ৱিভঙ্গ-অনুটীকা

১. খন্ধৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা

চতুসচ্চন্তোগধত্তা চতুন্নং অৰিযসচ্চানং গাথাযং ‘‘চতুসচ্চদসো’’তি নিপ্পদেসতো সচ্চানি গহিতানীতি নিপ্পদেসতো এৱ তদত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘চত্তাৰি সচ্চানী’’তিআদিমাহ. তত্থ সমাহটানীতি সমানীতানি, চিত্তেন একতো গহিতানীতি অধিপ্পাযো. ‘‘সমাহটানী’’তি চ এতেন সমাহাৰে অযং সমাসোতি দস্সেতি. তেনেৱস্স কতেকত্তস্স চতুসচ্চন্তি নপুংসকনিদ্দেসো ‘‘তিৱট্ট’’ন্তিআদীসু ৱিয. পত্তাদিপক্খেপেন হিস্স ন ইত্থিলিঙ্গতা যথা পঞ্চপত্তং, চতুযুগং, তিভুৱনন্তি, তং চতুসচ্চং পস্সি অদক্খি, পৰিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযৱসেন পটিৱিজ্ঝীতি অত্থো. কস্মা পনেত্থ অনন্তাপৰিমাণেসু অনঞ্ঞসাধাৰণেসু মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীসু বুদ্ধগুণেসু সংৱিজ্জমানেসু সাৱকেহি, পচ্চেকবুদ্ধেহি চ সাধাৰণেন চতুসচ্চদস্সনেন ভগৱন্তং থোমেতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘সতিপি সাৱকান’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘অনঞ্ঞপুব্বকত্তা’’তি ইমিনা সাৱকেহি, ‘‘তত্থ চা’’তিআদিনা পচ্চেকবুদ্ধেহি চ ভগৱতো চতুসচ্চদস্সনস্স অসাধাৰণতং, নিৰতিসযতঞ্চ দস্সেতি. পৰসন্তানেসু পসাৰিতভাৱেন সুপাকটত্তাতি দেসনানুভাৱেন ৱেনেয্যসন্তানেসু চতুসচ্চদস্সনস্স ৱিত্থাৰিতভাৱেন যাৱ দেৱমনুস্সেসু সুপ্পকাসিতত্তা. নাথসদ্দং লোকে যাচনুপতাপিস্সৰিযাসীসাসু পঠন্তীতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘নাথতীতি নাথো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা ভগৱা চতুসচ্চদস্সনভাৱেনেৱ অত্তনো হিতসুখাসীসায কিলেসব্যসনুপতাপনস্স, হিতপটিপত্তিযাচনস্স চ মত্থকং পত্তো, তস্মা তং তেনেৱ পকাসিতন্তি অত্থুদ্ধাৰং অনামসিত্ৱা পদুদ্ধাৰৱসেন নাথসদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৱেনেয্যানং হিতসুখং আসীসতী’’তিআদিমাহ. ‘‘চতুসচ্চদসো’’তি ৱা ইমিনা অনঞ্ঞসাধাৰণো ভগৱতো ঞাণানুভাৱো পকাসিতোতি ‘‘নাথো’’তি ইমিনা অনঞ্ঞসাধাৰণং কৰুণানুভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘ৱেনেয্যান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পৰমেন চিত্তিস্সৰিযেন সমন্নাগতো ভগৱা নাথোতি ৱুচ্চতীতি যোজনা. তথা পৰমেন চিত্তিস্সৰিযেন সমন্নাগতো সব্বসত্তে গুণেহি ঈসতীতি যোজেতব্বং. চিত্তিস্সৰিযেনাতি অৰিযিদ্ধিআদিনা চিত্তে ৱসীভাৱেন. গুণেহি ঈসতীতি পৰমুক্কংসগতেহি অত্তনো সীলাদিগুণেহি ধম্মেন ইস্সৰিযং ৱত্তেতীতি অত্থো. এৱংভূতো যস্মা সব্বাভিভূ নাম হোতি, তেন ৱুত্তং ‘‘অভিভৱতী’’তি. তথা চাহ ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… অভিভূ অনভিভূতো, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩; দী. নি. ১.১৮৮). দুৱিধেনাপি ইস্সৰিযত্থং নাথসদ্দং দস্সেতি.

অট্ঠাৰসপ্পভেদায দেসনায থোমনমেৱাতি যোজনা. সমানগণনগুণেহীতি সমানগণনেহি গুণেহি কৰণভূতেহি. যথাৱুত্তেন নিৰতিসযেন চতুসচ্চদস্সনেনাতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স, দসবলেসু ৱসীভাৱস্স চ পদট্ঠানভূতেন. সচ্চাভিসম্বোধেন হি অভিনীহাৰানুৰূপং ৰূপাৰূপধম্মেসু ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখপ্পৱত্তেন সাতিসযং সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনপ্পভেদেন মহাৱজিৰঞাণসঙ্খাতেন বুদ্ধাৱেণিকেন সম্মসনেন সম্ভূতেন ভগৱা সম্মাসম্বোধিযং পতিট্ঠিতোৱ কুসলাদিভেদেন, ফস্সাদিভেদেন চ ধম্মে ৱিভজন্তো চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদিৱসেন ধম্মসঙ্গহং চতুধা দেসেতুং সমত্থো অহোসি. তথা অতীতংসে অপ্পটিহতঞাণতাদিবুদ্ধধম্মসমন্নাগতো ভগৱা অতীতাদিভেদতো খন্ধাদিকে ৱিভজিত্ৱা দেসেতুং সমত্থো অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘যথাৱুত্তেন…পে… ৱিভঙ্গ’’ন্তি. ‘‘সব্বঞ্ঞুভাসিতত্তা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘অসব্বঞ্ঞুনা দেসেতুং অসক্কুণেয্যতং দস্সেন্তো’’তি এতেন ধম্মসঙ্গণীৱিভঙ্গানং অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিততঞ্ঞেৱ ৱিভাৱেতি. সম্মাসম্বুদ্ধতাদিগুণেতি বুদ্ধৰতনস্স সম্মাসম্বুদ্ধতা, ধম্মসঙ্ঘৰতনানং স্ৱাক্খাততা, সুপ্পটিপন্নতাতি এৱমাদিগুণে পকাসেতি.

ননু চ ‘‘চতুসচ্চদসো’’তিআদিনা ভগৱতোৱ গুণা ৱিভাৱিতাতি? সচ্চং, তেনেৱ ধম্মসঙ্ঘানম্পি গুণা ৱিভাৱিতা হোন্তি তপ্পভৱস্স অনঞ্ঞথাভাৱতো, তদপদেসেন ৱা ধম্মো, তদাধাৰো চ সঙ্ঘো ৱুত্তোৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধাদীনং…পে… ৱিভাৱেতী’’তি.

অতীতংসেতি অতীতকোট্ঠাসে, পুব্বন্তেতি অত্থো. অপ্পটিহতন্তি নপ্পটিহতং, ঞাণস্স পটিঘাতো নাম অঞ্ঞাণং, সব্বম্পি ৱা কিলেসজাতং. তং যস্মা ভগৱতো সহ ৱাসনায পহীনং, তস্মাস্স অতীতংসে সব্বত্থকমেৱ ঞেয্যাৱৰণপ্পহানেন ঞাণং অপ্পটিহতন্তি ৱুচ্চতি. এস নযো সেসেসুপি. কিং পনেতানি পাটিযেক্কং ৱিসুং ঞাণানি, উদাহু অতীতাদীসু পৱত্তনকঞাণানি এৱ? তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম পাটিযেক্কং ভগৱতো তীণি ঞাণানেৱাতি ৱদন্তি. একংযেৱ হুত্ৱা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং নাম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ. সব্বং কাযকম্মন্তি যং কিঞ্চি ভগৱতা কত্তব্বং কাযকম্মং. ঞাণপুব্বঙ্গমন্তি ঞাণপুৰেচাৰিকং. ঞাণানুপৰিৱত্তন্তি ঞাণস্স অনুপৰিৱত্তনকং, সব্বং কাযপযোগং পৱত্তেন্তো ভগৱা ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ঞাণসহিতমেৱ পৱত্তেতীতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ছন্দস্সাতি কত্তুকম্যতায, মহাকৰুণাসমাযোগতো সত্তানং একন্তহিতেসিতায হিতকিৰিযাছন্দস্সাতি অত্থো. ধম্মদেসনাযাতি ধম্মকথায. অপৰিক্খযাপৰিমেয্যপটিভানতায হি ভগৱতো কৰণসম্পত্তিযা চ ধম্মদেসনা নিৰন্তৰং পৱত্তিযমানাপি ন কদাচিপি পৰিক্খযং গচ্ছতি, অঞ্ঞদত্থু উপৰূপৰি ৱড্ঢতেৱ. ৱীৰিযস্সাতি পৰহিতপটিপত্তিযং উস্সাহস্স. ৱিমুত্তিযাতি ফলৱিমুত্তিযা. এত্থ চ সমাধিআদীনং অহানি তংতংপটিপক্খস্স সৱাসনপহীনত্তা অনঞ্ঞসাধাৰণতায ৱেদিতব্বা. ছন্দাদীনং পন মহাকৰুণাসমাযোগতোপি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

১. তে এৱ ধম্মেতি তে এৱ কুসলাদিকে তিকদুকেহি সঙ্গহিতে ধম্মে. সুত্তন্তে খন্ধাদিৱসেন ৱুত্তে খন্ধাদিৱসেন ৱিভজিতুন্তি যোজনা. ননু সুত্তন্তে পটিসম্ভিদাৱসেন তে ন ৱুত্তাতি? যদিপি সৰূপতো ন ৱুত্তা, ‘‘জৰামৰণে ঞাণং, জৰামৰণসমুদযে ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৩৩) পন হেতুহেতুফলাদীসু ঞাণৱিভাগস্স ৱুত্তত্তা অত্থতো ৱুত্তা এৱ হোন্তি, পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ২.৩০) ৱা পটিসম্ভিদানং আগতত্তা সুত্তন্তে পটিসম্ভিদাৱসেনপি তে ধম্মা ৱুত্তা এৱ. তত্থাতি তস্মিং সুত্তন্তে. সঙ্খেপেনাতি সমাসেন. উদ্দেসনিদ্দেসমত্তেনেৱ হি সুত্তন্তে খন্ধাদযো দেসিতা, ন পটিনিদ্দেসাদিনাতি সঙ্খেপেন তে তত্থ ৱুত্তাতি ৱুত্তা. তত্থাতি ৱা ধম্মসঙ্গহে. তত্থাপি হি ‘‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তাৰো খন্ধা হোন্তী’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮) খন্ধাদযো সঙ্খেপেন ৱুত্তাতি. ৱিভজীযন্তি এত্থ, এতেন ৱা খন্ধাদযোতি ৱিভঙ্গো, তে এৱ পকিৰীযন্তি পট্ঠপীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি পকৰণং, ৱিভঙ্গো চ সো পকৰণঞ্চাতি ৱিভঙ্গপ্পকৰণং. আদিসদ্দত্থজোতকেনাতি ‘‘ইতি ৱা, ইতি এৱৰূপা নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) ৱিয আদিসদ্দস্স অত্থদীপকেন. পকাৰত্থজোতকেনাতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১) ৱিয পকাৰত্থৱিভাৱকেন. ‘‘একদেসেন সমুদাযং নিদস্সেতী’’তি এতেন ‘‘ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এত্থ ইতিসদ্দস্স নিদস্সনত্থতং দস্সেতি. নিদস্সনত্থোপি হি ইতি-সদ্দো দিট্ঠো যথা ‘‘অত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০). পৰিসমাপনত্থো ৱা ‘‘তস্মাতিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, নো আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা ‘কিন্তি মে সাৱকা ধম্মদাযাদা ভৱেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’তি’’ (ম. নি. ১.২৯) এৱমাদীসু ৱিয. পৰিসমাপনঞ্হেতং সুত্তন্তভাজনীযস্স একদেসদস্সনেন যদিদং ‘‘পঞ্চক্খন্ধা ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি তাৱ তদত্থস্স সঙ্গহিতত্তা. তত্থাতি ৱিভঙ্গপ্পকৰণে. ‘‘নিব্বানৱজ্জান’’ন্তি এত্থ যদি নিব্বানৱজ্জানং…পে… অপ্পকতৰপদত্তা খন্ধানং খন্ধৱিভঙ্গো আদিম্হি ৱুত্তো, ননু সহ নিব্বানেন সব্বধম্মসঙ্গাহকত্তা, সব্বধম্মসঙ্গাহকেহি চ আযতনাদীহি খন্ধেহি চ অপ্পকতৰপদত্তা সচ্চৱিভঙ্গো আদিম্হি ৱত্তব্বোতি? ন, তত্থাপি দুক্খসচ্চৱিভঙ্গে একদেসেন খন্ধানং এৱ ৱিভজিতব্বতো. যথাহ ‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অৰিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা…পে… সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (ৱিভ. ১৯০; দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১২০; ৩.৩৭৩). ইধ পন অনৱসেসতোৱ খন্ধা ৱিভজীযন্তীতি নিব্বানৱজ্জানং…পে… অপ্পকতৰপদত্তা খন্ধানং খন্ধৱিভঙ্গো আদিম্হি ৱুত্তো.

অপিচ ৰূপসম্মূড়্হা অৰূপসম্মূড়্হা উভযসম্মূড়্হাতি তিৱিধা বোধনেয্যপুগ্গলা, তথা সংখিত্তৰুচিনো ৱিত্থাৰৰুচিনো নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰৰুচিনো, তিক্খিন্দ্ৰিযা মুদিন্দ্ৰিযা মজ্ঝিমিন্দ্ৰিযাতি চ. তেসু অৰূপসম্মূড়্হানং উপকাৰায খন্ধদেসনা, ৰূপসম্মূড়্হানং আযতনদেসনা, উভযসম্মূড়্হানং ধাতুদেসনা. তথা সংখিত্তৰুচীনং খন্ধদেসনা, নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰৰুচীনং আযতনদেসনা, ৱিত্থাৰৰুচীনং ধাতুদেসনা. তিক্খিন্দ্ৰিযানং খন্ধদেসনা, মজ্ঝিমিন্দ্ৰিযানং আযতনদেসনা, মুদিন্দ্ৰিযানং ধাতুদেসনাতি ইমিনা পযোজনেন অনুক্কমেন চ খন্ধাযতনধাতুৱিভঙ্গানং দেসনাক্কমোৱ ৱেদিতব্বো. তং পনেতং খন্ধাদিত্তযং পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতুমুখেনেৱ ঞাযমানং যথাভূতাৱবোধায হোতি, নাঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং সচ্চৱিভঙ্গদেসনা পৱত্তা. সো চ যথাভূতাৱবোধো ৱিসেসতো ইন্দ্ৰিযসন্নিস্সযেনাতি ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গদেসনা. ইন্দ্ৰিযানঞ্চ ইন্দট্ঠো তংতংপচ্চযধম্মভূতানং যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নেসু পচ্চযভাৱৱিসেসেনেৱাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱিভাগসন্দস্সনী পচ্চযাকাৰৱিভঙ্গদেসনা. পচ্চযাকাৰস্স খন্ধাদীনঞ্চ অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধো সতিপট্ঠানাদীসু সম্মামনসিকাৰেনাতি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৱিভঙ্গদেসনা. স্ৱাযং সতিপট্ঠানাদীসু সম্মামনসিকাৰো ইমায পটিপত্তিযা হোতীতি ঝানঅপ্পমঞ্ঞাৱিভঙ্গদেসনা, সা সম্মাপটিপত্তি এত্তকে সীলে পতিট্ঠিতস্স সম্ভৱতীতি সিক্খাপদৱিভঙ্গদেসনা, যথাৱুত্তায চ সম্মাপটিপত্তিযা ইমে আনিসংসাতি পটিসম্ভিদাঞাণৱিভঙ্গদেসনা, তে চিমে ঞাণৱিসেসা ইমেসু কিলেসেসু পহীযন্তেসু চ সম্ভৱন্তি, নাঞ্ঞথাতি কিলেসৱিভঙ্গদেসনা, এৱং ৱিত্থাৰতো দেসিতে খন্ধাদিকে সঙ্খেপতোপি জানন্তস্স অত্থসিদ্ধি হোতি এৱাতি দস্সনত্থং পৰিযোসানে ধম্মহদযৱিভঙ্গদেসনা পৱত্তাতি এৱমেতেসং অট্ঠাৰসন্নং মহাৱিভঙ্গানং দেসনাক্কমকাৰণং ৱেদিতব্বং.

ৰূপাদীনন্তি ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানং. ৱেদযিতাদিসভাৱত্তাভাৱাতি যথাক্কমং অনুভৱনসঞ্জাননাভিসঙ্খৰণাদিসভাৱত্তাভাৱা. ন হি ৰূপং ৱেদযিতাদিসভাৱং, ৱেদনাদি ৱা ৰুপ্পনাদিসভাৱং. যতো ৰূপাদীনং ৱেদনাসমৱৰোধনেন ‘‘চত্তাৰো খন্ধা’’তিআদিনা সঙ্খিপিত্ৱা খন্ধা ০৬ দেসেতব্বা সিযুং. ৰুপ্পনাদিতো অঞ্ঞস্সাভাৱাতি ৰুপ্পনানুভৱনাদিসভাৱতো অঞ্ঞস্স অতীতাদিকে গহেত্ৱা ৰাসিৱসেন ৱত্তব্বস্স সংখিত্তস্স সভাৱস্স অভাৱা. ন হি চেতসিকাদিভাৱো ৱেদনাদীনং সভাৱো. হেট্ঠা গণনেসূতি পঞ্চতো হেট্ঠা গণনেসু. অনিট্ঠানন্তি অপৰিযোসানং. ৰূপাদীসু হি কতিপযে, একম্পি ৱা অগ্গহেত্ৱা ৱুচ্চমানা খন্ধৱসেন দেসনা অনৱসেসসঙ্খতধম্মসঙ্গাহিনী ন সম্ভৱতি. খন্ধস্সাতি ৰাসট্ঠস্স খন্ধস্স. তেনেৱাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সৱিভাগধম্মেহীতি সপ্পভেদধম্মেহি.

‘‘সদ্দত্থসহিতং খন্ধসদ্দস্স ৱিসযং দস্সেতী’’তি এতেন ৰাসিসদ্দস্স ৱিয ৰাসট্ঠে খন্ধসদ্দস্স ৱাচকভাৱেন পৱত্তিং দস্সেতি পৰিযাযন্তৰভাৱতো. গুণাদীসু পন কেৱলং তব্বিসযপযোগভাৱেনেৱ পৱত্তি, ন ৱাচকভাৱেনাতি আহ ‘‘গুণে…পে… ন সদ্দত্থ’’ন্তি. খন্ধসদ্দোতি সীলাদিসদ্দে সন্নিধাপিতো খন্ধসদ্দো. তেনেৱাহ ‘‘সীলাদিগুণৱিসিট্ঠং ৰাসট্ঠং দীপেতী’’তি. কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধায ৱদতি. এত্থাতি ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫) এত্থ. ন কেৱলঞ্চ সো এৱ, অট্ঠকথাচৰিযেহিপি এত্থ গুণত্থতা ইচ্ছিতা এৱ. তথা হি অট্ঠসালিনিযং ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধোতিআদীসু গুণট্ঠেনা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৫) ৱুত্তং. ননু চ কেৱলোপি খন্ধসদ্দো ‘‘তিণ্ণং খো, মাণৱ, খন্ধানং ৱণ্ণৱাদী, ন খো, আৱুসো ৱিসাখ, তীহি খন্ধেহি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) চ আদীসু সীলাদিৱাচকো দিট্ঠোতি? ন, তত্থাপি অধিকাৰাদিৱচ্ছেদকৱসেনেৱস্স সীলাদীসু পৱত্তিদস্সনতো. ন খন্ধসদ্দো পঞ্ঞত্তিসদ্দস্স অত্থে ৱত্ততীতি নিৰুত্তিৱোহাৰাদিসদ্দা ৱিয পঞ্ঞত্তিপৰিযাযো ন হোতীতি অত্থো. দাৰুক্খন্ধোতি পঞ্ঞত্তি হোতীতি তস্স খন্ধসদ্দস্স পঞ্ঞত্তিৱিসেসপ্পৱত্তিতং দস্সেতি. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধসদ্দোতি ‘‘ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (যম. ১.খন্ধযমক.৩২) এত্থ ৱুত্তো খন্ধসদ্দো. সমুদাযে নিৰুড়্হোতি অতীতাদিভেদভিন্নস্স পঞ্ঞায অভিসংযূহনেন ৰাসিকতে ৱিঞ্ঞাণসমূহে নিৰুড়্হো. তায এৱ ৰুড়্হিযা পৱত্ততীতি তায সমুদাযে নিৰুড়্হতায তদৱযৱে একস্মিম্পি ৱিঞ্ঞাণে পৱত্ততীতি. এত্থ চ ঞাণসম্পযুত্তে নিৰুড়্হো কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলভাৱো ৱিয ঞাণৱিপ্পযুত্তে ৱিঞ্ঞাণসমুদাযে নিৰুড়্হো তদেকদেসেপি ৰুড়্হিযা পৱত্ততীতি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা কিঞ্চি নিমিত্তং গহেত্ৱা সতিপি অঞ্ঞস্মিং তন্নিমিত্তযুত্তে কিস্মিঞ্চিদেৱ ৱিসযে সম্মুতিযা চিৰকালতাৱসেন নিমিত্তৱিৰহেপি পৱত্তি ৰুড়্হি নাম, যথা মহিযং সেতীতি মহিংসো, গচ্ছন্তীতি গাৱোতি, এৱং খন্ধসদ্দস্সাপি ৰুড়্হিভাৱো ৱেদিতব্বো.

