৭. পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

৪০১-৪০৩. যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুন্তি যথাক্কমেন আগতাগতপটিপাটিযা দস্সেতুন্তি অত্থো. কুসলো কুসলস্সাতি নিদস্সনমত্তমেতং, তেন কুসলো কুসলাদীনং, অকুসলো অকুসলাদীনং, অব্যাকতো অব্যাকতাদীনং, কুসলাব্যাকতা কুসলাদীনন্তিআদিকো সব্বো পভেদো নিদস্সিতো হোতীতি যথানিদস্সিতে সব্বে গহেত্ৱা আহ ‘‘তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতু’’ন্তি.

৪০৪. দত্ৱাতি এত্থ দা-সদ্দো সোধনত্থোপি হোতীতি মন্ত্ৱা আহ ‘‘ৱিসুদ্ধং কত্ৱা’’তি. তেসঞ্হি তং চিত্তন্তি তেসন্তি ৱত্তব্বতাৰহং সকদাগামিমগ্গাদিপুৰেচাৰিকং তং গোত্ৰভুচিত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৱিপস্সনাকুসলং পন কামাৱচৰমেৱাতি পচ্চযুপ্পন্নং ভূমিতো ৱৱত্থপেতি. তেনেৱাতি ধম্মৱসেনেৱ দস্সনতো, দেসনন্তৰত্তাতি অধিপ্পাযো.

৪০৫. অস্সাদনং সৰাগস্স সোমনস্সস্স সসোমনস্সস্স ৰাগস্স চ কিচ্চন্তি আহ ‘‘অনুভৱতি চেৱ ৰজ্জতি চা’’তি. অভিনন্দনং পীতিকিচ্চসহিতায তণ্হায কিচ্চন্তি আহ ‘‘সপ্পীতিকতণ্হাৱসেনা’’তি. দিট্ঠাভিনন্দনা দিট্ঠিযেৱ. এত্থ পন পচ্ছিমত্থমেৱ গহেত্ৱা ‘‘অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৱসেন…পে… দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অভিনন্দনা পন দিট্ঠাভিনন্দনাযেৱাতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘ভাৱনায পহাতব্বো ধম্মো ভাৱনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আৰম্মণ…পে… ভাৱনায পহাতব্বং ৰাগং অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৭২) ৱচনতো, তস্মা পুৰিমোপি অত্থো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. দ্ৱীসু পন সোমনস্সসহগতচিত্তেসু যথাৱুত্তেন সোমনস্সেন ৰাগেন চ অস্সাদেন্তস্স তেসুযেৱ সপ্পীতিকতণ্হায চতূসুপি দিট্ঠাভিনন্দনায অভিনন্দন্তস্স চ দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতিপি সক্কা যোজেতুং. জাতিৱসেনাতি সুচিণ্ণসামঞ্ঞৱসেনাতি অত্থো.

৪০৬. তদাৰম্মণতাতি তদাৰম্মণভাৱেন. ৱিভত্তিলোপো হেত্থ কতোতি. ভাৱৱন্ততো ৱা অঞ্ঞো ভাৱো নত্থীতি ভাৱেনেৱ ৱিপাকং ৱিসেসেতি, ৱিপাকো তদাৰম্মণভাৱভূতোতি অত্থো. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাকানং ৱিয ন কামাৱচৰৱিপাকানং নিযোগতো ৱৱত্থিতং ইদঞ্চ কম্মং আৰম্মণন্তি তং লব্ভমানম্পি ন ৱুত্তং. তদাৰম্মণেন পন কুসলাৰম্মণভাৱেন সমানলক্খণতায কম্মাৰম্মণা পটিসন্ধিআদযোপি দস্সিতাযেৱাতি দট্ঠব্বা. পটিলোমতো ৱা একন্তৰিকৱসেন ৱাতি ৱদন্তেন অনুলোমতো সমাপজ্জনে যেভুয্যেন আসন্নসমাপত্তিযা আৰম্মণভাৱো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো. যথা পন পটিলোমতো একন্তৰিকৱসেন চ সমাপজ্জন্তস্স অনাসন্নাপি সমাপত্তি আৰম্মণং হোতি, এৱং অনুলোমতো সমাপজ্জন্তস্সপি ভৱেয্যাতি. ‘‘চেতোপৰিযঞাণস্সাতিআদীনি পৰতো আৱজ্জনায যোজেতব্বানী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যা এতেসং আৱজ্জনা, তস্সা’’তি অত্থো ৱুত্তো, এৱং সতি ‘‘ইদ্ধিৱিধঞাণস্সা’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা. যস্মা পন কুসলা খন্ধা অব্যাকতস্স ইদ্ধিৱিধঞাণস্স আৰম্মণং ন হোন্তীতি তং ন ৱুত্তং, চেতোপৰিযঞাণাদীনঞ্চ হোন্তীতি তানি ৱুত্তানি, তস্মা কিৰিযানং চেতোপৰিযঞাণাদীনং যায কাযচি আৱজ্জনায চ কুসলাৰম্মণায কুসলা খন্ধা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

৪০৭-৪০৯. ৱিপ্পটিসাৰাদিৱসেন ৱাতি আদি-সদ্দেন আদীনৱদস্সনেন সভাৱতো চ অনিট্ঠতামত্তং সঙ্গণ্হাতি, অক্খন্তিভেদা ৱা.

