৭. সতিপট্ঠানৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৩৫৫. সমানসদ্দৱচনীযানং অত্থানং উদ্ধৰণং অত্থুদ্ধাৰো. সো যস্মা সদ্দত্থৱিচাৰো ন হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ন ইধ…পে… অত্থদস্সন’’ন্তি. প-সদ্দো পধানত্থদীপকো ‘‘পণীতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১৪) ৱিয.
অনৱস্সুততা অনুপকিলিট্ঠতা. তেনাহ ‘‘তদুভযৱীতিৱত্ততা’’তি.
ভুসত্থং পক্খন্দনন্তি ভুসত্থৱিসিট্ঠং পক্খন্দনং অনুপৱিসনং.
অস্সাদস্সাতি তণ্হায. ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অভিনিৱেসৱত্থুতায দিট্ঠিযা ৱিসেসকাৰণানং চিত্তধম্মানং তণ্হাযপি ৱত্থুভাৱতো ৱিসেসগ্গহণং, তথা কাযৱেদনানং দিট্ঠিযাপি ৱত্থুভাৱসম্ভৱতো ‘‘ৱিসেসেনা’’তি ৱুত্তং. সৰাগৱীতৰাগাদিৱিভাগদ্ৱযৱসেনেৱ চিত্তানুপস্সনায ৱুত্তত্তা তং ‘‘নাতিপভেদগত’’ন্তি ৱুত্তং. ধম্মাতি ইধ সঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা অধিপ্পেতা, সঙ্খাৰক্খন্ধো চ ফস্সাদিৱসেন অনেকভেদোতি ধম্মানুপস্সনা ‘‘অতিপভেদগতা’’তি ৱুত্তা. সৰাগাদিৱিভাগৱসেন সোড়সভেদত্তা ৱা চিত্তানুপস্সনা নাতিপভেদগতা ৱুত্তা, সুত্তে আগতনযেন নীৱৰণাদিৱসেন অনেকভেদত্তা ধম্মানুপস্সনা অতিপভেদগতা ৱুত্তা. ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গোতি ৱুত্তানী’’তি আনেত্ৱা যোজেতব্বং. তা অনুপস্সনা এতেসন্তি তদনুপস্সনা, চিত্তধম্মানুপস্সিনো পুগ্গলা, তেসং.
তত্থ ‘‘অসুভভাৱদস্সনেনা’’তি যথাঠিতৱসেনাপি যোজনা লব্ভতেৱ. ভৱোঘস্স ৱেদনা ৱত্থু ভৱস্সাদভাৱতো. নিচ্চগ্গহণৱসেনাতি অত্তাভিনিৱেসৱিসিট্ঠস্স নিচ্চগ্গহণস্স ৱসেন. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সস্সতস্স অত্তনো’’তি. ওঘেসু ৱুত্তনযা এৱ যোগাসৱেসুপি যোজনা অত্থতো অভিন্নত্তাতি তে ন গহিতা. নিচ্চগ্গহণৱসেনাতি অত্তাভিনিৱেসৱিসিট্ঠস্স নিচ্চগ্গহণস্স ৱসেন. পঠমোঘততিযচতুত্থগন্থযোজনাযং ৱুত্তনযেনেৱ কাযচিত্তধম্মানং ইতৰুপাদানৱত্থুতা গহেতব্বাতি ৱেদনায দিট্ঠুপাদানৱত্থুতা দস্সিতা. তথা কাযৱেদনানং ছন্দদোসাগতিৱত্থুতা কামোঘব্যাপাদকাযগন্থৱত্থুতাৱচনেন ৱুত্তাতি. তেনাহ ‘‘অৱুত্তানং ৱুত্তনযেন ৱত্থুভাৱো যোজেতব্বো’’তি.
ধাৰণতা অসম্মুস্সনতা, অনুস্সৰণমেৱ ৱা. একত্তেতি একসভাৱে নিস্সৰণাদিৱসেন. সমাগমো সচ্ছিকিৰিযা. সতিপট্ঠানসভাৱো সম্মাসতিতা নিয্যানসতিতা সমানভাগতা একজাতিতা সভাগতা. পুৰিমস্মিন্তি ‘‘একত্তে নিব্বানে সমাগমো একত্তসমোসৰণ’’ন্তি এতস্মিং অত্থে. ৱিসুন্তি নানাঅত্থদ্ৱযভাৱেন. তদেৱ গমনং সমোসৰণন্তি সতিসদ্দত্থন্তৰাভাৱা…পে… একভাৱস্সাতি যোজেতব্বং. সতিসদ্দত্থৱসেন অৱুচ্চমানেতি ‘‘একো সতিপট্ঠানসভাৱো একত্ত’’ন্তিআদিনা অৱুচ্চমানে, ‘‘একত্তে নিব্বানে সমাগমো একত্তসমোসৰণ’’ন্তি এৱং ৱুচ্চমানেতি অত্থো. ধাৰণতাৱ সতীতি ‘‘সৰণতা’’তি (ধ. স. ১৪) ৱুত্তধাৰণতা এৱ সতীতি কত্ৱা. সতিসদ্দত্থন্তৰাভাৱাতি সতিসঙ্খাতস্স সৰণেকত্তসমোসৰণসদ্দত্থতো অঞ্ঞস্স অত্থস্স অভাৱা. পুৰিমন্তি সৰণপদং. নিব্বানসমোসৰণেপীতি যথাৱুত্তে দুতিযে অত্থে সৰণেকত্তসমোসৰণপদানি সহিতানেৱ সতিপট্ঠানেকভাৱস্স ঞাপকানি, এৱং নিব্বানসমোসৰণেপি ‘‘একত্তে নিব্বানে সমাগমো একত্তসমোসৰণ’’ন্তি এতস্মিম্পি অত্থে সতি…পে… কাৰণানি.