ৰাসিতো গুণতোতি সব্বত্থ ভুম্মত্থে ৱা নিস্সক্কৱচনং দট্ঠব্বং. নিযমেত্ৱাতি ৱৱত্থপেত্ৱা. পিণ্ডট্ঠোতি সঙ্ঘাতত্থো. তস্মাতি যস্মা পঞ্চেৱ খন্ধা ৱুত্তা, কোট্ঠাসট্ঠে চ খন্ধট্ঠে নিব্বানস্স ৱসেন ছট্ঠেনাপি খন্ধেন ভৱিতব্বং, তস্মা খন্ধট্ঠো নাম ৰাসট্ঠোতি যুত্তং. ‘‘যেসং ৱা অতীতাদিৱসেন ভেদো অত্থী’’তিআদিনা অতীতাদিৱিভাগভিন্নেসু ৰুপ্পনাদিসভাৱধম্মেসু ৱিসুং ৱিসুং কোট্ঠাসভাৱেন গয্হমানেসু তব্বিভাগৰহিতস্স একস্স নিব্বানস্স ৰাসট্ঠতা ৱিয কোট্ঠাসট্ঠতাপি ন সম্ভৱতীতি দস্সেতি. এতেন পঞ্ঞত্তিযাপি খন্ধেসু অগ্গহণে কাৰণং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

কস্মা পনেত্থ ফস্সাদিকে ৱিয সঙ্খাৰক্খন্ধে অনৱৰোধেত্ৱা ৱেদনাসঞ্ঞা ৱিসুং খন্ধভাৱেন গহিতাতি? ৱিৱাদমূলতাদিৱিসেসদস্সনত্থং. গহট্ঠানঞ্হি ৱিৱাদকাৰণং কামজ্ঝোসানং. ৱুত্তঞ্চেতং ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু মাতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি মাতৰা ৱিৱদতী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৬৮, ১৭৮). পব্বজিতানং দিট্ঠাভিনিৱেসো. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘যে দিট্ঠিমুগ্গয্হ ৱিৱাদযন্তি, ‘ইদমেৱ সচ্চ’ন্তি (সু. নি. ৮৩৮; মহানি. ৬৭) চ ৱাদযন্তী’’তিআদি. তেসু কামজ্ঝোসানং ৱেদনস্সাদেন হোতি, দিট্ঠাভিনিৱেসো সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন. সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন হি চিত্তৱিপল্লাসো, চিত্তৱিপল্লাসেন দিট্ঠিমানতণ্হাপপঞ্চানং ৱিপল্লাসোতি. তথা ৱেদনানুগিদ্ধো ৱিপল্লত্থসঞ্ঞো চ সংসৰতি. ৱেদনানুগিদ্ধস্স হি ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা সিদ্ধা হোতি, ততো চ তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি আৱট্টতি ভৱচক্কং. ৱিপল্লত্থসঞ্ঞিস্স চ ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০) ৱচনতো দিট্ঠিমানতণ্হাপপঞ্চানং অনুপচ্ছেদতো সংসাৰস্স অনুপচ্ছেদোৱ. ইতি ৱিৱাদকাৰণানং কামজ্ঝোসানদিট্ঠাভিনিৱেসানং কাৰণভাৱো সংসাৰহেতুভাৱোতি ইমস্স ৱিৱাদমূলতাদিৱিসেসস্স দস্সনত্থং সঙ্খাৰক্খন্ধে অনৱৰোধেত্ৱা ৱেদনাসঞ্ঞা ৱিসুং খন্ধভাৱেন গহিতাতি ৱেদিতব্বং.

ওকাসেসূতি ৱিভজনকিৰিযায পৱত্তিট্ঠানভাৱতো অতীতাদযো ওকাসাতি ৱুত্তা. ইতিসদ্দেনাতি ‘‘উপাদাযৰূপ’’ন্তি এৱং অট্ঠকথাযং ৱুত্তইতিসদ্দেন. নিদস্সনত্থেনাতি উদাহৰণত্থেন. সব্বোতি সকলো একাদসসু ওকাসেসু ৱিভত্তো ৱিভজননযো. ইদঞ্চ ৱিভজনন্তি ‘‘চত্তাৰো চ মহাভূতা…পে… উপাদাযৰূপ’’ন্তি এৱং ৱিভত্তং ইদঞ্চ ৱিভজনং. ওড়াৰিকাদীসূতি ওড়াৰিকসুখুমহীনপণীতদূৰসন্তিকেসু. চক্খাযতনন্তিআদিৱিভজনঞ্চাতি ‘‘চক্খাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং ইত্থিন্দ্ৰিযং…পে… কবড়ীকাৰো আহাৰো ৰূপা সদ্দা গন্ধা ৰসা ফোট্ঠব্বাতি এৱং পৱত্তং ৱিভজনঞ্চ. যথাসম্ভৱন্তি যথাৰহং. একাদসসু ওকাসেসু যং যত্থ ৱিভজনং যুত্তং, তং তত্থ যোজেতব্বং. এৱং ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপীতি যথা ৰূপক্খন্ধে যথাসম্ভৱং একাদসসু ওকাসেসু ৱিভজনং যোজেতব্বন্তি ৱুত্তং, এৱং ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপি যথাসম্ভৱং একাদসসু ওকাসেসু ৱিভজনং যোজেতব্বন্তি অত্থো.

তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো তাৱ পুৰিমে ওকাসপঞ্চকে সুখাদিৱেদনাত্তিকৱসেন ৱিভত্তো, ইতৰস্মিং কুসলত্তিকৱেদনাত্তিকসমাপন্নদুকসাসৱদুকৱসেন. সঞ্ঞাক্খন্ধো পন পুৰিমে ওকাসপঞ্চকে ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন, ইতৰস্মিং ওড়াৰিকদুকে পটিঘসম্ফস্সদুকৱসেন চেৱ যথাৱুত্তকুসলত্তিকাদিৱসেন চ ৱিভত্তো. সেসেসু কুসলত্তিকাদিৱসেনেৱ. তথা সঙ্খাৰক্খন্ধো. পটিঘসম্ফস্সদুকো পনেত্থ নত্থেৱ. চেতনায এৱ চেত্থ নিদ্দেসো সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মানং চেতনাপ্পধানভাৱদস্সনত্থং. তথা হি সা ‘‘সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱুত্তা. তত্থাতি তস্মিং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ৱিভজনে পটিনিদ্দেসে. তং পন দ্ৱযন্তি মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযং. যঞ্হি সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুদেসনাযং ‘‘মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দ্ৱযং দেসিতং, তং ছৱিঞ্ঞাণকাযদেসনাযং ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি.

পাড়িনযেনাতি খন্ধৱিভঙ্গপাড়িনযেন. অঞ্ঞেন পকাৰেনাতি ধম্মসঙ্গহে, তদট্ঠকথাযঞ্চ আগতেন পকাৰন্তৰেন.

১. ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা

২. ‘‘কিঞ্চী’’তি পদং ‘‘একচ্চ’’ন্তি ইমিনা সমানত্থন্তি আহ ‘‘কিঞ্চীতি পকাৰন্তৰভেদং আমসিত্ৱা অনিযমনিদস্সন’’ন্তি. উভযেনাতি পকাৰভেদং অনামসিত্ৱা আমসিত্ৱা চ অনিযমদস্সনৱসেন পৱত্তেন ‘‘যং কিঞ্চী’’তি পদদ্ৱযেন. অধিপ্পেতত্থন্তি ৰূপং. অতিচ্চাতি অতিক্কমিত্ৱা. পৱত্তিতোতি পৱত্তনতো. নিযমনত্থন্তি নিৱত্তনত্থং.

‘‘কিঞ্চা’’তি এত্থ কিং-সদ্দো পুচ্ছাযং হেতুঅত্থদীপকো, কৰণে চেতং পচ্চত্তৱচনং, চ-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰোতি আহ ‘‘কেন কাৰণেন ৱদেথা’’তি. দুতিযৱিকপ্পে পন ৱুত্তনযেনেৱ কাৰণত্থে পৱত্তং কিং-সদ্দং ‘‘ৱদেথা’’তি কিৰিযাপদসম্বন্ধনেন উপযোগৱসেন পৰিণামেত্ৱা ৱদতি ‘‘তং কাৰণং ৱদেথা’’তি.

পুৰিমসন্তানস্স ভেদন্তি পুৰিমসন্তানস্স ৱিনাসং, ৱিনাসাপদেসেন চেত্থ সন্তানে ৱিসদিসুপ্পাদমেৱ দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘ৱিসদিসসন্তানুপ্পত্তিদস্সনতো’’তি. ননু চ অৰূপধম্মানম্পি ৱিৰোধিপচ্চযসমৱাযে ৱিসদিসুপ্পত্তি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, সা পন ন পাকটতৰা, পাকটতৰা চ ইধাধিপ্পেতা. তেনেৱাহ ‘‘সীতাদিসন্নিপাতে’’তি. তথা চাহ ভগৱা ‘‘সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). ইদানি ভেদ-সদ্দো উজুকমেৱ ৱিকাৰাপত্তিং ৱদতীতি দস্সেন্তো ‘‘ভেদো চা’’তিআদিমাহ. ৱিসদিসৰূপুপ্পত্তিযেৱ, ন উপ্পন্নস্স অঞ্ঞথাভাৱোতি অধিপ্পাযো. তেন কাপিলিযং পৰিণামৱাদং পটিক্খিপতি. যদি পুৰিমসন্তানতো ভেদো ৱিসদিসুপ্পত্তি ৰুপ্পনং, এৱং সন্তে লক্খণস্স অতিপ্পসঙ্গো সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘অৰূপক্খন্ধান’’ন্তিআদি. এত্থ সীতাদীহীতি আদি-সদ্দেন যথা উণ্হজিঘচ্ছাদযো সঙ্গয্হন্তি, এৱং আহাৰাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যেনাতি যেন সীতাদীহি সমাগমেন. তত্থাতি তেসু ৰূপধম্মেসু. আহাৰাদিকস্স ৱা ঠিতিপ্পত্তস্সাতি সম্বন্ধো. যথা ৰূপধম্মানং ঠিতিক্খণে সীতাদীহি সমাগমো হোতি, এৱং অৰূপক্খন্ধানং অঞ্ঞেহি সমাগমো নত্থি অতিলহুপৰিৱত্তিতো, তস্মা অৰূপধম্মা ৰূপধম্মানং ৱিয পাকটস্স ৱিকাৰস্স অভাৱতো ‘‘ৰুপ্পন্তী’’তি, ‘‘ৰুপ্পনলক্খণা’’তি চ ন ৱুচ্চন্তীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৰুপ্পতী’’তি পদস্স কত্তুকম্মসাধনানং ৱসেন অত্থং দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়ীযতি ভিজ্জতী’’তি ৱুত্তন্তি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘কুপ্পতীতি এতেনা’’তিআদিমাহ. কোপাদিকিৰিযাতি কোপসঙ্ঘট্টনপীড়নকিৰিযা. কোপ-সদ্দো চেত্থ খোভপৰিযাযো ৱেদিতব্বো. কত্তুভূতো কম্মভূতো চ অত্থোতি কত্তুকম্মসাধনানং ৱসেন ৱুচ্চমানো ভূতুপাদাযৰূপসঙ্খাতো অত্থো. কম্মকত্তুত্থেন ভিজ্জতি-সদ্দেনাতি যদা কম্মকত্তুত্থো ৰুপ্পতি-সদ্দো, তদা ভিজ্জতি-সদ্দোপি তদত্থো এৱ ৱেদিতব্বোতি অত্থো. তত্থ যদা কম্মত্থে ‘‘ৰুপ্পতী’’তি পদং, তদা ‘‘সীতেনা’’তিআদীসু কত্তুঅত্থে কৰণৱচনং. যদা পন ‘‘ৰুপ্পতী’’তি পদং কত্তুঅত্থে কম্মকত্তুঅত্থে ৱা, তদা হেতুম্হি কৰণৱচনং ৱেদিতব্বং. ‘‘যং পন ৰুপ্পতী’’তিআদিনা ‘‘কুপ্পতী’’তিআদীনং কত্তুকম্মত্থানম্পি অত্থৱচনানং ৱচনে কাৰণং দস্সেতি. যদিপি অত্থ-সদ্দো ‘‘পীড়নট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) সভাৱপৰিযাযোপি হোতি, ‘‘কেনট্ঠেনা’’তি পনেত্থ অভিধেয্যপৰিযাযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘কেনট্ঠেনাতি পুচ্ছাসভাগৱসেন ৰুপ্পনট্ঠেনা’’তি, ৰুপ্পনসদ্দাভিধেয্যভাৱেনাতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘ন কেৱলং সদ্দত্থোযেৱ ৰুপ্পন’’ন্তি. তস্স অত্থস্সাতি তস্স ভূতুপাদাযপ্পভেদস্স সভাৱধম্মস্স. ৰুপ্পনলক্খণঞ্চ নামেতং অনিচ্চতাদি ৱিয কক্খড়ত্তাদিতো অঞ্ঞন্তি ন গহেতব্বং. পঞ্ঞত্তিৱিসেসো হি তন্তি, কক্খড়ত্তাদীনংযেৱ পন অৰূপধম্মৱিধুৰো সভাৱৱিসেসোতি ৱেদিতব্বং.

মুচ্ছাপত্তিযাতি মুচ্ছায মোহস্স আপজ্জনেন. কপ্পসণ্ঠানং উদকন্তি কপ্পসণ্ঠাপকমহামেঘৱুট্ঠং উদকং. তথাতি তপ্পকাৰতায খাৰভাৱে সতি উদকেন কপ্পৱুট্ঠানকালে ৱিয পথৱী ৱিলীযেয্য. লোকন্তৰিযসত্তানং পন পাপকম্মবলেন অখাৰেপি খাৰে ৱিয সৰীৰস্স ৱিলীযনা ৱেদিতব্বা. তেনেৱাতি সউস্সদনিস্সযনিৰযস্স ৱুত্তত্তা এৱ. ন হি অৱীচিম্হি পঞ্চৱিধবন্ধনাদিকম্মকাৰণং কৰোন্তি.

৩. পকৰণপ্পত্তং ৰূপং পক্খিপিত্ৱা মাতিকা ঠপিতাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. মহাভূতু…পে… আপজ্জতি তপ্পকাৰভাৱেন অতীতংসে গণনং গতন্তি ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা ধম্মন্তৰনিৱত্তনত্থতা পকাৰন্তৰনিৱত্তনত্থতা চ ভূতুপাদাযগহণস্স নত্থীতি দস্সেতি. তংদস্সনেতি গণনন্তৰদস্সনে. তংসভাৱত্তাতি ভূতুপাদাযসভাৱত্তা. ‘‘ন চা’’তিআদিনা ভূতুপাদাযসভাৱো অতীতংসগণিততায তংসভাৱস্সপি অঞ্ঞথা গণিতত্তা, অতংসভাৱস্স চ তথা গণিতত্তা অকাৰণন্তি দস্সেতি. ‘‘অজ্ঝত্ত…পে… লব্ভতী’’তি এতেন দুতিযনযে ন কেৱলং যথাৱুত্তোৱ দোসো, অথ খো অব্যাপিতোপি দোসোতি দস্সেতি. তদেতং পন অকাৰণং কাৰণভাৱস্সেৱ অনধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ ভূতুপাদাযৰূপভাৱো অতীতংসে গণনস্স কাৰণন্তি অধিপ্পেতং, যতো যথাৱুত্তদোসাপত্তি সিযা.

‘‘কিন্তী’’তি এত্থ ‘‘কি’’ন্তি পুব্বে যং ‘‘ৰূপ’’ন্তি সামঞ্ঞতো গহিতং, তস্স সৰূপপুচ্ছা. ইতি-সদ্দো নিদস্সনত্থো, ন কাৰণত্থো. তেনস্স যং ৰূপং অতীতং নিৰুদ্ধং…পে… অতীতংসেন সঙ্গহিতং অতীতকোট্ঠাসে গণনং গতং, তং কিন্তি চে? ‘‘চত্তাৰো চ…পে… ৰূপ’’ন্তি ভূতুপাদাযৱিভাগদস্সনমুখেন ৱিসেসং নিদস্সেতি. যত্তকা হি ইধ ৱিসেসা নিদ্দিট্ঠা চক্খাযতনাদযো, তেসমিদং নিদস্সনন্তি. ন চেত্থ পুৰিমনযতো অৱিসেসো. তত্থ হি ৰূপস্স ভূতুপাদাযতামত্তসভাৱদস্সনতা ৱুত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অতীতৰূপম্পি ভূতানি চেৱা’’তিআদি. ইধ পন ভূতুপাদাযেন নিদস্সনভূতেন ৰূপস্স সব্বৱিসেসৱিভাৱনতা দস্সিতা. এৱঞ্চ কত্ৱা অব্যাপিতদোসোপি চেত্থ অনোকাসোৱ, যং ৰূপং অজ্ঝত্তং…পে… উপাদিন্নং, কিন্তি? চত্তাৰো চ…পে… ৰূপন্তি তদঞ্ঞৱিসেসনিদস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা চাহ ‘‘এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি.

পৰিযাযদেসনত্তাতি সভাৱতো পৰিযাযনং পৰিৱত্তনং পৰিযাযো, উজুকং অপ্পৱত্তীতি অত্থো. পৰিযাযেন, পৰিযাযভূতা ৱা দেসনা এত্থাতি পৰিযাযদেসনং, সুত্তন্তং. সুত্তন্তঞ্হি ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন দেসেতব্বধম্মে লেসতো লব্ভমানভাৱকথনং, ন উজুনিপ্পদেসভাৱকথনন্তি পৰিযাযদেসনং নাম. তেনেৱ তং ‘‘যথানুলোমসাসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. অভিধম্মো পন দেসেতব্বধম্মে উজুনিপ্পদেসকথনন্তি নিপ্পৰিযাযদেসনং নাম, যতো ‘‘যথাধম্মসাসন’’ন্তি ৱুচ্চতি. নিচ্ছযেন দেসোতি ৱৱত্থানতো কথনং. তথা ভদ্দেকৰত্তসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৭২ আদযো) ৱিয অতীতাদিভাৱো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নভাৱো অদ্ধাৱসেন ইধাপি খন্ধৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযত্তা নিদ্দিসিতব্বো সিযাতি যোজনা.