৪১০. ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্সাতিআদিনা ৱিঞ্ঞাণকাযেহি নিযতাৰম্মণেহি অব্যাকতস্স অব্যাকতানং আৰম্মণপচ্চযভাৱং নিদস্সেতি. সব্বস্স হি ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একস্মিং সন্তানে ধম্মানং একদেসেন নিদস্সনং কৰোতীতি.

৪১৩-৪১৬. চতুভূমকং কুসলং আৰম্মণাধিপতিপচ্চযভাৱেন দস্সিতং, পচ্চযুপ্পন্নং পন কামাৱচৰমেৱ.

৪১৭. অপুব্বতো চিত্তসন্তানতো ৱুট্ঠানং ভৱঙ্গমেৱ, তং পন মূলাগন্তুকভৱঙ্গসঙ্খাতং তদাৰম্মণং পকতিভৱঙ্গঞ্চ. অনুলোমং সেক্খায ফলসমাপত্তিযাতি এত্থ কাযচি সেক্খফলসমাপত্তিযা অৱজ্জেতব্বত্তা ৱত্তব্বং নত্থীতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযাতি ইমং নিব্বিসেসনং ফলসমাপত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা’’তি. কামাৱচৰকিৰিযা দুৱিধস্সপি ৱুট্ঠানস্সাতি এত্থ কিৰিযানন্তৰং তদাৰম্মণৱুট্ঠানে যং ৱত্তব্বং, তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱুত্তমেৱ.

তা উভোপি…পে… দ্ৱাদসন্নন্তি ইদং সোমনস্সসহগতমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱুত্তং, উপেক্খাসহগতা পন যথাৱুত্তানং দসন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং ৱোট্ঠব্বনকিৰিযস্স মনোধাতুকিৰিযস্স চাতি দ্ৱাদসন্নং হোতীতি দট্ঠব্বং.

৪২৩. দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ন পনেতং একন্তেন গহেতব্বন্তি ‘‘বলৱচেতনাৱ লব্ভতি, ন দুব্বলা’’তি এতং একন্তং ন গহেতব্বং, দড়্হং ৱা ন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কিং কাৰণন্তি? বলৱতো দুব্বলস্স ৱা কতোকাসস্স অন্তৰাযং পটিবাহিত্ৱা ৱিপচ্চনতো ‘‘যংকঞ্চি যদি ৱিপাকং জনেতি, উপনিস্সযো ন হোতী’’তি নৱত্তব্বত্তা চাতি দস্সেন্তো ‘‘কতোকাসঞ্হী’’তিআদিমাহ. ৱিপাকত্তিকে পন পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মো ৱিপাকস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.৯৩) কম্মপচ্চযস্স ৱিসুং উদ্ধটত্তা, ৱেদনাত্তিকে চ পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘নহেতুপচ্চযা নআৰম্মণপচ্চযা নউপনিস্সযে অট্ঠা’’তি (পট্ঠা. ১.২.৮৭) ৱুত্তত্তা ‘‘ৱিপাকজনকম্পি কিঞ্চি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি সক্কা ৱত্তুন্তি.

তস্মিং ৱা ৱিৰুদ্ধোতি তংনিমিত্তং ৱিৰুদ্ধো, ৱিৰুদ্ধন্তি ৱা পাঠো. ওমানন্তি পৰস্স পৱত্তওমানং. ৰাগো ৰঞ্জনৱসেন পৱত্তা কামৰাগতণ্হা, ‘‘ইতি মে চক্খুং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ৰূপা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তপণিদহনতণ্হা পত্থনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

তেসু অঞ্ঞম্পীতি তেসু যংকিঞ্চি পুব্বে হনিততো অঞ্ঞম্পি পাণং হনতীতি অত্থো.

পুনপ্পুনং আণাপনৱসেন ৱাতি মাতুঘাতকম্মেন সদিসতায পুব্বে পৱত্তাযপি আণত্তচেতনায মাতুঘাতকম্মনামং আৰোপেত্ৱা ৱদন্তি. এস নযো দ্ৱীহি পহাৰেহীতি এত্থাপি.