আনাপানপব্বাদীনন্তি আনাপানপব্বইৰিযাপথচতুসম্পজঞ্ঞ কোট্ঠাস ধাতুমনসিকাৰনৱসিৱথিকপব্বানীতি এতেসং. ইমেসু পন যস্মা কেসুচি দেৱানং কম্মট্ঠানং ন ইজ্ঝতি, তস্মা তানি অনামসিত্ৱা যদিপি কোট্ঠাসধাতুমনসিকাৰৱসেনেৱেত্থ দেসনা পৱত্তা, দেসনন্তৰে পন আগতং অনৱসেসং কাযানুপস্সনাৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘চুদ্দসৱিধেন কাযানুপস্সনং ভাৱেত্ৱা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৫) ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘মহাসতিপট্ঠানসুত্তে ৱুত্তান’’ন্তি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৮২) ৱুত্তান’’ন্তি ইমমেৱ উপসংহৰতি. পঞ্চৱিধেনাতি নীৱৰণউপাদানক্খন্ধাযতনবোজ্ঝঙ্গঅৰিযসচ্চানং ৱসেন পঞ্চধা. ভাৱনানুভাৱো অৰিযমগ্গগ্গহণসমত্থতা.
তংনিযমতোতি তস্সা কাযানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা নিযমতো. তস্সা ভিক্খুভাৱে নিযতে সাপি ভিক্খুভাৱে নিযতাযেৱ নাম হোতি.
কাযানুপস্সনাউদ্দেসৱণ্ণনা
এত্থাতি কাযে. অৱযৱা অস্স অত্থীতি অৱযৱী, সমুদাযো, সমূহোতি অত্থো, সো পন অৱযৱৱিনিমুত্তং দ্ৰব্যন্তৰন্তি গাহো লদ্ধি অৱযৱীগাহো. হত্থপাদাদিঅঙ্গুলিনখাদিঅঙ্গপচ্চঙ্গে সন্নিৱেসৱিসিট্ঠে উপাদায যাযং অঙ্গপচ্চঙ্গসমঞ্ঞা চেৱ কাযসমঞ্ঞা চ, তং অতিক্কমিত্ৱা ইত্থিপুৰিসৰথঘটাদিদ্ৰব্যন্তিপৰিকপ্পনং সমঞ্ঞাতিধাৱনং. অথ ৱা যথাৱুত্তসমঞ্ঞং অতিক্কমিত্ৱা পকতিআদিদ্ৰব্যাদিজীৱাদিকাযাদিপদত্থন্তৰপৰিকপ্পনং সমঞ্ঞাতিধাৱনং. নিচ্চসাৰাদিগাহভূতো অভিনিৱেসো সাৰাদানাভিনিৱেসো.
ন তং দিট্ঠন্তি তং ইত্থিপুৰিসাদি দিট্ঠং ন হোতি. দিট্ঠং ৱা ইত্থিপুৰিসাদি ন হোতীতি যোজনা. যথাৱুত্তন্তি কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং.
কেসাদিপথৱিন্তি কেসাদিসঞ্ঞিতং সসম্ভাৰপথৱিং. পুব্বাপৰিযভাৱেনাতি সন্তানৱসেন. অঞ্ঞত্থাতি ‘‘আপোকায’’ন্তি এৱমাদীসু.
অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি সপৰসন্তানে কাযো ৱুত্তোতি. ‘‘কাযো’’তি চেত্থ সম্মসনুপগা ৰূপধম্মা অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মান’’ন্তি. ঘটিতং একাবদ্ধং আৰম্মণং ঘটিতাৰম্মণং, একাৰম্মণভূতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘একতো আৰম্মণভাৱো নত্থী’’তি.
অন্তোওলীযনা অন্তোসঙ্কোচো অন্তৰাৱোসানং.
