. ‘‘পথৱীকসিণং আপোকসিণ’’ন্তিআদিনা কুসলেন অভিন্নং কত্ৱা ৱিপাকস্স আৰম্মণং দেসিতন্তি আহ ‘‘চিত্তুপ্পাদকণ্ডে…পে… ৱুত্তত্তা’’তি. ‘‘ৰূপাৱচৰতিকচতুক্কজ্ঝানানি কুসলতো চ ৱিপাকতো চ কিৰিযতো চ চতুত্থস্স ঝানস্স ৱিপাকো আকাসানঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ইমে ধম্মা নৱত্তব্বা ‘‘পৰিত্তাৰম্মণা’’তিপি ‘মহগ্গতাৰম্মণা’তিপি ‘অপ্পমাণাৰম্মণা’তিপী’’তি ৱচনতো ৰূপাৱচৰৱিপাকো একন্তনৱত্তব্বাৰম্মণোতি আহ ‘‘ন চ ৰূপাৱচৰৱিপাকো পৰিত্তাদিআৰম্মণো অত্থী’’তি. স্ৱাযমসম্ভৱো পৰিত্তাদিআৰম্মণায অভিঞ্ঞাচেতনায ৱিপাকাভাৱং সাধেতি, ন নৱত্তব্বাৰম্মণায. নৱত্তব্বাৰম্মণাপি হি সা অত্থীতি ন ব্যাপীতি ৱিপাকানুপ্পাদনে তস্সা অঞ্ঞং কাৰণং দস্সেতুং ‘‘কসিণেসু চা’’তিআদিমাহ. সমাধিৱিজম্ভনভূতা অভিঞ্ঞা সমাধিস্স আনিসংসমত্তন্তি ‘‘সমাধিফলসদিসা’’তি ৱুত্তং. তস্স তস্স অধিট্ঠানৱিকুব্বনদিব্বসদ্দসৱনাদিকস্স যদিচ্ছিতস্স কিচ্চস্স নিপ্ফাদনমত্তং পন অভিঞ্ঞাচেতনা, ন কালন্তৰফলা, দিট্ঠধম্মৱেদনীযং ৱিয নাপি ৱিপাকফলা, অথ খো যথাৱুত্তআনিসংসফলা দট্ঠব্বা.

কেচি পন ‘‘সমানভূমিকতো আসেৱনলাভেন বলৱন্তানি ঝানানীতি তানি ৱিপাকং দেন্তি সমাপত্তিভাৱতো, অভিঞ্ঞা পন সতিপি ঝানভাৱে তদভাৱতো তস্মিং তস্মিং আৰম্মণে আগন্তুকাৱাতি দুব্বলা, তস্মা ৱিপাকং ন দেতী’’তি ৱদন্তি. তং অকাৰণং পুনপ্পুনং পৰিকম্মৱসেন অভিঞ্ঞাযপি ৱসীভাৱসব্ভাৱতো. যং পন ৱদন্তি ‘‘পাদকজ্ঝানে অত্তনা সমানসভাৱেহি জৱনেহি লদ্ধাসেৱনে সম্মদেৱ ৱসীভাৱপ্পত্তে পৰিসুদ্ধতাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন সাতিসযে জাতে অভিঞ্ঞা নিব্বত্তন্তি, তাসঞ্চ চতুত্থজ্ঝানিকত্তা চতুত্থজ্ঝানভূমিকো এৱ ৱিপাকো নিব্বত্তেয্য, সো চ যথাৱুত্তগুণেন বলৱতা পাদকজ্ঝানেনেৱ কতোকাসেন সিজ্ঝতীতি অনোকাসতায অভিঞ্ঞা ন ৱিপাকং দেতী’’তি. তম্পি অকাৰণং অৱিপাকভাৱতো তাসং. সতি হি ৱিপাকদাযিভাৱে ৱিপাকস্স অনোকাসচোদনা যুত্তা, অৱিপাকতা চ তাসং ৱুত্তনযা এৱ.

ন হোতীতি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি. উদ্ধচ্চচেতনাপি অভিঞ্ঞাচেতনাতো নিব্বিসেসেন ৱুত্তাতি মঞ্ঞমানো ‘‘ৱিপাকে’’তি চ ৱচনং ন ৱিপাকাৰহতামত্তৱাচকো, অথ খো ৱিপাকসব্ভাৱৱাচকোতি আহ ‘‘ৱিচাৰেতব্ব’’ন্তি. তথা চ ৱুত্তং ‘‘ন হি ‘ৱিপাকে’তি ৱচনং ৱিপাকধম্মৱচনং ৱিয ৱিপাকাৰহতং ৱদতী’’তি. তত্থ যং ৱিচাৰেতব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – যস্মা উদ্ধচ্চচেতনা পৱত্তিৱিপাকমেৱ দেতি, ন পটিসন্ধিৱিপাকং, তস্মা তস্সা পৱত্তিৱিপাকস্স ৱসেন ৱিভঙ্গে ৱিপাকো উদ্ধটো. উভযৱিপাকদাযিকায পন চেতনায নানাক্খণিককম্মপচ্চযো ৱুচ্চতীতি তদভাৱতো পট্ঠানে তস্সা সো ন ৱুত্তো. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱে অপনেতব্বা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস) ৱুত্তং, তং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘এৱং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতী’’তি ইদম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযতাভাৱমত্তং গহেত্ৱা ৱুত্তং. এৱঞ্হেত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং পাড়িযা অট্ঠকথায চ অৱিৰোধো দট্ঠব্বো.

এত্থাতি উদ্ধচ্চচেতনায ৱিপাকদানে. অমতগ্গপথেতি এৱংনামকে পকৰণে. ‘‘পুথুজ্জনসন্তানে অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা, সেক্খসন্তানে ভাৱনায পহাতব্বা’’তি ইমস্স অত্থস্স ৱুত্তত্তা ‘‘পুথুজ্জনানং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ন ৱুচ্চন্তী’’তি ইমিনা পুথুজ্জনে পৱত্তবহিদ্ধাসংযোজনাদীনং ভাৱনায পহাতব্বপৰিযাযাভাৱং দস্সেতি. ‘‘যদি ৱুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা তমেৱত্থং যুত্তিতো চ আগমতো চ ৱিভাৱেতি. তত্থ কেসঞ্চীতি সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং. কেচীতি সক্কাযদিট্ঠিআদযো. কদাচীতি অতীতাদিকে কিস্মিঞ্চি কালে. চত্তত্তাতিআদি পৰিযাযৱচনং. উপনিস্সাযাতি উপনিস্সযপচ্চযে কত্ৱা.

ইতৰেসন্তি নদস্সনেনপহাতব্বানং. ন চ ন হোন্তীতি সম্বন্ধো. এৱঞ্চ কত্ৱাতি যথাৱুত্তপাড়িযং উদ্ধচ্চগ্গহণেন উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো গহিতো, ন যত্থ কত্থচি উদ্ধচ্চন্তি এৱমত্থে সতি. তন্তি দিট্ঠিং. ‘‘অতীতাদিভাৱেন নৱত্তব্বত্তে’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু অনাগতা এৱ পহাতব্বাতি? ন, উপ্পজ্জনাৰহা নিপ্পৰিযাযেন অনাগতা নাম, পহাতব্বা পন ন উপ্পজ্জনাৰহাতি তেসং অতীতাদিভাৱেন নৱত্তব্বতা ৱুত্তা. দস্সনং অপেক্খিত্ৱাতি ভাৱিতং দস্সনমগ্গং উপনিধায. সহাযৱিৰহাতি দস্সনপহাতব্বসঙ্খাতসহকাৰিকাৰণাভাৱতো. ৱিপাকং ন জনযন্তীতি সকলকিলেসপৰিক্খযে ৱিয একচ্চপৰিক্খযেপি তন্নিমিত্তং তং একচ্চং কম্মং ন ৱিপচ্চতীতি অধিপ্পাযো. ৱিপাকো ৱিভঙ্গে ৱুত্তোতি পটিসন্ধিপৱত্তিভেদং দুৱিধম্পি ৱিপাকং সন্ধাযাহ.

অকুসলানন্তি যথাৱুত্তৱিসেসানং পুথুজ্জনসন্তানে অকুসলানং. অপ্পহাতব্বানন্তি অপ্পহাতব্বসভাৱানং কুসলাদীনং. অপ্পহাতব্বৱিৰুদ্ধসভাৱতা সাৱজ্জতা. ‘‘এৱম্পী’’তিআদি দোসন্তৰদস্সনং. তেন যদিপি তেসং অকুসলানং ইমস্মিং তিকে ততিযপদসঙ্গহো ন সিযা, নৱত্তব্বতা পন আপজ্জতীতি দীপেতি. সব্বেন সব্বং ধম্মৱসেন অসঙ্গহিতস্স তিকদুকেসু নৱত্তব্বতাপত্তীতি আহ ‘‘নাপজ্জতী’’তি. ইদানি তং নৱত্তব্বতানাপজ্জনং ‘‘চিত্তুপ্পাদকণ্ডে’’তিআদিনা কাৰণতো, নিদস্সনতো চ ৱিভাৱেতি. যত্থাতি যস্মিং তিকে. নিযোগতোতি নিযমতো একন্ততো. তেসন্তি পদত্তযসঙ্গহিতধম্মানং. যথাৱুত্তপদেসু ৱিযাতি যথাৱুত্তেসু পঠমাদীসু তীসু পদেসু. যথা ভিন্দিতব্বা চিত্তুপ্পাদা, ইতৰে চ যথাৰহং ৰাসিত্তযৱসেন ভিন্দিত্ৱা ভজাপিতা তংতংকোট্ঠাসতো কতা, এৱং. তত্থাপীতি চতুত্থকোট্ঠাসেপি. ভজাপেতব্বেতি নৱত্তব্বভাৱং ভজাপেতব্বে. তদভাৱাতি তস্স চতুত্থকোট্ঠাসস্স অভাৱা. তথাতি নৱত্তব্বভাৱেন.

উপ্পন্নত্তিকে অতীতা, ইধ যথাৱুত্তঅকুসলা ন ৱুত্তা, অপেক্খিতব্বভাৱেনাৰহিতাপি তংসভাৱানতিৱত্তনতো তথা ৱুচ্চন্তীতি নৱত্তব্বতাপত্তিদোসং পৰিহৰন্তো তস্স উদাহৰণং তাৱ দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা যথা সপ্পটিঘেহী’’তিআদিমাহ. তংসভাৱো চেত্থ সাৱজ্জতাৱিসিট্ঠো দস্সনপহাতব্বভাৱাভাৱো. ‘‘এৱঞ্চ সতী’’তিআদিনা ইমস্মিং পক্খে লদ্ধগুণং দস্সেতি. ভাৱনায পহাতব্বানন্তি পৰিযাযেন নিপ্পৰিযাযেন চ ভাৱনায পহাতব্বানং, তত্থ পুৰিমানং অমুখ্যসভাৱত্তা, পচ্ছিমানং অৱিপাকত্তা নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৱুত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা চ ভাৱনায পহাতব্বানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো নত্থি, এৱং দস্সনেন পহাতব্বানং ৱসেন তেসং পচ্চযলাভোপি নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন চ…পে… ৱুত্তা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণমাহ ‘‘যে হি…পে… পৱত্তন্তী’’তি. তত্থ ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৱত্তন্তীতি যে দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, তে দস্সনেন পহাতব্বপক্খিকা এৱাতি তেসং ভাৱনায পহাতব্বপৰিযাযো এৱ নত্থি, কথং তেসং ৱসেন দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুচ্চেয্যাতি অত্থো. অথ ৱা যে পুথুজ্জনসন্তানে ন দস্সনেন পহাতব্বা, ন তে পৰমত্থতো ভাৱনায পহাতব্বা. যে পন তে সেক্খসন্তানে, ন তেসং পচ্চযভূতা দস্সনেন পহাতব্বা অত্থীতি এৱম্পি দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. যদি দস্সনেনপহাতব্বপচ্চযা কিলেসা দস্সনপক্খিকা, তপ্পচ্চযং উদ্ধচ্চসহগতং দস্সনেন পহাতব্বং সিযাতি কথং তস্স একন্তভাৱনায পহাতব্বতা ৱুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযস্সা’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা সৰাগৱীতৰাগসন্তানেসু সহাযৱেকল্লেন কম্মস্স ৱিপাকাৱিপাকধম্মতা ৱিয পুথুজ্জনসেক্খসন্তানেসু উদ্ধচ্চসহগতস্স ৱুত্তনযেন সৱিপাকাৱিপাকতা সিদ্ধা, তস্মা. তস্সাতি উদ্ধচ্চসহগতস্স. তাদিসস্সেৱাতি উদ্ধচ্চসহগতভাৱেন একসভাৱস্স.

এত্থ চ যং ‘‘ন ভাৱনায পহাতব্বম্পি অত্থি উদ্ধচ্চসহগত’’ন্তিআদি অমতগ্গপথে ৱুত্তং, তং অকাৰণং, কস্মা? তস্স একন্তেন ভাৱনায পহাতব্বত্তা. যথাহ ‘‘কতমে ধম্মা ভাৱনায পহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৫৮৩). যদি হি উদ্ধচ্চসহগতং ন ভাৱনায পহাতব্বম্পি অভৱিস্স, যথা অতীতাৰম্মণত্তিকে ‘‘নিযোগা অনাগতাৰম্মণা নত্থী’’তি ৱত্ৱা ‘‘কামাৱচৰকুসলস্স ৱিপাকতো দস চিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা পুন ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তং, এৱমিধাপি ‘‘কতমে ধম্মা ভাৱনায পহাতব্বা? নিযোগা ভাৱনায পহাতব্বা নত্থী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো সিযা ভাৱনায পহাতব্বো, সিযা ন ৱত্তব্বো ‘দস্সনেন পহাতব্বো’তিপি ‘ভাৱনায পহাতব্বো’তিপী’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৱুত্তং. যা চ তমত্থং পটিপাদেন্তেন ‘‘যদি ৱুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা যুত্তি ৱুত্তা, সাপি অযুত্তি. কস্মা? দস্সনেন পহাতব্বাৰম্মণানং ৰাগদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চানং দস্সনেন পহাতব্বভাৱস্সেৱ ইচ্ছিতত্তা.

যঞ্চ ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ৱুত্তোতি দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে উদ্ধচ্চস্স অনুদ্ধৰণং কাৰণভাৱেন ৱুত্তং, তম্পি অকাৰণং অঞ্ঞথাপি সাৱসেসপাঠদস্সনতো. তথা হি ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২) এতেসং ৱিভঙ্গে চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং কত্ৱা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্স ৱিভঙ্গে লব্ভমানম্পি চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং ন কতং.