যথেৱ হি…পে… উপ্পাদেতি নামাতি ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতীতি ৰাগং উপনিস্সায দানৱসেন সদ্ধং উপ্পাদেতীতি অযমত্থো ৱুত্তো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱদতি. যথা ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতীতিএৱমাদি হোতি, এৱং ৰাগাদযো সদ্ধাদীনং উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদম্পি হোতীতি দস্সেতি. কাযিকং সুখন্তিআদীনং একতো দস্সনেন ৱিসুংযেৱ ন এতেসং পচ্চযভাৱো, অথ খো একতোপীতি দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং.

৪২৫. উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযত্তাযেৱাতি এতেন ইদং দস্সেতি – ন পুৰিমৱাৰেসু ৱিয ইমস্মিং পচ্চযেন উপ্পত্তি ৱুচ্চতি, অথ খো তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স তেসং তেসং ধম্মানং তংতংপচ্চযভাৱো, ন চ পচ্ছাজাতক্খন্ধা উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযা ন হোন্তি, তেনেস পচ্ছাজাতপচ্চযো ইধ অনুলোমতো আগতোতি.

৪২৭. চেতনা ৱত্থুস্সপি পচ্চযোতি অত্তনো পতিট্ঠাভূতস্সপি কম্মপচ্চযোতি অধিপ্পাযো.

কস্মা পনেত্থ পচ্চযৱাৰে ৱিয নিস্সযঅত্থিঅৱিগতেসু দুমূলকদুকাৱসানা পঞ্হা ন উদ্ধটাতি? অলব্ভমানত্তা. তত্থ হি পচ্চযুপ্পন্নপ্পধানত্তা দেসনায কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা একতো উপ্পজ্জমানা কুসলাব্যাকতপচ্চযা লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.২৪৬) ৱুত্তং. যতো ততো ৱা উভযপচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তিমত্তংযেৱ হি তত্থ অধিপ্পেতং, ন উভযস্স উভিন্নং পচ্চযভাৱোতি. ইধ পন পচ্চযপ্পধানত্তা দেসনায কুসলাব্যাকতা কুসলাব্যাকতানং উভিন্নং নিস্সযাদিভূতা ন লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তং.

পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা

৪৩৯. ‘‘এত্থ পন পুৰেজাতম্পি লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, যদি এৱং কস্মা ‘‘তথা’’তি ৱুত্তন্তি? ‘‘তীণী’’তি গণনমত্তসামঞ্ঞতো.

৪৪০. ‘‘অধিপতিপচ্চযে ঠপেত্ৱা ৱীমংসং সেসাধিপতিনো ৱিসভাগা’’তি পুৰিমপাঠো নিদস্সনৱসেন দট্ঠব্বো. যস্মা পন হেতুপচ্চযস্স ৱিসভাগেন একেন আৰম্মণেন নিদস্সনং অকত্ৱা অনন্তৰাদীনি ৱদন্তো সব্বে ৱিসভাগে দস্সেতি, তস্মা ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযা চ ৱিসভাগা দস্সেতব্বাতি ‘‘অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেসু ঠপেত্ৱা পঞ্ঞং সেসা ধম্মা ৱিসভাগা’’তি পঠন্তি. তথা ভাৱাভাৱতো হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতাদিপচ্চযভাৱতো. ননু যথা অমোহৱজ্জানং হেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযভাৱো নত্থীতি পঞ্ঞাৱজ্জানং অধিপতিপচ্চযাদীনং ৱিসভাগতা, এৱং কুসলাদিহেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকপচ্চযভাৱাভাৱতো হেতুৱজ্জানং ৱিপাকানং ৱিসভাগতায ভৱিতব্বন্তি? ন ভৱিতব্বং, উভযপচ্চযসহিতে চিত্তচেতসিকৰাসিম্হি হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকপচ্চযত্তাভাৱাভাৱতো. যথা হি হেতুসহজাতপচ্চযসহিতৰাসিম্হি সতিপি হেতুৱজ্জসব্ভাৱে হেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতপচ্চযত্তাভাৱো নত্থীতি ন হেতুৱজ্জানং সহজাতানং হেতুস্স ৱিসভাগতা ৱুত্তা, এৱমিধাপীতি. এস নযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপি. অপিচ পচ্চযুপ্পন্নস্সেৱ পচ্চযা ৱুচ্চন্তীতি পচ্চযুপ্পন্নক্খণে তথা ভাৱাভাৱৱসেন সভাগতায ৱুচ্চমানায নানাক্খণৱসেন ৱিসভাগতা তস্সেৱ ন ৱত্তব্বাতি.

কুসলা ৱীমংসাতি ইদং ‘‘কুসলা ৱীমংসাধিপতী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. ন হি অনধিপতিভূতা ৱীমংসা অধিপতিপচ্চযো হোতীতি.