দ্ৱীহীতি অভিজ্ঝাৱিনযদোমনস্সৱিনযেহি.
সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সতিসম্পজঞ্ঞং, তেন. এতেন কৰণভূতেন. ৱিপক্খধম্মেহি অনন্তৰিতত্তা অৱিচ্ছিন্নস্স. তস্স সব্বত্থিককম্মট্ঠানস্স.
কাযানুপস্সনাউদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱেদনানুপস্সনাদিউদ্দেসৱণ্ণনা
সুখাদীনন্তি সুখদুক্খাদুক্খমসুখানং.
ৰূপাদিআৰম্মণনানত্তভেদানং ৱসেন যোজেতব্বন্তি সম্বন্ধো. তথা চ সেসেসুপি. সৱত্থুকাৱত্থুকাদীতি আদি-সদ্দেন হীনাদিযোনিআদিভেদং সঙ্গণ্হাতি. ৱিসুং ৱিসুং ন ৱত্তব্বন্তি চোদনং দস্সেতীতি যোজনা. একত্থাতি কাযাদীসু একস্মিং. পুৰিমচোদনাযাতি ‘‘পুব্বে পহীনত্তা পুন পহানং ন ৱত্তব্ব’’ন্তি চোদনায. পহীনন্তি ৱিক্খম্ভিতং. পটিপক্খভাৱনাযাতি মগ্গভাৱনায. উভযত্থাতি উভযচোদনায. উভযন্তি পৰিহাৰদ্ৱযং. যস্মা পুৰিমচোদনায নানাপুগ্গলপৰিহাৰো, নানাচিত্তক্খণিকপৰিহাৰো চ সম্ভৱতি, দুতিযচোদনায পন নানাচিত্তক্খণিকপৰিহাৰোযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সম্ভৱতো যোজেতব্ব’’ন্তি. মগ্গসতিপট্ঠানভাৱনং সন্ধায ৱুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বেসু কাযাদীসু.
ৱেদনানুপস্সনাদিউদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কাযানুপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৫৬. অজ্ঝত্তাদীতি আদি-সদ্দেন ইধ ৱুত্তা বহিদ্ধাঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাঅনুপস্সনপ্পকাৰা ৱিয মহাসতিপট্ঠানসুত্তে ৱুত্তা সমুদযধম্মানুপস্সিআদিঅনুপস্সনপ্পকাৰাপি কাযানুপস্সনাভাৱতো গহিতা ইচ্চেৱ ৱেদিতব্বং. তত্থাতি অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনাযং. চুদ্দস পকাৰা মহাসতিপট্ঠানসুত্তে আগতচুদ্দসপ্পকাৰাদিকে অপেক্খিত্ৱা ইধ ৱুত্তা. অজ্ঝত্তাদিপ্পকাৰো একো পকাৰোতি আহ ‘‘একপ্পকাৰনিদ্দেসেনা’’তি. বাহিৰেসূতি একচ্চেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু. তেসম্পি হি আনাপানাদিৱসেন সমথপক্খিকা কাযানুপস্সনা সম্ভৱতি. তেনাহ ‘‘একদেসসম্ভৱতো’’তি.
তচস্স চ অতচপৰিচ্ছিন্নতা তচেন অপৰিচ্ছিন্নতা অত্থীতি যোজনা. ‘‘দীঘবাহু নচ্চতূ’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞপদত্থেপি সমাসে অৱযৱপদত্থসঙ্গহো লব্ভতেৱাতি ৱুত্তং ‘‘কাযেকদেসভূতো তচো গহিতো এৱা’’তি. তচপটিবদ্ধানং নখদন্তন্হাৰুমংসানং, তচপটিবদ্ধানং তদনুপ্পৱিট্ঠমূলানং কেসলোমানং, তপ্পটিবদ্ধপটিবদ্ধানং ইতৰেসং সমূহভূতো সব্বো কাযো ‘‘তচপৰিযন্তো’’ত্ৱেৱ ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘তপ্পটিবদ্ধা’’তিআদিমাহ. অত্থি কেসা, অত্থি লোমাতি সম্বন্ধো. তত্থ অত্থীতি পুথুত্তৱাচী একং নিপাতপদং, ন কিৰিযাপদং. কিৰিযাপদত্তে হি সন্তীতি ৱত্তব্বং সিযা, ৱচনৱিপল্লাসেন ৱা ৱুত্তন্তি.
কম্মট্ঠানস্স ৱাচুগ্গতকৰণাদিনা উগ্গণ্হনং উগ্গহো. কোট্ঠাসপাড়িযা হি ৱাচুগ্গতকৰণং, মনসিকিৰিযায কেসাদীনং ৱণ্ণাদিতো উপধাৰণস্স চ পগুণভাৱাপাদনং ইধ উগ্গহো. যেন পন নযেন যোগাৱচৰো তত্থ কুসলো হোতি, সো ৱিধীতি ৱুত্তো.