সন্নিপতিতন্তি সমাগতং. সন্তানৱসেনাতি পুব্বাপৰৱসেন. পুব্বেনাপৰস্স সমপ্পমাণতায অনূনং অনধিকং, ততো এৱ একাকাৰং. পৱত্তিকালৱসেন ৱা অনূনং অনধিকং, সমানসভাৱতায একাকাৰং. তেন ৱিসভাগউতুনা অনন্তৰিততং দস্সেতি. এৱং আহাৰেপীতি এত্থ ৱিসভাগাহাৰেন অনন্তৰিতো অনেকৱাৰং অনেকদিৱসম্পি ভুত্তো সভাগেকাহাৰং নাম. ‘‘ততো পুব্বে ৱিসভাগউতুআহাৰসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগত’’ন্তি হি ৱুত্তন্তি. ‘‘একাহাৰসমুট্ঠান’’ন্তি পন ৱুত্তত্তা একস্সেৱ আহাৰস্স যোজনা যুত্তৰূপাতি অপৰে. পঞ্চদ্ৱাৰৱসেনাতি এত্থ পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনতো পট্ঠায যাৱ তদাৰম্মণং, যাৱ জৱনং, যাৱ ৱা ৱোট্ঠব্বনং, তাৱ পৱত্তা চিত্তসন্ততি একৱীথি. একজৱনসমুট্ঠানন্তি একজৱনৱাৰসমুট্ঠানং. এত্থ চ সমযং অনামসিত্ৱাৱ সন্ততিৱসেন, সন্ততিঞ্চ অনামসিত্ৱাৱ সমযৱসেন অতীতাদিৱিভাগো গহেতব্বো.

তেসন্তি হেতুপচ্চযানং. কলাপস্সাতি ৰূপকলাপস্স. কম্মানন্তৰাদীতি কম্মাদি, অনন্তৰাদীতি পচ্চেকং আদি-সদ্দো যোজেতব্বো. তত্থ পঠমেন আদিসদ্দেন উপনিস্সযপচ্চযস্স আহাৰাদিনো চ দুতিযেন সমনন্তৰানন্তৰূপনিস্সযাদিনো সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. চিত্তুপ্পাদস্স চেত্থ কম্মানন্তৰাদিপচ্চযৱসেন, ইতৰস্স কম্মাদিৱসেনেৱ জনকভাৱে যোজনা দট্ঠব্বা. তথা চিত্তুপ্পাদস্স পুৰেজাতৱসেন, ইতৰস্স পচ্ছাজাতৱসেন, উভযেসম্পি সহজাতৱসেন উপত্থম্ভনং ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘যথাসম্ভৱং যোজেতব্ব’’ন্তি. উপ্পাদক্খণেতি হেতুকিচ্চক্খণে. হেতুকিচ্চং নাম তস্স তস্স উপ্পাদেতব্বস্স উপ্পত্তিকৰণং, তঞ্চ তস্মিং খণে উপ্পন্নফলত্তা ততো পৰং কত্তব্বাভাৱতো নিট্ঠিতঞ্চাতি দট্ঠব্বং. ইতৰং পন তীসুপি খণেসু পচ্চযকিচ্চং দট্ঠব্বন্তি যোজনা.

৬. অনিট্ঠনামনিৱত্তনস্সাতি অনিট্ঠনামনিৱত্তিযা অকাৰণভাৱদস্সনেন ইট্ঠনামলাভাপনস্স অকাৰণভাৱং দস্সেতি.

দেৱমনুস্সসম্পত্তিভৱেতি সম্পত্তিযুত্তে সম্পন্নে দেৱমনুস্সভৱে. সমিদ্ধসোভনতাতি অভিৱুদ্ধসোভনতা. ততো এৱাতি সম্পত্তিৱিৰহতো এৱ, অসম্পন্নত্তা এৱাতি অত্থো. তেসংযেৱ হত্থিআদীনং সুখস্স হেতুভাৱং ন গচ্ছন্তি সাৰণাদিৱসেন দুক্খপচ্চযত্তা. তেসন্তি হত্থিৰূপাদীনং. ‘‘তস্স তস্সেৱা’’তিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং ৱিৱৰতি. অকুসলেন অত্তনা কতেন নিব্বত্তং দুক্খস্স পচ্চযো হোতীতি যোজনা. তস্মাতি যস্মা কম্মং যস্মিং সন্তানে নিব্বত্তং, তত্থেৱ সুখদুক্খানং পচ্চযো হোতি, ন অঞ্ঞত্থ, তস্মা. অট্ঠকথাযং পনাতি একচ্চমতদস্সনং. তত্থ ‘‘অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি যস্মা পটিসেধদ্ৱযেন কুসলকম্মজস্স ইট্ঠভাৱো নিযতো, তস্মা ‘‘কুসলকম্মজমেৱ ইট্ঠ’’ন্তি এৱং অনিযমেত্ৱা ‘‘কুসলকম্মজং ইট্ঠমেৱা’’তি এৱমেত্থ নিযমো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলকম্মজম্পী’’তিআদিমাহ. কিন্তি অকুসলকম্মজং সোভনং, যং পৰেসং ইট্ঠং নাম সিযা? যদি দুগ্গতিযং কেসঞ্চি তিৰচ্ছানানং সণ্ঠানাদিসম্পত্তি সুগতিযং সত্তানং অকুসলনিস্সন্দেন ৱিৰূপৰূপতা ৱিয কুসলনিস্সন্দেন, কথং তস্সা অকুসলকম্মজতা. অথ পন যং কেসঞ্চি অমনাপম্পি সমানং ৰূপং মনাপং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, তং সন্ধায ৱুত্তং, এৱম্পি যথা কেসঞ্চি তিৰচ্ছানাদীনং কুসলকম্মজং মনুস্সাদিৰূপং অমনাপতো উপট্ঠহন্তম্পি কুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণভাৱতো অত্থতো ইট্ঠমেৱ নাম হোতি, এৱং অকুসলকম্মজং কেসঞ্চি মনাপং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তম্পি অকুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণভাৱতো অত্থতো অনিট্ঠমেৱ নাম হোতি, এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং কাযদুচ্চৰিতস্স ইট্ঠো কন্তো মনাপো ৱিপাকো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিঅট্ঠানপাড়িযা (ম. নি. ৩.১৩১) ৱিৰোধো সিযা. তেনেৱাহ ‘‘কুসলকম্মজস্স পনা’’তিআদি. সব্বেসন্তি অত্তনো, পৰেসঞ্চ. ইট্ঠস্স অভাৱো ৱত্তব্বোতি যথা ‘‘কুসলকম্মজং অনিট্ঠং নাম নত্থী’’তি ৱুত্তং, এৱং কিঞ্চাপি ‘‘অকুসলকম্মজং ইট্ঠং নাম নত্থী’’তি অট্ঠকথাযং ন ৱুত্তং, তেন পন নযদস্সনেন অকুসলকম্মজস্স অভাৱো ৱুত্তো এৱ হোতীতি সো সংৱণ্ণনাৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱত্তব্বোতি অধিপ্পাযো. এতেন কুসলকম্মজমেৱ ইট্ঠন্তি পুৰিমপদাৱধাৰণস্স গহেতব্বতং দস্সেতি.

ইদানি ‘‘হত্থিআদীনম্পী’’তিআদিনা তমেৱত্থং ৱিৱৰতি. কুসলৱিপাকস্সাতি এত্থাপি কুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণন্তি অত্থো. মনুস্সানন্তি চ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ইতৰেসম্পি চ অকুসলকম্মজং অকুসলৱিপাকস্সেৱ, কুসলকম্মজঞ্চ কুসলৱিপাকস্সেৱ আৰম্মণন্তি দস্সিতোৱাযং নযোতি. কস্মা পন ইট্ঠানিট্ঠমিস্সিতে ৱত্থুম্হি মনাপতাৱ সণ্ঠাতীতি আহ ‘‘ইট্ঠাৰম্মণেন…পে… সক্কা ৱত্তু’’ন্তি. সুট্ঠু ৱুত্তন্তি ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৱিপাকেনেৱ পৰিচ্ছিজ্জতী’’তি ৱদন্তেহি ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণৱৱত্থানং সম্মদেৱ ৱুত্তং. তং অনুগন্ত্ৱাতি ৱিপাকৱসেন ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণৱৱত্থানং অনুগন্ত্ৱা. সব্বত্থাতি সুগতিদুগ্গতীসু, সব্বেসু ৱা আৰম্মণেসু.

‘‘অনিট্ঠা’’তি ৱচনেনেৱ তেসং ইট্ঠতা নিৱত্তিতাতি আহ ‘‘সদিসতা চ ৰূপাদিভাৱোযেৱা’’তি. ইট্ঠানেৱ ৰূপাদীনি কামগুণাতি সুত্তে ৱুত্তানীতি মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৱিয ইট্ঠপটিপক্খা অনিট্ঠাতি অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘অনিট্ঠাতি…পে… ৱোহাৰো ৱিযা’’তি. সব্বানি ৱাতি এত্থ ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপ’’ন্তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৱিভ. ২০৩) ৱচনতো কথং অনিট্ঠানং ৰূপাদীনং কামগুণভাৱাপত্তীতি চে? তেসম্পি ৱিপল্লাসৱসেন তণ্হাৱত্থুভাৱতো পিযৰূপভাৱস্স অধিপ্পেতত্তা. যদি এৱং কথং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানি ৰূপানি ইট্ঠানী’’তিআদিসুত্তপদং (ম. নি. ১.১৬৬; ২.১৫৫; ৩.৫৭; সং. নি. ৫.৩০) নীযতীতি আহ ‘‘অতিসযেনা’’তিআদি.

ইন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপৱসেন পাড়িযং হীনদুকনিদ্দেসো পৱত্তোতি দস্সেতুং ‘‘দ্ৱীসুপি হীনপণীতপদেসূ’’তিআদিমাহ. অৱযৱযোগে সামিৱচনং, ন কত্তৰীতি অধিপ্পাযো. ‘‘তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি ইন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপে নিদ্দিট্ঠে কস্মা কম্মজৱসেন অত্থো ৱুত্তো, ন চতুসন্ততিৱসেনাতি আহ ‘‘সত্তসন্তান…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. পধানত্তা হি কম্মজৱসেন অত্থং ৱত্ৱা সেসেসু ‘‘এৱং উতুসমুট্ঠানাদীসুপী’’তি অট্ঠকথাযং অতিদেসো কতো. ‘‘তেহি তেহীতি এতস্মিং অত্থে’’তি ইমিনা ‘‘তেসং তেস’’ন্তি কত্তৰি সামিৱচনং আসঙ্কতি. তথা সতি ৱিসযে ৱা সামিৱচনে লদ্ধগুণং দস্সেতি ‘‘ন কম্মজৱসেনেৱা’’তিআদিনা, কম্মজগ্গহণঞ্চেত্থ উপলক্খণং দট্ঠব্বং.

মৰিযাদাভূতন্তি উত্তমমৰিযাদাভূতং. তেনেৱাহ ‘‘যস্স যেৱ মনাপা, তস্স তেৱ পৰমা’’তি. তেসন্তি কামগুণানং. সভাৱতোতি লক্খণতো.

‘‘একস্মিংযেৱ অস্সাদনকুজ্ঝনতো’’তিআদিনা ‘‘যস্মা তেযেৱ ৰূপাদযো একো অস্সাদেতী’’তিআদিকং সুত্তন্তৱিৱৰণং ইট্ঠানিট্ঠভাৱে হেতুভাৱেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি. ইট্ঠানিট্ঠগ্গহণং হোতীতি নিব্বানে ৱিয অনিট্ঠগ্গহণং সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন অঞ্ঞেসুপি আৰম্মণেসু ইট্ঠানিট্ঠাভিনিৱেসো হোতীতি অধিপ্পাযো.

ৱিভাগো নাম অসঙ্কৰো, ৱিত্থাৰো চাতি ‘‘ৱিভত্ত’’ন্তি পদস্স ‘‘ৱৱত্থিতং, পকাসিত’’ন্তি চ অত্থমাহ. অঞ্ঞেসন্তি অতিঅড্ঢদলিদ্দানং. ইদং ইট্ঠং, অনিট্ঠঞ্চ হোতীতি এত্থ চ-সদ্দেন অনিট্ঠং, ইট্ঠঞ্চ হোতীতি অযম্পি অত্থো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং. অনিট্ঠং ইট্ঠন্তি ইট্ঠস্স ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠস্স ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গহণে যথাসঙ্খ্যং যোজনা. ইন্দ্ৰিযৱিকাৰাপত্তিআদিনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুব্বাভিসঙ্খাৰাদিং সঙ্গণ্হাতি. পুৰেতৰং পৱত্তচিত্তাভিসঙ্খাৰৱসেনাপি হি ৱিনাৱ সঞ্ঞাৱিপল্লাসং ইট্ঠং ‘‘অনিট্ঠ’’ন্তি, অনিট্ঠঞ্চ ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি গয্হতীতি.

তেন ৱিপাকেনাতি তেন কুসলাকুসলৱিপাকেন. আৰম্মণস্স ইট্ঠানিট্ঠতন্তি যত্থ তং উপ্পজ্জতি, তস্স বুদ্ধৰূপাদিকস্স গূথাদিকস্স চ আৰম্মণস্স যথাক্কমং ইট্ঠতং অনিট্ঠতঞ্চ নিদস্সেতি. ৱিজ্জমানেপি সঞ্ঞাৱিপল্লাসে আৰম্মণেন ৱিপাকনিযমদস্সনন্তি ইট্ঠাৰম্মণে কুসলৱিপাকোৱ উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠাৰম্মণে অকুসলৱিপাকোৱাতি এৱং আৰম্মণেন ৱিপাকনিযমদস্সনং. আৰম্মণনিযমদস্সনত্থন্তি যং কুসলৱিপাকস্স আৰম্মণং, তং ইট্ঠং নাম. যং অকুসলৱিপাকস্স আৰম্মণং, তং অনিট্ঠং নামাতি দস্সনত্থং. আৰম্মণেন নিযামিতো হি ৱিপাকো অত্তনো উপকাৰকস্স আৰম্মণস্স নিযামকো হোতীতি.

দ্ৱাৰন্তৰে দুক্খস্স পচ্চযভূতস্স আৰম্মণস্স দ্ৱাৰন্তৰে সুখৱিপাকুপ্পাদনতো, দ্ৱাৰন্তৰে সুখস্স পচ্চযভূতস্স আৰম্মণস্স দ্ৱাৰন্তৰে দুক্খৱিপাকুপ্পাদনতো ৱিপাকেন আৰম্মণনিযমদস্সনেন ৱিপাকৱসেন ইট্ঠানিট্ঠতা দস্সিতাতি যোজনা.

৭. দুপ্পৰিগ্গহট্ঠেন কাৰণভূতেন লক্খণস্স ইন্দ্ৰিযাদিসভাৱস্স দুপ্পটিৱিজ্ঝতা, এৱং সুপৰিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৱিজ্ঝতা ৱেদিতব্বা. ‘‘দূৰে’’তি অৱুত্তস্সাতি লক্খণতো ‘‘দূৰে’’তি অকথিতস্স. ৱুত্তম্পীতি লক্খণতো ‘‘দূৰে’’তি ৱুত্তম্পি সুখুমৰূপং.

‘‘ভিন্দমানো’’তি সম্ভিন্দমানোতি ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘মিস্সকং কৰোন্তো’’তি. যস্মা পন ভেদনং ৱিভাগকৰণম্পি হোতি, তস্মা দুতিযৱিকপ্পে ‘‘ভিন্দমানো’’তি পদস্স ‘‘ৱিসুং কৰোন্তো’’তি অত্থমাহ. ততিযৱিকপ্পে পন ভিন্দমানোতি ৱিনাসেন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সন্তিকভাৱং ভিন্দিত্ৱা দূৰভাৱং, দূৰভাৱঞ্চ ভিন্দিত্ৱা সন্তিকভাৱং কৰোন্তো’’তি. ন হি সক্কা সন্তিকস্স তব্ভাৱং অৱিনাসেত্ৱা দূৰভাৱং কাতুং, তথা ইতৰস্সাপি. সন্তিকভাৱকৰণেন ন ভিন্দতি ন ৱিনাসেতি, ন চ ওকাসদূৰতো লক্খণতো দূৰং ৱিসুং কৰণেন ভিন্দতি ৱিভাগং কৰোতি, নাপি ওকাসদূৰেন লক্খণতো দূৰং ৱোমিস্সককৰণেন ভিন্দতি সম্ভিন্দতীতি যোজনা. ‘‘তিধা অত্থো দট্ঠব্বো’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ‘‘ন হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. ৱিসুং কৰোতি, ৱোমিস্সকং কৰোতীতি কৰোতি-সদ্দং আনেত্ৱা সম্বন্ধো. ‘‘এত্থাপী’’তিআদিনা যথা ‘‘ওকাসতো দূৰমেৱ ভিন্দতী’’তি এত্থ ওকাসতো দূৰস্স ওকাসতো সন্তিকভাৱকৰণং অধিপ্পেতন্তি ৱিনাসনং ভেদনং, এৱং ‘‘ন লক্খণতো দূৰং ভিন্দতী’’তি এত্থাপি লক্খণতো দূৰস্স লক্খণতো সন্তিকভাৱাকৰণং অভেদনং অৱিনাসনন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. ৱোমিস্সককৰণৱিভাগকৰণত্থতং সন্ধাযাহ ‘‘ভিন্দমানোতি এত্থ চ অঞ্ঞথা ভেদনং ৱুত্ত’’ন্তি. পচ্ছিমনযে ৱিনাসনত্থমেৱ সন্ধায ‘‘ভেদনং ইধ চ অঞ্ঞথা ৱুত্ত’’ন্তি অৱোচ.

ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮. চক্খাদযো পসাদাতি ওড়াৰিকত্তভাৱপৰিযাপন্না চক্খুসোতঘানজিৱ্হাপসাদা, মনোমযত্তভাৱপৰিযাপন্না চক্খুসোতপ্পসাদা চ. কাযৱোহাৰং অৰহন্তীতি কাযন্তোগধত্তা কাযেকদেসত্তা চ কাযোতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. কাযোতি হি অত্তভাৱোপি ৱুচ্চতি ‘‘সক্কাযদিট্ঠী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২১; ৩.১৫৫), কৰজকাযোপি ‘‘সো ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ৩.১৪). তব্বত্থুকাতি চক্খাদিনিস্সিতা কাযিকাতি পৰিযাযেন ৱুত্তা, নিপ্পৰিযাযেন পন চেতসিকাৱ. যথাহ ‘‘যং তস্মিং সমযে তজ্জাচক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজং চেতসিকং নেৱ সাতং নাসাতং চেতোসম্ফস্সজং অদুক্খমসুখং ৱেদযিত’’ন্তিআদি (ধ. স. ১৫২). ‘‘ন হি চক্খাদযো কাযপ্পসাদা হোন্তী’’তি ইমিনা কাযপসাদনিস্সিতা ৱেদনা নিপ্পৰিযাযেন কাযিকাতি দস্সেতি. কাযিকচেতসিকাদিভাৱেনাতি আদি-সদ্দেন কুসলাকুসলাব্যাকতাদিভাৱা সঙ্গয্হন্তি. তেনাতি সুখাদিৱেদনেকদেসস্স অদ্ধাসমযৱসেন অতীতাদিভাৱাভাৱেন. কেচি পনেত্থ ‘‘হেট্ঠা দস্সিতনযত্তা পাকটত্তা অদ্ধাৱসেন, একমুহুত্তাদিপুব্বণ্হাদীসু উতুআদিনা ৰূপস্স ৱিয ৱেদনায ৱিভাগো ন গয্হতীতি সমযৱসেন চ অতীতাদিভেদো ন দস্সিতো’’তি ৱদন্তি. সন্তানৱসেন পৱত্তানম্পি ৱেদনানং চিত্তেন সমূহতো গহেতব্বতং সন্ধাযাহ ‘‘ৱেদনাসমুদাযো’’তি. তেহীতি অদ্ধাসমযৱসেন অতীতাদিভাৱেহি. এত্থাতি এতস্মিং ৱিভঙ্গে. তেতি ‘‘ৱেদনেকদেসা’’তি ৱুত্তা কাযিকচেতসিকাদিভাৱেন ভিন্না সুখাদিৱেদনাৱিসেসা. যদি ৱেদনেকদেসা এত্থ গহিতা, খণপৰিচ্ছিন্নাৱ তে গহেতব্বা, ন সন্ততিপৰিচ্ছিন্নাতি আহ ‘‘একসন্ততিযং পনা’’তিআদি. তেসূতি সুখাদিভেদেসু. ভেদোতি ৱিসেসো. তস্সাতি সুখাদিৱিসেসস্স. যথা চেত্থ, এৱং ‘‘তংসহিততদুপ্পাদকা’’তি এত্থাপি তং-সদ্দেন সুখাদিৱিসেসো পচ্চামট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. সন্ততি পৰিচ্ছেদিকা ভৱিতুং অৰহতীতি সম্বন্ধো. সন্ততিখণৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদো ৱুত্তো, ন অদ্ধাসমযৱসেনাতি অধিপ্পাযো.