সহাযভাৱো চ দস্সনেন পহাতব্বানং ভাৱনায পহাতব্বস্স ৱিপাকদানং পতি ৱিচাৰেতব্বো. কিং অৱিজ্জাদি ৱিয দানাদীনং উপ্পত্তিযা এৱ ৱিকুপ্পাদনসমত্থতাপাদনেন দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বানং সহকাৰিকাৰণং হোন্তি, উদাহু কিলেসো ৱিয কম্মস্স পটিসন্ধিদানে সতীতি, কিঞ্চেত্থ – যদি পুৰিমনযো, সোতাপন্নাদিসেক্খসন্তানে ভাৱনায পহাতব্বস্স কিৰিযভাৱো আপজ্জতি, সহাযৱেকল্লেন অৱিপাকসভাৱতায আপাদিতত্তা খীণতণ্হাৱিজ্জামানে সন্তানে দানাদি ৱিয. অথ দুতিযো, ভাৱনায পহাতব্বাভিমতস্সাপি দস্সনেন পহাতব্বভাৱো আপজ্জতি, পটিসন্ধিদানে সতি অপাযগমনীযসভাৱানতিৱত্তনতো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ, তস্মা পাড়িযা অট্ঠকথায চ অৱিৰুজ্ঝনৱসেনেত্থ অত্থৱিনিচ্ছযো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

সাতি উদ্ধচ্চচেতনা. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযভাৱেতি সম্পুণ্ণৱিপাকৱিঞ্ঞাণপচ্চযভাৱে. কাৰণং দস্সেন্তোতি অৱিকলফলুপ্পাদনাধিকাৰে তদভাৱতো যদিপি উদ্ধচ্চচেতনা ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱে অপনেতব্বা, অৱিজ্জায পন পচ্চযুপ্পন্নভাৱে গহেতব্বাতি ইমং কাৰণং দস্সেন্তো. সব্বাপীতি ৱীসতিপি. তেনাহ ‘‘একৱীসতীতি ৱত্তব্ব’’ন্তি. তন্তি যেন কাৰণেন সঙ্খাৰগ্গহণেন অভিঞ্ঞাচেতনায অগ্গহণং, তং কাৰণং. ইতৰাৱচনস্সাপীতি উদ্ধচ্চচেতনাৱচনস্সাপি. কিং পন তং? ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱাভাৱো এৱ. ভেদাভাৱাতি কাযৱচীসঙ্খাৰৱসেন ৱিভাগাভাৱতো. সংযোগোতি তিকন্তৰপদৱসেন সংযোজনং, তথা সঙ্গহোতি অত্থো.

সুখসঞ্ঞায গহণং অস্সাদনন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সুখসঞ্ঞায…পে… দস্সেতী’’তি. ‘‘সুখসঞ্ঞাযা’’তি চ ইদং কৰণত্থে কৰণৱচনং. ৱিপল্লাসো হি দুক্খে সুখসঞ্ঞা. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞাণেনা’’তি ৱুত্তং, তং হেতুম্হি কৰণৱচনং ৱিপল্লাসস্সাদনানং অৱিজ্জায হেতুভাৱদস্সনতো. ‘‘ৰথো সেতপৰিক্খাৰো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪) পৰিৱাৰত্থোপি পৰিক্খাৰসদ্দো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘তণ্হায পৰিৱাৰে’’তি. তণ্হাপৰিৱাৰেতি চ তণ্হায কিচ্চসাধনেন সঙ্খাৰানং সহকাৰিকাৰণভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. পৰিক্খাৰট্ঠো সঙ্খাৰট্ঠো ৱিয ভূসনট্ঠো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘সঙ্খতে অলঙ্কতে’’তি আহ. পৰিক্খৰোতি যথা ফলদানসমত্থা হোন্তি, তথা সঙ্খৰোতি. অমৰণত্থাতি অমতত্থা, নিব্বানত্থাতি অত্থো. দুক্কৰকিৰিযাতি পঞ্চাতপতপ্পনাদিদুক্কৰচৰিযা. দেৱভাৱায তপো দেৱভাৱত্থং তপো. মাৰেতীতি মৰো হেতুঅত্থং অন্তোনীতং কত্ৱা. অমঙ্গলম্পি মঙ্গলপৰিযাযেন ৱোহৰন্তি মঙ্গলিকাতি ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠে অদিট্ঠসদ্দো ৱিযা’’তি যথা ‘‘অসিৱে সিৱা’’তি.

পপাতং পতনদুক্খসদিসন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘জাতিআদিপপাতদুক্খ’’ন্তি. ইন্দদুদ্দব্ৰহ্মকূটসঞ্ঞিতপব্বতসিখৰপ্পপাতো মৰুপপাতো. তং পুঞ্ঞফলং অত্থো পযোজনং এতস্সাতি তদত্থো.

পৰিব্বাজিকায তৰুণিযা. অসৱসো অসেৰিৱিহাৰী. কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণেন পণ্ডিতেহি জিগুচ্ছনীযং. ৰাগাদিপৰিড়াহেন, কটুকৱিপাকতায চ দুক্খং. আৰভতি কৰোতি. সভযস্সাপি পিসাচনগৰস্স কামগুণসমিদ্ধিযা সুখৱিপল্লাসহেতুভাৱো ৱিযাতি যোজনা. ভিন্নজাতিযেন অৱোমিস্সতা নিৰন্তৰতা. জৰায মৰণেন চ অঞ্ঞথত্তং ৱিপৰিণামো.

‘‘ন তাৱাহং পাপিম পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি ৱচনতো ‘‘তাত এহি, তাৱ ইদং ৰজ্জং পটিপজ্জাহী’’তিআদীসু যদিপি পৰিমাণনিযমনকমপদপূৰণমত্তাদীসুপি তাৱ-সদ্দো দিস্সতি, ইধ পন ৱক্খমানত্তাপেক্খো অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘তাৱাতি ৱত্তব্বন্তৰাপেক্খো নিপাতো’’তি. অৱিজ্জাপচ্চযা পন…পে… দস্সেতীতি পুব্বেনাপৰং অট্ঠকথাযং অৱিৰুজ্ঝনমাহ.

ৰাগাদিঅস্সাদনকালেসূতি ৰাগাদীনং অস্সাদনকালেসু. ‘‘ৰাগদিট্ঠিসম্পযুত্তাযা’’তি এত্থ ৰাগসম্পযুত্তায তাৱ অৱিজ্জায যোজনা হোতু ৰাগস্স অস্সাদনভাৱতো, দিট্ঠিসম্পযুত্তায পন কথন্তি আহ ‘‘তদৱিপ্পযুত্তা চ দিট্ঠী…পে… ৱেদিতব্বা’’তি. তংসম্পযুত্তসঙ্খাৰস্সাতি ৰাগাদিসম্পযুত্তসঙ্খাৰস্স. অৱিজ্জাৰম্মণাদিতন্তি অৱিজ্জায আৰম্মণাদিতং. আদি-সদ্দেন আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযে, অনন্তৰাদিকে চ পচ্চযে সঙ্গণ্হাতি. অনৱিজ্জাৰম্মণস্সাতি ন অৱিজ্জাৰম্মণস্স অৱিজ্জং অনাৰব্ভ পৱত্তস্স. আৰম্মণাধিপতিঅনন্তৰাদিপচ্চযৱচনেসূতি আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযপচ্চযৱচনেসু অৱুত্তস্স অনৱিজ্জাৰম্মণস্স, অনন্তৰাদিপচ্চযৱচনেসু অৱুত্তস্স পঠমজৱনস্স, দ্ৱীসুপি ৱুত্তস্স অৱিজ্জাৰম্মণস্স দুতিযাদিজৱনস্সাতি যোজেতব্বং. অনন্তৰপচ্চযলাভিনো অনন্তৰাদিনা, সহজাতস্স হেতুআদিনা, অসহজাতস্স উপনিস্সযাদিনা সঙ্খাৰস্স অৱিজ্জা পচ্চযো হোতীতি অযমত্থো ‘‘যং কিঞ্চী’’তিআদিনা দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং. সমতিক্কমভৱপত্থনাৱসেনাতি অৱিজ্জাসমতিক্কমত্থায অৰূপাৱচৰজ্ঝানানি উপ্পাদেন্তস্স, অৱিজ্জাসম্মূড়্হত্তা অৰূপভৱসম্পত্তিযো পত্থেত্ৱা তানেৱ ঝানানি নিব্বত্তেন্তস্সাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰে ৱুত্তেন নযেন, ৱুত্তনযানুসাৰেনাতি অত্থো.

এককাৰণৱাদো আপজ্জতি যথা পকতিইস্সৰপজাপতিপুৰিসকালাদিৱাদা. একস্মিংযেৱ লোকস্স কাৰণভূতে সতি ততো সকলায পৱত্তিযা অনৱসেসতো, সব্বদা চ পৱত্তিতব্বং অপেক্খিতব্বস্স কাৰণন্তৰস্স অভাৱতো. ন চেতং অত্থি কমেনেৱ পৱত্তিযা দস্সনতো. কাৰণন্তৰাপেক্খতায পন এককাৰণৱাদো অপহতো সিযা একস্স চ অনেকসভাৱতাভাৱা. যত্তকা ততো নিব্বত্তন্তি, সব্বেহি তেহি সমানসভাৱেহেৱ ভৱিতব্বং, ন ৱিসদিসেহি, ইতৰথা তস্স একভাৱো এৱ ন সিযাতি ইমমত্থমাহ ‘‘সব্বস্স…পে… পত্তিতো চা’’তি. পাৰিসেসেনাতি একতো একং, একতো অনেকং, অনেকতো একন্তি ইমেসু তীসু পকাৰেসু অৱিজ্জমানেসু অনুপলব্ভমানেসু পাৰিসেসঞাযেন. অনেকতো অনেকন্তি একস্মিং চতুত্থে এৱ চ পকাৰে ৱিজ্জমানে. যদিদং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তিআদিনা একহেতুফলদীপনং, তং এত্থ দেসনাৱিলাসেন, ৱিনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱা ধম্মানং পধানপাকটাসাধাৰণভাৱৱিভাৱনত্থন্তি একহেতুফলদীপনং ন নুপপজ্জতি উপপজ্জতিযেৱাতি দস্সেতি ‘‘যস্মা’’তিআদিনা.

যথাফস্সন্তি সুখৱেদনীযাদিচক্খুসম্ফস্সাদিতংতংফস্সানুৰূপন্তি ৱুত্তং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘সুখৱেদনীয’’ন্তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘ৱেদনাৱৱত্থানতো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমানেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সমানেসূতি অৱিসিট্ঠেসু. ফস্সৱসেনাতি সুখৱেদনীযাদিফস্সৱসেন. ৱিপৰিযাযাভাৱতোতি ব্যত্তযাভাৱতো. ন হি কদাচি সুখৱেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ দুক্খৱেদনা, দুক্খাদিৱেদনীযং ৱা ফস্সং পটিচ্চ সুখৱেদনা উপ্পজ্জতি. সুখাদিচক্খুসম্ফস্সজাদীনন্তি সুখাদীনং, চক্খুসম্ফস্সজাদীনঞ্চ ৱেদনানং. ওড়াৰিকসুখুমাদীতি আদি-সদ্দেন হীনপণীতাদিসঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ যং উপাদায যা ৱেদনা ‘‘ওড়াৰিকা, হীনা’’তি ৱা ৱুচ্চতি, ন তংযেৱ উপাদায তস্সা কদাচিপি সুখুমতা পণীততা ৱা অত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ওড়াৰিকসুখুমাদিসঙ্কৰাভাৱতো’’তি. যথাৱুত্তসম্ফস্সস্সাতি সুখৱেদনীযাদিফস্সস্স. সুখৱেদনীযফস্সতোযেৱ সুখৱেদনা, ন ইতৰফস্সতো. সুখৱেদনীযফস্সতো সুখৱেদনাৱ, ন ইতৰৱেদনা. তথা সেসেসুপীতি উভযপদনিযমৱসেন যথাফস্সং ৱেদনাৱৱত্থানং, যথাৱেদনং ফস্সৱৱত্থানন্তি পদদ্ৱযেন কাৰণন্তৰাসম্মিস্সতা ফলস্স, ফলন্তৰাসম্মিস্সতা চ কাৰণস্স দস্সিতা পঠমপক্খে অসংকিণ্ণতাৱৱত্থানন্তি কত্ৱা. দুতিযপক্খে পন পচ্চযভেদভিন্নেন কাৰণৱিসেসেন ফলৱিসেসো, ফলৱিসেসেন চ কাৰণৱিসেসো নিচ্ছীযতীতি অযমত্থো দস্সিতো সন্নিট্ঠানং ৱৱত্থানন্তি কত্ৱা. পুৰিমস্মিঞ্চ পক্খে ধম্মানং অসঙ্কৰতো ৱৱত্থানং ৱুত্তং, দুতিযস্মিঞ্চ যথাৱৱত্থিতভাৱজাননন্তি অযমেতেসং ৱিসেসো. উতুআদযোতি আদি-সদ্দেন চিত্তৱিসমাচাৰা পিত্তৱাতাদযোপি সঙ্গয্হন্তি. একস্মিং দোসে কুপিতে ইতৰেপি খোভং গচ্ছন্তি. সন্তেসুপি তেসু সেম্হপটিকাৰেন ৰোগৱূপসমতো সেম্হো পাকটোতি অত্থো.

‘‘ভৱো’’তি ৱুত্তানং সঙ্খাৰানং কাৰণস্স পকাৰণং, কাৰণমেৱ ৱা তণ্হাতি আহ ‘‘তণ্হায সঙ্খাৰকাৰণভাৱস্স ৱুত্তত্তা’’তি. তস্সাপীতি তণ্হাযপি. তণ্হা হি কামাসৱো ভৱাসৱো চ. কামাসৱভৱাসৱা কামুপাদানং, দিট্ঠাসৱো ইতৰুপাদানন্তি আহ ‘‘চতুৰুপাদানভূতা কামভৱদিট্ঠাসৱা’’তি. তে চ ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি ৱচনতো উপাদানঞ্চ, ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি ৱচনতো তণ্হা চ সঙ্খাৰস্স কাৰণন্তি পাকটা. অনস্সাদনীযেসু অনেকাদীনৱৱোকিণ্ণেসু সঙ্খাৰেসু অস্সাদানুপস্সনা অৱিজ্জায ৱিনা ন হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো…পে… দস্সিতা হোতী’’তি. খীণাসৱস্স সঙ্খাৰাভাৱতোতি ব্যতিৰেকেনপি অৱিজ্জায সঙ্খাৰকাৰণভাৱং ৱিভাৱেতি. একন্তেন হি খীণাসৱোৱ ৱিদ্দসু. এতেন বালানং এৱ সম্ভৱতো অৱিজ্জায অসাধাৰণতা ৱুত্তাতি দস্সেতি. ৱত্থাৰম্মণাদীনি হি ইতৰেসম্পি সাধাৰণানি. ৱত্থাৰম্মণতণ্হুপাদানাদীনি ৱিয অৱিজ্জাপি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং সাধাৰণকাৰণন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘পুঞ্ঞভৱাদী’’তিআদি. তত্থ আদি-সদ্দেন অপুঞ্ঞানেঞ্জভৱা গহেতব্বা. পুঞ্ঞভৱোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰহেতুকো উপপত্তিভৱো. এস নযো সেসেসু. এত্থ চ কিচ্চকৰণট্ঠানভেদেন কিচ্চৱতী অৱিজ্জা ভিন্দিত্ৱা দস্সিতা. ন হি যদৱত্থা অৱিজ্জা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানং উপনিস্সযো, তদৱত্থা এৱ ইতৰেসং উপনিস্সযোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. এত্থ চ ভৱাদীনৱপ্পটিচ্ছাদনন্তি অত্থতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং তংতংভৱসঙ্খাতদুক্খহেতুসভাৱানভিসমযনিমিত্ততা.