পুৰিমেহীতি পুৰিমপুৰিমেহি পঞ্চকছক্কেহি সম্বন্ধো ৱুত্তো. ‘‘মংসং…পে… ৱক্ক’’ন্তি হি অনুলোমতো ৱক্কপঞ্চকস্স পুন ‘‘ৱক্কং…পে… কেসা’’তি ৱক্কপঞ্চকস্স, তচপঞ্চকস্স চ পটিলোমতো সজ্ঝাযক্কমো সম্বন্ধো দস্সিতো. স্ৱাযং সজ্ঝাযোতি সম্বন্ধো. ৱিসুং তিপঞ্চাহন্তি অনুলোমতো পঞ্চাহং, পটিলোমতো পঞ্চাহং, অনুলোমপটিলোমতো পঞ্চাহন্তি এৱং পঞ্চকছক্কেসু পচ্চেকং তিপঞ্চাহং. পুৰিমেহি একতো তিপঞ্চাহন্তি তচপঞ্চকাদীহি সদ্ধিং অনুলোমতো ৱক্কপঞ্চকাদীনি একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ তিপঞ্চাহং. আদিঅন্তদস্সনৱসেনাতিআদিভূতস্স অনুলোমতো সজ্ঝাযস্স, অনুলোমপটিলোমতো সজ্ঝাযে অন্তভূতস্স পটিলোমতো সজ্ঝাযস্স দস্সনৱসেন. তেনাহ ‘‘অনুলোম…পে… অন্তিমো’’তি. এতম্পীতি যদিদং পুৰিমেহি সদ্ধিং পচ্ছিমস্স পঞ্চকাদিনো একতো সজ্ঝাযকৰণং, পঞ্চকাদীনং পচ্চেকং অনুলোমাদিনা সজ্ঝাযপ্পকাৰতো অঞ্ঞো সজ্ঝাযপ্পকাৰো এসোতি অত্থো. দ্ৱিন্নং হত্থানং একমুখা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধা ঠপিতা অঙ্গুলিযো ইধ হত্থসঙ্খলিকাতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অঙ্গুলিপন্তী’’তি. অসুভলক্খণং কেসাদীনং পটিক্কূলভাৱো. থদ্ধাদিভাৱো ধাতুলক্খণং.
অত্তনো কোট্ঠাসো, সমানো ৱা কোট্ঠাসো সকোট্ঠাসো, তত্থ ভৱো সকোট্ঠাসিকো, কম্মট্ঠানং.
কাযানুপস্সনং হিত্ৱাতি অসুভতো ৱা ধাতুতো অনুপস্সনং মনসিকাৰং অকত্ৱা. পুব্বে ৱিয পৰিযন্ততালঞ্চ আদিতালঞ্চ অগন্ত্ৱা.
সমাধানাদিৱিসেসযোগেন অধিকং চিত্তন্তি অধিচিত্তং. তেন ৱুত্তং ‘‘সমথৱিপস্সনাচিত্ত’’ন্তি. মনসিকৰণং চিত্তন্তি একন্তং সমাধিনিমিত্তস্সেৱ সমন্নাহাৰকং চিত্তং. ৱিক্খেপৱসেন চিত্তস্স নানাৰম্মণে ৱিসটপ্পৱত্তি ইধ পভঞ্জনং, সমাধানেন তদভাৱতো ন চ পভঞ্জনসভাৱং.
সক্খিভৱনতা পচ্চক্খকাৰিতা. পুব্বহেতাদিকেতি আদি-সদ্দেন তদনুৰূপমনসিকাৰানুযোগাদিং সঙ্গণ্হাতি.
সমপ্পৱত্তন্তি লীনুদ্ধচ্চৰহিতং. তথাপৱত্তিযাতি মজ্ঝিমসমথনিমিত্তং পটিপত্তিযা, তত্থ চ পক্খন্দনেন সিদ্ধায যথাৱুত্তসমপ্পৱত্তিযা. পঞ্ঞায তোসেতীতি যাযং তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসতা, তদুপগৱীৰিযৱাহনা, আসেৱনাতি ইমাসং সাধিকা ভাৱনাপঞ্ঞা, তায অধিচিত্তং তোসেতি পহট্ঠং কৰোতি. যথাৱুত্তৱিসেসসিদ্ধিযাৱ হি তংসাধিকায পঞ্ঞায তং চিত্তং সম্পহংসিতং নাম হোতি. এৱং সম্পহংসন্তো চ যস্মা সব্বসো পৰিবন্ধৱিসোধনেন পঞ্ঞায চিত্তং ৱোদাপেতীতি চ ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘সমুত্তেজেতি চা’’তি ৱুত্তং. নিৰস্সাদন্তি পুব্বেনাপৰং ৱিসেসালাভেন ভাৱনাৰসৱিৰহিতং. সম্পহংসেতীতি ভাৱনায চিত্তং সম্মা পহাসেতি পমোদেতি. সমুত্তেজেতীতি সম্মা তত্থ উত্তেজেতি.