‘‘পুব্বন্তাপৰন্তমজ্ঝগতা’’তি নিট্ঠিতহেতুকিচ্চা অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চাতি ৱুত্তা, তং পন অতিক্কন্তহেতুপচ্চযকিচ্চন্তি এৱং ৱুত্তস্স নযস্স উপলক্খণন্তি আহ ‘‘পুব্বন্তাপৰন্তমজ্ঝগতাতি এতেন হেতুপচ্চযকিচ্চৱসেন ৱুত্তনযং দস্সেতী’’তি. এত্থ কুসলাকুসলকিৰিযৱেদনানং ৰূপস্স ৱিয, ৱিপাকানং ৱিয চ অযং নাম জনকহেতূতি নিপ্পৰিযাযেন ন সক্কা ৱত্তুং, পৰিযাযেন পন অনন্তৰপচ্চযভূতো হেতূতি ৱত্তব্বো.

১১. সন্তাপনকিচ্চন্তি পৰিডহনকিচ্চং. জাতিআদিসঙ্কৰন্তি জাতিসভাৱপুগ্গললোকিযলোকুত্তৰতো সঙ্কৰং সম্ভেদং অকত্ৱা. সমানজাতিযন্তি একজাতিযং. সুখতো তজ্জাতিযা অদুক্খমসুখা পণীতাতি যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. সমানভেদেতি ভূমন্তৰাদিসমানৱিভাগে. উপব্ৰূহিতানং ধাতূনন্তি উড়াৰৰূপসমুট্ঠাপনেন পণীতানং ৰূপধম্মানং. ৱিবাধিতানন্তি নিপ্পীড়িতানং মিলাপিতানং. উভযন্তি সুখাদিদ্ৱযং. এত্থ চ খোভনা, আলুড়না চ কাযিকসুখস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা. অভিসন্দনা ঝানসুখস্স. মদযনা কামসুখস্স. তথা ছাদনা. আসিঞ্চনা সব্বস্স. ছাদনা আসিঞ্চনা ৱা সব্বস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা.

সভাৱাদিভেদেন চাতি সভাৱপুগ্গললোকিযাদিভেদেন চ. একন্তপণীতে লোকুত্তৰে হীনপণীতানং পটিপদানং ৱসেন হীনপণীততা. একন্তহীনে অকুসলে ছন্দাদিৱসেন হীনপণীততা, ওড়াৰিকসুখুমতা চ. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘যা ওড়াৰিকা, সা হীনা. যা সুখুমা, সা পণীতা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ১১). অকুসলাদীসু দোসসহগতাদিঅন্তৰভেদৱসেন উপাদাযুপাদায ওড়াৰিকসুখুমতা তংতংৱাপনৱসেন ৱুচ্চতি, ন কুসলাকুসলাদিৱসেনাতি আহ ‘‘তংতংৱাপনৱসেন কথনেপি পৰিৱত্তনং নত্থী’’তি. দোসুস্সন্নতাযাতি কিলেসাধিকতায. তথাতি দোসুস্সন্নতায. কথং পন কুসলেসু দোসুস্সন্নতা? উপনিস্সযৱসেন, কিলেসাধিকেহি সন্তানে পৱত্তমানা কুসলা ধম্মা কিলেসেহি সম্বাধপ্পত্তিযা তিণাদীহি সম্বাধপ্পত্তানি ৱিয সস্সানি ৱিপুলফলউড়াৰফলা ন হোন্তীতি. তথাতি মন্দদোসতায. কুসলানং মন্দদোসতাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা. ওড়াৰিকসুখুমনিকন্তীতি এত্থ অন্তোগধৱিসেসং নিকন্তিযা ওড়াৰিকসুখুমতাসামঞ্ঞং ৱুত্তং. যথা হেত্থ ওড়াৰিকসামঞ্ঞেন ওড়াৰিকোড়াৰিকতৰোড়াৰিকতমা নিকন্তিযো গয্হন্তি, তথা সুখুমসুখুমতৰসুখুমতমা সুখুমতাসামঞ্ঞেন গয্হন্তীতি. সুখুমতমনিকন্তিৱত্থুন্তি চেত্থ যাৱ ভৱগ্গং ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ ৱেদিতব্বং.

১৩. যদি সিযাতি যদি অসম্পযোগো ৱিসংসট্ঠো সিযা.

সন্তিকতো অকুসলতোতি অকুসলভাৱেন সন্তিকতো লোভসহগতাদিঅকুসলৱেদযিততো. অকুসলাতি দোসসহগতাদিঅকুসলৱেদনা দূৰেতি যথা উদ্ধৰীযতি. ততো দূৰতো কুসলতোতি ততো অকুসলতো দূৰতো কামাৱচৰাদিকুসলৱেদযিততো কুসলা কামাৱচৰাদিকুসলৱেদনা. ‘‘ন সক্কা’’তি ৱুত্তং উদ্ধৰিতুং অসক্কুণেয্যতং ‘‘তথা হি সতী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তস্মাতি যস্মা দূৰতো সন্তিকুদ্ধৰণং ৱুত্তনযেন সন্তিকতো সন্তিকুদ্ধৰণমেৱ হোতি, তথা সতি অত্থৱিসেসো ন হোতি, উপাদাযুপাদায দূৰসন্তিকতা ইধ ৱুচ্চতি. তস্মা সন্তিকতো সন্তিকুদ্ধৰণঞ্চ ন সক্কা কাতুং অত্থৱিসেসাভাৱতো, অনধিপ্পেতত্তা চাতি অধিপ্পাযো.

ননু চ অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন অত্থেৱ অত্থৱিসেসোতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘দূৰদূৰতৰতায ৱিয সন্তিকসন্তিকতৰতায চ অনধিপ্পেতত্তা’’তি. যাতি অকুসলৱেদনা. ততোতি কুসলৱেদযিততো. ইধ ৱুত্তস্স দূৰস্সাতি ইমস্মিং ৱেদনাক্খন্ধৱিভঙ্গে ‘‘অকুসলা ৱেদনা কুসলাব্যাকতাহি ৱেদনাহি দূৰে’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৩) ৱুত্তস্স দূৰস্স. দূৰতো অচ্চন্তৱিসভাগত্তাতি যতো যং ‘‘দূৰে’’তি ৱুত্তং, ততো অচ্চন্তৱিসদিসত্তা তস্স ৱসেন দূৰে সন্তিকং নত্থীতি ন সক্কা দূৰতো সন্তিকং উদ্ধৰিতুং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – হেট্ঠা যা ৱেদনা যায ৱেদনায দূৰেতি ৱুত্তা, সা এৱ তস্সা কেনচিপি পৰিযাযেন সন্তিকেতি ন উদ্ধৰিতব্বাতি. সন্তিকেতি ৱুত্তৱেদনংযেৱ সন্ধায ৱদতি. ভিন্নেতি লোভসহগতাদিৱসেন ৱিভত্তে. তত্থেৱাতি ‘‘সন্তিকে’’তি ৱুত্তঅত্থে এৱ. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘অকুসলা ৱেদনা অকুসলায ৱেদনায সন্তিকে’’তি এৱং ৱুত্তঅকুসলায ৱেদনাযমেৱ লোভসহগতাদিৱসেন ৱিভত্তায দূৰভাৱোপি লব্ভতি. এৱং সেসেসুপীতি.

যদি সন্তিকতো দূৰং লব্ভতি, যদগ্গেন দূৰং লব্ভতি, তদগ্গেন দূৰতো সন্তিকং উদ্ধৰিযেয্যাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘উপাদাযুপাদায দূৰতো চ সন্তিকং ন সক্কা উদ্ধৰিতু’’ন্তিআদি. তস্সত্থো – যং সন্তিকতো দূৰং লব্ভতি, যদিপি তং ৱিসভাগট্ঠেন লব্ভতি, তথাপি যং তত্থ সন্তিকং লব্ভতি, তং সভাগট্ঠেনেৱ লব্ভতীতি সন্তিকতোৱ সন্তিকং উদ্ধটং সিযাতি. তস্মাতি যস্মা ৱিসভাগট্ঠেন দূৰতা, সভাগট্ঠেন চ সন্তিকতা ইচ্ছিতা, তস্মা. লোভসহগতায দোসসহগতা ৱিসভাগতায দূৰে সমানা কথং সন্তিকে ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযো. ননু তাসং অকুসলসভাগতা লব্ভতেৱাতি তত্থ উত্তৰমাহ ‘‘ৱিসভাগতা’’তিআদি. তত্থ ভেদং অগ্গহেত্ৱা ন পৱত্ততীতি ভেদং ৱিসেসং অসদিসতং গহেত্ৱা এৱ পৱত্ততি ৱিসভাগতা. দূৰতাযাতি ইধাধিপ্পেতায দূৰতায সভাগস্স অব্যাপকত্তা দূৰতো সন্তিকুদ্ধৰণং ন সক্কা কাতুং. সতি হি সভাগব্যাপকত্তে সিযা সন্তিকতাতি দূৰতো সন্তিকুদ্ধৰণং সক্কা কাতুন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ন হী’’তিআদিনা তমেৱত্থং পাকটং কৰোতি. সভাগতাতি সামঞ্ঞং. ভেদন্তি ৱিসেসং. অন্তোগধং কত্ৱাৱাতি অভিব্যাপেত্ৱাৱ. ৱিসভাগব্যাপকত্তা সন্তিকতাযাতি ইধাধিপ্পেতৱিসভাগং ব্যাপেত্ৱা পৱত্তনতো হেট্ঠা ৱুত্তসন্তিকতায সন্তিকতো দূৰুদ্ধৰণং সক্কা কাতুং. তমেৱত্থং ‘‘অকুসলতা হী’’তিআদিনা পাকটং কৰোতি.

ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৭. তস্সাপীতি সঞ্ঞাযপি. তব্বত্থুকত্তাতি চক্খুৱত্থুকত্তা. পটিঘৱিঞ্ঞেয্যোতি যথাৱুত্তপটিঘতো ৱিজানিতব্বো পটিঘৱসেন গহেতব্বো. উত্তৰপদলোপং কত্ৱাতি পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপং কত্ৱা.

ৱিঞ্ঞেয্যভাৱে, ন উপ্পত্তিযন্তি অধিপ্পাযো. ৱচনন্তি সদ্দো, নামন্তি অত্থো. ৱচনাধীনাতি গহেতব্বতং পতি সদ্দাধীনা, নামাযত্তগহণাতি অত্থো. যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং নামৰূপদুকে (ধ. স. মূলটী. ১০১-১০৮) ৱুত্তমেৱ. অধিৱচনং পঞ্ঞত্তিপকাসকং ঞাপকং এতেসং অত্থীতি অধিৱচনা যথা অৰিসসোতি. ততোজোতি অধিৱচনসঙ্খাততো অৰূপক্খন্ধতো জাতো. অৰূপক্খন্ধপৰিযাপন্নত্তা ফস্সেপি যথাৱুত্তো অত্থো সম্ভৱতীতি দস্সেতুং ‘‘সম্ফস্সোযেৱ ৱা’’তিআদিমাহ. ন কেৱলং মনোদ্ৱাৰিকফস্সে এৱ, অথ খো পঞ্চদ্ৱাৰিকফস্সেপি ‘‘ৱিঞ্ঞেয্যভাৱে ৱচনং অধিকিচ্চ পৱত্তা অধিৱচনা’’তিআদিৱুত্তপ্পকাৰো অত্থো সম্ভৱতি. ইতীতি তস্মা. তেন পৰিযাযেনাতি মনোসম্ফস্সজপৰিযাযেন. ততোজাপীতি পঞ্চদ্ৱাৰিকফস্সজাতাপি. অঞ্ঞপ্পকাৰাসম্ভৱতোতি পটিঘসম্ফস্সজপৰিযাযস্স অসম্ভৱতো. আৱেণিকং পটিঘসম্ফস্সজতা. পকাৰন্তৰং অধিৱচনসম্ফস্সজতা.

যদি এৱন্তি যদি পঞ্চদ্ৱাৰিকফস্সেহি উপ্পন্নসঞ্ঞা পৰিযাযতো নিপ্পৰিযাযতো চ ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সজা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং চত্তাৰোপি অৰূপিনো খন্ধা এৱং ৱত্তুং যুত্তা. এৱং সন্তে সঞ্ঞাৱ কস্মা ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সজা’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘তিণ্ণং খন্ধান’’ন্তিআদি. তত্থ তিণ্ণং খন্ধানন্তি ৱেদনাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধানং. অত্থৱসেনাতি ‘‘ৱচনং অধিকিচ্চ পৱত্তা অধিৱচনা’’তিআদিনা ৱুত্তঅত্থৱসেন অন্ৱত্থতাৱসেন. অত্তনো পত্তম্পি নামন্তি ‘‘অধিৱচনসম্ফস্সজা’’তি এৱং অত্তনো অনুপ্পত্তম্পি নামং. ধম্মাভিলাপোতি সভাৱনিৰুত্তি. পুব্বে চতুন্নং অৰূপক্খন্ধানং সাধাৰণোপি অধিৱচনসম্ফস্সজৱোহাৰো ৰুড়্হিৱসেন সঞ্ঞায এৱ পৱত্তোতি ৱত্ৱা ইদানি সো তদঞ্ঞাৰূপক্খন্ধসাধাৰণো সঞ্ঞায নিৱেসিতোতি দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. ৰজ্জিত্ৱা ওলোকনাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকনাদি ৱিয ৰজ্জিত্ৱা সৱনাদিপি সঙ্গয্হতীতি ৱেদিতব্বং, তথাসোতাৱধানাদিনোপি ৰত্ততাদিৱিজানননিমিত্ততাসম্ভৱতো. চক্খুসম্ফস্সজাসঞ্ঞায পন পাকটভাৱং নিদস্সনৱসেন দস্সেতুং ‘‘ওলোকনং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিসযসমাগমে’’তিআদিমাহ.

ওলোকনস্স অপাকটভাৱে ৰত্ততাদিৱিজাননং ন হোতি, পাকটভাৱে চ হোতীতি আহ ‘‘পসাদৱত্থুকা এৱা’’তি. ‘‘অঞ্ঞং চিন্তেন্ত’’ন্তি যং পুব্বে তেন কথিতং, কাযেন ৱা পকাসিতং, ততো অঞ্ঞং কিঞ্চি অত্থং চিন্তেন্তং. তেনেৱাহ ‘‘ঞাত’’ন্তি.

সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০. ‘‘হেট্ঠিমকোটিযাতি এত্থা’’তি ইদং পঠমং ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা’’তি ৱচনং সন্ধায ৱুত্তং. তস্স হি ভুম্মৱসেন অত্থো গহেতব্বো. তেনাহ ‘‘তত্থ হি পধানং দস্সিত’’ন্তি. হেট্ঠিমকোটিযাৱ পধানং দস্সিতন্তি ইমমত্থং গহেত্ৱা ‘‘যদি এৱ’’ন্তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা পধানমেৱ দস্সিত’’ন্তি এৱমেত্থ নিযমো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘উপৰিমকোটিগতভাৱেনা’’তিআদিনা তং পৰিহৰতি. পধানস্সেৱ দস্সনং. পধানে হি দস্সিতে অপ্পধানম্পি অত্থতো দস্সিতমেৱ হোতীতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তংসম্পযুত্তসঙ্খাৰা পন তায গহিতায গহিতাৱ হোন্তী’’তি. যং হেট্ঠিমকোটিযং লব্ভতি, তং উপৰিমকোটিযম্পি লব্ভতি এৱাতি আহ ‘‘হেট্ঠিমকোটি হি সব্বব্যাপিকা’’তি. দুতিযে কৰণনিদ্দেসতং দস্সেতুং ‘‘আগতাতি সম্বন্ধো’’তি আহ. আগমনকিৰিযা হি হেট্ঠিমকোটিযা কৰণভাৱেন তত্থ ৱুত্তাতি. যথা চ আগমনকিৰিযায, এৱং ৱচনকিৰিযাযপি হেট্ঠিমকোটিযা কৰণভাৱো সম্ভৱতীতি দস্সেতুং ‘‘পুৰিমেপি ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘একূনপঞ্ঞাসপ্পভেদে’’তি ইদং লোকিযচিত্তুপ্পাদে পাড়িআগতানং সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মানং উপৰিমকোটিং সন্ধায ৱুত্তং. যেৱাপনকধম্মেহি সদ্ধিং উপৰিমকোটিযা গয্হমানায ‘‘তেপঞ্ঞাসা’’তি ৱত্তব্বং সিযা, লোকুত্তৰচিত্তুপ্পাদৱসেন পন ‘‘সত্তপঞ্ঞাসা’’তি.

সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা

সমুগ্গম-পদস্স তত্ৱতো পৰিযাযতো চ অত্থং দস্সেতি ‘‘সঞ্জাতিযং আদিউপ্পত্তিয’’ন্তি. ভেদতো পন সমাযোগে উগ্গমনন্তি. তত্থ কেন সমাযোগে, কুতো, কথঞ্চ উগ্গমনন্তি ৱিচাৰণাযং আহ ‘‘তংতংপচ্চযসমাযোগে’’তিআদি. তত্থেৱাতি পঞ্চৱোকাৰভৱে এৱ. তত্থ হি পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা সমুগ্গচ্ছন্তি. যথাধিগতানং অধিগতপ্পকাৰানং, পটিসন্ধিকানন্তি অত্থো. ওপপাতিকসমুগ্গমেনেৱ চেত্থ সংসেদজসমুগ্গমোপি গহিতোতি দট্ঠব্বো পঞ্চক্খন্ধপৰিযাপন্নানং তদা উপ্পজ্জনাৰহানং উপ্পজ্জনতো. তত্থ সংসেদজা উপ্পজ্জিত্ৱা ৱড্ঢন্তি, ইতৰে ন ৱড্ঢন্তীতি ইদমেতেসং নানাকৰণং. সুখুমজাতিযলোমা এৱ কিৰ কেচি এড়কা হিমৱন্তে ৱিজ্জন্তি, তেসং লোমং সন্ধায ‘‘জাতিমন্তএড়কলোম’’ন্তি ৱুত্তং অতিসুখুমত্তা তেসং লোমানং. কেচি পন ‘‘অজপাকতিকেড়কাদীহি সঙ্কৰৰহিতানং তেসং এড়কৱিসেসানং নিব্বত্তেড়কস্স লোমং জাতিউণ্ণা, তম্পি তঙ্খণনিব্বত্তস্সা’’তি ৱদন্তি. গব্ভং ফালেত্ৱা গহিতস্সাতি অপৰে. এৱংসণ্ঠানন্তি জাতিউণ্ণংসুনো পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিততেলবিন্দুসণ্ঠানং. ৱণ্ণপ্পটিভাগোতি ৰূপপটিচ্ছন্নো সণ্ঠানপটিচ্ছন্নো চ.