ঠানন্তি ধৰমানতা অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘ঠানৱিৰুদ্ধোতি অত্থিতাৱিৰুদ্ধো’’তি. ঠানাৱিৰুদ্ধা চক্খুৰূপাদযো. ‘‘পুৰিমচিত্তঞ্হী’’তিআদিনা ঠানৱিৰুদ্ধো চ উদাহটোতি আহ ‘‘ন ইদং একন্তিকং সিযা’’তি. ‘‘চক্খুৰূপাদযো’’তিআদিনা হি পৰতো ঠানাৱিৰুদ্ধা উদাহৰীযন্তীতি. পুৰিমসিপ্পাদিসিক্খা হি পচ্ছা পৱত্তমানসিপ্পাদিকিৰিযানং সমোধানাসম্ভৱা ঠানৱিৰোধোতি যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতুং ‘‘ন চ সিপ্পাদীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তন্তি পটিসন্ধিআদিঠানং. ইধাতি ঠানসভাৱকিচ্চাদিগ্গহণে. আদি-সদ্দেন আৰম্মণভূমিসন্তানাদিৱিৰুদ্ধা গহেতব্বা, তে চ অনুলোমতো গোত্ৰভুস্স, গোত্ৰভুতো মগ্গস্স লিঙ্গপৰিৱত্তনাদিৱসেন চ পৱত্তিযং ৱেদিতব্বা. নমনৰুপ্পনৱিৰোধা সভাৱৱিৰুদ্ধো পচ্চযোতি যোজনা. তত্থ নমনৰুপ্পনন্তি অৰূপৰূপভাৱমেৱ দস্সেতি. কম্মং চেতনাসভাৱং, ৰূপং ৰুপ্পনসভাৱন্তি সভাৱৱিৰুদ্ধং. মধুৰম্বিলৰসাদীতি খীৰং মধুৰৰসং পিত্তুপসমনং মধুৰৱিপাকসভাৱং, দধি অম্বিলৰসং পিত্তব্ৰূহনং কটুকৱিপাকসভাৱন্তি অতো সভাৱৱিৰোধা.

দধিআদীনীতি দধিপলালানি. ভূতিণকস্সাতি ভূতিণকনামকস্স ওসধিৱিসেসস্স. অৱী নাম এড়কা, তা পন যেভুয্যেন ৰত্তলোমকা হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘ৰত্তা এড়কা’’তি. ৱিপাকানম্পি পচ্চযভাৱতো, অৱিপাকানম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৱতো ন ৱিপাকধম্মৱিপাকাপেক্খা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাতি ৱুত্তং ‘‘ৱিপাকাযেৱ তে চ না’’তি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তদৱিপাকানন্তি তস্সা অৱিজ্জায অৱিপাকভূতানং. ন ন যুজ্জতি যুজ্জতি এৱ পচ্চযুপ্পন্নতামত্তস্স অধিপ্পেতত্তা. তদৱিৰুদ্ধানন্তি তায অৱিজ্জায অৱিৰুদ্ধানং.

পুব্বাপৰিযৱৱত্থানন্তি কাযপৱত্তিগতিজাতিআদীনং যথাৰহং পুব্বাপৰভাৱেন পৱত্তি, সা পন কেনচি অকটা অকটৱিধা পটিনিযতসভাৱাতি দস্সেতুং নিযতিৱাদিনা ৱুত্তনিদস্সনং আহৰন্তো ‘‘অচ্ছেজ্জসুত্তাৱুতাভেজ্জমণীনং ৱিযা’’তি আহ. দুতিযৱিকপ্পে সঙ্গতীতি অধিচ্চসমুপ্পাদো যাদিচ্ছিকতা, যং সন্ধায ‘‘যদিচ্ছায পৱত্তনং নিৱত্তনং যদিচ্ছাযা’’তিআদি ৱুচ্চতি. ভাৱোতি ধম্মানং সভাৱসিদ্ধিতা, যং সন্ধায ৱদন্তি ‘‘কণ্টকস্স কোটিতিখিণভাৱং, কপিট্ঠফলস্স ৱট্টভাৱং, মিগপক্খীনং ৱা ৱিচিত্তৱণ্ণসণ্ঠানাদিতং কো অভিসঙ্খৰোতি, কেৱলং সভাৱসিদ্ধোৱাযং ৱিসেসো’’তি. তেনাহ ‘‘সব্বে সত্তা, সব্বে পাণা, সব্বে ভূতা, সব্বে জীৱা অৱসা অবলা অৱীৰিযা নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮). এতেহি ৱিকপ্পনেহীতি চুতিআদীসু সম্মূড়্হতায ‘‘সত্তো মৰতী’’তিআদিৱিকপ্পনেহি কাৰণভূতেহি. অকুসলং চিত্তং কত্ৱাতি অযোনিসোমনসিকাৰপৰিব্ৰূহনেন চিত্তং অকুসলং কত্ৱা.

সুত্তাদিধম্মন্তি সুত্তগেয্যাদিপৰিযত্তিধম্মং. পৰিযত্তিধম্মঞ্হি সম্মদেৱ জানন্তো পটিপত্তিধম্মং পৰিপূৰেত্ৱা পটিৱেধধম্মে পতিট্ঠহতি. তন্তি তং জাননং, নিব্বানাভিসমযোতি অত্থো.

সঙ্খাৰপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৭. যথাৱুত্তসঙ্খাৰপচ্চযাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিৱুত্তপ্পকাৰসঙ্খাৰপচ্চযা. ৱিঞ্ঞাণাদযো ৱেদনাপৰিযোসানা এতৰহি ৱিপাকৱট্টভূতা ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘তংকম্মনিব্বত্তমেৱ ৱিঞ্ঞাণং ভৱিতুং অৰহতী’’তি. অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা ধাতুকথাপাড়িযা ন সমেতীতি দস্সেন্তো ‘‘ধাতুকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ধাতুকথাযং ৱচনতো সব্বৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনাপৰিগ্গহো কতো ধাতুকথাযন্তি যোজনা. সপ্পদেসাতি সাৱসেসা, ৱিপাকা এৱাতি অধিপ্পাযো. ৱিঞ্ঞাণাদীসু হি ৱিপাকেসুযেৱ অধিপ্পেতেসু যথা –

‘‘ৱিপাকেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা পঞ্চহি খন্ধেহি দ্ৱাদসহাযতনেহি তেৰসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. কতিহি অসঙ্গহিতা? ন কেহিচি খন্ধেহি ন কেহিচি আযতনেহি পঞ্চহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৪৭৭) –

ৱিপাকৱিপ্পযুত্তানং সঙ্গহাসঙ্গহা ৱিস্সজ্জিতা, এৱমিধাপি ৱিস্সজ্জিতব্বং সিযা. তেনাহ ‘‘ৱিপাকা ধম্মাতি ইমস্স ৱিয ৱিস্সজ্জনং সিযা’’তি. তস্মাতি যস্মা ৱিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে নিপ্পদেসাৱ ৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনা গহিতা, তস্মা. তত্থাতি ধাতুকথাযং. অভিধম্মভাজনীযৱসেনাতি ইমস্মিং পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে অভিধম্মভাজনীযৱসেন. তেনাহ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা চা’’তিআদি. তেন যথাৱুত্তঅত্থৱণ্ণনা সুত্তন্তভাজনীযৱসেন ৱুত্তাতি যথাদস্সিতং ৱিৰোধং পৰিহৰতি. যদি অভিধম্মভাজনীযৱসেন ধাতুকথাপাড়ি পৱত্তা, অথ কস্মা ‘‘কামভৱো পঞ্চহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. ৰূপভৱো পঞ্চহি খন্ধেহি পঞ্চহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতো’’তিআদিনা (ধাতু. ৬৭-৬৮) উপাদিন্নক্খন্ধৱসেন ভৱো ৱিস্সজ্জিতোতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ভৱো পন…পে… ন অভিধম্মভাজনীযৱসেন গহিতো’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি অভিধম্মভাজনীযৱসেন অগ্গহিতত্তা এৱ. তত্থাতি ধাতুকথাযং. ৱিপাকঞ্হেতন্তি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা যথাৱুত্তবাত্তিংসৱিধৱিঞ্ঞাণং ৱিপাকং, তস্মা তং সঙ্খাৰপচ্চযন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপাকত্তা’’তিআদিমাহ.

‘‘সোমনস্সসহগতানেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ইদং ৱিচাৰেতব্বং উপেক্খাসহগতকুসলাকুসলজৱনানন্তৰম্পি সোমনস্সসহগততদাৰম্মণস্স ইচ্ছিতত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘চতুন্নং পন দুহেতুককুসলচিত্তানং অঞ্ঞতৰজৱনস্স পৰিযোসানে অহেতুকচিত্তং তদাৰম্মণভাৱেন পতিট্ঠাতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৱিপাকুদ্ধাৰকথা) ৱত্ৱা ‘‘ইট্ঠাৰম্মণে পন সন্তীৰণম্পি তদাৰম্মণম্পি সোমনস্সসহগতমেৱা’’তি ৱুত্তং. কুসলাকুসলঞ্হি অভিইট্ঠম্পি আৰম্মণং তথাভিসঙ্খৰণেন কদাচি ন মজ্ঝত্তং কত্ৱা ন পৱত্ততি, ৱিপাকং পন যথাসভাৱতোৱ আৰম্মণৰসং অনুভৱতি. তেনাহ ‘‘ন সক্কা ৱিপাকং ৱঞ্চেতু’’ন্তি. কিৰিযজৱনানং পন ৱিসযাভিসঙ্খৰণস্স বলৱভাৱতো তদনন্তৰানং তদাৰম্মণানং যথাৱিসযং ৱেদনাৱসেন তদনুগুণতা ইচ্ছিতা. যে পন কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণং ন ইচ্ছন্তি, তেসং ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যং পন ‘‘জৱনেন তদাৰম্মণং নিযমেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তং কুসলং সন্ধায ৱুত্তন্তি চ ৱুত্তং. তস্মা যথাৱুত্তো ৱিচাৰেতব্বো. তিহেতুকজৱনাৱসানে চ দুহেতুকজৱনাৱসানে চাতি সমুচ্চযত্থো চ-সদ্দো. কেচি পন ৱিভাগং অকত্ৱা ‘‘কুসলজৱনাৱসানেপি অহেতুকতদাৰম্মণং হোতীতি ‘যেভুয্যেনা’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. লোভচিত্তস্স ৱা সত্তানং বহুলং উপ্পজ্জনতো ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সকিং ৱা’’তি ৱচনসিলিট্ঠতাৱসেন ৱুত্তং যথা ‘‘অট্ঠ ৱা দস ৱা’’তি দস্সেতুং ‘‘দিৰত্ততিৰত্তাদীসু ৱিয ৱেদিতব্ব’’ন্তি আহ. ৱা-সদ্দস্স অভাৱাতি সুয্যমানস্স ৱা-সদ্দস্স অভাৱেন ৱুত্তং. অত্থতো পন তত্থাপি ৱা-সদ্দো লব্ভতেৱ. তিৰত্তং পন ৱাসাদিকে লব্ভমানে দিৰত্তে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দিৰত্তগ্গহণং ৱিসুং ন যোজেতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৱচনসিলিট্ঠতামত্তেনা’’তি ৱুত্তং. কেৱলং ‘‘তিৰত্ত’’ন্তি ৱুত্তে অঞ্ঞত্থ ৱাসাদিনা অন্তৰিতম্পি তিৰত্তং গণ্হেয্য, দিৰত্তৱিসিট্ঠং পন তিৰত্তং ৱুচ্চমানং তেন অনন্তৰিতমেৱ তিৰত্তং দীপেতীতি আহ ‘‘নিৰন্তৰতিৰত্তদস্সনত্থং ৱা’’তি. বলৱৰূপাদিকে আৰম্মণেতি অতিমহতি ৰূপাদিআৰম্মণে. ‘‘অধিপ্পাযো’’তি এতেন একচিত্তক্খণাযুকেপি ৱিসযে কদাচি তদাৰম্মণং উপ্পজ্জেয্যাতি ‘‘সকিং এৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমত্থং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘সব্বদ্ৱাৰেসু তদাৰম্মণে দ্ৱে এৱ চিত্তৱাৰা আগতা’’তি ৱুত্তত্তা অযম্পি অত্থো ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বো. অনুৰূপায পটিসন্ধিযাতি অত্তনো অত্তনো অনুচ্ছৱিকেন পটিসন্ধানকিচ্চেন.

‘‘কতি পটিসন্ধিযো, কতি পটিসন্ধিচিত্তানী’’তিআদিনা পটিসন্ধিৱিচাৰো পৰতো ৱিত্থাৰতো কথীযতীতি আহ ‘‘পটিসন্ধিকথা মহাৱিসযাতি কত্ৱা পৱত্তিমেৱ তাৱ দস্সেন্তো’’তি. অহেতুকদ্ৱযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন মহাৱিপাকমহগ্গতৱিপাকে সঙ্গণ্হাতি. দ্ৱাৰনিযমানিযমাৱচনন্তি দ্ৱাৰস্স নিযতানিযতাৱচনং, নিযতদ্ৱাৰং অনিযতদ্ৱাৰন্তি ৱা অৱচনন্তি অত্থো. অনুপ্পত্তিতোতি ন উপ্পজ্জনতো. যদিপি ‘‘অনুৰূপায পটিসন্ধিযা’’তি পটিসন্ধিপি হেট্ঠা গহিতা, ‘‘পৱত্তিযং পনা’’তি অধিকতত্তা পন পৱত্তিযেৱ পচ্চামট্ঠা. পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন পঠমুদ্দিট্ঠানি সব্বানিপি লোকিযৱিপাকচিত্তানি অন্ৱাদেসং অৰহন্তীতি আহ ‘‘তত্ৰস্সাতি পৱত্তিযং বাত্তিংসৱিধস্সা’’তি.