আসযো পৱত্তিট্ঠানং.
ৱৱত্থিততন্তি অসংকিণ্ণতং.
অন্তোতি অব্ভন্তৰে কোট্ঠাসে. সুখুমন্তি সুখুমন্হাৰুআদিং সন্ধায ৱদতি.
তালপট্টিকা তালপত্তৱিলিৱেহি কতকটসাৰকো.
গণনায মত্তা-সদ্দো কতিপযেহি ঊনভাৱদীপনত্থং ৱুচ্চতি. দন্তট্ঠিৱজ্জিতানি তীহি ঊনানি তীণি অট্ঠিসতানি. তস্মা ‘‘তিমত্তানী’’তি ৱুত্তং. যং পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘অতিৰেকতিসতঅট্ঠিকসমুস্সয’’ন্তি (ৱিসুদ্ধি. ১.১২২) ৱুত্তং, তং দন্তট্ঠীনিপি গহেত্ৱা সব্বসঙ্গাহিকনযেন ৱুত্তং. ‘‘গোপ্ফকট্ঠিকাদীনি অৱুত্তানী’’তি ন ৱত্তব্বং ‘‘একেকস্মিং পাদে দ্ৱে গোপ্ফকট্ঠীনী’’তি ৱুত্তত্তা, ‘‘আনিসদট্ঠিআদীনী’’তি পন ৱত্তব্বং.
তেন অট্ঠিনাতি ঊৰুট্ঠিনা.
মৰুম্পেহীতি মৰুম্পচুণ্ণেহি.
সুসমাহিতচিত্তেন হেতুভূতেন. নানাৰম্মণৱিপ্ফন্দনৱিৰহেনাতি নানাৰম্মণভাৱেন ৱিপ্ফন্দনং নানাৰম্মণৱিপ্ফন্দনং, তেন ৱিৰহেন. অনতিক্কন্তপীতিসুখস্স ঝানচিত্তস্স. তংসমঙ্গীপুগ্গলস্স ৱা.
পটিক্কূলধাতুৱণ্ণৱিসেসন্তি পটিক্কূলৱিসেসং, ধাতুৱিসেসং, ৱণ্ণকসিণৱিসেসং. ৱক্কপঞ্চকাদীসু পঞ্চসু ৱিসুং, হেট্ঠিমেহি একতো চ সজ্ঝাযে ছন্নং ছন্নং পঞ্চাহানং ৱসেন পঞ্চ মাসা পৰিপুণ্ণা লব্ভন্তি, তচপঞ্চকে পন ৱিসুং তিপঞ্চাহমেৱাতি আহ ‘‘অদ্ধমাসে ঊনেপী’’তি. মাসন্তৰগমনং সজ্ঝাযস্স সত্তমাদিমাসগমনং.
যমেন্তন্তি বন্ধেন্তং.
‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদিনা সঙ্ঘাটে নীলাদিৱৱত্থানং তংনিস্সযত্তা মহাভূতে উপাদাযাতি আহ ‘‘মহাভূতং…পে… দুগ্গন্ধন্তিআদিনা’’তি. উপাদাযৰূপং মহাভূতেন পৰিচ্ছিন্নন্তি যোজনা. তস্সাতি উপাদাৰূপস্স. ততোতি মহাভূততো. ছাযায আতপপচ্চযভাৱো আতপো পচ্চযো এতিস্সাতি, আতপস্স ছাযায উপ্পাদকভাৱো ছাযাতপানং আতপপচ্চযছাযুপ্পাদকভাৱো. তেন উপ্পাদেতব্বউপ্পাদকভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছেদকতাতি দস্সেতি. আযতনানি চ দ্ৱাৰানি চাতি দ্ৱাদসাযতনানি, তদেকদেসভূতানি দ্ৱাৰানি চ.
সপ্পচ্চযভাৱাতি সপ্পচ্চযত্তা.