সন্ততিমূলানীতি তস্মিং ভৱে ৰূপসন্ততিযা মূলভূতানি. অনেকিন্দ্ৰিযসমাহাৰভাৱতোতি যথাৰহং চক্খাদিঅনেকিন্দ্ৰিযসঙ্ঘাতভাৱতো. পধানঙ্গন্তি উত্তমঙ্গং সিৰো.

ন তস্স তস্স খন্ধস্স পৰিপুণ্ণতং, তংতংখন্ধেকদেসস্সেৱ ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. কামাৱচৰানন্তি কামাৱচৰসত্তানং. পৰিহীনাযতনস্সাতি পৰিহীনস্স চক্খাদিআযতনস্স ৱসেন. তত্থ দুগ্গতিযং অন্ধস্স চক্খুদসকৱসেন, বধিৰস্স সোতদসকৱসেন, অন্ধবধিৰস্স উভযৱসেন সন্ততিসীসহানি ৱেদিতব্বা. নপুংসকস্স পন ভাৱহানি ৱুত্তা এৱ. তথা অন্ধবধিৰাঘানকস্স চক্খুসোতঘানৱসেন. তং পন ধম্মহদযৱিভঙ্গপাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ৰূপাৱচৰানং পন চক্খুসোতৱত্থুজীৱিতৱসেন চত্তাৰি সন্ততিসীসানীতি ইতৰেসং ৱসেন সন্ততিসীসহানি ৱেদিতব্বা.

তেসন্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং. ৱত্থুভাৱেনাতি ৱিচাৰণায অধিট্ঠানভাৱেন. পটিসন্ধিযং উপ্পন্না পৱত্তা পঞ্চক্খন্ধাতি পটিসন্ধিক্খণে পৱত্তিক্খণে চ পঞ্চক্খন্ধে দস্সেতি. ভুম্মনিদ্দেসোতি ‘‘পঞ্চসু খন্ধেসূ’’তি অযং ভুম্মনিদ্দেসো. অঞ্ঞথাতি নিদ্ধাৰণে অনধিপ্পেতে. ‘‘ভাৱেনভাৱলক্খণত্থে’’তি ইদং ৱিসযাদিঅত্থানং ইধাসম্ভৱতো ৱুত্তং. উভযন্তি ৰূপাৰূপং. ৰূপাৰূপসন্ততিন্তি ৰূপসমুট্ঠাপকং ৰূপসন্ততিং অৰূপসন্ততিঞ্চ. ‘‘ৱত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতী’’তি ইদং ন পটিসন্ধিক্খণং এৱ, নাপি ৱত্থুৰূপং এৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বৰূপানং উপ্পাদক্খণে দুব্বলতং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘তদা হী’’তিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স কাৰণৱচনং. তত্থ তন্তি ৰূপং. ‘‘কম্মক্খিত্তত্তা’’তি ইদং ন কম্মজতামত্তং সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো কম্মজস্স পঠমুপ্পত্তিযং অপতিট্ঠিততং সন্ধাযাতি দস্সেন্তো ‘‘সতিপী’’তিআদিমাহ. ততো পৰন্তি ততো পটিসন্ধিতো পৰং. সদিসসন্তানে যথা পতিট্ঠিতং, ন তথা ৱিসদিসসন্তানেতি আহ ‘‘সমানসন্ততিয’’ন্তি.

অঙ্গভাৱন্তি কাৰণভাৱং. তেনেৱাহ ‘‘সহাযভাৱ’’ন্তি. তেসং ধম্মানন্তি যেহি সদ্ধিং উপ্পন্নং, তেসং পটিসন্ধিযং চিত্তচেতসিকধম্মানং. তদাতি ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে চ ৰূপুপ্পাদনমেৱ নত্থি. অনন্তৰাদিপচ্চযলাভেন উপ্পাদক্খণে এৱ চিত্তস্স বলৱভাৱো, ন ইতৰত্ৰ. তেনাহ ‘‘যদা চ ৰূপুপ্পাদনং, তদা উপ্পাদক্খণে’’তি.

যেহাকাৰেহীতি আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযাদিআকাৰেহি. যথাসম্ভৱং পচ্চযা হোন্তীতি ফস্সাদযো আহাৰাদিৱসেন যথাৰহং পচ্চযা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং পট্ঠানে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা আহাৰা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং, কটত্তা চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৯).

চুতিচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জমানং, চুতিচিত্তেন ৱা কাৰণভূতেন উপ্পজ্জমানং. ততো পুৰিমতৰেহি উপ্পজ্জমানং ৱিযাতি যথা চুতিচিত্ততো আসন্নেহি পুৰিমতৰেহি উপ্পজ্জমানং ৰূপং ভৱন্তৰে ন উপ্পজ্জতি, এৱং চুতিচিত্তেন উপ্পজ্জমানম্পি অনুপচ্ছিন্নেপি ৱট্টমূলেতি অকাৰণং ৱট্টমূলাৱূপসমো চুতিচিত্তস্স ৰূপুপ্পাদনেতি দস্সেতি.

অৰূপস্সাতি আৰুপ্পস্স.

উতুনাতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নেন উতুনা. সমুট্ঠিতে ৰূপেতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ৰূপে সমুট্ঠিতে পটিসন্ধিঅনন্তৰং পঠমভৱঙ্গচিত্তং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. উপ্পাদনিৰোধক্খণাতি যথাৱুত্তেসু সোড়সসু চিত্তেসু আদিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো, সোড়সমচিত্তস্স নিৰোধক্খণো চাতি ৱদন্তি, ৰূপস্সেৱ পন উপ্পাদনিৰোধক্খণা ৱেদিতব্বা.

ধৰমানক্খণে এৱাতি তস্স উতুনো ৱিজ্জমানক্খণে এৱ যদি গহিতা, ‘‘সোড়সচিত্তক্খণাযুকং ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি সোড়সহেৱ চিত্তেহি তস্স ধৰমানতায পৰিচ্ছিন্নত্তা. উপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৱাতি উতুনো ধৰমানক্খণে উপ্পাদক্খণং অগ্গহেত্ৱা নিৰোধক্খণো অথ গহিতো, ‘‘সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকংৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং হোতি উপ্পাদক্খণসহিতেন চ একস্স চিত্তক্খণস্স গহিতত্তা. ‘‘অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুক’’ন্তি ৱুত্তং হোতি নিৰোধক্খণস্স বহিকতত্তা.

এৱং উপ্পাদনিৰোধক্খণেসু গহিতেসু অগ্গহিতেসু চ সোড়সসত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা, ততো অধিকচিত্তক্খণাযুকতা চ সিযাতি দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ ঠিতপক্খং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তস্স ধৰমানক্খণে উপ্পন্নেসূতি তস্স উতুনো ধৰমানক্খণে উপ্পন্নেসু সোড়সসু চিত্তেসু পটিসন্ধিপি যস্মা গহিতা, তস্মা উতুনো উপ্পাদক্খণো ধৰমানক্খণে গহিতোতি নিৰোধক্খণে অগ্গহিতে ‘‘ৰূপে ধৰন্তেযেৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তং পন সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) এৱং অট্ঠকথাযং ৱক্খমানা অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতা. গহিতে ৱা নিৰোধক্খণে সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতাতি সম্বন্ধো. এত্থ চ ‘‘অধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা’’তি ইদং পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো গহিতোতি কত্ৱা ৱুত্তং. যস্মা পন পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং ‘‘দ্ৱে ভৱঙ্গানি, আৱজ্জনং, দস্সনং, সম্পটিচ্ছনং, সন্তীৰণং, ৱোট্ঠব্বনং, পঞ্চ জৱনানি, দ্ৱে তদাৰম্মণানি, একং চুতিচিত্তন্তি পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি, অথাৱসেসএকচিত্তক্খণাযুকে’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭), তথা তদাৰম্মণপৰিযোসানানি, ‘‘একং চুতিচিত্তং, তদৱসানে তস্মিঞ্ঞেৱ একচিত্তক্খণট্ঠিতিকে আৰম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) চ ৱক্খতি. তস্মা ৰূপস্স সোড়সচিত্তক্খণাযুকতাযপি অত্থসিদ্ধি হোতিযেৱ. তেনাহ ‘‘সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা অধিপ্পেতা’’তি. তথাপি উপ্পজ্জিত্ৱা ভৱঙ্গচলনস্স পচ্চযো হোতি, ন উপ্পজ্জমানমেৱাতি সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা ৱেদিতব্বা.

ওজায সভাৱসুখুমতা উপাদাৰূপভাৱতো. এত্থ চ মাতৰা অজ্ঝোহটা ওজা বাহিৰব্ভঞ্জনং ৱিয গব্ভমল্লিনা তস্মিং সন্তানে ওজট্ঠমকৰূপুপ্পত্তিযা পচ্চযো হোতি. আহাৰসমুট্ঠানৰূপপৱেণিযা ওজায ৱিয সেসতিসন্ততিওজায ৰূপুপ্পাদনন্তি উদৰিযে ওজা ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি উতুসমুট্ঠানভাৱতো, উপাদিন্নকট্ঠানে এৱ পন সমুট্ঠাপেতি, ৰসহৰণীহি গন্ত্ৱা কাযানুসটন্তি ৱেদিতব্বং.

চিত্তঞ্চেৱাতি এত্থ চ-সদ্দেন পটিযোগীনং কম্মমেৱ সমুচ্চিনোতি, ন চিত্তেন সম্পযুত্তধম্মেতি কত্ৱা আহ ‘‘চিত্তস্স পুব্বঙ্গমতায ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘চিত্তুপ্পাদং গণ্হাতি ‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’তিআদীসু (ধ. স. ১) ৱিয, ন কম্মচেতনং ৱিয একধম্মমেৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘যথা চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স হেতুআদযো চিত্তসম্পযুত্তধম্মাপি সমুট্ঠাপকাৱ, এৱং কম্মসমুট্ঠানৰূপস্স কম্মসম্পযুত্তাপী’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা তস্স পৰিহাৰং ৱত্তুং ‘‘কম্মসমুট্ঠানঞ্চা’’তিআদিমাহ.

ৰূপস্সাতি ৰূপক্খণস্স, ৰূপস্স ৱা অদ্ধুনো. নযদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং পটিসন্ধিক্খণে এৱ ৰূপাৰূপধম্মানং একক্খণে পাতুভাৱোতি ইমস্স অত্থস্স অনধিপ্পেতত্তা. তেনেৱাহ ‘‘ততো পৰম্পি ৰূপাৰূপানং সহুপ্পত্তিসব্ভাৱতো’’তি. যথা চ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে এৱা’’তি নিযমো ন গহেতব্বো, এৱং ‘‘একক্খণে এৱ পাতুভাৱো’’তিপি নিযমো ন গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তংদীপনত্থমেৱাতি অসমানকালতাদীপনত্থমেৱ, ন সহুপ্পাদদীপনত্থং. অদ্ধানপৰিচ্ছেদকথা হি অযন্তি.

যদি এৱন্তি যথা ফলপত্তানি, এৱং ৰূপাৰূপধম্মা যদি দন্ধলহুপৰিৱত্তিনো. অসমানদ্ধত্তাতি অতুল্যকালত্তা. নিচ্ছিদ্দেসূতি নিব্বিৱৰেসু. তেন নিৰন্তৰপ্পৱত্তিং এৱ ৱিভাৱেতি. অযন্তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদকথা. চিত্তজৰূপাদীনং ন তথা নিৰন্তৰভাৱেন পৱত্তি, যথা কম্মজৰূপানন্তি আহ ‘‘কম্মজৰূপপ্পৱত্তিং সন্ধাযা’’তি. কম্মজৰূপানং ৱা ইতৰেসং মূলভাৱতো পধানন্তি ‘‘কম্মজৰূপপ্পৱত্তিং সন্ধাযা’’তি ৱুত্তং. অচিত্তুপ্পাদকত্তা অব্যাবজ্ঝতায নিৰোধসমাপত্তিযা নিব্বানপটিভাগতা ৱেদিতব্বা. পদে পদং অক্কমিত্ৱাতি লকুণ্ডকপাদতায অত্তনো অক্কন্তপদসমীপে পদং নিক্খিপিত্ৱা. যো হি সীঘপদৱিক্কমো লকুণ্ডকপাদো, সো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘লহুং লহুং অক্কমিত্ৱাতি অত্থো’’তি. সহেৱ নিৰুজ্ঝন্তীতি ৰূপং কম্মজমিধাধিপ্পেতন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. উতুজং পন চুতিতো উদ্ধম্পি পৱত্ততি এৱ. পুব্বে ৱুত্তন্তি ‘‘ৰূপস্স সত্তৰসচিত্তক্খণা, অৰূপস্স ততো একভাগো’’তি (ৱিভ. মূলটী. ২০ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা) এৱং ৱুত্তং অদ্ধানপ্পকাৰং.

একুপ্পাদতোতি সমানুপ্পাদতো. সমানত্থো হি অযং এক-সদ্দো. একো দট্ঠব্বাকাৰোতি একো ঞাতপৰিঞ্ঞায পস্সিতব্বাকাৰো. এৱঞ্হি সোড়সাকাৰা সিযুং, ইতৰথা ৱীসতি, ততো অধিকা ৱা এতে আকাৰা ভৱেয্যুং. তস্সাতি পচ্ছিমকম্মজস্স. হেট্ঠা সোড়সকেতি পৰিযোসানসোড়সকস্স অনন্তৰাতীতসোড়সকে. পচ্ছিমস্সাতি তত্থ পচ্ছিমচিত্তস্স. নানানিৰোধভাৱং ৱিয একুপ্পাদভাৱম্পি পচ্ছিমকম্মজস্স ঠপনে কাৰণং অনিচ্ছন্তো ‘‘যদি পনা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি. ‘‘সব্বম্পী’’তিআদিনা তত্থ অতিপ্পসঙ্গং দস্সেতি. ৱজ্জেতব্বং নানুপ্পাদং একনিৰোধং. গহেতব্বং একুপ্পাদনানানিৰোধং. উভযম্পি তদা নত্থি অনুপ্পজ্জনতো. তেনেৱাহ ‘‘কম্মজৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো’’তি. ততো পুব্বেতি পচ্ছিমকম্মজৰূপুপ্পজ্জনতো ওৰং. অঞ্ঞস্সাতি যস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং, ততো অঞ্ঞস্স চিত্তস্স. ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স একুপ্পাদতা, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নস্স নানানিৰোধতা চ নত্থীতি আহ ‘‘ঠিতিভঙ্গক্খণেসু উপ্পন্নৰূপানি ৱজ্জেত্ৱা’’তি. তেনাতি ৰূপেন. ‘‘সঙ্খলিকস্স ৱিয সম্বন্ধো’’তি এতেন অৱিচ্ছিন্নসম্বন্ধো ইধ ‘‘পৱেণী’’তি অধিপ্পেতোতি দস্সেতি. অঞ্ঞথাতি ৱিচ্ছিজ্জমানম্পি গহেত্ৱা ‘‘পৱেণী’’তি ৱুচ্চমানে. ন হি ৰূপধম্মানং অৰূপধম্মানং ৱিয অনন্তৰপচ্চযভাৱো অত্থীতি ৰূপধম্মানং ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নৰূপধম্মে অগ্গহেত্ৱা ‘‘অট্ঠচত্তালীসা’’তি ৱুত্তং. তেসং পন গহণে একূনপঞ্ঞাসাৱ সিযাতি আহ ‘‘একূনপঞ্ঞাসকম্মজিযৱচনং কত্তব্বং সিযা’’তি.

সুদীপনত্তাতি সুখদীপনত্তা, নযদস্সনভাৱেন ৱা সুট্ঠু দীপনত্তা. তেনেৱাহ ‘‘এতেন হি নযেনা’’তিআদি. তত্থ তন্তি ৰূপং. তেনাতি ৰূপেন. উভযত্থাতি পচ্ছিমকম্মজৰূপপ্পৱত্তিযং, ততো পুব্বে চ. অঞ্ঞস্সাতি একস্স চিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পজ্জিত্ৱা ততো অঞ্ঞস্স চিত্তস্স. তস্সাতি ৰূপস্স. এত্থ চ পচ্ছিমকম্মজৰূপপ্পৱত্তিযং নিৰুজ্ঝনকন্তি ৱুত্তং ততো পুৰেতৰপ্পৱত্তং ৰূপং ৱেদিতব্বং. চতুসন্ততিকৰূপেনাতিআদি যথাৱুত্তসঙ্গহগমনদস্সনং. এত্থাতি এতস্মিং নানুপ্পাদেকনিৰোধতাদীপনে. ঠিতিক্খণেতি অৰূপস্স ৰূপস্স চ ঠিতিক্খণে উপ্পন্নস্স ৰূপস্স চ অৰূপস্স চ দস্সিতত্তা. অদস্সিতস্সাতি যথা এৱ এত্থ, এৱং তত্থ ৱিভজিত্ৱা অদস্সিতস্স. কস্মা পনেত্থ পচ্ছিমকম্মজেন দীপনাযং সমতিংসকম্মজৰূপগ্গহণং কতন্তি আহ ‘‘সমতিংস…পে… যোজিত’’ন্তি. ততো কম্মতো জাতা তংকম্মজা, তেসু. সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, জীৱিতঞ্চ তং সঙ্খাৰো চাতি জীৱিতসঙ্খাৰো, আযু. জীৱিতেন সঙ্খৰীযন্তীতি জীৱিতসঙ্খাৰা, উস্মাদযো.

অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণেতি যস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ৰূপং অঞ্ঞস্স ততো সত্তৰসমস্স উপ্পাদক্খণে, ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণেতি সম্বন্ধো. ‘‘ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো’’তি ইদং পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝন্তম্পি অট্ঠকথাযং আগতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি অযমেত্থ অধিপ্পাযোতি অত্থো. কস্মাতি চিত্তসমুট্ঠানৰূপং সন্ধায পাড়ি পৱত্তা, অট্ঠকথাযং পন কম্মজৰূপন্তি সা তায কেন কাৰণেন ৱিৰুজ্ঝতীতি আহ ‘‘চতু…পে… ভৱিতব্বত্তা’’তি, নিপ্ফন্নস্সাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যো চাযং চিত্তসমুট্ঠানস্স…পে… কম্মাদিসমুট্ঠানস্সাপি অযমেৱ খণনিযমো’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা). এতেহীতি যথানীতো যমকপাঠো, ‘‘কাযসঙ্খাৰো চিত্তসমুট্ঠানো’’তিআদিকো অট্ঠকথাপদেসোতি এতেহি. নত্থিযেৱ একুপ্পাদএকনিৰোধদীপনতোতি অধিপ্পাযো. তেন হি ৱুত্তং ‘‘যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতী’’তিআদি.

পুন ‘‘এতেহী’’তি ইমিনা একুপ্পাদনানানিৰোধনানুপ্পাদএকনিৰোধদীপনৱসেন পৱত্তা অট্ঠকথাপদেসা গহিতাতি ৱেদিতব্বং, উভযত্থাপি ৱা এতেহি আচৰিযেহীতি অত্থো. ততিযো ভাগো, তেন অধিকা সোড়সচিত্তক্খণাযুকতা ততিয…পে… যুকতা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. ততিয ভাগোতি চ উপ্পাদট্ঠিতিক্খণে উপাদায ভঙ্গক্খণো অধিপ্পেতো. যস্মিং একাদস চিত্তক্খণা অতীতা, অৱসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে, যস্মিং পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা, অৱসেসএকচিত্তক্খণাযুকে তস্মিংযেৱ আৰম্মণেতি যোজেতব্বং. উভযঞ্চেতং যথাক্কমং মনোদ্ৱাৰে পঞ্চদ্ৱাৰে চ আপাথগতং ৱেদিতব্বং. ন খো পনেৱং সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং একচিত্তক্খণাতীতং আৰম্মণং সন্ধায পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৭) তথা ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিমাহ. পঞ্চদসাতি অতিৰেকপঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতাতি সম্বন্ধো. ‘‘তস্মা’’তিআদিনা যত্থ খণেকদেসং অগ্গহিতন্তি ন সক্কা ৱত্তুং, তমেৱ দস্সেতি. এৱং তাৱ ন ৰূপং সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকং, নাপি ততিযভাগাধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকং, অথ খো সোড়সচিত্তক্খণাযুকমেৱাতি দস্সিতং হোতি.