যথা কামাৱচৰপটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স বীজস্স অভাৱেপি ৰূপভৱে চক্খুসোতিন্দ্ৰিযপৱত্তিআনুভাৱতো চক্খুসোতৱিঞ্ঞাণানং সম্ভৱো, এৱং তেনেৱ কাৰণেন সম্পটিচ্ছনাদীনম্পি তত্থ সম্ভৱোতি দস্সেন্তো ‘‘ইন্দ্ৰিযপৱত্তিআনুভাৱতো এৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খুসোতদ্ৱাৰভেদেনাতি চক্খুসোতদ্ৱাৰৱিসেসেন ভৱিতব্বন্তি সম্বন্ধো. তস্সাতি চক্খুসোতদ্ৱাৰস্স. দ্ৱাৰৱন্তাপেক্খো দ্ৱাৰভাৱোতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণৱীথিভেদাযত্তত্তা’’তি. তস্মিঞ্চ সতীতি তস্মিং দ্ৱাৰভেদে ৱীথিভেদে চ সতি. ভাৱোতি উপ্পত্তি. জনকং অনুবন্ধতি নামাতি তংসদিসে তব্বোহাৰং কত্ৱা ৱুত্তং.

ইদং পন ৱত্ৱাতি ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মে আৰব্ভ তদাৰম্মণানুপ্পত্তিং ৱত্ৱা. ভাৱনাযাতি অকুসলভাৱনায সংকিলেসৱড্ঢনেন, সংকিলিট্ঠসমাধানেনাতি অত্থো. তথা হি লোভদোসসহগতচিত্তুপ্পাদেপি সমাধি ‘‘অৱট্ঠিতি অৱিসাহাৰো অৱিক্খেপো অৱিসাহটমানসতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১) নিদ্দিট্ঠো. অৱত্থুভাৱদস্সনত্থন্তি অট্ঠানভাৱদস্সনত্থং, অনাৰম্মণভাৱদস্সনত্থন্তি অত্থো.

‘‘কেন কত্থা’’তি পদস্স ‘‘কেন চিত্তেন কস্মিং ভৱে’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘একূনৱীসতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেন তেন চিত্তেনাতি তেন তেন অহেতুকদ্ৱযাদিচিত্তেন সদ্ধিং পৱত্তমানা পটিসন্ধিক্খণে ৰূপাৰূপধম্মা একূনৱীসতি পটিসন্ধিযোতি যোজনা. তেন তেন চিত্তেন সহজাতাদিপচ্চযতায হেতুভূতেন, কৰণভূতেন ৱা. তত্থ তত্থ ভৱে.

অনুস্সৰণত্থো ব্যাপাৰো অনুস্সৰণব্যাপাৰো. কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধায ৱদতি. তীসু জৱনৱাৰেসু…পে… ভৱিতব্বন্তি কম্মাদিউপট্ঠানস্স পৰতো তীহি জৱনৱাৰেহি পৱত্তিতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অনেক…পে… অভিপ্পলম্বনঞ্চ হোতী’’তি. তস্মাতি যস্মা একজৱনৱাৰস্সেৱ কম্মাদিউপট্ঠানেন মৰণং ন সম্ভৱতি, তস্মা. ফোট্ঠব্বস্সাতি পহাৰফোট্ঠব্বস্স. ভৱঙ্গচিত্তে ৱত্তমানে, অন্তৰন্তৰা পঞ্চদ্ৱাৰৱীথিযা ৱা ৱত্তমানায ফোট্ঠব্বসমাযোগে পঠমং কাযদ্ৱাৰাৱজ্জনুপ্পত্তি যুত্তা, তথাপি কিস্মিঞ্চি চিন্তিযমানে তমেৱাৰব্ভ একস্মিং জৱনৱাৰে পৱত্তে পচ্ছা কাযদ্ৱাৰাৱজ্জনুপ্পত্তি সিযা চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিভাৱতোতি কেচিৱাদস্স অধিপ্পাযো. যথা নিদ্দাযন্তস্স ফোট্ঠব্বসমাযোগেন পবুজ্ঝনকালে মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনমেৱ আৱট্টেতি, ন কাযদ্ৱাৰাৱজ্জনং. ‘‘পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন পটিবুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. ৭৫১) হি ৱুত্তং. এৱংসম্পদং ৱা এতং দট্ঠব্বং. লহুকপচ্চুপট্ঠানন্তি লহুউপট্ঠানং. মনোদ্ৱাৰস্স ৱিসযো কম্মাদিকো. লহুকতাতি লহুপট্ঠানতা. ৰূপানন্তি চক্খাদিৰূপধম্মানং. ৱিসযভাৱেপীতি ৰূপাযতনাদিৱিসযসব্ভাৱেপি. যেসং ৱিসযো অত্থীতি যেসং নিপ্পৰিযাযেন ৱিসযো অত্থি. তংদস্সনত্থমেৱাতি তেসং সাৰম্মণানংযেৱ দস্সনত্থং. তেনাতি তস্মা.

‘‘ভূমিচিত্তুপ্পাদাদিৱসেনা’’তি ইদং কম্মং সন্ধায ৱুত্তং, কম্মনিমিত্তস্সপি ৱসেন লব্ভতেৱ তস্স ছড়াৰম্মণভাৱতো. গতিনিমিত্তস্স পন পভেদো নীলাদিকোযেৱ.

অনুপচ্ছিন্নেসু মগ্গেন অপ্পহীনেসু. তঞ্চ কম্মাদিং. ভৱন্তৰনিন্নাদিতা চিত্তসন্তানস্স ভৱপত্থনায তথাভিসঙ্খতত্তা. যস্মিঞ্হি চিত্তসন্তানে পুঞ্ঞাদিচেতনায ৱিয ভৱপত্থনায পৰিভাৱনা অনুপচ্ছিন্না, তত্থেৱ ভৱন্তৰপৰিযাপন্নচিত্তুপ্পত্তি. তং পন চিত্তং তথা উপ্পজ্জমানং তায ৱিনামিতং ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৱিনামিত’’ন্তি. সব্বত্থাতি সুগতিদুগ্গতীসু. ইতৰাযাতি সুগতিপটিসন্ধিনিন্নায চুতিযা. ‘‘নিচ্ছিনন্তী’’তি ৱুত্তস্স নিচ্ছযস্স নিবন্ধনং আগমং দস্সেন্তো ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৱা’’তিআদিমাহ.

অকুসলে হি দুগ্গতূপনিস্সযে নিযমিতে কুসলং সুগতূপনিস্সযোতি নিযমিতমেৱ হোতীতি.

অনিট্ঠং আৰম্মণং আহ যতো দুগ্গতিপটিসন্ধি দস্সীযতীতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং ‘‘ৰাগাদিহেতুভূত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তম্পি হি…পে… হোতী’’তি. তম্পীতি অনিট্ঠাৰম্মণম্পি. যস্মা পন হীনং আৰম্মণন্তি আৰম্মণভূতকম্মনিমিত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা ‘‘অকুসলৱিপাকজনককম্মসহজাতানং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. কম্মনিমিত্তভূতঞ্হি আৰম্মণং যং ৱিপাকস্স জনকং কম্মং, তেন সহজাতানং, তস্স কম্মস্স সদিসাসন্নজৱনসহজাতানঞ্চ ৰাগাদীনং আৰম্মণপচ্চযসঙ্খাতো হেতু হোতি, সো এৱ চস্স হীনভাৱোতি দস্সেতুং ‘‘তঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. কম্মৱসেন অনিট্ঠন্তি হীনস্স অকুসলকম্মস্স আৰম্মণতো আৰম্মণতাৱসেন হীনন্তি কত্ৱা অনিট্ঠং, সভাৱেন ইট্ঠম্পীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অঞ্ঞথা চা’’তিআদিনা কম্মনিমিত্তাৰম্মণস্স অকুসলৱিপাকস্স ন সম্ভৱোতি দস্সেতি. আসন্নকতকম্মাৰম্মণসন্ততিযন্তি আসন্নকতস্স কম্মস্স আৰম্মণসন্তানে. তংসদিসন্তি যথাৱুত্তকম্মাৰম্মণসদিসং. পটিসন্ধিআৰম্মণূপট্ঠাপকন্তি পটিসন্ধিযা আৰম্মণস্স উপট্ঠাপকং. চুতিআসন্নজৱনানং পটিসন্ধিজনকত্তে অযমত্থো লব্ভেয্যাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ন চ পটিসন্ধিযা’’তিআদি. তংসমানৱীথিযন্তি তায পটিসন্ধিযা একৱীথিযং. ন অস্সাদিতানীতি অস্সাদনভূতায তণ্হায ন আমট্ঠানি.

সমত্তাতি পৰিপুণ্ণা, পৰিযত্তা ৱা. ‘‘মৰণকালে…পে… সমাদিন্না’’তি ৱচনতো যথাৱুত্তচুতিআসন্নজৱনানং পটিসন্ধিদানং সিদ্ধন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন চ দুব্বলেহী’’তিআদি. ‘‘ৱক্খতি চা’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং উপচযেন পাকটতৰং কৰোতি. ঞাণৱত্থুৱিভঙ্গৱণ্ণনাযঞ্হি ‘‘পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতী’’তি পদানং অত্থং ৱিৱৰন্তো ৱক্খতি ‘‘সব্বম্পি…পে… পটিক্খিত্তানী’’তি. তত্থ পটিৱিজাননাদীতি আদি-সদ্দেন ইৰিযাপথকপ্পনকাযৱচীকম্মুপট্ঠাপনকুসলাকুসলধম্মসমাদানসমাপজ্জনৱুট্ঠানানি সঙ্গণ্হাতি. উপপজ্জনসুপিনদস্সনাদীনং মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেনেৱ পৱত্তি পাকটাতি তানি বহি কৰোন্তো ‘‘চৱনপৰিযোসানং কিচ্চ’’ন্তি আহ. সহজৱনকানীতি জৱনসহিতানি, পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনেহি সদ্ধিন্তি অত্থো.

তত্থাতি ‘‘পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতী’’তি পাড়িৱণ্ণনাযং. ন কঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতীতি এত্থ ন সব্বে ৰূপাদিধম্মা ধম্মগ্গহণেন গহিতাতি যথাধিপ্পেতধম্মদস্সনত্থং ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি (ধ. প. ১-২) এৱং ৱুত্তং একম্পি কুসলং ৱা অকুসলং ৱা ন পটিৱিজানাতী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি দস্সেত্ৱা তস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘যেস’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যেসং কুসলাকুসলধম্মানং পটিৱিভাৱনপ্পৱত্তিযা সিদ্ধা ৱিপাকধম্মতা যোনিসোমনসিকাৰঅযোনিসোমনসিকাৰসমুট্ঠানা, যায সুখং ৱা দুক্খং ৱা তংসন্তানে অন্ৱেতি অনুগচ্ছতি, পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং সা ৱিপাকধম্মতা পটিক্খিত্তা পটিসেধিতাতি. তাদিসমেৱাতি কুসলাকুসলধম্মপটিৱিজাননসদিসমেৱ. যদি পঞ্চদ্ৱাৰে যথাৱুত্তকিচ্চস্স কৰণে সহজৱনকানি ৱীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানি, কথং তত্থ চৱনুপপজ্জনানি সম্ভৱন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তদাৰম্মণানন্তৰং পনা’’তিআদি. নিপ্পৰিযাযেন মনোদ্ৱাৰিকভাৱো মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনুপ্পত্তিপুব্বকোতি তদভাৱেনাহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তি. অৱসেসেকচিত্তক্খণাযুকে ৰূপাদিম্হীতি যোজনা.

উপচাৰো ৱিয দট্ঠব্বা সমানাৰম্মণত্তা, উপপত্তিনিমিত্তত্তা চ. কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধায ৱদতি. মহগ্গতাৱসানং ৱদন্তীতি যথাপচ্চযং মহগ্গতসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠিতস্স সা ৱীথি উপ্পজ্জতি, ততো চুতিচিত্তং হোতীতি ৱদন্তি. অতীতাৰম্মণা একাদসৱিধাতি নৱ কামাৱচৰসুগতিচুতিযো, দ্ৱে ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনআৰুপ্পচুতিযোতি এৱং অতীতাৰম্মণা একাদসৱিধা সুগতিচুতিযো. পঞ্চ ৰূপাৱচৰা, ৱুত্তাৱসেসা দ্ৱে অৰূপাৱচৰাতি নৱত্তব্বাৰম্মণা সত্তৱিধা চুতিযো. দুগ্গতিচুতি পন পৰতো ৱুচ্চতীতি ইধ ন গহিতা. তথা হি ৱক্খতি ‘‘দুগ্গতিচুতিযা পন…পে… ন দস্সিতা’’তি.

এৱমাদিকেতি আদি-সদ্দেন ‘‘সুদ্ধায ৱা জৱনৱীথিযা’’তিআদিৱচনং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সুদ্ধায ৱাতি মহগ্গতকম্মনিমিত্তাৰম্মণায জৱনৱীথিযা’’তি. ‘‘ৱিঞ্ঞাযতী’’তি ইমিনা যদিপি ‘‘পথৱীকসিণাদী’’তিআদিসদ্দেন অৰূপাৱচৰজ্ঝানাৰম্মণস্সাপি সঙ্গহো সম্ভৱতি, ‘‘চক্খুসোতানং ৱা’’তি পন দ্ৱাৰদ্ৱযস্সেৱ ৱসেন ৱিকপ্পন্তৰকৰণং যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স ঞাপকন্তি দস্সেতি. ঞাপকঞ্চ নাম অগতিকা গতীতি যথাৱুত্তং ঞাপকং অসম্ভাৱেন্তো ‘‘অথাপী’’তিআদিমাহ. যো যত্থ সম্ভৱতি, তস্স যোজনা যথাসম্ভৱযোজনা, তায. অযম্পি পটিসন্ধীতি আৰুপ্পচুতিযা অনন্তৰং পটিসন্ধিং ৱদতি. তত্থেৱাতি ‘‘পথৱীকসিণাদিকং ৱা নিমিত্ত’’ন্তি ৱুত্তে পঠমে ৱিকপ্পে এৱ. হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা পটিসন্ধি নত্থীতি যোজনা. তেনাতি তস্মা. ততোতি চতুত্থাৰুপ্পচুতিতো. তত্থেৱাতি চতুত্থাৰুপ্পে এৱ. অতীতাৰম্মণা পটিসন্ধি, ততো চতুত্থাৰুপ্পচুতিতো কামাৱচৰে অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পটিসন্ধি. ইতৰাহীতি আৰুপ্পচুতীহি. দুতিযা আৰুপ্পপটিসন্ধি অতীতাৰম্মণা, ইতৰা নৱত্তব্বাৰম্মণাতি আহ ‘‘যথাসম্ভৱ’’ন্তি. অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা চ কামাৱচৰপটিসন্ধীতি এত্থাপি ইতৰাহীতি সম্বন্ধো. সব্বত্থ চ ‘‘যোজেতব্বা’’তি সম্বন্ধিতব্বং. ইমস্স ৱিসেসস্সাতি ‘‘তেনা’’তিআদিনা যথাৱুত্তস্স ৱিসেসস্স. ৱিসুং উদ্ধৰণং কতং অধিকৱচনমঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি.