যথাৱুত্তেন আকাৰেনাতি ‘‘ইতি ইদং সত্তৱিধং উগ্গহকোসল্লং সুগ্গহিতং কত্ৱা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৬), ‘‘ইমং পন কম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিতুকামেনা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) ৱা ৱুত্তপ্পকাৰেন ৱিধিনা. ‘‘অৱিসেসতো পন সাধাৰণৱসেন এৱং ৱেদিতব্বা’’তি, ‘‘ইতো পট্ঠাযা’’তি চ ৱদন্তি. ৱণ্ণাদিমুখেনাতি ৱণ্ণপটিক্কূলসুঞ্ঞতামুখেন. উপট্ঠানন্তি কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং, যো উগ্গহোতি ৱুত্তো. এত্থাতি চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানপঠমজ্ঝানৱিপস্সনাসু একস্মিং সন্ধীযতি. কেন? কম্মট্ঠানমনসিকাৰেনেৱ, তস্মা উগ্গহোৱ সন্ধি উগ্গহসন্ধীতি ৱেদিতব্বং.
উট্ঠানকং উপ্পজ্জনকং. সাতিৰেকানি ছ অম্বণানি কুম্ভং. ততোতি মুখধোৱনখাদনভোজনকিচ্চতো. নিৱত্ততীতি অৰহত্তাধিগমেন অচ্চন্তনিৱত্তিৱসেন নিৱত্ততি.
কম্মমেৱাতি মনসিকাৰকম্মমেৱ. আৰম্মণন্তি পুব্বভাগভাৱনাৰম্মণং.
তথাতি ৱনমক্কটো ৱিয.
একন্তি একং কোট্ঠাসং.
সত্তগহণৰহিতেতি সত্তপঞ্ঞত্তিম্পি অনামসিত্ৱা দেসিতত্তা ৱুত্তং. সসন্তানতায অহংকাৰৱত্থুম্হি অপ্পহীনমানস্স পহীনাকাৰং সন্ধাযাহ ‘‘ৱিদ্ধস্তাহংকাৰে’’তি. তত্থাতি পৰস্স কাযে.
৩৫৭. আদিম্হি সেৱনা মনসিকাৰস্স উপ্পাদনা আৰম্ভো.
৩৬২. গমিতাতি ৱিগমিতা.
কাযানুপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱেদনানুপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৬৩. সম্পজানস্সাতি সম্মা পকাৰেহি জানন্তস্স, ৱত্থাৰম্মণেহি সদ্ধিং সুখসামিসাদিপ্পকাৰেহি অৱিপৰীতং ৱেদনং জানন্তস্সাতি অত্থো. পুব্বভাগভাৱনা ৱোহাৰানুসাৰেনেৱ পৱত্ততীতি আহ ‘‘ৱোহাৰমত্তেনা’’তি. ৱেদযামীতি ‘‘অহং ৱেদযামী’’তি অত্তুপনাযিকা ৱুত্তাতি, পৰিঞ্ঞাতৱেদনোপি ৱা উপ্পন্নায সুখৱেদনায লোকৱোহাৰেন ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদযামী’’তি জানাতি, ৱোহৰতি চ, পগেৱ ইতৰো. তেনাহ ‘‘ৱোহাৰমত্তেন ৱুত্ত’’ন্তি.
উভযন্তি ৱীৰিযসমাধিং. সহ যোজেত্ৱাতি সমধুৰকিচ্চতো অনূনাধিকং কত্ৱা. অত্থধম্মাদীসু সম্মোহৱিদ্ধংসনৱসেন পৱত্তা মগ্গপঞ্ঞা এৱ লোকুত্তৰপটিসম্ভিদা.
ৱণ্ণমুখাদীসু তীসুপি মুখেসু. পৰিগ্গহস্সাতি অৰূপপৰিগ্গহস্স. ‘‘ৱত্থু নাম কৰজকাযো’’তি ৱচনেন নিৱত্তিতং দস্সেন্তো ‘‘ন চক্খাদীনি ছ ৱত্থূনী’’তি আহ. অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভেন ঠিতেসু দ্ৱীসু নড়কলাপেসু একস্স ইতৰপটিবদ্ধট্ঠিতিতা ৱিয নামকাযস্স ৰূপকাযপটিবদ্ধৱুত্তিতাদস্সনঞ্হেতং নিস্সযপচ্চযৱিসেসদস্সনন্তি.
তেসন্তি যেসং ফস্সৱিঞ্ঞাণানি পাকটানি, তেসং. অঞ্ঞেসন্তি ততো অঞ্ঞেসং, যেসং ফস্সৱিঞ্ঞাণানি ন পাকটানি. সুখদুক্খৱেদনানং সুৱিভূতৱুত্তিতায ৱুত্তং ‘‘সব্বেসং ৱিনেয্যানং ৱেদনা পাকটা’’তি. ৱিলাপেত্ৱা ৱিলাপেত্ৱাতি সুৱিসুদ্ধং নৱনীতং ৱিলাপেত্ৱা সীতিভূতং অতিসীতলে উদকে পক্খিপিত্ৱা পত্থিন্নং ঠিতং মত্থেত্ৱা পৰিপিণ্ডেত্ৱা পুন ৱিলাপেত্ৱাতি সতৱাৰং এৱং কত্ৱা.