কস্মা পনেত্থ ৰূপমেৱ সমানেপি অনিচ্চসঙ্খতাদিভাৱে চিৰাযুকং জাতন্তি? দন্ধপৰিৱত্তিভাৱতো. অৰূপধম্মা হি সাৰম্মণা চিত্তপুব্বঙ্গমা, তে যথাবলং অত্তনো আৰম্মণৱিভাৱনৱসেন পৱত্তন্তীতি তদত্থনিপ্ফত্তিসমনন্তৰমেৱ নিৰুজ্ঝনতো লহুপৰিৱত্তিনো. তেনাহ ভগৱা, ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি এৱং লহুপৰিৱত্তং, যদিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). ৰূপধম্মা পন অনাৰম্মণা, তে আৰম্মণৱসেন অৰূপধম্মেহি ৱিভাৱেতব্বা. সা চ নেসং ৱোহাৰানুগুণা ৱিভাৱেতব্বতা অত্তনো দন্ধপৰিৱত্তিতায, তেসঞ্চ লহুপৰিৱত্তিতায সোড়সহি সত্তৰসহি ৱা চিত্তক্খণেহি নিপ্পজ্জতীতি ৰূপমেৱেত্থ চিৰাযুকং জাতং. কিঞ্চ – লহুৱিঞ্ঞাণৱিসযসন্ততিমত্তাধীনৱুত্তিতায তিণ্ণং খন্ধানং, আৰম্মণূপলদ্ধিমত্তভাৱতো ৱিঞ্ঞাণস্স চ লহুপৰিৱত্তিতা, দন্ধমহাভূতপ্পচ্চযতায পন ৰূপস্স দন্ধপৰিৱত্তিতা. নানাধাতূসু তথাগতস্সেৱ যথাভূতঞাণং, তেন চ ৰূপমেৱ পুৰেজাতপচ্চযো ৱুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৱাতি ন এত্থ অনিচ্চসঙ্খতাদিভাৱসামঞ্ঞেন ৰূপাৰূপং সমানাযুকং পৰিকপ্পেতব্বং. ৱুত্তনযেন ৰূপমেৱ চিৰাযুকন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

যথা চ ৰূপস্স সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকতা, ততিযভাগাধিকসোড়সচিত্তক্খণাযুকতা ৱা ন হোতি, তং দস্সেত্ৱা য্ৱাযং অট্ঠকথাযং চিত্তস্স ঠিতিক্খণে ৰূপুপ্পাদো ৱুত্তো, তত্থ ঠিতিক্খণমেৱ তাৱ চিত্তস্স অননুজানন্তো ‘‘যো চেত্থ…পে… ৱিচাৰেতব্বো’’তি ৱত্ৱা যমকে উপ্পন্নউপ্পজ্জমানৱাৰাদিপাড়িং আহৰন্তো ‘‘চিত্তযমকে’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনেতি উভযম্পি যমকপদং অহাপেত্ৱা কতৱিস্সজ্জনে. উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চাতি উপ্পাদক্খণে চ চিত্তং, অনাগতঞ্চ চিত্তং ন নিৰুদ্ধং, নিৰুজ্ঝমানন্তি অত্থো. ঠিতিক্খণাভাৱং চিত্তস্স দীপেতীতি উপ্পন্নউপ্পজ্জমানৱাৰাদীসু ‘‘ঠিতিক্খণে’’তি অৱচনং চিত্তস্স ঠিতিক্খণং নাম নত্থীতি ইমমত্থং দীপেতি বোধেতি. ন হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে লব্ভমানস্স অৱচনে কাৰণং দিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ন কেৱলমভিধম্মে অৱচনমেৱ চিত্তস্স ঠিতিক্খণাভাৱজোতকং, অপিচ খো সুত্তন্তপাড়িপীতি দস্সেন্তো ‘‘সুত্তেসুপী’’তিআদিমাহ. তত্থ অঞ্ঞথত্তং নাম পুব্বাপৰৱিসেসো. খণদ্ৱযসমঙ্গিং ঠিতন্তি পচ্চুপ্পন্নস্স ঠিতভাৱমাহ. অঞ্ঞথত্তং পন সন্তানেযেৱ ৱেদিতব্বং.

এত্থ চ কেচি ‘‘যথাভূতো ধম্মো উপ্পজ্জতি, কিং তথাভূতোৱ ভিজ্জতি, উদাহু অঞ্ঞথাভূতো? যদি তথাভূতোৱ ভিজ্জতি, ন জৰতায সম্ভৱো. অথ অঞ্ঞথাভূতো, অঞ্ঞো এৱ সোতি সব্বথাপি ঠিতিক্খণস্স অভাৱোযেৱা’’তি ৱদন্তি. তত্থ একধম্মাধাৰভাৱেপি উপ্পাদনিৰোধানং অঞ্ঞোৱ উপ্পাদক্খণো, অঞ্ঞো নিৰোধক্খণো. উপ্পাদাৱত্থঞ্হি উপাদায উপ্পাদক্খণো, নিৰোধাৱত্থং উপাদায নিৰোধক্খণো. উপ্পাদাৱত্থায চ ভিন্না নিৰোধাৱত্থাতি একস্মিংযেৱ সভাৱধম্মে যথা ইচ্ছিতব্বা, অঞ্ঞথা অঞ্ঞোৱ ধম্মো উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞো ধম্মো নিৰুজ্ঝতীতি আপজ্জেয্য, এৱং নিৰোধাৱত্থায ৱিয নিৰোধাভিমুখাৱত্থাযপি ভৱিতব্বং. সা ঠিতি, জৰতা চাতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং. যদি এৱং কস্মা পাড়িযং ঠিতিক্খণো ন ৱুত্তোতি? ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুৰোধেন নযদস্সনৱসেন পাড়ি গতাতি ৱেদিতব্বা. অভিধম্মদেসনাপি হি কদাচি ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্ততি. তথা হি ৰূপস্স উপ্পাদো ‘‘উপচযো, সন্ততী’’তি ভিন্দিত্ৱা দেসিতো. হেতুসম্পযুত্তদুকাদিদেসনা চেত্থ নিদস্সিতব্বা.

‘‘যস্স ৱা পনা’’তিআদি পুচ্ছাৱচনং. তস্স ‘‘নো’’তি ৱিস্সজ্জনং. সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতীতি চিত্তুপ্পাদস্স নিৰোধক্খণো ৱুত্তো. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – যদি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে ৰূপং উপ্পজ্জেয্য, তং দুক্খসচ্চন্তি কত্ৱা ‘‘নো’’তি ৱত্তুং ন সক্কা, ৱুত্তঞ্চেতং. তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘চিত্তস্স নিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদো নত্থী’’তি. তযিদমকাৰণং. অৰূপলোকঞ্হি সন্ধায, চিত্তসমুট্ঠানৰূপং ৱা ‘‘নো’’তি সক্কা ৱত্তুন্তি. অযঞ্হি যমকদেসনায পকতি, যদিদং যথাসম্ভৱযোজনা. এতেন ‘‘ন চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱা’’তিআদিৱচনং পটিক্খিত্তং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পচ্চাসত্তিঞাযেন যং সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তেন যং দুক্খসচ্চং উপ্পাদেতব্বং চিত্তচেতসিকতপ্পটিবদ্ধৰূপসঙ্খাতং, তস্স তদা উপ্পত্তি নত্থীতি ‘‘নো’’তি ৱিস্সজ্জনং, ন সব্বস্স.

সহুপ্পাদেকনিৰোধৱচনতোতি ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.৭৯) এৱং সহুপ্পাদসহনিৰোধৱচনতো. তেন ৱচনেনাতি ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিৱচনেন. অঞ্ঞৰূপানন্তি কম্মউতুআহাৰজৰূপানং. সহুপ্পাদসহনিৰোধাদিকানন্তি এত্থাযং যোজনা – অপ্পটিক্খিত্তসহুপ্পাদসহনিৰোধঅননুঞ্ঞাতনানুপ্পাদনানানিৰোধঅনিৱাৰিতঅব্যাকতভাৱানং কম্মজাদীনন্তি. এতেনাতি ‘‘যস্স কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিকেন (যম. ৩.ধম্মযমক.১৬৩) পাঠেন, ‘‘ন চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱা’’তি যুত্তিৱচনেন চ. যমকপাড়িঅনুস্সৰণেতি যথাদস্সিতচিত্তযমকপাড়িযা যথাৰুতৱসেনেৱ অনুস্সৰণে ৱিজ্জমানে. ভিজ্জমানতাতি চিত্তস্স ভিজ্জমানতা নাম নিৰুজ্ঝমানতা ঠিতিযা অভাৱতো. সহাযভাৱং নাপি গচ্ছতি নিস্সযত্থিভাৱাদিনা পচ্চযভাৱাভাৱতো. উপ্পাদক্খণে এৱ হি অনন্তৰাদিপচ্চযলাভেন চিত্তস্স বলৱতা. এৱঞ্চ সতীতি এৱঞ্চ উতুনাপি ভৱঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ ৰূপসমুট্ঠাপনে সতি. তংচিত্তক্খণেতি তস্স চিত্তস্স খণে, খণদ্ৱযেপীতি অত্থো. তেনেৱাতি অতিলহুপৰিৱত্তিভাৱেনেৱ. অথ ৱা তেনেৱাতি দন্ধপৰিৱত্তিকতায ৰূপস্স সকলং একচিত্তক্খণং উপ্পজ্জমানভাৱেনেৱ. তন্তি চিত্তং. পটিসন্ধিচিত্তং সম্পযুত্তধম্মানং ৱিয সহজাতৰূপধম্মানম্পি সহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘পটিসন্ধিতো উদ্ধ’’ন্তি. চিত্তসমুট্ঠানানং চিত্তং সহজাতাদিপচ্চযো হোতিযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘অচিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি. তদনন্তৰন্তি যেন চিত্তেন সহুপ্পন্নং, তস্স চিত্তস্স অনন্তৰং. তন্তি ৰূপং. তদনন্তৰং চিত্তন্তি সহুপ্পন্নচিত্তানন্তৰং চিত্তং. যদি এৱন্তি যদি সকলং চিত্তক্খণং ৰূপং উপ্পজ্জমানমেৱ হোতি, চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে এৱ ৰূপস্স উপ্পাদাৰম্ভোতি আহ ‘‘ন, চিত্তনিৰোধক্খণে ৰূপুপ্পাদাৰম্ভাভাৱতো’’তি. চিত্তক্খণেতি অত্তনা সহুপ্পন্নচিত্তস্স খণে. তন্তি ৰূপং. ৰূপসমুট্ঠাপনপুৰেজাতপচ্চযকিচ্চন্তি ৰূপসমুট্ঠাপনকিচ্চঞ্চ পুৰেজাতপচ্চযকিচ্চঞ্চ. ঠিতিপ্পত্তিৱিসেসালাভন্তি ঠিতিপ্পত্তিযা লদ্ধব্বো যো ৱিসেসো, তস্স অলাভং. ইদং ৱুত্তন্তি ‘‘যেন সহুপ্পজ্জতি, তংচিত্তক্খণে ৰূপং উপ্পজ্জমানমেৱা’’তি ইদং পৰিযাযেন ৱুত্তং.

যং যস্স সম্বন্ধিভাৱেন ৱুত্তং, তং দূৰে ঠিতম্পি তেন সম্বন্ধনীযন্তি আহ ‘‘ততো পৰং…পে… এতেন সহ সম্বন্ধো’’তি. তস্মা ‘‘ততো’’তি এত্থ তংসদ্দেন চুতিং পচ্চামসতীতি ৱুত্তং ‘‘চুতিতো পৰন্তি অত্থো’’তি.

নত্থীতি কত্ৱাতি যদিপি যথা অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তথা একুপ্পাদেকনিৰোধতা ৰূপানং অৰূপেহি, অৰূপানঞ্চ ৰূপেহি নত্থি. যথা চ অম্হেহি ৱুত্তং, তথা অত্থেৱাতি অধিপ্পাযো.

চতুত্থস্স পকাৰস্স ৱুচ্চমানত্তা ‘‘তযো পকাৰে আহা’’তি ৱুত্তং.

‘‘তেসংযেৱ ৰূপানং কাযৱিকাৰো’’তিআদিনা পৰিনিপ্ফন্নানং ৱিকাৰাদিভাৱং দস্সেত্ৱা ‘‘সব্বং পৰিনিপ্ফন্নং সঙ্খতমেৱা’’তি ৱদন্তেন পৰিনিপ্ফন্নতাপৰিযাযো দস্সিতো. পুব্বন্তাপৰন্তপৰিচ্ছিন্নোতি পাতুভাৱৱিদ্ধংসভাৱপৰিচ্ছিন্নো, উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নো ৱা. ‘‘অযং দত্তো নাম হোতূ’’তিআদিনা নামকৰণং নামগ্গহণং. সমাপজ্জনং নিৰোধসমাপত্তিযা সমথৱিপস্সনানুক্কমেন নামকাযস্স নিৰোধমেৱ. আদি-সদ্দেন সত্তকসিণাদিপঞ্ঞত্তিযা পঞ্ঞাপনং সঙ্গণ্হাতি. নিপ্ফাদিযমানোতি সাধিযমানো.

পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা

উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোপি লব্ভতেৱাতি ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতিআদিকো দেসনাক্কমোৱা’’তি ৱুত্তং. অনুপুব্বুক্কংসতোতি দানসীলকামাদীনৱাদিদস্সননেক্খম্মকথানং অনুক্কমেন উক্কট্ঠভাৱতো কথানং অনুপুব্বুক্কংসতা ৱুত্তা. তেন উক্কংসক্কমো নামাযং ৱিসুং কমোতি দস্সেতি. তথাপি দানাদীনং দেসনাক্কমাৱৰোধনে কাৰণমাহ ‘‘উপ্পত্তিআদিৱৱত্থানাভাৱতো’’তি. তত্থ আদি-সদ্দেন পহানপটিপত্তিভূমিক্কমে সঙ্গণ্হাতি. ‘‘চক্খুআদীনম্পি ৱিসযভূত’’ন্তি ইমিনা পঞ্চৰূপিন্দ্ৰিযগোচৰতা অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘একদেসেনা’’তিআদি. একদেসেনাতি বাহিৰোড়াৰিকাযতনেহি. এত্থাতি ‘‘যং ৱেদযতি, তং সঞ্জানাতী’’তি এতস্মিং পদে ৱুত্তনযেন.

তংসভাৱতানিৱত্তনত্থন্তি অনাসৱধম্মসভাৱতানিৱত্তনত্থং. অনাসৱা খন্ধেস্ৱেৱ ৱুত্তাতি অত্থো সাসৱানম্পি খন্ধেসু ৱুত্তত্তা. ননু চ অনাসৱধম্মো খন্ধেসু অৱুত্তোপি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, খন্ধাধিকাৰে খন্ধপৰিযাপন্না এৱ অনাসৱা গয্হন্তীতি নাযং দোসো.

যথা ফস্সাদযো ৱিসেসতো তদনুগুণৱুত্তিতায সঙ্খতাভিসঙ্খৰণসভাৱাতি সঙ্খাৰক্খন্ধে সমৱৰুদ্ধা, ন এৱং ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানীতি ৰূপধম্মা ৱিয তানি ৱিসুং খন্ধভাৱেন ৱুত্তানি. এতেন ফস্সাদীনং ৱিসুং খন্ধসদ্দৱচনীযতাভাৱো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘ফুসনাদযো পনা’’তিআদি. ইতিআদীনঞ্চ সুত্তানন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি ৰূপং উপাদায ৰূপং অভিনিৱিস্স উপ্পজ্জন্তি সংযোজনাভিনিৱেসৱিনিবন্ধা. ৱেদনায…পে… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে সতি ৱিঞ্ঞাণং উপাদায ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স উপ্পজ্জন্তি সংযোজনাভিনিৱেসৱিনিবন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.১৫৮), তথা ‘‘অহং ৰূপং, মম ৰূপন্তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতী’’তি (সং. নি. ৩.১) চ এৱমাদীনং সুত্তপদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এতেনাতি অত্তনা দস্সিতসুত্তেন. ৱক্খমানসুত্তৱসেন চাতি ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতী’’তিআদিকস্স অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ পকিণ্ণককথা) ৱক্খমানস্স সুত্তস্স ৱসেন. ‘‘পৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন ন ৱত্তব্বা’’তি এতেন নৱত্তব্বাৰম্মণাপি দিট্ঠি খন্ধে এৱ নিস্সায উপ্পজ্জতি, পগেৱ খন্ধাৰম্মণাতি দস্সেতি.

ৱেদনাকাৰণাযাতি ৱেদনাযাতনায. ছাদাপনতোতি ৰোচাপনতো. বাহুল্লেনাতি বহুলভাৱেন. উপাদানক্খন্ধা হি বাহুল্লপ্পৱত্তিকা, ন ইতৰে.

পুটং কত্ৱাতি চ ছত্তসদিসং পুটং বন্ধং কত্ৱা. ৱত্থুম্হীতি চক্খাদিৱত্থুম্হি. ৱট্টগতৱেদনং সন্ধায ৱুত্তং. সা হি ইধ দট্ঠব্বভাৱে ঠিতা. ঊনেহীতি ৱত্থুনা, কিলেসেহি চ ঊনেহি.

মাযাযাতি ইন্দজালাদিমাযায পযোগো মাযাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘মাযায দস্সিতং ৰূপং ‘মাযা’তি আহা’’তি. ৱত্থুভাৱাদিতোতি আদি-সদ্দেন আৰম্মণসম্পযুত্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি. কত্থচীতি ৰূপক্খন্ধাদিকে. কোচি ৱিসেসোতি অসুভাদিকোৱ.

তস্সাতি অজ্ঝত্তিকৰূপস্স. যস্স কামৰাগপ্পহানমুখেন সব্বৰাগপ্পহানং সম্ভৱতি, তং সন্ধাযাহ ‘‘কামৰাগমুখেন ৱা সব্বলোভপ্পহানং ৱদতী’’তি. যোজেতব্বন্তি ৱেদনায ছন্দৰাগং পজহন্তো তস্সা সমুদযভূতে ফস্সেপি ছন্দৰাগং পজহতীতি যোজেতব্বন্তি. পৰিঞ্ঞত্তযস্স যোজনা পাকটা এৱ.

ততোতি দুক্খুপ্পাদনসুখৱিনাসনানং অদস্সনতো. ভিন্দতীতি ৱিনাসেতি. তন্তি মনোসঞ্চেতনাহাৰং ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাহি পৰিগ্গণ্হাতি তীৰেতি.

তং পজহন্তোতি অৱিজ্জং পজহন্তো. পৰামট্ঠন্তি পৰামাসসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিচ্চাদিৱসেন গহিতং. ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চতো পস্সন্তো দিট্ঠুপাদানং উপাদিযতীতি অযমত্থো ‘‘তদেৱিদং ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতি, অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিসুত্তপদেহি (ম. নি. ১.৩৯৬) দীপেতব্বো.

কমাদিৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

৩৪. তং ৱত্ৱাতি তং ভূমিৱসেন জানিতব্বতং ‘‘সব্বাপি চতুভূমিকৱেদনা’’তিআদিনা ৱত্ৱা. সম্পযুত্ততো দস্সিততাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন হেতুজাতিভূমিইন্দ্ৰিযৱত্থুসম্ফস্সজভেদতো দস্সিততং অনৱসেসতো সঙ্গণ্হাতি.