আৰম্মণৱসেন একৱিধাযাতি অতীতাৰম্মণতাৱসেন একৱিধায. দুৱিধাতি অতীতাৰম্মণা, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা চাতি দ্ৱিপ্পকাৰা. দুগ্গতিচুতিযা আৰম্মণৱসেন ‘‘একৱিধাযা’’তি পদং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতায দ্ৱিপ্পকাৰা কামাৱচৰপটিসন্ধি, নৱত্তব্বাৰম্মণতায একপ্পকাৰা ৰূপাৱচৰপটিসন্ধি, নৱত্তব্বাতীতাৰম্মণতায দ্ৱিপ্পকাৰা আৰুপ্পপটিসন্ধীতি আহ ‘‘দ্ৱিএকদ্ৱিপ্পকাৰানং কামৰূপাৰুপ্পানং ৱসেনা’’তি. ‘‘তথেৱা’’তি ইমিনা ‘‘দ্ৱিএকদ্ৱিপ্পকাৰানং কামৰূপাৰুপ্পানং ৱসেনা’’তি পদদ্ৱযং আকড্ঢতি. দুৱিধাযাতি নৱত্তব্বাতীতাৰম্মণতাৱসেন দুৱিধায. পচ্চেকন্তি ৱিসুং ৱিসুং. দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং কামাৰুপ্পানন্তি এত্থাযং যোজনা – নৱত্তব্বাৰম্মণায আৰুপ্পচুতিযা অনন্তৰা অতীতাৰম্মণা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা চ দ্ৱে কামপটিসন্ধী, নৱত্তব্বাৰম্মণা অতীতাৰম্মণা চ দ্ৱে আৰুপ্পপটিসন্ধী, তথা অতীতাৰম্মণাযপীতি ইমাসং ৱসেন অট্ঠৱিধা.

‘‘দ্ৱিদ্ৱী’’তি গাথায ৱুত্তমেৱত্থং সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতি. যদিপি ‘‘কম্মস্স কতত্তা’’তিআদিনাপি কম্মস্স ৱিপাকানং উপনিস্সযপচ্চযভাৱো গহিতোযেৱ হোতি, ‘‘কুসলাকুসলং কম্ম’’ন্তিআদিনা পন ৱিসুং উপনিস্সযপচ্চযভাৱো দস্সীযতীতি ‘‘কামাৱচৰস্স…পে… আদিনা নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো দস্সিতপ্পকাৰো’’তি আহ.

আদিনা ৱিমিস্সৱিঞ্ঞাণেনাতি একস্স ভৱস্স আদিভূতেন ৰূপৱিমিস্সেন পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন. অঞ্ঞত্থাতি সংসেদজওপপাতিকযোনিযং. অৱচনং পটিক্খেপং মঞ্ঞমানো ‘‘গন্ধৰসাহাৰানং পটিক্খিত্তত্তা’’তি ৱত্ৱা সব্বেন সব্বং ৰূপভৱে তে নত্থীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘চক্খুসোতৱত্থুসত্তকজীৱিতছক্কভাৱেপী’’তি. পাড়িযন্তি ধম্মহদযৱিভঙ্গপাড়িযং. পঞ্চাযতনানীতি চক্খুসোতমনৰূপধম্মাযতনানি. পঞ্চ ধাতুযোতি তা এৱ পঞ্চ ধাতুযো. ৱুত্তঞ্হি – ‘‘ৰূপধাতুযা উপপত্তিক্খণে কতমানি পঞ্চাযতনানি পাতুভৱন্তি? চক্খাযতনং ৰূপাযতনং সোতাযতনং মনাযতনং ধম্মাযতনং. ইমানি পঞ্চাযতনানি পাতুভৱন্তি. কতমা পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৱন্তি? চক্খুধাতু…পে… ধম্মধাতু. ইমা পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৱন্তী’’তি (ৱিভ. ১০১৬). ছ আযতনানি সদ্দাযতনেন সদ্ধিং তানিযেৱ. নৱ ধাতুযোতি চক্খুৰূপচক্খুৱিঞ্ঞাণসোতসদ্দসোতৱিঞ্ঞাণমনোধম্মমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো. সব্বসঙ্গহৱসেনাতি অনৱসেসপৰিগ্গহৱসেন. তত্থাতি ৰূপধাতুযং. ‘‘কথাৱত্থুম্হি চা’’তিআদিনা ন কেৱলং ধম্মহদযৱিভঙ্গপাড়িযংযেৱ, অথ খো পকৰণন্তৰেপি গন্ধাদযো পটিক্খিত্তাতি দস্সেতি. তত্থ ঘানাযতনাদীনং ৱিযাতি সদিসূদাহৰণদস্সনং. যথা ঘানাযতনাদীনং তত্থ ৰূপভৱে ভাৱো অত্থি, তা পটিক্খিত্তা, এৱং গন্ধাযতনাদীনঞ্চাতি. অত্থি তত্থ ঘানাযতনন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. যঞ্হি তত্থ আযতনং নত্থি, তস্স ৱসেনাযং চোদনা. ততো পৰৱাদী যং তত্থ অজ্ঝত্তিকানং তিণ্ণং আযতনানং ঘানাদিকং সণ্ঠাননিমিত্তং, তদেৱ আযতনন্তি লদ্ধিযা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. বাহিৰানং গন্ধাযতনাদীনং ৱসেন পুট্ঠো যস্মা ঘানপ্পসাদাদযো তত্থ ন ইচ্ছতি, তস্মা তেসং গোচৰং পটিসেধেন্তো ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি পটিক্খিপতি. আদি-সদ্দেন ‘‘অত্থি তত্থ জিৱ্হাযতনন্তি? আমন্তা. অত্থি তত্থ ৰসাযতনন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তিআদিনযপ্পৱত্তানং অনুলোমপটিলোমসংসন্দনপঞ্হাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অফোট্ঠব্বাযতনানন্তি ফোট্ঠব্বাযতনভাৱৰহিতানং, অফোট্ঠব্বসভাৱানন্তি অত্থো.

ইদানি অনাযতনসভাৱে গন্ধৰসে পটিজানিত্ৱাপি দোসং ৱদন্তো ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. অৱচনে নত্থি কাৰণং যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে, তেসং ৱা নিসত্তনিজ্জীৱসভাৱত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা চ ধাতুভাৱো, এৱং ধম্মভাৱো চ তেসং একন্তিকো, তথা আযতনভাৱো চাতি সব্বথাপি তত্থ ৱিজ্জমানানং গন্ধৰসানং আযতনেসু অৱচনে কাৰণং নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ধম্মভাৱো চা’’তিআদিমাহ. অঞ্ঞস্স পৰমত্থস্স অভাৱা. কোচি আযতনসভাৱোতি ধম্মাযতনমেৱ সন্ধায ৱদতি. তেন যদি ৰূপভৱে গন্ধৰসা ৱিজ্জন্তি, যথাৱুত্তকাৰণতো গন্ধৰসাযতনভাৱেন অৱুচ্চমানাপি ধম্মাযতনভাৱেন ৱত্তব্বা সিযুং, ন চ ৱুত্তা. তস্মা নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং ‘‘নত্থেৱ ৰূপভৱে গন্ধৰসা’’তি দস্সেতি. কিঞ্চ ৰূপধাতুযং গন্ধৰসভাৱেন অৱুত্তানং, কামধাতুযং ৱুত্তানং তেসং কিং গন্ধৰসভাৱতো অঞ্ঞেন সভাৱেন ৰূপধাতুযং অত্থিভাৱো, উদাহু গন্ধৰসভাৱেন. যদি পুৰিমো পক্খো ধম্মাযতনে তেসং সঙ্গহো সিযা অনাযতনসভাৱস্স সভাৱধম্মস্স অভাৱা, অথ দুতিযো তেনেৱ কাৰণেন নেসং গন্ধৰসাযতনভাৱো সিদ্ধোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. তস্মাতি যস্মা গন্ধৰসা ধম্মহদযৱিভঙ্গে ন ৱুত্তা, কথাৱত্থুম্হি চ তেসং ভাৱো পটিক্খিত্তো, ফুসিতুং অসক্কুণেয্যা পথৱীআদযো ৱিয ঘাযিতুং সাযিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যা তে নত্থি, ধাতুসদ্দেন চ তে গহিতা, ধম্মভাৱো চ তেসং একন্তিকো, তস্মিঞ্চ সতি সিদ্ধো আযতনভাৱো, তস্মা. তথাতি পাড়িযং অৱুত্তধম্মে হাপেত্ৱা চক্খুসত্তকাদিৱসেন. এৱন্তি চক্খুসত্তকাদিৱসেন ৰূপগণনায কৰিযমানায. ধম্মতাতি পাড়িধম্মো, ৰূপভৱে ৱা পৱত্তনকৰূপধম্মতা. ‘‘ন ৱিলোমিতা’’তি ইমিনা যথাপটিঞ্ঞাতং ধম্মং দীপিতং উল্লিঙ্গেতি.

এত্থ চ ৰূপাৱচৰসত্তানং ঘানজিৱ্হাযতনাভাৱতো ৱিজ্জমানাপি গন্ধৰসা আযতনকিচ্চং ন কৰোন্তীতি তে অনামসিত্ৱা পাড়িযং ‘‘পঞ্চাযতনানি পাতুভৱন্তি, ছ আযতনানী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তযো আহাৰা’’তি চ অজ্ঝোহৰিতব্বস্স আহাৰস্স অভাৱেন ওজট্ঠমকৰূপসমুট্ঠাপনসঙ্খাতস্স আহাৰকিচ্চস্স অকৰণতো, ন সব্বেন সব্বং গন্ধৰসানং ওজায চ অভাৱতো. ইতি ৱিসযিনো কিচ্চস্স চ অভাৱেন ৱিসযো, কিচ্চৱা চ ধম্মো ন ৱুত্তো. যস্মিঞ্হি ভৱে ৱিসযী নত্থি, তস্মিং তংহেতুকো নিপ্পৰিযাযেন ৱিসযস্স আযতনভাৱো নত্থীতি ৱিজ্জমানস্সাপি অৱচনং, যথা ৰূপভৱে পথৱীতেজোৱাযোধাতূনং ফোট্ঠব্বাযতনভাৱেন. যস্স পন যত্থ ৱচনং, তস্স তত্থ ৱিসযীসব্ভাৱহেতুকো নিপ্পৰিযাযেন আযতনভাৱো ৱুত্তো দিট্ঠো যথা তত্থেৱ ৰূপাযতনস্স. যদি ৱিসযীসব্ভাৱহেতুকো ৱিসযস্স নিপ্পৰিযাযেন আযতনভাৱো, কথং অসঞ্ঞসত্তানং দেৱানং দ্ৱে আযতনানি পাতুভৱন্তীতি. অসঞ্ঞসত্তানঞ্হি চক্খাযতনং নত্থি, অচক্খাযতনভাৱেন চ নেসং ৰূপাযতনং অঞ্ঞেসং অৱিসযোতি? নাযং ৱিৰোধো. যেন অধিপ্পাযেন ৰূপধাতুযং সঞ্ঞীনং গন্ধাযতনাদীনং অৱচনং, তেন ৰূপাযতনস্সাপি অৱচনন্তি অসঞ্ঞীনং একং আযতনং ৱত্তব্বং. যথাসকঞ্হি ইন্দ্ৰিযগোচৰভাৱাপেক্খায যেসং নিপ্পৰিযাযেন আযতনভাৱো অত্থি, তেসু নিদ্দিসিযমানেসু তদভাৱতো ৰূপধাতুযং সঞ্ঞীনং গন্ধাদিকে ৱিসুং আযতনভাৱেন অৱত্ৱা ধম্মসভাৱানতিৱত্তনতো, মনোৱিঞ্ঞাণস্স চ ৱিসযভাৱূপগমনতো ধম্মাযতনন্তোগধে কত্ৱা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি পাড়িযং ৱুত্তং. এতদত্থঞ্হি ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তি সামঞ্ঞতো নামকৰণং, পিট্ঠিৱট্টকানি ৱা তানি কত্ৱা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি ৱুত্তং. যেন চ পন অধিপ্পাযেন অসঞ্ঞীনং ৰূপাযতনং ৱুত্তং, তেন সঞ্ঞীনম্পি গন্ধাদীনং ৱিসুং গহণং কাতব্বন্তি ইমস্স নযস্স দস্সনত্থং ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং দেৱানং দ্ৱে আযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি (ৱিভ. ১০১৭) ৱুত্তং. অসতিপি হি অত্তনো ইন্দ্ৰিযে ৰূপস্স ৱণ্ণাযতনসভাৱাতিক্কমো নত্থেৱাতি তং ৰূপাযতনন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. ইমিনা চ নযদস্সনেন গন্ধাদীনি তীণি পক্খিপিত্ৱা সঞ্ঞীনং অট্ঠ আযতনানি, অসঞ্ঞীনং পঞ্চাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ৰূপলোকে ফুসিতুমসক্কুণেয্যতায পথৱীআদীনং ৱচীঘোসো এৱ ন সিযা. ন হি পটিঘট্টনানিঘংসমন্তৰেন সদ্দপ্পৱত্তি অত্থি, ন চ ফুসনসভাৱানং কত্থচি অফুসনসভাৱতা সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. ফোট্ঠব্বাযতনসঙ্খাতস্স চ ভূতত্তযস্স অভাৱে ৰূপভৱে ৰূপাযতনাদীনম্পি সম্ভৱো এৱ ন সিযা, তস্মা ফুসিতুং সক্কুণেয্যতাযপি পথৱীআদীনং তত্থ কাযিন্দ্ৰিযাভাৱেন তেসং ফোট্ঠব্বভাৱো ন ৱুত্তো. এৱঞ্চ কত্ৱা ৰূপধাতুযং তেসং সপ্পটিঘৱচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনসপ্পটিঘং একং মহাভূতং পটিচ্চ দ্ৱে মহাভূতা’’তিআদি (পট্ঠা. ২.২২.১৭). পটিঘো হেত্থ ভূতত্তযস্স কাযপ্পসাদং পতি তংনিস্সযভূতঘট্টনদ্ৱাৰেন অভিমুখভাৱো, সো চ ফুসিতুং অসক্কুণেয্যসভাৱস্স ঘট্টনায অভাৱতো নত্থি. ননু ‘‘দ্ৱে আযতনানী’’তি এত্থ পৰিযাযাযতনং অধিপ্পেতং, অথ কস্মা গন্ধাযতনাদীনিপি গহেত্ৱা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি ন ৱুত্তন্তি? ‘‘নযদস্সনৱসেন দেসনা পৱত্তা’’তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অথ ৱা তত্থ ৰূপাযতনস্সেৱ ৱচনং কদাচি অঞ্ঞভূমিকানং পসাদস্স ৱিসযভাৱং সন্ধায, ন পন ইতৰেসং অভাৱতো. নাপি পৰিযাযেন গন্ধাযতনাদীনং আযতনসভাৱাভাৱতো. অসঞ্ঞীনঞ্হি ৰূপাযতনং সমানভূমিকানং ৱেহপ্ফলানং, উপৰিভূমিকানঞ্চ সুদ্ধৱাসানং পসাদস্স ৱিসযভাৱং গচ্ছতি, ন পন গন্ধৰসাতি তেসংযেৱ তত্থাৱচনং যুত্তং. কথাৱত্থুম্হি চ নিপ্পৰিযাযেন গন্ধাযতনাদীনং অত্থিভাৱং পটিজানন্তং সন্ধায পটিসেধো কতো. যদিপি চেতং ৱচনং তত্থ গন্ধাযতনাদীনং অভাৱৱিভাৱনং ন হোতি, অত্থিভাৱদীপনম্পি পন অঞ্ঞৱচনং নত্থেৱাতি? নযিদমেৱং অট্ঠকথাসু তত্থ নেসং অত্থিভাৱস্স নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱুত্তত্তা. যঞ্হি অট্ঠকথাৱচনং পাড়িযা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তং পাড়ি ৱিয পমাণভূতং অগৰহিতায আচৰিযপৰম্পৰায যাৱজ্জতনা আগতত্তা. তত্থ সিযা – যং পাড়িযা ন ৱিৰুজ্ঝতি অট্ঠকথাৱচনং, তং পমাণং. ইদং পন ৱিৰুজ্ঝতীতি? নযিদমেৱং যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা পটিপাদিতত্তা. চক্খাদীনং আযতনানং, তন্নিস্সযানঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানং সত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনত্থং ভগৱতো ধাতুদেসনাতি আযতনভাৱেন ৱুত্তানংযেৱ ধাতুভাৱদীপনতো ধাতুভাৱস্সাপি নেসং অৱচনং যুজ্জতি এৱ, তস্মা যথা পাড়িযা অৱিৰোধো হোতি, তথা চক্খুদসকাদিৱসেন অট্ঠকথাযং ৰূপগণনা কতাতি ন এত্থ ধম্মতাৱিলোমনাসঙ্কায ওকাসোতি ৱেদিতব্বং.