তত্থাপীতি যত্থ অৰূপকম্মট্ঠানং এৱ…পে… দস্সিতং, তত্থাপি. যেসু সুত্তেসু তদন্তোগধং ৰূপকম্মট্ঠানন্তি যোজনা.
ৱেদনানুপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চিত্তানুপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৬৫. কিলেসসম্পযুত্তানং ন ৱিসুদ্ধতা হোতীতি সম্বন্ধো. ইতৰেহিপীতি অত্তনা সম্পযুত্তকিলেসতো ইতৰেহিপি অসম্পযুত্তেহি. ৱিসুং ৱচনন্তি অঞ্ঞাকুসলতো ৱিসুং কত্ৱা ৱচনং. ৱিসিট্ঠগ্গহণন্তি ৱিসিট্ঠতাগহণং, আৱেণিকসমোহতাদস্সনন্তি অত্থো, যতো তদুভযং মোমূহচিত্তন্তি ৱুচ্চতি.
চিত্তানুপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধম্মানুপস্সনানিদ্দেসো
ক. নীৱৰণপব্বৱণ্ণনা
৩৬৭. একস্মিং যুগে বদ্ধগোণানং ৱিয একতো পৱত্তি যুগনদ্ধতা.
গহণাকাৰেনাতি অসুভেপি আৰম্মণে ‘‘সুভ’’ন্তি গহণাকাৰেন. নিমিত্তন্তি চাতি সুভনিমিত্তন্তি চ ৱুচ্চতীতি যোজনা. একংসেন সত্তা অত্তনো অত্তনো হিতসুখমেৱ আসীসন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্সা’’তি. অনুপাযো এৱ চ হিতৱিসিট্ঠস্স সুখস্স অযোনিসোমনসিকাৰো, আকঙ্খিতস্স ৱা যথাধিপ্পেতস্স হিতসুখস্স অনুপাযভূতো. অৱিজ্জন্ধা হি তাদিসেপি পৱত্তন্তীতি. নিপ্ফাদেতব্বেতি অযোনিসোমনসিকাৰেন নিব্বত্তেতব্বে কামচ্ছন্দেতি অত্থো.
তদনুকূলত্তাতি তেসং অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ পৱত্তানং অযোনিসোমনসিকাৰযোনিসোমনসিকাৰানং অনুকূলত্তা. ৰূপাদীসু অনিচ্চাদিঅভিনিৱেসস্স, অনিচ্চসঞ্ঞাদীনঞ্চ যথাৱুত্তমনসিকাৰূপনিস্সযতা তদনুকূলতা.
আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞং সো উপ্পাদেতীতি সম্বন্ধো. তব্বিপৰিণামস্সাতি ভোজনপৰিণামস্স নিস্সন্দাদিকস্স. তদাধাৰস্সাতি উদৰস্স, কাযস্সেৱ ৱা. সোতি ভোজনেমত্তঞ্ঞূ. সুত্তন্তপৰিযাযেন কামৰাগো ‘‘কামচ্ছন্দনীৱৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘অভিধম্মপৰিযাযেনা’’তি. অভিধম্মে হি ‘‘নীৱৰণং ধম্মং পটিচ্চ নীৱৰণো ধম্মো উপ্পজ্জতি নপুৰেজাতপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) এতস্স ৱিভঙ্গে ‘‘অৰূপে কামচ্ছন্দনীৱৰণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৱৰণং উদ্ধচ্চনীৱৰণং অৱিজ্জানীৱৰণং উপ্পজ্জতী’’তিআদিৱচনতো ভৱৰাগোপি কামচ্ছন্দনীৱৰণং ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. তেনাহ ‘‘সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৱৰণ’’ন্তি.
সীমাভেদে কতেতি অত্তাদিমৰিযাদায ভিন্নায, অত্তাদীসু সব্বত্থ একৰূপায মেত্তাভাৱনাযাতি অত্থো. ৱিহাৰাদিউদ্দেসৰহিতন্তি ৱিহাৰাদিপদেসপৰিচ্ছেদৰহিতং. উগ্গহিতায মেত্তায. অট্ঠৱীসতিৱিধাতি ইত্থিআদিৱসেন সত্তৱিধা পচ্চেকং অৱেৰাদীহি যোজনাৱসেন অট্ঠৱীসতিৱিধা. সত্তাদিইত্থিআদিঅৱেৰাদিযোগেনাতি এত্থ সত্তাদিঅৱেৰাদিযোগেন ৱীসতি, ইত্থিআদিঅৱেৰাদিযোগেন অট্ঠৱীসতীতি অট্ঠচত্তাৰীসং একিস্সা দিসায. তথা সেসদিসাসুপীতি সব্বা সঙ্গহেত্ৱা আহ ‘‘অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা’’তি.
কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি যোজনা. ‘‘বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৪.৬) বহুস্সুততা নৱঙ্গস্স সাসনস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা, ন ৱিনযমত্তস্সেৱাতি ৱুড্ঢতং পন অনপেক্খিত্ৱা ইচ্চেৱ ৱুত্তং, ন বহুস্সুততঞ্চাতি.
তিট্ঠতি অনুপ্পন্না ৱিচিকিচ্ছা এত্থ এতেসু ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিকায (ম. নি. ১.১৮; স. নি. ২.২০) পৱত্তিযা অনেকভেদেসু পুৰিমুপ্পন্নেসু ৱিচিকিচ্ছাধম্মেসূতি তে ঠানীযা ৱুত্তা.
অট্ঠৱত্থুকাপীতি ন কেৱলং সোড়সৱত্থুকা, নাপি ৰতনত্তযৱত্থুকা চ, অথ খো অট্ঠৱত্থুকাপি. ৰতনত্তযে সংসযাপন্নস্স সিক্খাদীসু কঙ্খাসম্ভৱতো, তত্থ নিব্বেমতিকস্স তদভাৱতো চ সেসৱিচিকিচ্ছানং ৰতনত্তযৱিচিকিচ্ছামূলিকতা দট্ঠব্বা. অনুপৱিসনং ‘‘এৱমেত’’ন্তি সদ্দহনৱসেন আৰম্মণস্স পক্খন্দনং.
নীৱৰণপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
খ. বোজ্ঝঙ্গপব্বৱণ্ণনা
তেনাতি অত্থসন্নিস্সিতগ্গহণেন.
পচ্চযৱসেন দুব্বলভাৱো মন্দতা.
পব্বতপদেসৱনগহনন্তৰিতোপি গামো ন দূৰে, পব্বতং পৰিক্খিপিত্ৱা গন্তব্বতায আৱাসো অৰঞ্ঞলক্খণূপেতো, তস্মা মংসসোতেনেৱ অস্সোসীতি ৱদন্তি.
সম্পত্তিহেতুতায পসাদো সিনেহপৰিযাযেন ৱুত্তো.
ইন্দ্ৰিযানং তিক্খভাৱাপাদনং তেজনং. তোসনং পমোদনং.
বোজ্ঝঙ্গপব্বৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সমথৱিপস্সনাৱসেন পঠমস্স সতিপট্ঠানস্স, সুদ্ধৱিপস্সনাৱসেন ইতৰেসং. আগমনৱসেন ৱুত্তং অঞ্ঞথা মগ্গসম্মাসতিযা কথং কাযাৰম্মণতা সিযাতি অধিপ্পাযো. কাযানুপস্সিআদীনং চতুব্বিধানং পুগ্গলানং ৱুত্তানং. তেনাহ ‘‘ন হি সক্কা একস্স…পে… ৱত্তু’’ন্তি. অনেকসতিসম্ভৱাৱবোধপসঙ্গাতি একচিত্তুপ্পাদেন অনেকিস্সা সতিযা সম্ভৱস্স, সতি চ তস্মিং অনেকাৱবোধস্স চ আপজ্জনতো. সকিচ্চপৰিচ্ছিন্নেতি অত্তনো কিচ্চৱিসেসৱিসিট্ঠে. ধম্মভেদেনাতি আৰম্মণভেদৱিসিট্ঠেন ধম্মৱিসেসেন. ন ধম্মস্স ধম্মো কিচ্চন্তি একস্স ধম্মস্স অঞ্ঞধম্মো কিচ্চং নাম ন হোতি তদভাৱতো. ধম্মভেদেন ধম্মস্স ৱিভাগেন. তস্স ভেদোতি তস্স কিচ্চস্স ভেদো নত্থি. তস্মাতি যস্মা নযিধ ধম্মস্স ৱিভাগেন কিচ্চভেদো ইচ্ছিতো, কিচ্চভেদেন পন ধম্মৱিভাগো ইচ্ছিতো, তস্মা. তেন ৱুত্তং ‘‘একাৱা’’তিআদি.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
৩৭৪. ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি ইদং পুগ্গলাধিট্ঠানেন সতিপট্ঠানৱিসেসনং, তঞ্চ আগমনসিদ্ধং, অঞ্ঞথা তস্স অসম্ভৱতোতি আহ ‘‘আগমনৱসেন…পে… দেসেত্ৱা’’তি. পুগ্গলং অনামসিত্ৱাতি ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এৱং পুগ্গলং অগ্গহেত্ৱা. তথা অনামসনতো এৱ আগমনৱিসেসনং অকত্ৱা. নযদ্ৱযেতি অনুপস্সনানযো, সুদ্ধিকনযোতি এতস্মিং নযদ্ৱযে.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সতিপট্ঠানৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.