যদিপি তং-সদ্দো পুব্বে ৱুত্তস্স সামঞ্ঞতো পটিনিদ্দেসো, তথাপি অনন্তৰমেৱ পচ্চামসিতুং যুত্তো ইতৰত্থ অসম্ভৱতোতি আহ ‘‘অট্ঠ…পে… যোজনা’’তি. ‘‘অট্ঠৱিধত্তাভাৱতো’’তি ইমিনা তং অসম্ভৱং দস্সেতি.

পূৰণত্থমেৱ ৱুত্তো, অপুব্বতাভাৱতোতি অত্থো.

গহণৱড্ঢনৱসেনাতি গহণস্স ৱড্ঢনৱসেন. গহণন্তি চেত্থ কথনং দট্ঠব্বং, তস্স ৱড্ঢনং তস্মিং তস্মিং ঠানে অৱুত্তস্স কথনং. তেনাহ ‘‘পুব্বে গহিততো অঞ্ঞস্স গহণং ৱড্ঢন’’ন্তি, ততো এৱ চ ‘‘পুৰিমগহিতে অঞ্ঞুপচযৱসেনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ৱড্ঢনসদ্দো ছেদনত্থো’’তি ইদং যথা অসিৱা ‘‘সিৱা’’তি, দিট্ঠঞ্চ ‘‘অদিট্ঠ’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং দট্ঠব্বং. নযনীহৰণন্তি নীযতীতি নযো, দেসনা, তস্স নীহৰণং পৱত্তনং. ৱড্ঢনকনযোতি যথাৱুত্তৱড্ঢনকৱসেন পৱত্তো দেসনানযো. অঞ্ঞে ভেদাতি একৱিধচতুব্বিধাদযো ভেদা. যদি অৱিসিট্ঠা, কস্মা ৱুত্তাতি আহ ‘‘তথাপী’’তিআদি. তত্থ পঞ্ঞাপ্পভেদজননত্থন্তি ধম্মৱিসযায পভেদগতায পঞ্ঞায ৱিনেয্যানং নিব্বত্তনত্থং, ৱিজ্জাট্ঠানাদিৱসেন ৱিনেয্যানং ধম্মপটিসম্ভিদায উপ্পাদনত্থন্তি অত্থো. অভিঞ্ঞেয্যধম্মৱিভাগতায সম্মসনৱাৰস্স ৱিসযভাৱতো ৱুত্তং ‘‘একেকস্স ৱাৰস্স গহিতস্স নিয্যানমুখভাৱতো’’তি. ইতৰেপি ভেদা ৱুত্তাতি দুৱিধতিৱিধভেদানং যং নানত্তং, তস্স ৱসেন ইতৰে ভেদা অনানত্তাপি যথাৱুত্তকাৰণতো ৱুত্তা. ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদিনা ভেদানং অঞ্ঞমঞ্ঞপেক্খতং দস্সেত্ৱা ‘‘তস্মা’’তিআদিনা তেসং ৱিসিট্ঠতং দস্সেতি.

যথা দুকমূলকাদীসু ভেদা গণনানুপুব্বিযা পৱত্তা পভেদন্তৰাপেক্খা, ন এৱমেতে. এতে পন সত্তৱিধাদিভেদা পভেদন্তৰনিৰপেক্খা কেৱলং বহুৱিধভাৱসামঞ্ঞেনেৱ ৱুত্তাতি দস্সেতি ‘‘অঞ্ঞপ্পভেদনিৰপেক্খা’’তিআদিনা. দুকতিকপদত্থানং যথাৰহং অপেক্খিতব্বাপেক্খকভাৱেন ৱুত্তত্তা যথা দুকে ঠপেত্ৱা ৱুত্তা তিকা তত্থ পক্খিত্তা নাম জাতা, এৱং তিকদুকপদত্থানং অপেক্খিতব্বাপেক্খকভাৱেন ৱুত্তত্তা দুকে ৱত্ৱা ৱুত্তেসুপি তিকেসু তে পক্খিত্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘পৰতো…পে… যোজিতত্তা’’তি.

সমানৱীথিযন্তি একৱীথিযং. চক্খুসঙ্ঘট্টনাযাতি চক্খুৰূপপটিঘাতেন. সোতি চক্খুৰূপপটিঘাতো. তদুপ্পাদিকাতি তস্স চক্খুসম্ফস্সস্স উপ্পাদিকা. সাতি আৱজ্জনৱেদনা. ননু চ ৱেদনাপচ্চযো ফস্সো ৱুত্তো, ন ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি? ন, ৱেদনাসীসেন চিত্তুপ্পাদস্স গহিতত্তাতি. তপ্পযোজনত্তাতি চক্খুসম্ফস্সপযোজনত্তা. পযোজযতীতি পযোজনং, ফলং.

ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰানং ৱিপাকানন্তি অধিপ্পাযো. তে হি ইধ অগ্গহিতা. তেনেৱাহ ‘‘তেসং সযমেৱ মনোদ্ৱাৰভূতত্তা’’তিআদি. ততোতি ভৱঙ্গতো. চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকুসলাদীনন্তি এত্থ পুৰিমেন আদি-সদ্দেন ‘‘সোতসম্ফস্সপচ্চযা’’তি এৱমাদযো সঙ্গহিতা, দুতিযেন অকুসলাদযো. ‘‘কামাৱচৰঅট্ঠকুসলচিত্তৱসেনা’’তিআদিনা কুসলাব্যাকতানম্পি কামাৱচৰানংযেৱ যোজিতত্তা ৱুত্তং ‘‘সমানৱীথিযং লব্ভমানতা অট্ঠকথাযং ৱুত্তা’’তি. ৱেদনাপীতিসনিদস্সনত্তিকৱজ্জানং একূনৱীসতিযা তিকানং ৱসেন একূনৱীসতিচতুৱীসতিকা. যদি অসমানৱীথিযম্পি কুসলাদীনং লব্ভমানতা যোজেতব্বা, অথ কস্মা সমানৱীথিযংযেৱ যোজিতাতি আহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. তেনেৱাতি অসমানৱীথিযং অপ্পটিক্খিত্তত্তাযেৱ.

চিত্তসম্বন্ধোতি চিত্তেন সম্বন্ধো চিত্তসম্বন্ধং কত্ৱা চিত্তসীসেন ৱেদনায কথনং. তিকভূমিৱসেনাতি কুসলত্তিকাদিতিকৱসেন, কামাৱচৰাদিভূমিৱসেন চ. দ্ৱাৰতিকৱসেনাতি চক্খাদিউপ্পত্তিদ্ৱাৰৱসেন, কুসলত্তিকাদিতিকৱসেন চ. যত্থ কত্থচীতি দীপেতব্বস্স অত্থস্স ৱিসেসাভাৱতো সত্তৱিধভেদাদীসু যত্থ কত্থচি. ন চ দ্ৱাৰং অনামট্ঠন্তি যোজনা. তেন সত্তৱিধভেদতো তিংসৱিধভেদে ৱিসেসং দস্সেতি. যদিপি উভযত্থ ভূমিযো আগতা, ৰূপাৱচৰাদিভূমিআমসনেন পন অসমানৱীথিযং লব্ভমানতা দস্সিতাতি আহ ‘‘অতিব্যত্তা চ এত্থ সমানাসমানৱীথীসু লব্ভমানতা’’তি. সুখদীপনানি হোন্তি দ্ৱাৰভূমিআমসনমুখেন ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱিভত্তত্তা. ন ভূমিযো অপেক্খিত্ৱা ঠপিতাতি কথেতব্বভাৱেন ভূমিযো অপেক্খিত্ৱা ন ঠপিতা, ভূমিৱিভাগেন ন কথিতাতি অত্থো. অপেক্খিতব্বৰহিতাতি দ্ৱাৰভূমীনং অগ্গহিতত্তা আকঙ্খিতব্বদ্ৱাৰাদিৱিসেসৰহিতা.

‘‘উপনিস্সযকোটিযা’’তি এত্থ নিপ্পৰিযাযতো পৰিযাযতো চ উপনিস্সযকোটিদস্সনমুখেন ইধাধিপ্পেতউপনিস্সযকোটিং দস্সেতুং ‘‘সদ্ধং উপনিস্সাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উপনিস্সযানন্তি ৱেদনায উপনিস্সযভূতানং. দস্সনন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, দিস্ৱা ৱা গহণং. উপনিস্সযন্তভাৱেনাতি লামকূপনিস্সযভাৱেন. যদি ঘাযনাদীনি উপনিস্সযো ভৱেয্যুং, পকতূপনিস্সযানেৱ সিযুং. পকতূপনিস্সযো চ নানাৱীথিযংযেৱাতি তদলাভৱচনং ইধ নানাৱীথিজোতকন্তি দস্সেতি ‘‘ঘানাদিদ্ৱাৰেসূ’’তিআদিনা. কসিণপৰিকম্মাদীনন্তি কসিণপৰিকম্মসমাপত্তিনিব্বত্তনৱিপস্সনাৱড্ঢনাদীনং. তদলাভোতি উপনিস্সযালাভো, সো চ ঘাযনাদীহি পৰেসং পটিপত্তিযা জানিতুং অসক্কুণেয্যত্তা. অন্তিমভৱিকবোধিসত্তাদীনং সৱনেন ৱিনা তংফুসনং সিযা মূলূপনিস্সযোতি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৱুত্তং.

সম্পন্নজ্ঝাসযোতি ৱিৱট্টূপনিস্সযসম্পত্তিযা সম্পন্নজ্ঝাসযো. তেনাতি ‘‘এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱচনেন. তদুপনিস্সযন্তি ততো পৰং উপ্পন্নকসিণৰূপদস্সনাদীনং উপনিস্সযভূতং.

থামগমনং নাম কামৰাগাদীনংযেৱ আৱেণিকো সভাৱোতি আহ ‘‘অপ্পহীনকামৰাগাদিকস্স ৱা’’তি. ‘‘ৰাগো উপ্পন্নো’’তিআদিনা ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণে ৰাগপটিঘানং উপ্পত্তিৱিচাৰণাৱ ৱুত্তা, ন নেসং কিচ্চৱিসেসোতি কিচ্চৱিসেসেন ৱুত্তে দস্সেন্তো ‘‘অসমপেক্খনাযা’’তিআদিমাহ. পৱত্তা ৱেদনাতি অত্থো. পকাৰন্তৰেনাতি চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পন্নকিলেসানং সমতিক্কমনসঙ্খাতেন পকাৰন্তৰেন. তথা ভাৱনাৱসেনাতি এত্থ তথা-সদ্দেন চক্খুসম্ফস্সস্স চতুভূমিকৱেদনায উপনিস্সযভাৱো এৱ পকাৰন্তৰেন কথিতোতি ইমমেৱত্থং আকড্ঢতি. ভাৱনাযেৱেত্থ পকাৰন্তৰং.

সব্বং সম্মসনং ভাৱনাতি ৱেদিতব্বা, ন নীৱৰণপ্পহানপৰিঞ্ঞাৱ.

অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চাতি ফোট্ঠব্বমহাভূতেসু ইতৰীতৰস্স, আপোধাতুযা চ ৱসেন.

তেসন্তি জাতিআদীনং, কম্মত্থে চেতং সামিৱচনং. সহজাতস্স মনোসম্ফস্সস্স বলৱপচ্চযভাৱং দস্সেতীতি সম্বন্ধো. তস্স ৱা দস্সনস্সাতি তস্স ৱা জাতিআদিকে ভযতো দস্সনৱসেন পৱত্তস্স কামাৱচৰঞাণস্স.

তদেৱ অত্তনো ফলস্সেৱ ফলভাৱেনাতি ‘‘মনোসম্ফস্সো’’তি ফস্সস্স কাৰণভাৱেন যং ৱুত্তং, তদেৱ ৱিঞ্ঞাণং অত্তনো ফলস্স ফলভাৱেন ৱুত্তস্স ফস্সস্স ‘‘চক্খুসম্ফস্সজ’’ন্তিআদিনা ফলভাৱেন ৱত্তুং ন যুত্তং. ‘‘মনোসম্ফস্সো’’তিআদিনা লব্ভমানোপি ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ ফস্সস্স পচ্চযভাৱো হেতুফলসঙ্কৰপৰিহৰণত্থং ন ৱুত্তোতি ৱত্ৱা যদিপি ফস্সো ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ন পন ফস্সস্স ৱিয ৱিঞ্ঞাণং সো তস্স ৱিসেসপচ্চযো হোতীতি ৱিঞ্ঞাণস্স চক্খুসম্ফস্সজাদিতা ন ৱুত্তাতি দস্সেতুং ‘‘যস্মা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা

১৫০. তং তং সমুদাযন্তি তং তং চিত্তুপ্পাদসঙ্খাতধম্মসমুদাযং, অনৱসেসৰূপধম্মসমুদাযঞ্চ. যথাসম্ভৱন্তি চোপনং পত্তো সংৱৰো ছট্ঠদ্ৱাৰে, ইতৰো ছসুপীতি এৱং যথাসম্ভৱং. ততোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সাদিতো. যথাযোগন্তি যো সংৱৰিতব্বো, তদনুৰূপং.

কত্থচীতি তে এৱ পৰিৱট্টে সামঞ্ঞেন ৱদতি. কত্থচীতি ৱা তেসু পৰিৱট্টেসু কিস্মিঞ্চিপি পদেসে. কিঞ্চিপি অপ্পকম্পি. একোৱ পৰিচ্ছেদো, ন আযতনৱিভঙ্গাদীসু ৱিয নানাতি অধিপ্পাযো.

পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আযতনৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা

১৫৪. অসাধাৰণতোতি আৱেণিকতো. তং নেসং অসাধাৰণভাৱং ৱিপক্খৱসেন পতিট্ঠাপেতুং সাধাৰণং উদাহৰণৱসেন দস্সেতি ‘‘আযতনসদ্দত্থো ৱিযা’’তি. অথ ৱা চক্খাদিঅত্থো এৱ চক্খাদিসদ্দৱিসেসিতো আযতনত্থোতি তং তাদিসং আযতনত্থং সন্ধাযাহ ‘‘আযতনসদ্দত্থো ৱিয অসাধাৰণতো’’তি.

যদি ৱিসযস্সাদনত্থো চক্খু-সদ্দো, সোতাদীনম্পি অযং সমঞ্ঞা সিযাতি অতিপ্পসঙ্গং পৰিহৰন্তো ‘‘সতিপী’’তিআদিমাহ. দুতিযে অত্থৱিকপ্পে চক্খতীতি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৱিসমং আচিক্খতি, আচিক্খন্তং ৱিয, ৱিভাৱেন্তং ৱিয ৱা হোতীতি অত্থো. ৰূপমিৱ চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৱিয সৱিগ্গহমিৱ সবিম্বকং ৱিয ৱণ্ণৱাচকো ৰূপ-সদ্দো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ৱিত্থাৰণং ৱা ৰূপসদ্দস্স অত্থো’’তি.

ৱচনমেৱাতি সৱিঞ্ঞত্তিকসদ্দমেৱ. গমীযতীতি উপনীযতি. অজ্ঝোহৰণস্স ৰসগ্গহণমূলতাৱচনেন ৰসস্স পৰম্পৰায জীৱিতহেতুতং দস্সেতি. ৰসনিমিত্তঞ্হি ৰসগ্গহণং, ৰসগ্গহণনিমিত্তং অজ্ঝোহৰণং, তংনিমিত্তং জীৱিতন্তি. ৰসগ্গহণমূলতা চ অজ্ঝোহৰণস্স যেভুয্যতো ৱেদিতব্বা. দিস্সতি অপদিস্সতি এতেন ফলন্তি দেসো, হেতূতি আহ ‘‘উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিকাৰণ’’ন্তি. তথাতি চক্খাযতনাদিপ্পকাৰেন. মনোগোচৰভূতাতি মনসো এৱ গোচৰভূতা. সামঞ্ঞলক্খণেনেৱাতি অনুভৱনাদিৱিসেসলক্খণং অগ্গহেত্ৱা ধম্মভাৱসঙ্খাতসাধাৰণলক্খণেনেৱ. একাযতনত্তং উপনেত্ৱা ৱুত্তা দ্ৱাদস একসভাৱত্তা ভিন্দিত্ৱা ৱচনে পযোজনাভাৱা. দ্ৱাৰালম্বনৱিভাগদস্সনত্থা হি আযতনদেসনাতি.

পুব্বন্ততোতি পুৰিমভাগতো পাকভাৱতো. পাকভাৱো হি সভাৱধম্মানং পুব্বন্তো, ৱিদ্ধংসাভাৱো অপৰন্তো.

নিৱাসট্ঠানাদীসু আযতন-সদ্দো ন আযতনত্থাদীসু ৱিয পদত্থৱিৱৰণমুখেন পৱত্তো, অথ খো তস্মিং তস্মিং দেৱঘৰাদিকে নিৰুড়্হতায এৱমত্থোতি আহ ‘‘ৰুড়্হিৱসেন আযতনসদ্দস্সত্থং ৱত্তু’’ন্তি. মনোতি দ্ৱাৰভূতমনো. নিস্সযভাৱোতি এত্থ নিস্সযসদিসো নিস্সযো, সদিসতা চ ফলস্স তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায দট্ঠব্বা. ৱচনীযত্থো ভাৱত্থো.

তাৱত্ৱতোতি তত্তকতো. ঊনচোদনাতি দ্ৱাদসতো ঊনানি কস্মা ন ৱুত্তানীতি চোদনা. যদি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অসাধাৰণং ধম্মজাতং ধম্মাযতনং, এৱং সন্তে চক্খাদীনম্পি ধম্মাযতনভাৱো সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেহীতি ন আৰম্মণভাৱেনেৱ অসাধাৰণং, অথ খো দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেহি অসাধাৰণং সম্ভৱতীতি ৱচনসেসো.

যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহীতি যেভুয্যেন চক্খাযতনাদীনি কস্সচি কদাচি একতো উপ্পজ্জন্তি. ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি উপ্পজ্জন্তী’’তি হি ৱুত্তং. তস্মা আযতনানং উপ্পত্তিক্কমো তাৱ ন যুজ্জতি, ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো, ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং, একচ্চঅব্যাকতানঞ্চ অপ্পটিপজ্জনীযতো, ন ভূমিক্কমো অড্ঢেকাদসন্নং আযতনানং একন্তকামাৱচৰত্তা, ইতৰেসং চতুভূমিপৰিযাপন্নত্তা, একচ্চস্স লোকুত্তৰভাৱতো চ. এৱং উপ্পত্তিক্কমাদিঅযুত্তিযোজনা ৱেদিতব্বা. যেসু ৱিজ্জমানেসু অত্তভাৱস্স পঞ্ঞাপনা, তে ‘‘ময্হং চক্খু’’ন্তিআদিনা অধিকসিনেহৱত্থুভূতা চক্খাদযো যথা অজ্ঝত্তিকতায, এৱং দস্সনাদিকিচ্চকৰইন্দ্ৰিযতা চ পধানাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তিকভাৱেন, ৱিসযিভাৱেন চা’’তি. ঘানাদিক্কমেনাতি ঘানং জিৱ্হা কাযোতি ইমিনা কমেন.

পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা ৱা চক্খাদীনি পঠমং ৱুত্তানি, মনো পন কিঞ্চি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং, কিঞ্চি যাৱনৱত্তব্বাৰম্মণন্তি পচ্ছা ৱুত্তং. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণেসুপি উপাদাৰূপাৰম্মণানি চত্তাৰি পঠমং ৱুত্তানি, ততো ভূতৰূপাৰম্মণং. উপাদাৰূপাৰম্মণেসুপি দূৰতৰে দূৰে, সীঘতৰং সীঘঞ্চ আৰম্মণসম্পটিচ্ছনদীপনত্থং চক্খাদীনং দেসনাক্কমো. চক্খুসোতদ্ৱযঞ্হি দূৰগোচৰন্তি পঠমং ৱুত্তং. তত্ৰাপি চক্খু দূৰতৰগোচৰন্তি সব্বপঠমং ৱুত্তং. পস্সন্তোপি হি দূৰতৰে নদিসোতং ন তস্স সদ্দং সুণাতি. ঘানজিৱ্হাসুপি ঘানং সীঘতৰৱুত্তীতি পঠমং ৱুত্তং. পুৰতো ঠপিতমত্তস্স হি ভোজনস্স গন্ধো গয্হতীতি. যথাঠানং ৱা তেসং দেসনাক্কমো. ইমস্মিঞ্হি সৰীৰে সব্বুপৰি চক্খুস্স অধিট্ঠানং, তস্স অধো সোতস্স, তস্স অধো ঘানস্স, তস্স অধো জিৱ্হায, তথা কাযস্স যেভুয্যেন, মনো পন অৰূপীভাৱতো সব্বপচ্ছা ৱুত্তো. তংতংগোচৰত্তা তস্স তস্সানন্তৰং বাহিৰাযতনানি ৱুত্তানীতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি এৱম্পি ইমেসং কমো ৱেদিতব্বো.