এড়কস্স জাতকালে উণ্ণা জাতিউণ্ণাতি পঠমো অত্থো. ততো সুখুমতৰতং সন্ধায ‘‘গব্ভং…পে… ইতিপি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. সম্ভৱনস্স ভেদো ৱা সম্ভৱভেদো, পৱত্তিভেদোতি অত্থো.

ৰূপীব্ৰহ্মেসূতি অধিকৰণে ভুম্মং, ওপপাতিকযোনিকেসূতি নিদ্ধাৰণেতি দস্সেন্তো ‘‘ওপপাতিকযোনিকেহি ৰূপীব্ৰহ্মে নিদ্ধাৰেতী’’তি আহ. তেন ‘‘ওপপাতিকযোনিকেসূ’’তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তৰাসিতো ‘‘ৰূপীব্ৰহ্মেসূ’’তি ৱিসেসং নিদ্ধাৰেতি. ন সমেতীতি ন সংসন্দতি, ৱিৰুজ্ঝতীতি অত্থো. যায পাড়িযা ন সমেতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মহদযৱিভঙ্গে হী’’তিআদিমাহ.

একাদসাতি পৰিপুণ্ণাযতনস্স সদ্দাযতনৱজ্জানি একাদসাযতনানি. কস্সচি দসাযতনানীতি অন্ধস্স চক্খাযতনৱজ্জানি. কস্সচি অপৰানি দসাযতনানীতি বধিৰস্স সোতাযতনৱজ্জানি. কস্সচি নৱাযতনানীতি অন্ধবধিৰস্স চক্খুসোতাযতনৱজ্জানি. কস্সচি সত্তাযতনানীতি গব্ভসেয্যকস্স ৰূপগন্ধৰসকাযফোট্ঠব্বমনোধম্মাযতনৱসেন ৱুত্তং.

‘‘ন ৱুত্তং অট্ঠাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি ইদং ‘‘ন হি পাড়িযং…পে… ৱুত্তা’’তি এতস্স অত্থৱিৱৰণং. চক্খুসোতঘানৱিকলস্স হি উপপজ্জমানস্স অট্ঠেৱ আযতনানি সিযুন্তি. সতি চ অঘানকুপপত্তিযং পুনপি ‘‘কস্সচি অপৰানি দসাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি ৱত্তব্বং সিযা. তথা চ সতি যথা অন্ধবধিৰস্স ৱসেন ‘‘কস্সচি নৱাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি (ৱিভ. ১০০৭) একৱাৰং ৱুত্তং, এৱং অন্ধাঘানকস্স, বধিৰাঘানকস্স চ ৱসেন ‘‘কস্সচি অপৰানি নৱাযতনানি, কস্সচি অপৰানি নৱাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি ৱত্তব্বং সিযা, এৱং ন ৱুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘তথা…পে… ন চ তং ৱুত্ত’’ন্তি. এৱং ধাতুপাতুভাৱাদিপঞ্হেসূতি ‘‘কস্সচি একাদস ধাতুযো পাতুভৱন্তি, কস্সচি দস ধাতুযো, কস্সচি অপৰা দস ধাতুযো, কস্সচি নৱ ধাতুযো, কস্সচি সত্ত ধাতুযো পাতুভৱন্তী’’তি (ৱিভ. ১০০৭) এৱং ধাতুপাতুভাৱপঞ্হো ৱেদিতব্বো. আদি-সদ্দেন ‘‘কস্সচি চুদ্দসিন্দ্ৰিযানি পাতুভৱন্তী’’তিআদি (ৱিভ. ১০০৭) নযপ্পৱত্তা ইন্দ্ৰিযপঞ্হাদযো সঙ্গহিতা.

এত্থ চ যথা ‘‘সত্ততি উক্কংসতো চ ৰূপানী’’তি পদং ‘‘সংসেদজোপপাতীসূ’’তি এত্থ যোনিদ্ৱযৱসেন যোজীযতি, ন এৱং ‘‘অৱকংসতো তিংসা’’তি ইদং, ইদং পন সংসেদজযোনিৱসেনেৱ যোজেতব্বং, একযোগনিদ্দিট্ঠস্সাপি একদেসো সম্বন্ধং লভতীতি. সংসেদজস্সেৱ চ জচ্চন্ধবধিৰঅঘানকনপুংসকস্স জিৱ্হাকাযৱত্থুদসকানং ৱসেন তিংস ৰূপানি উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং, ন ওপপাতিকস্সাতি অযমেত্থ অট্ঠকথায অধিপ্পাযো. যে পন ‘‘ওপপাতিকস্স জচ্চন্ধ…পে… উপ্পজ্জন্তীতি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. সো হি পমাদপাঠো. এৱঞ্চ কত্ৱা আযতনযমকৱণ্ণনায ‘‘কামধাতুযং পন অঘানকো ওপপাতিকো নত্থি. যদি ভৱেয্য, ‘কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৱন্তী’তি ৱদেয্যা’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১) ৱক্খতি. অপৰে পনাহু ‘‘কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৱন্তি, যাৱ ‘কস্সচি নৱাযতনানী’তি পাড়ি ওপপাতিকে সন্ধায ৱুত্তা. তস্মা পুব্বেনাপৰং অট্ঠকথাযং অৱিৰোধো সিদ্ধো হোতি, তথা চ যথাৱুত্তপাড়িযা অযমত্থৱণ্ণনা অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতিযেৱা’’তি. যং পনেকে ৱদন্তি ‘‘ওপপাতিকগ্গহণেন সংসেদজাপি সঙ্গয্হন্তি. তথা হি ধম্মহদযৱিভঙ্গে ‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৱন্তী’তিআদীনং (ৱিভ. ১০০৭) উদ্দেসে ‘ওপপাতিকানং পেতান’ন্তিআদিনা ওপপাতিকগ্গহণমেৱ কতং, ন সংসেদজগ্গহণ’’ন্তি, তং পৰিপুণ্ণাযতনানংযেৱ সংসেদজানং ওপপাতিকেসু সঙ্গহণৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সংসেদজযোনিকা পৰিপুণ্ণাযতনাপৰিপুণ্ণাযতনভাৱেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৱা ৱুত্তা’’তি ‘‘পধানায ৱা যোনিযা সব্বং পৰিপুণ্ণাযতনযোনিং দস্সেতুং ‘ওপপাতিকান’ন্তি ৱুত্ত’’ন্তি চ. অট্ঠকথাযং পন যোনিদ্ৱযং সৰূপেনেৱ পকাসেতুং, সংসেদজযোনিৱসেনেৱ চ অৱকংসতো পৱত্তিং দস্সেতুং ওপপাতিকযোনিযা ইতৰং অসঙ্গহেত্ৱা ‘‘সংসেদজোপপাতীসূ’’তি ৱুত্তন্তি. সব্বং তং ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.

চুতিপটিসন্ধীনন্তি অনন্তৰাতীতচুতিযা, তদনন্তৰায মিস্সামিস্সভেদায পটিসন্ধিযা. খন্ধাদীহীতি খন্ধাৰম্মণগতিহেতুৱেদনাপীতিৱিতক্কৱিচাৰেহি. মহগ্গতঅজ্ঝত্তাৰম্মণায মহগ্গতঅজ্ঝত্তাৰম্মণা, অমহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণায অমহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণাতি এৱমাদিনো অৰূপভূমীসুযেৱ চুতিপটিসন্ধীনং ভেদাভেদৱিসেসস্স সম্ভৱতো ‘‘নযমুখমত্তং দস্সেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. একচ্চসুগতীতি মহগ্গতৱজ্জসুগতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘ৰূপাৰূপাৱচৰান’’ন্তিআদি. কেচি পন ‘‘যথা মহগ্গতাৱজ্জা, এৱং উত্তৰকুৰুকৱজ্জা’’তিপি ৱদন্তি. একচ্চসুগতিচুতিযাতি ৱুত্তসুগতিচুতিযা. যদিপি ‘‘অযং নাম দুগ্গতিপটিসন্ধি ন হোতী’’তি নিযমো নত্থি, দেসনা পন সোতপতিতা গতাতি ৱদন্তি. নিযতবোধিসত্তাপেক্খায ৱা এৱং ৱুত্তং. তেসঞ্হি একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধি নত্থি অৱীচিআদীসু অনুপপজ্জনতো. ‘‘একচ্চদুগ্গতিচুতিযা’’তি এত্থাপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

একচ্চসুগতিপটিসন্ধীতি পন কামাৱচৰসুগতিপটিসন্ধি ৱেদিতব্বা. সযমেৱাতি অত্তনা এৱ. ‘‘ভেদৱিসেসো এৱ চ এৱং ৱিত্থাৰেন দস্সিতো’’তি ইদং ‘‘অমহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণাযা’’তিআদিং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘চতুক্খন্ধায…পে… পটিসন্ধি হোতী’’তি ইদং পন অভেদৱিসেসদস্সনমেৱাতি. একেকস্মিং ভেদেতি ‘‘অমহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণাযা’’তি এৱমাদিকে একেকস্মিং ভাগে. তত্থ তত্থেৱাতি ‘‘অমহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণায মহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণা, অমহগ্গতজ্ঝত্তাৰম্মণায মহগ্গতজ্ঝত্তাৰম্মণা’’তিআদিনা তস্মিং তস্মিং ভেদে, তত্থ তত্থেৱ ৱা ভৱাদিকে চৱিত্ৱা উপপজ্জন্তস্স ৱসেন চুতিপটিসন্ধিযোজনা ৱেদিতব্বা. ভুম্মত্থে অযং তো-সদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘ততো হেতুং ৱিনাতি তত্থ হেতুং ৱিনা’’তি আহ. তস্সত্থো – তস্মিং পুৰিমভৱে নিপ্ফন্নং অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিকং কাৰণং ৱিনা ন হোতীতি.

অতিমন্দভাৱূপগমনং সকিচ্চাসমত্থতা. পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণৱসেন চুতি পটিসিদ্ধা, ন তদনন্তৰৱিঞ্ঞাণৱসেন. স্ৱাযমত্থো ‘‘পঞ্চন্নং দ্ৱাৰান’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা অট্ঠকথাযমাগতোতি আহ ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানন্তৰম্পি হি পুব্বে চুতি দস্সিতা’’তি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. চুতিচিত্তেন সদ্ধিং চক্খাযতনাদীনং নিৰোধো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘যমকে চা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিণতত্তাতি পৰিপাকৱসেন পৰিযোসানং গতত্তাতি অধিপ্পাযো. ফস্সাদযো যথাৱুত্তচেতনাসহজাতফস্সাদযো. যথাউপট্ঠিতে কম্মাদিআৰম্মণে অনেকৱাৰং উপ্পত্তিযা সন্তানস্স অভিসঙ্খৰণং তত্থ পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৱো.

সন্তানৱসেন নিপ্পজ্জমানানং নমনাদিকিৰিযানং একস্মিং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেযেৱ অত্থসিদ্ধীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নমন…পে… দস্সেতী’’তি. পথৱিযং সবলপযোগেহীতি পথৱিযা আধাৰণভূতায অত্তনো বলেন পযোগেন চ কৰণভূতেন.

সদ্দহেতুকোতি সদ্দস্স পধানাদিভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. তাদিসো পব্বতকুচ্ছিআদিপদেসোপি তস্স হেতুযেৱ. পদীপন্তৰাদীতি আদি-সদ্দেন তেলৱট্টিআদিকে সঙ্গণ্হাতি. ততো সদ্দাদিপ্পৱত্তিতো পুব্বে অভাৱা. পটিঘোসাদীনঞ্হি সদ্দাদিপ্পৱত্তিতো সতি পুৰিমসিদ্ধিযং তে সদ্দাদিপচ্চযদেসং গচ্ছেয্যুং, ন পন তে অত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ততো পুব্বে অভাৱা’’তি. উপমেয্যেপি এৱমেৱ অত্থো যোজেতব্বো. যথা চ হেতুদেসং ন গচ্ছতি হেতুসমুপ্পন্নং, এৱং ততো নাগচ্ছতীতি আহ ‘‘তস্মা ন…পে… আগত’’ন্তি. তে সদ্দাদযো পচ্চযা এতেসন্তি তপ্পচ্চযা. ৱুত্তনযেনাতি উপমাযং ৱুত্তনযেনেৱ. পুৰিমভৱহেতুদেসে সন্নিহিতং হুত্ৱা পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং ততো অঞ্ঞত্ৰ ভৱন্তৰে তং উপগন্ত্ৱা তপ্পচ্চযং ন হোতীতি অত্থো. পচ্চযতো নিব্বত্তমানং পচ্চযুপ্পন্নং অঞ্ঞত্ৰ অগন্ত্ৱা পচ্চযদেসং অনুপগতমেৱ হুত্ৱা নিব্বত্ততীতি পঠমো অত্থো. পঠমং পচ্চযেন সমোধানগতং হুত্ৱা ততো অঞ্ঞত্ৰ গন্ত্ৱা পচ্চযুপ্পন্নৱত্থুভাৱং নাপজ্জতীতি দুতিযো অত্থো. যথাসম্ভৱন্তি যায ‘‘ন খীৰতো দধি সম্ভূতং সিযা, ন খীৰসামিনো দধি সিযা’’তি চ খীৰদধীসু একন্তং একতায নানতায চ দোসযোজনা কতা. ইমিনা নযেন বীজাদীসু সব্বহেতূসু, অঙ্কুৰাদীসু সব্বহেতুসমুপ্পন্নেসু যথাসম্ভৱং হেতুঅনুৰূপং, হেতুসমুপন্নানুৰূপঞ্চ দোসযোজনা কাতব্বা. সন্তানবদ্ধেসু ধম্মেসু একন্তএকতাপটিসেধেন সস্সতগাহস্স পটিসেধিতত্তা ৱুত্তং ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খন্তি ইমং দিট্ঠিং নিৱাৰেতী’’তি. তথা একন্তনানতাপটিসেধেন উচ্ছেদগাহো পটিসেধিতো হোতীতি আহ ‘‘পৰংকতং সুখং দুক্খং অঞ্ঞো কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদেতীতি ইমং দিট্ঠিং নিৱাৰেতী’’তি. তেন কতনাসো, অকতাগমো চ নিৱত্তিতো হোতীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নদিট্ঠিনিৱাৰণেনেৱ নিযতিসভাৱৱাদপটিসেধোপি কতোতি দট্ঠব্বং.

তত্থাতি অঙ্কুৰাদিপ্পবন্ধসঙ্খাতে ভূতুপাদাৰূপসন্তানে. তন্তি ৱিজ্জাপাটৱাদি. অঞ্ঞস্সাতি বালকালে কতৱিজ্জাপৰিযাপুণনাদিতো অঞ্ঞস্স. সঙ্খাৰতো অঞ্ঞো তণ্হাদিকো অঞ্ঞপচ্চযো.

নিয্যাতনাদি এৱ ফলং নিয্যাতনাদিফলং, অফলিতং নিয্যাতনাদিফলং এতস্সাতি অফলি…পে… ফলং, যথাৱুত্তকিৰিযাকৰণং.

পিণ্ডৱসেনাতি অকতাৱযৱৱিভাগস্স সমুদাযস্স ৱসেন. সব্বত্থাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিকে সব্বস্মিং পচ্চযধম্মে, পটিসন্ধিভেদে ৱা পচ্চযুপ্পন্নধম্মে. বলৱকম্মস্স ৱসেন যোজেতব্বো. ভুসো নিস্সযো হি উপনিস্সযো. ‘‘অৱিসেসেনা’’তি ৱুত্তেপি কামাৱচৰপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পঞ্চন্নং পৱত্তে, ইতৰো পঠমজ্ঝানৱিপাকাদীনং পৱত্তে চ পটিসন্ধিযঞ্চ পচ্চযো হোতীতি পাকটোযমত্থোতি তং অৱিভজিত্ৱা ‘‘সব্বপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং সহ সঙ্গণ্হাতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং. দ্ৱাদসাকুসলচেতনাভেদোতি নযিদং সমাসপদং, সন্ধিৱসেন পনেতং ৱুত্তং. দ্ৱাদসাতি চ ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনং, দ্ৱাদসসু অকুসলচেতনাসু. অকুসলচেতনাভেদোতি একাদসাকুসলচেতনাপভেদো, দ্ৱাদসাকুসলচেতনাপভেদো চাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱঞ্হি সতি ন এত্থ কিঞ্চি ৱিচাৰেতব্বং হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতত্তা. কেচি পন ‘‘দ্ৱাদসাকুসলচেতনাভেদোতি ইদং ‘ছন্নং পৱত্তে’তিআদিনা যোজেতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি, তেসং মতেন উদ্ধচ্চচেতনায গহণে পযোজনং ৱিচাৰেতব্বমেৱ পটিসন্ধিযাপি পচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা. একস্সাতি এত্থ এৱ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘একস্সেৱ পচ্চযভাৱনিযমো’’তি. মিলাতমালাদীনন্তি মিলাতমালকিলিট্ঠৱত্থাদীনং. মনোপদোসিকানং তদঞ্ঞৱত্থূনম্পি অনিট্ঠতা কথং ন সিযা, সিযা এৱাতি অধিপ্পাযো. অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) পন পচুৰতাভাৱতো তং অনামসিত্ৱা ‘‘তথা কামাৱচৰদেৱলোকেপী’’তি ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘দেৱলোকে অনিট্ঠং নাম পৰিকপ্পনৱসেন, সভাৱতো পন তত্থুপ্পন্নং ইট্ঠমেৱা’’তি ৱদন্তি.

‘‘একূনতিংসচেতনাভেদম্পী’’তি ইমিনা উদ্ধচ্চচেতনাযপি পৱত্তিৱিপাকদাযিতং অনুজানাতি, অট্ঠকথাঅধিপ্পাযৱসেন ৱা এৱমাহ. পঞ্চদসন্নং অহেতুকৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং পঞ্চট্ঠানানি দ্ৱে অপনেত্ৱা অৱসেসানং তেৰসন্নং. দ্ৱে দ্ৱে চক্খুসোতসম্পটিচ্ছনৱিঞ্ঞাণানি, তীণি সন্তীৰণানীতি নৱন্নং. একদেসপচ্চযভাৱেনাতি একদেসস্স ৱীসতিচেতনাভেদস্স কামাৱচৰচিত্তসঙ্খাৰস্স পচ্চযভাৱেন একূনতিংসচেতনাভেদো সমুদাযো ৱুত্তো. স্ৱেৱাতি অৱযৱগতেনাপি ৱিসেসেন সমুদাযো ৱোহৰীযতি যথা ‘‘অলঙ্কতো ৰাজকুমাৰো’’তি.

যত্থাতি পঞ্চৱোকাৰভৱং সন্ধাযাহ. তত্থ হি ‘‘কামাৱচৰসুগতিযং তাৱ ঠিতস্সা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) পটিসন্ধিযং পৱত্তিযঞ্চ ৱিপাকস্স ৱিত্থাৰপ্পকাসনং কতং. চতুত্থজ্ঝানভূমীতি ৱেহপ্ফলভূমিং ৱদতি. তেনাহ ‘‘অসঞ্ঞাৰুপ্পৱজ্জা’’তি. চতুত্থজ্ঝানমেৱ হি ভাৱনাৱিসেসপ্পৱত্তং অসঞ্ঞভূমিং আৰুপ্পভূমিঞ্চ নিপ্ফাদেতি, চতুক্কনযৱসেন ৱা সংৱণ্ণনা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অট্ঠ মহাৱিপাকা, পৰিত্তৱিপাকেসু পচ্ছিমো, পঞ্চ ৰূপাৱচৰৱিপাকাতি এৱং চুদ্দসন্নং. সত্তন্নন্তি সেসানং পৰিত্তৱিপাকানংযেৱ সত্তন্নং.

ভৱাদযোতি ভৱযোনিগতিসত্তাৱাসে. তিণ্ণং ৱিঞ্ঞাণানন্তি পুৰিমানং তিণ্ণং আৰুপ্পৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং. তীসূতি পঞ্চমাদীসু তীসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘কামভৱে পন দুগ্গতিযং অট্ঠন্নম্পি পৰিত্তৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং তথেৱ পচ্চযো পৱত্তে, নো পটিসন্ধিয’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৱুত্তনযেনেৱ.

ৱিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নামৰূপপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৮. যদিপি সুত্তন্তে অভিধম্মে চ পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে ৰূপপদস্স দেসনাভেদো নত্থি, অভিধম্মে পন ‘‘সব্বং ৰূপং ন হেতূ’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮৪) সুত্তন্ততো তস্স দেসনাভেদো অত্থেৱাতি আহ ‘‘সুত্তন্তা…পে… ভেদো’’তি. সঙ্খ্যেয্যেসু পৰিচ্ছেদতো গহিতেসু অত্থসিদ্ধো তত্থ সঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদোতি ৱুত্তং ‘‘অত্থতো পন ৱুত্তমেৱ হোতী’’তি.

ওপপাতিকসত্তেসূতি ৱা সামঞ্ঞতো সব্বে ওপপাতিকা ৱুত্তা. তেসু ব্ৰহ্মকাযিকাদিগ্গহণেন ৰূপাৱচৰাৱ ৱুত্তাতি তদঞ্ঞে সন্ধায সেসওপপাতিকানন্তি সেসগ্গহণং সাত্থকমেৱ. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘দ্ৱে ৱা তযো ৱা দসকা, ওমতো আদিনা সহা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৰূপমিস্সকৱিঞ্ঞাণে ৱুত্তনযেন.

‘‘দ্ৱে সন্ততিসীসানী’’তি আৰব্ভ যাৱ ‘‘সত্ত সন্ততিসীসানী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৮) এত্তকং অট্ঠকথাপাঠং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সত্তকপৰিযোসান’’ন্তি. একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং ৰূপুপ্পত্তিং অননুজানন্তো আহ ‘‘ইমিনাধিপ্পাযেনা’’তি. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ সব্বং ৰূপং উপ্পজ্জতীতি হি অত্তনো অধিপ্পাযো.

‘‘ৰূপাজনককম্মজ’’ন্তি ইদং ভূতকথনমত্তং দট্ঠব্বং পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং অতংসভাৱতাভাৱা. ৰূপাজনককম্মজন্তি ৱা চুতিচিত্তং সন্ধায ৱুত্তং. পটিসন্ধিচিত্তং পন ‘‘পৱত্তিয’’ন্তি ইমিনাৱ নিৱত্তিতং. ‘‘সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি (ধ. স. মূলটী. ৬৩৬) অট্ঠসালিনীটীকাযং ৱুত্তোৱাযমত্থো. পঞ্চৱিঞ্ঞাণক্খণে তপ্পচ্চযা ৰূপুপ্পত্তিযা অভাৱেন ৱুত্তং ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিকালং সন্ধাযা’’তি. তত্থাপি অসহজাতৱিঞ্ঞাণপচ্চযা অত্থেৱ ৰূপুপ্পত্তীতি আহ ‘‘সহজাতৱিঞ্ঞাণপচ্চযঞ্চা’’তি. ভৱঙ্গাদীতি ভৱঙ্গসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণতদাৰম্মণানি. অঞ্ঞেনাতি যথাৱুত্তকম্মৱিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞেন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণেন. ৰূপমেৱ হি কুসলাকুসলকিৰিযচিত্তপ্পৱত্তিক্খণে অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণপচ্চযা উপ্পজ্জতি, ন নামং ভৱঙ্গং. তংজনকেনাতি ভৱঙ্গাদিজনকেন. কম্মৱিঞ্ঞাণপ্পচ্চযা ৱিপাকচিত্তপ্পৱত্তিকালে ৱিপাকনামস্স কম্মসমুট্ঠানৰূপস্স চ ৱসেন. সহজাতৱিঞ্ঞাণপচ্চযা পন ইতৰচিত্তপ্পৱত্তিকালেপি ৱিপাকো ৱিপাকনামৱসেন, চিত্তসমুট্ঠানৰূপৱসেন চ নামৰূপস্স সম্ভৱো দস্সেতব্বোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি. ৰূপসদ্দেন চ অত্তনো একদেসেনাতি সম্বন্ধো. ‘‘সৰূপানং একদেসো একৱিভত্তিয’’ন্তি (পাণিনী ১.২.৬৪) সদ্দলক্খণং সন্ধাযাহ ‘‘সৰূপানং একদেসো’’তি. ইচ্ছিতো হি একদেসৰূপানম্পি একদেসো যথা ‘‘নিদস্সিতৱিপক্খেহী’’তি. নিদস্সিতো চ নিদস্সিতৱিপক্খো চ নিদস্সিতৱিপক্খোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. ‘‘ঠান’’ন্তি ইমিনা সেসসদ্দস্স অত্থং ৱদতি. সৰূপেন ঠপনঞ্হি ইধ সেসনং.

যং-তং-সদ্দানং অব্যভিচাৰিতসম্বন্ধত্তা অৱুত্তম্পি ততো-সদ্দং আনেত্ৱা আহ ‘‘ততো যুত্তমেৱ ইদন্তি যোজেতব্ব’’ন্তি. ৱিপাকস্স অজনকং ৱিপাকাজনকং, নিস্সন্দফলমত্তদাযককম্মং, তং সমুট্ঠানং এতস্সাতি ৱিপাকাজনককম্মসমুট্ঠানং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘ৱত্থুকাযৱসেন ৰূপতো দ্ৱে সন্ততিসীসানি, তযো চ অৰূপিনো খন্ধা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৮) ৱুত্তেন নযেন. উভযন্তি নামং ৰূপঞ্চ.

কম্মাৰম্মণপটিসন্ধিআদিকালেতি এত্থ আদি-সদ্দেন সম্মসনাদিকালসঙ্গহো দট্ঠব্বো. তন্তি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং.

যদিপি ‘‘অত্থি ৰূপং চিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদিৱচনতো (ধ. স. ৫৮৪) ৰূপস্সপি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা সুত্ততো জানিতব্বা, ৱিঞ্ঞাণসন্নিস্সিতা ইট্ঠানুভৱনাদযো তস্মিং সতি সব্ভাৱতো, অসতি চ অভাৱতো যথা সদ্ধেয্যাদিৱত্থুম্হি সদ্ধাদযোতি নামস্সপি যুত্তিতো ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা সিদ্ধা, অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সুত্ততো নামং…পে… জানিতব্ব’’ন্তি আহ. যাৱদেৱ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্ততাৱিভাৱনমুখেন অৱিপৰীততো পৱত্তিনিৱত্তিসন্দস্সনং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা, তাৱদেৱ চ ধম্মচক্কপ্পৱত্তনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ. যস্মা পন পৱত্তিনিৱত্তিৱিভাৱনতো সচ্চদেসনাৱ পচ্চযাকাৰদেসনা, সচ্চদেসনা চ ধম্মচক্কপ্পৱত্তনং. যথাহ ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে ভিক্খৱে…পে… বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিত’’ন্তিআদি, তস্মা ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি পদস্স সচ্চদেসনাভাৱদীপনেন ধম্মচক্কপ্পৱত্তনভাৱং দস্সেতুং ‘‘নামৰূপমত্ততাৱচনেনেৱ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

নামৰূপপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সড়াযতনপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৯. যথাসম্ভৱন্তি সম্ভৱানুৰূপং. তেন চতুন্নং তাৱ ভূতানং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেন চক্খাযতনাদীনং পঞ্চন্নং পচ্চযভাৱো, ৱত্থূসু পন হদযৱত্থুনো ছট্ঠাযতনস্স পটিসন্ধিযং সহজাতনিস্সযঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন, পৱত্তিযং যস্মা অনন্তৰচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নমেৱ ৱত্থু ঠিতিপ্পত্তিযা বলৱভাৱেন তস্স নিস্সযো ভৱিতুং সক্কোতি, ন সহজাতং, তস্মা পুৰেজাতনিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন. ইতৰৱত্থূনং পঞ্চৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স ছট্ঠাযতনস্স ইন্দ্ৰিযপচ্চযৱসেন চ, জীৱিতস্স ইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতৱসেন পচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. একপ্পকাৰেনেৱাতি যথা চক্খাদীনং মনাযতনস্স পটিনিযতদস্সনাদিকিচ্চানুৱিধানতো নিযতো একপ্পকাৰেনেৱ পচ্চযভাৱো, ন এৱং ৰূপাযতনাদীনং, তেসং পন ৰূপাৰম্মণাদিনা পকাৰন্তৰেন তস্স পচ্চযভাৱোতি ‘‘অনিযমতো’’তি ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘নিযমতো’’তি পদং ‘‘সসন্ততিপৰিযাপন্ন’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধিত্ৱা অত্থং ৱদন্তি ‘‘একন্তেন সসন্ততিপৰিযাপন্ন’’ন্তি.

‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতন’’ন্তি ইমিনা ৱিগ্গহেন অত্থতো, ইতৰেহি দ্ৱীহি সদ্দতোপি অত্থতোপি সৰূপতং দস্সেতি. ‘‘চক্খাদীহি সহ ‘সড়াযতন’ন্তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তনযেন একসেসং কত্ৱা মনাযতনং চক্খাদীহি সদ্ধিং ‘‘সড়াযতন’’ন্তি পাড়িযং ৱুত্তং ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি. যথাৱুত্তোতি ‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চা’’তিআদিনা অত্তনা ৱুত্তপ্পকাৰো. সব্বত্থাতি নামৰূপসদ্দেন সড়াযতনসদ্দেন চ সদ্দসৰূপতাসু, অত্থসৰূপতাসু ৱা. যদি সুত্তন্তভাজনীযে ৱিপাকছট্ঠাযতনমেৱ অধিপ্পেতং, অথ কস্মা ‘‘ইতৰং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. অৱিপাকঞ্হি তত্থ ইতৰন্তি অধিপ্পেতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পচ্চযনযে পনা’’তিআদি.

সহজাতাদীসু হেতুআহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযে পক্খিপিত্ৱা দসধা, ততো একং অপনেত্ৱা নৱধা, ততো একং অপনেত্ৱা অট্ঠধা পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱমেত্থ সাধাৰণৱসেন অৱকংসো, হেতুআদিঅসাধাৰণৱসেন উক্কংসোতি ঝানাদীনম্পি ৱসেন ৱেদিতব্বো.

পটিসন্ধিযং অৰূপধম্মা কম্মজৰূপস্স উপ্পাদক্খণে পচ্চযা হোন্তীতি ‘‘পৱত্তে’’তি ৱিসেসেতি. ‘‘পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তাদযো এৱা’’তি নিযমেন সহজাতপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তাদযো নিৱত্তেতি.

‘‘অৱসেসমনাযতনস্সা’’তি অৱসেসগ্গহণম্পি পকৰণতো ৱিসিট্ঠৱিসযমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্চক্খন্ধভৱে’’তিআদিমাহ, যতো অট্ঠকথাযং ‘‘ৱত্থুৰূপ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যথাসম্ভৱং যোজেতব্বোতি নামৰূপস্স পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযভাৱো সহজাতাদিসাধাৰণপচ্চযভাৱো, সম্পযুত্তৱিপাকহেতুআহাৰিন্দ্ৰিযাদিপচ্চযভাৱো সম্পযুত্তাদিঅসাধাৰণপচ্চযভাৱো নামস্স, ৰূপস্স পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱো যোজেতব্বো.

সড়াযতনপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ফস্সপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩০. তদভেদৱসেনাতি তস্স ফস্সস্স অভেদৱসেন, ফস্সভাৱসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ন যুত্তং একস্সেৱ ৱচনং. অঞ্ঞস্সাপীতি যথাৱুত্ততো অঞ্ঞস্সাপি. সব্বাযতনতো হি একস্স ফস্সস্স অসম্ভৱচোদনাযং তপ্পসঙ্গেন একাযতনতো অনেকস্সাপি সম্ভৱো নত্থীতি চোদনা ‘‘ঈদিসী ধম্মতা নত্থী’’তি ঞাপনত্থাতি দস্সেতি ‘‘অঞ্ঞস্সাপী’’তিআদিনা. নিদস্সনৱসেনাতি উদাহৰণদস্সনৱসেন. একফস্সস্স সম্ভৱতোতি কাৰণাপদেসো. একফস্সসম্ভৱস্স লব্ভমানত্তা ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ভগৱতা ৱুত্তন্তি পৰিহাৰং দস্সেন্তোতি যোজনা. সেসেসূতি একন্তিআদীসু. নৱধা পচ্চযত্তে একং ৱিপাকমনাযতনং ৱিভাৱযে. তথা চাতি আৰম্মণপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন. য্ৱাযং পচ্চযভাৱো যাদিসানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানি…পে… সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি আহ. অতীতানাগতকালৱিমুত্তানম্পি আৰম্মণমত্ততায সম্ভৱতো আহ ‘‘আৰম্মণ…পে… সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. তত্থ তন্তি ৰূপাযতনাদিং.

ফস্সপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱেদনাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩১. অনন্তৰাদীহীতি অনন্তৰসমনন্তৰূপনিস্সযনত্থিৱিগতপচ্চযেহি. উপনিস্সযেতি অনন্তৰূপনিস্সযে. অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযা হি অনন্তৰতাৱসেনেৱ অনন্তৰূপনিস্সযে অন্তোগধা. নত্থিৱিগতপচ্চযা পন অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযধম্মানংযেৱ তথাভাৱতো তদন্তোগধা. তস্সাতি উপনিস্সযস্স.

সব্বস্সাতি ৱিপাকস্স, অৱিপাকস্স চ. পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিচিত্তসম্পযুত্তায হি ৱেদনায সহজাতমনোসম্ফস্সো ৱুত্তনযেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি. অনন্তৰো অনন্তৰাদিনা, অনানন্তৰো উপনিস্সযৱসেনেৱ পচ্চযো হোতি. সম্ভৱদস্সনঞ্চেতং, ন তাসং মনোদ্ৱাৰিকভাৱদস্সনন্তি দট্ঠব্বং.

ৱেদনাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তণ্হাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩২. যথা চ ৰসাযনজানি ওজাজীৱিতানি, এৱং তংনিমিত্তং সুখং, তদপনেয্যং জৰাদিদুক্খঞ্চ ধম্মাৰম্মণভাৱেন যোজেতব্বং.

কম্মফলাভিপত্থনাৱসেন সত্তা কম্মানিপি আযূহন্তীতি সাতিসযং তণ্হায ৱিপাকৱেদনা উপনিস্সযো, ন তথা ইতৰাতি আহ ‘‘ৱিপাকা ৱিসেসেন…পে… অৱিসেসেন ইতৰা চা’’তি. ইতৰাতি অৱিপাকাতি অত্থো. ‘‘সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা’’তি ইদং ইট্ঠসভাৱংযেৱ উপেক্খং সন্ধায ৱুত্তং, ন অনিট্ঠসভাৱং. তেনাহ ‘‘উপেক্খা পনা’’তিআদি. সব্বস্সাতি অৱীতৰাগস্স ৱীতৰাগস্স চ ৱেদনাৱতো পুগ্গলস্স.

ৱেদনাপচ্চযা এৱাতি অযং নিযমো নিযমন্তৰনিৱত্তনপৰোতি নাস্স পচ্চযন্তৰনিৱত্তনত্থতা দট্ঠব্বা. এতেন পচ্চযুপ্পন্নন্তৰপটিক্খেপোপি নিৱত্তিতো হোতি.

তণ্হাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপাদানপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩৩. পুৰিমদিট্ঠিন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা’’তি (দী. নি. ১.৩১) পগেৱ অভিনিৱিট্ঠং সস্সতগাহং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্তগ্গহণং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি. উপাদিযমানন্তি গণ্হন্তং. লোকোতি ৱা গহণন্তি যং ‘‘লোকো সস্সতো’’তি গহণং, সা দিট্ঠীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দিট্ঠুপাদানভূত’’ন্তি. ‘‘ধম্মসঙ্খেপ…পে… দিট্ঠিমত্তমেৱা’’তি ইদং ব্যৱহিতানং পদানং সম্বন্ধদস্সনং. তত্থ সঙ্খেপতো তণ্হাদড়্হত্তং, সঙ্খেপতো দিট্ঠিমত্তমেৱ চত্তাৰি উপাদানানীতি অধিপ্পাযো. ধম্মসঙ্খেপৱিত্থাৰতোতি সমুদাযভূততো ধম্মসঙ্খেপৱিত্থাৰতো তদৱযৱভূতং সঙ্খেপং ৱিত্থাৰঞ্চ নিদ্ধাৰেতি.

সস্সতগাহপুব্বঙ্গমো, উচ্ছেদগাহপুব্বঙ্গমো চ অত্তগাহোতি যোজনা. তেসন্তি যথাৱুত্তসস্সতুচ্ছেদগাহানং মূলভাৱেন ৱিধাযকত্তা সামিভূতো. আদিনা ৱাতি ‘‘পঠমং অত্তৱাদুপাদান’’ন্তিআদিনা ৱা ৱাক্যেন.

যেন ভৱস্সাদেন গধিতচিত্তো ভৱনিব্বত্তকং কম্মং কত্ৱা উপপন্নো, সা ভৱনিকন্তি সন্তানে চিৰানুবন্ধা অভিণ্হুপ্পত্তিকা উপপন্নমত্তস্স উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘যদিপি…পে… পৱত্তিতব্বত্তা’’তি. অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝত্তা ভৱৰাগস্সপি কামুপাদানভাৱো অত্থেৱাতি আহ ‘‘তণ্হাদড়্হত্তং ন হোতীতি মঞ্ঞমানো’’তি. ভৱৰাগোপি হি সৱিসযে দড়্হং পৱত্ততীতি. সব্বাপি তণ্হা কামুপাদানন্তি এত্থাপি তস্স অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝতা ৱুত্তাতি আনেত্ৱা যোজেতব্বং.

উপ্পত্তিট্ঠানভূতা ন আৰম্মণভূতাতি অধিপ্পাযো. তেনাতি খন্ধানং আলযভাৱেন. আৰম্মণানন্তৰপকতূপনিস্সযাতি আৰম্মণূপনিস্সযঅনন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযা. অনন্তৰপচ্চযাদীনন্তি অনন্তৰসমনন্তৰআৰম্মণপচ্চযাদীনং.

উপাদানপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভৱপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩৪. ‘‘ভৱতী’’তি ইদং উপপত্তিভৱনিব্বচনং. দ্ৱযস্সাতি কম্মুপপত্তিভৱদ্ৱযস্স. নিপ্ফাদনফলং ফলস্স উপ্পাদনসমত্থতা. নিব্বত্তনং নিপ্ফাদনং.

‘‘ভগৱংমূলকা’’তি (অ. নি. ৮.৮৩; ৯.১; ১০.৫৮; ১১.১৯) ৱিয ‘‘সঞ্ঞাৱংভৱো’’তি ৱত্তব্বে অত্থি-অত্থে ৱা ৱং-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘সঞ্ঞাভৱো’’তি. তস্স ৱা অত্থেতি তস্স ৱন্তুসদ্দস্স অত্থে, অত্থি-অত্থেতি অত্থো. অকাৰং কত্ৱাতি যথা ‘‘পীতিসুখং অস্স অত্থী’’তি অত্থে অকাৰং কত্ৱা উপ্পাদেত্ৱা ঝানং পীতিসুখন্তি ৱুচ্চতি, এৱং সঞ্ঞা অস্স অত্থীতি সঞ্ঞো, ভৱো, সোৱ সঞ্ঞভৱো. একস্মিন্তি ৰূপক্খন্ধে এৱ. পৱত্তত্তাতি পৱত্তকপৱত্তনট্ঠানানং অভেদেপি উপচাৰৱসেন ভিন্নং ৱিয কত্ৱা দস্সেতি.

কম্মসঙ্খাততন্তি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৱত্তব্বতং, কম্মকোট্ঠাসতং ৱা. ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৱে, কম্মং ৱদামী’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৬৩) সুত্তেপি চেতনায কম্মভাৱো আগতোৱ. নিপ্পৰিযাযেন পন চেতনাৱ কম্মভৱোতি ৱুত্তমত্থং অভিধম্মপাড়িযাৱ সাধেন্তো ‘‘ৱুত্তঞ্হী’’তিআদিমাহ. ইমায হি ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি, মনাযতনমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি, সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুএকদেসেন চ কম্মভৱস্স সম্পযুত্ততং ৱদন্তিযা ধাতুকথাপাড়িযা তস্স চেতনাভাৱো দীপিতোতি.

ধম্মভেদতোতি চেতনাচেতনাসম্পযুত্তভাৱেন, কুসলাকুসলাব্যাকতভাৱেন চ ধম্মৱিভাগতো. ‘‘পুনৱচন’’ন্তি ইমিনাৱ পুনৰুত্তিদোসাপত্তি পটিঞ্ঞাতাতি পৰস্স আসঙ্কং দস্সেন্তো ‘‘সাত্থকমেৱিদং পুনৱচনন্তি এতং ন যুত্তন্তি চে’’তি আহ. ভৱেকদেসভাৱেনাতি কম্মভৱস্স একদেসত্তা সঙ্খাৰানং. তেন যেসং ধম্মানং সমুদাযো ভৱো ৱুত্তো, তদেকদেসা সঙ্খাৰা, সমুদাযেকদেসা চ অত্থতো ভিন্না এৱাতি ৱুত্তমেৱেতন্তি দস্সেতি. পুন যথাৱুত্তমেৱ ভেদং মনসি কত্ৱা অত্থতো পুনৱচনাভাৱং দস্সেন্তো ‘‘পৰেন ৱা’’তিআদিমাহ.

অন্তোগধেতি কামভৱাদিঅন্তোগধে সঞ্ঞাভৱাদিকে. কামভৱাদিকেতি কামৰূপাৰূপভৱে.

উপাদানভেদন্তি কামুপাদানাদিউপাদানৱিসেসং.

তেনাতি সীলব্বতুপাদানেন. ৱক্খমানেনাতি ‘‘ইদং সীলব্বতং নামা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২৩৪) অট্ঠকথাযং ৱক্খমানেন পকাৰেন. পুৰাণং ব্ৰহ্মণ্ডলিঙ্গখন্দপুৰাণাদি. ‘‘সেতৱধযজ্জং আৰভতে ভূতিকামো’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৬৫০) পসুমাৰণৱিধানযুত্তো যঞ্ঞৱিধি পসুবন্ধৱিধি.

অত্তনো সুদ্ধিমগ্গপৰামাসমত্তত্তা সীলব্বতুপাদানস্স অত্তৱাদুপাদাননিমিত্তং ৱুত্তং.