ততোতি হদযৱত্থুভেদতো. যঞ্হি হদযৱত্থুং নিস্সায একং মনোৱিঞ্ঞাণং পৱত্ততি, ন তদেৱ নিস্সায অঞ্ঞং পৱত্ততি. নিদ্দেসৱসেনাতি সঙ্খেপৱিত্থাৰনিদ্দেসৱসেন. যোজেতব্বং ‘‘কুসলসমুট্ঠানং কুসলসমুট্ঠানস্স সভাগ’’ন্তিআদিনা.

সভাৱোতি ৱিসযিৱিসযভাৱো, তদভিনিব্বত্তিযঞ্চ যোগ্যতা. কাৰণসমত্থতাতি কাৰণভূতা সমত্থতা পচ্চযভাৱো. দ্ৱাৰাদিভাৱোতি দ্ৱাৰাৰম্মণে দ্ৱাৰৱুত্তিভাৱো. ইমস্মিং অত্থেতি অনন্তৰং ৱুত্তঅত্থে. যস্মাতি যায ধম্মতায যেন দ্ৱাৰাদিভাৱেন কাৰণভূতেন. সম্ভৱনৱিসেসনন্তি কিৰিযায পৰামসনমাহ. যং সম্ভৱনং, ধম্মতাৱেসাতি অত্থো. ৰিত্তকানেৱাতি ধুৱাদিভাৱৰিত্তকানেৱ. ৱিসমাদীসু অজ্ঝাসযো এতেসন্তি ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযানি, ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযানি ৱিয হোন্তীতি ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযানি, চক্খাদীনি. ৱিসমভাৱ…পে… ৱনভাৱেহীতি ৱিসমভাৱাদিসন্নিস্সিতঅহিআদিসদিসুপাদিন্নধম্মেহি চক্খাদীহি, ৱনসন্নিস্সিতমক্কটসদিসেন চিত্তেন চ অভিৰমিতত্তা. ৱনভাৱোতি হি ৱনজ্ঝাসযোতি অত্থো.

পুৰিমন্তৱিৱিত্ততাতি পুব্বভাগৱিৰহো. উপ্পাদতো পুৰিমকোট্ঠাসো হি ইধ পুৰিমন্তো. অপৰন্তেতি অপৰভাগে, ভঙ্গতো উদ্ধন্তি অত্থো. উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নো হি সভাৱধম্মো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে’’তি (মহানি. ১০). সদা অভাৱোতি ন সদা অভাৱপতিট্ঠাপনং সব্বকালম্পি নত্থীতি, অথ খো উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নত্তা সদাভাৱপটিক্খেপোতি আহ ‘‘অনিচ্চলক্খণ’’ন্তি. সভাৱৱিজহনন্তি ভঙ্গপ্পত্তিমাহ. ৱিপৰিৱত্তনং উপ্পাদজৰাৱত্থাহি সন্তানং ৱিনা ন ৱিকাৰাপত্তীতি আহ ‘‘সন্তানৱিকাৰাপত্তি ৱা’’তি.

জাতিধম্মতাদীহীতি জাতিজৰাব্যাধিমৰণাদিসভাৱতাহি. অনিট্ঠতাতি ন ইট্ঠতা, দুক্খতাতি অত্থো. পুৰিমং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ‘‘পটিপীড়নট্ঠেনা’’তি পুব্বে সামঞ্ঞতো ৱুত্তং দুক্খলক্খণং. পচ্চযৱসেন দুক্খনাকাৰেন পৱত্তমানানং সভাৱধম্মানং দুক্খনং পুগ্গলস্সেৱ ৱসেন দুক্খমতাতি আহ ‘‘পুগ্গলস্স পীড়নতো দুক্খম’’ন্তি. দুক্খৱচনন্তি ‘‘দুক্খ’’ন্তি সত্থু ৱচনং.

‘‘নত্থি এতস্স ৱসৱত্তকো’’তি ইমিনা নত্থি এতস্স অত্তাতি অনত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি, ‘‘নাপি ইদং ৱসৱত্তক’’ন্তি ইমিনা পন ন অত্তাতি অনত্তাতি. অত্তনোতি নিযকজ্ঝত্তং সন্ধায ৱদতি. পৰস্মিন্তি ততো অঞ্ঞস্মিং. পৰস্স চ অত্তনীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তং এতস্স নত্থীতি তং যথাৱুত্তপৰপৰিকপ্পিতং ৱসৱত্তকং এতস্স চক্খাদিনো নত্থি, এতেন চতুকোটিকসুঞ্ঞতায সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘সুঞ্ঞং তং তেন ৱসৱত্তনাকাৰেনা’’তি ইমিনা উভযথাপি অৱসৱত্তনট্ঠে দস্সিতব্বে তত্থ তাৱ একং দস্সেতুং ‘‘পৰস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা পুন ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা ইতৰং দস্সেতি. সামি এৱ সামিকো, ন সামিকো অস্সামিকোতি এৱং অত্থে গয্হমানে ‘‘অস্সামিকতো’’তি পদস্স সুঞ্ঞৱিসেসনতায পযোজনং নত্থি. কামকাৰিযন্তি যথাকামকৰণীযং. অৱসৱত্তনত্থং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি সমাসদ্ৱযত্থসঙ্গহতো.

সসন্তানে ধম্মানং ৱিসদিসুপ্পত্তি ইধ ভাৱসঙ্কন্তিগমনং নামাতি আহ ‘‘সন্ততিযং ভাৱন্তৰুপ্পত্তিযেৱা’’তি. তথা ৱিসদিসুপ্পত্তিযং পুৰিমাকাৰৱিগমো পকতিভাৱৱিজহনন্তি আহ ‘‘সন্ততিযা যথাপৱত্তাকাৰৱিজহন’’ন্তি. ভৱতীতি ৱা ভাৱো, অৱত্থাৱিসেসো, তস্স সঙ্কমনং ভাৱসঙ্কন্তি. সভাৱধম্মো হি উপ্পাদক্খণং ঠিতিক্খণঞ্চ পত্ৱা ভিজ্জতীতি উপ্পাদাৱত্থায জৰাৱত্থং, ততো ভঙ্গাৱত্থং সঙ্কমতীতি ৱুচ্চতি. তথা সঙ্কমতো চ অত্তলাভক্খণতো উদ্ধং জৰামৰণেহি তংসভাৱপৰিচ্চাগো পকতিভাৱৱিজহনন্তি খণৱসেন চেতং যোজেতব্বং. পুব্বাপৰৱসেনাতি চ খণানং পুব্বাপৰৱসেনাতি অত্থো সম্ভৱতি. একত্থত্তাতি সমানাধিকৰণত্তা, ন পন ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱানং একত্তা. ‘‘চক্খুং অনিচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘অনিচ্চং চক্খু’’ন্তিপি ৱুত্তমেৱ হোতীতি ‘‘যং চক্খু, তং অনিচ্চং, যং অনিচ্চং, তং চক্খু’’ন্তি আপন্নমেৱাতি আহ ‘‘অনিচ্চানং সেসধম্মানম্পি চক্খুভাৱো আপজ্জতী’’তি.

তেহি চ অনিচ্চদুক্খলক্খণেহি চ অনত্তলক্খণমেৱ ৱিসেসেন দস্সিতং ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং, যং দুক্খং, তদনত্তা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১, ২; পটি. ম. ২.১০) ৱিয. দোসলক্খণাকাৰনিদস্সনত্থোতি দোসস্স লক্খিতব্বাকাৰনিদস্সনত্থো. এৱং দুক্খেনাতি এৱং নানপ্পকাৰেন অক্খিৰোগাদিদুক্খেন আবাধতায. অনত্তলক্খণদীপকানন্তি অনত্ততাপঞ্ঞাপনস্স জোতকানং উপাযভূতানং. ন হি ঘটভেদকণ্টকৱেধাদিৱসেন লব্ভমানা অনিচ্চদুক্খতা সত্তানং একন্ততো অনত্ততাধিগমহেতূ হোন্তি. পচ্চযপটিবদ্ধতাঅভিণ্হসম্পটিপীড়নাদিৱসেন পন লব্ভমানা হোন্তি. তথা হি চক্খাদীনি কম্মাদিমহাভূতাদিপচ্চযপটিবদ্ধৱুত্তীনি, ততো এৱ অহুত্ৱা সম্ভৱন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তীতি অনিচ্চানি, অভিণ্হসম্পটিপীড়িতত্তা দুক্খানি, এৱংভূতানি চ অৱসৱত্তনতো অনত্তকানীতি পৰিগ্গহে ঠিতেহি সমুপচিতঞাণসম্ভাৰেহি পস্সিতুং সক্কা.

কথং পনেতেসং হুত্ৱা অভাৱো জানিতব্বোতি? খণে খণে অঞ্ঞথত্তদস্সনতো. তং কথং ঞাযতীতি? যুত্তিতো. কা পনেত্থ যুত্তীতি? ৱিসেসগ্গহণং. যদি চক্খাদীনং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ন সিযা, বহিপচ্চযভেদে যদিদং পচ্ছা ৱিসেসগ্গহণং, তং ন সিযা. যস্স হি তাদিসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং নত্থি, তস্স অসতি বহিপচ্চযৱিসেসে কথং পচ্ছা ৱিসেসগ্গহণং ভৱেয্য, ভৱতি চ ৱিসেসগ্গহণং. তস্মা অত্থি নেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং যং সণিকং সণিকং ৱড্ঢেন্তং পচ্ছা পাকটতৰং জাযতীতি. তথা হি সৰীৰস্স তাৱ আনাপানানং অনৱত্থানতো পৰিস্সমতো চ ৱিসেসগ্গহণং. অনৱত্থিতা হি অস্সাসপস্সাসা ৱাতা ৱাৰেন ৱাৰেন পৱত্তনতো. যদি হি অস্সসিতে ৱা পস্সস্সিতে ৱা সৰীৰস্স কোচি পচ্ছা ৱিসেসো ন সিযা, ন নেসং কোচি ভেদো সিযা, দিট্ঠো চ সো. তস্মা অস্সসিতং সৰীৰং অঞ্ঞথা হোন্তং কমেন তাদিসং অৱত্থং পাপুণাতি. যা পস্সাসস্স পচ্চযো হোতি, পস্সসিতে চ পুন তথেৱ অস্সাসস্স পচ্চযো হোতীতি আনাপানানং অনৱত্থানতোপি সৰীৰস্স ৱিসেসগ্গহণং অঞ্ঞথত্তসিদ্ধি. তথা পৰিস্সমোপি অসতি ৱিসেসে পচ্ছা সৰীৰস্স ন সিযা, যেনাযং ইৰিযাপথন্তৰাদীনি সেৱনেন পৰিস্সমৱিনোদনং কৰোতি.

অথ ৱা ৰূপাদিভেদতোপি ৱিসেসগ্গহণং. ৰূপগন্ধৰসফস্সাদীনঞ্হি ৱিসেসেন যো সৰীৰে অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু চ খীৰূদকৱত্থপুপ্ফফলোসধিধঞ্ঞাদীনং পচ্ছা ৱিসেসো গয্হতি, সো অসতি বহিপচ্চযৱিসেসে নেসং জৰাদিঅৱত্থাসু ৱণ্ণবলাদিভেদো, ৰসৱীৰিযৱিপাকানুভাৱভেদো চ খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৱিনা কথমুপলব্ভেয্য. যং পন তং ধম্মতাৰূপং সিলাদি, তত্থ কথন্তি? তস্সাপি সীতুণ্হসম্ফস্সভেদতো অত্থেৱ ৱিসেসগ্গহণং. তং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৱিনা ন যুজ্জতীতি. সতি চ ৰূপাদিভেদে সিদ্ধোৱ তংনিস্সযমহাভূতভেদোপি. ন হি নিস্সযমহাভূতভেদেন ৱিনা নিস্সিতভেদো সম্ভৱতীতি. এৱং তাৱ ৰূপধম্মানং ৱিসেসগ্গহণতো খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, ততো চ হুত্ৱা অভাৱসিদ্ধি.

অৰূপধম্মানং পন আৰম্মণাদিভেদেন ৱিসেসগ্গহণং. যত্থ যত্থ হি আৰম্মণে অৰূপধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৱ তে ভিজ্জন্তি, ন অঞ্ঞং সঙ্কমন্তি, আৰম্মণধম্মা চ যথাসকং খণতো উদ্ধং ন তিট্ঠন্তীতি. স্ৱাযমত্থো পদীপাদিউদাহৰণেন ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞে এৱ হি খণে খণে ৰূপাদযো পদীপজালায, তথা খীৰধাৰাদীসু পতন্তীসু, ৱাযুম্হি চ পহৰন্তে সম্ফস্সানি. যথা চেতেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, কিমঙ্গং পন চিত্তচেতসিকানং. কিঞ্চ সদ্দভেদতো, সদ্দৱিসেসতোপি তন্নিমিত্তানং চিত্তচেতসিকানং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং, ততো ৱিসেসগ্গহণং. পগুণঞ্হি গন্থং সীঘং পৰিৱত্তেন্তস্স চিত্তসমুট্ঠানানং সদ্দানং ভেদো দিট্ঠো. ন হি কাৰণভেদেন ৱিনা ফলভেদো অত্থি. যথা তং ৱাদিতসদ্দানং, এৱং আৰম্মণভেদেন অৰূপধম্মানং ৱিসেসগ্গহণং. তেনেৱ নেসং খণে খণে অঞ্ঞথত্তং ৱেদিতব্বং. জাতিভূমিসম্পযুত্তধম্মভেদেন ৱিসেসগ্গহণেপি এসেৱ নযো. এৱং ৰূপাৰূপধম্মানং ৱিসেসগ্গহণতো খণে খণে অঞ্ঞথত্তসিদ্ধি. যতো হুত্ৱা অভাৱতো চক্খাদীনি অনিচ্চানীতি সিদ্ধানি, অনিচ্চত্তা এৱ অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো দুক্খানি, ততো চ অৱসৱত্তনতো অনত্তকানি. তেনাহ ভগৱা ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং, যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১, ২; পটি. ম. ২.১০).

নিৰন্তৰং পৱত্তমানস্সাতি অভিণ্হসদ্দত্থং ৱিসেসেত্ৱা ৱদতি. ধাতুমত্ততাযাতি ধাতুমত্তভাৱেন. সমূহতোতি সসম্ভাৰচক্খাদিপিণ্ডতো. ‘‘চক্খাদীন’’ন্তি ইদং ‘‘সমূহতো’’তি পদং অপেক্খিত্ৱা সম্বন্ধে সামিৱচনং, ‘‘ৱিনিব্ভুজন’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৱা কম্মত্থেতি ৱেদিতব্বং. চত্তাৰিপি ঘনানীতি সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনানি. পৱত্তৰূপাদিগ্গহণতোতি ৰুপ্পনাদিৱসেন পৱত্তঞ্চ তং ৰূপাদিগ্গহণঞ্চাতি পৱত্তৰূপাদিগ্গহণং, ততোতি যোজেতব্বং. অনিচ্চাদিগ্গহণস্স সব্ভাৱাতি ৰূপৱেদনাদিঞাণতো ভিন্নস্স অনিচ্চাদিঞাণস্স লব্ভমানত্তা. তেন সতিপি ৰূপাদিঅত্থানং অনিচ্চাদিভাৱে ৰুপ্পনাদিভাৱতো অনিচ্চাদিভাৱস্স ভেদমাহ. ইদানি তমেৱ ভেদং ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাৱিসযতায পাকটং কাতুং ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. নাতিধাৱিতুন্তি ইধ লক্খণলক্খণৱন্তা ভিন্না ৱুত্তা. তত্থ লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায খন্ধাৰম্মণতাৱচনেন অভিন্নাতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধাপাদনেন অতিধাৱিতুং ন যুত্তং. কস্মাতি চে? ৱুত্তং ‘‘তে পনাকাৰা’’তিআদি. অধিপ্পাযোপি চেত্থ লক্খণানং ৰূপাদিআকাৰমত্ততাৱিভাৱনন্তি দট্ঠব্বো. ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি হি সঙ্খাৰে সভাৱতো সল্লক্খেন্তোযেৱ লক্খণানি চ সল্লক্খেতীতি. যথা অনিচ্চাদিতো অনিচ্চতাদীনং ৱুত্তনযেন ভেদো, এৱং অনিচ্চতাদীনম্পি সতিপি লক্খণভাৱসামঞ্ঞে নানাঞাণগোচৰতায, নানাপটিপক্খতায, নানিন্দ্ৰিযাধিকতায চ ৱিমোক্খমুখত্তযভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞভেদোতি দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চন্তি চ গণ্হন্তো’’তিআদিমাহ. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

১৫৫. পচ্চযযুগড়ৱসেনাতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰপচ্চযদ্ৱযৱসেন. অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন অব্বোকাৰতোতি অজ্ঝত্তিকৱসেন চেৱ বাহিৰৱসেন চ অসঙ্কৰতো.

১৬৭. ৱিসঙ্খাৰনিন্নস্সাতি নিব্বানপোণস্স. ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্সাতি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৱিমুত্তীহি সমুখেন, তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন চ সুট্ঠু ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্স পৰমস্সাসভাৱেন, গতিভাৱেন চ পতিট্ঠানভূতে. ‘‘নিব্বানং অৰহতো গতী’’তি (পটি. ৩৩৯) হি ৱুত্তং. ঠিতিভাৱেনাতি চ পাঠো. তংসচ্ছিকৰণাভাৱেতি তস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকৰণাভাৱে. নীতোতি পাপিতো, পকাসিতোতি অত্থো.

চুণ্ণিতন্তি ভেদিতং. ত্ৱমেৱ কিং ন জানাসীতি কিং ত্ৱং ন জানাসিযেৱাতি অত্থো. ‘‘কিং ত্ৱং একং নানং জানাসি, কিং ত্ৱং ন জানাসি এৱা’’তি এৱং ৱিক্খেপং কৰোন্তং পৰৱাদিং ‘‘ননু ঞাতে’’তিআদিনা সকৱাদী নিবন্ধতি. ৱিভজিত্ৱাতি ‘‘ৰাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা’’তি ভাৱত্থং ৱিভজিত্ৱা. ৰাগাদীনং খযা ন হোন্তীতি যোজনা. সসভাৱতা চ নিব্বানস্স আপন্না হোতীতি সম্বন্ধো.

নিব্বানাৰম্মণকৰণেন কাৰণভূতেন. হেতুঅত্থে হি ইদং কৰণৱচনং. কিলেসক্খযমত্ততং ৱা নিব্বানস্স ইচ্ছতো কিলেসক্খযেন ভৱিতব্বন্তি যোজনা.

এৱং কিলেসক্খযমত্তে নিব্বানে খেপেতব্বা কিলেসা বহুৱিধা নানপ্পকাৰা, মগ্গো চ ওধিসো কিলেসে খেপেতি. স্ৱাযং ‘‘কতমং কিলেসক্খযং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা কতমে কিলেসে খেপেতী’’তি পুৰিমপুচ্ছাদ্ৱযমেৱ ৱদতি. তদেৱাতি যং ‘‘অৱিজ্জাতণ্হানং কিঞ্চি একদেসমত্তম্পী’’তি ৱুত্তং, তদেৱ.