৪৪১-৪৪৩. ‘‘সচে পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো পৱিসতি, ইতৰানি দ্ৱে লভতী’’তি পুৰিমপাঠো, ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি ইদং পন ন লব্ভতীতি ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি দ্ৱে লভতী’’তি পঠন্তি. ঊনতৰগণনেসূতি যেসু পৱিট্ঠেসু ঊনতৰা গণনা হোতি, তেসূতি অত্থো. তীণি দ্ৱে একন্তি এৱং ঊনতৰগণনেসু ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞাদীসু পৱিসন্তেসু তেসং ৱসেন তিকতো ঊনং যথালদ্ধঞ্চ একন্তি গণনং লভতীতি অত্থো.

অৱিপাকানীতি অনামট্ঠৱিপাকানীতি অত্থো, ন ৱিপাকহেতুৰহিতানীতি.

তত্থ সব্বেপি সহজাতৱিপাকা চেৱাতি তত্থ যে সহজাতা পচ্চযুপ্পন্না ৱুত্তা, তে সব্বেপি ৱিপাকা চেৱ ৱিপাকসহজাতৰূপা চাতি অত্থো. তংসমুট্ঠানৰূপা চাতি এত্থ পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৱ সঙ্গণ্হাতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘তংসমুট্ঠানৰূপকটত্তাৰূপা চ লব্ভন্তী’’তিপি পঠন্তি. চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘কটত্তাৰূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি.

এৱম্পীতি ‘‘এতেসু পন ঘটনেসু সব্বপঠমানী’’তিআদিনা ৱুত্তনযেনপি. ঘটনেসু পন যো যো পচ্চযো মূলভাৱেন ঠিতো, তংপচ্চযধম্মানং নিৰৱসেসঊনঊনতৰঊনতমলাভক্কমেন ঘটনা ৱুচ্চতি, নিৰৱসেসলাভে চ পচ্চযুপ্পন্নানং নিৰৱসেসলাভক্কমেন. তথা ঊনলাভাদীসূতি অযং কমো ৱেদিতব্বো.

হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.

৪৪৫. ৱত্থুৱসেন সনিস্সযং ৱক্খতীতি ন ইদং লব্ভমানস্সপি ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আৰম্মণৱসেনেৱ ৱা’’তি.

৪৪৬. সহজাতেন পন সদ্ধিং আৰম্মণাধিপতি, আৰম্মণাধিপতিনা চ সদ্ধিং সহজাতং ন লব্ভতীতি ইদং যথা সহজাতপুৰেজাতা একো নিস্সযপচ্চযো অত্থিপচ্চযো চ হোন্তি, এৱং সহজাতাৰম্মণাধিপতীনং একস্স অধিপতিপচ্চযভাৱস্স অভাৱতো ৱুত্তং. নিস্সযভাৱো হি অত্থিঅৱিগতভাৱো চ সহজাতপুৰেজাতনিস্সযাদীনং সমানো, ন পনেৱং সহজাতাৰম্মণাধিপতিভাৱো সমানো. সহজাতো হি আৰম্মণভাৱং অনুপগন্ত্ৱা অত্তনা সহ পৱত্তনৱসেন অধিপতি হোতি, ইতৰো আৰম্মণং হুত্ৱা অত্তনি নিন্নতাকৰণেন. সহজাতো চ ৱিজ্জমানভাৱেনেৱ উপকাৰকো, ইতৰো অতীতানাগতোপি আৰম্মণভাৱেনেৱ, তস্মা সহজাতাৰম্মণপচ্চযা ৱিয ভিন্নসভাৱা সহজাতাৰম্মণাধিপতিনোতি ন তে একতো এৱ অধিপতিপচ্চযভাৱং ভজন্তি, তেনেৱ পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গে চ ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তন্তি.

৪৪৭-৪৫২. সাহাৰকঘটনানং পুৰতো ৱীৰিযচিত্তৱীমংসানং সাধাৰণৱসেন অনাহাৰকামগ্গকানি সইন্দ্ৰিযঘটনানি ৱত্তব্বানি সিযুং ‘‘অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতন্তি সত্ত. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅৱিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি এক’’ন্তি. কস্মা তানি ন ৱুত্তানীতি? ইন্দ্ৰিযভূতস্স অধিপতিস্স আহাৰমগ্গেহি অঞ্ঞস্স অভাৱা. চিত্তাধিপতি হি আহাৰো, ৱীৰিযৱীমংসা চ মগ্গো হোতি, ন চ অঞ্ঞো ইন্দ্ৰিযভূতো অধিপতি অত্থি, যস্স ৱসেন অনাহাৰকামগ্গকানি সইন্দ্ৰিযঘটনানি ৱত্তব্বানি সিযুং, তস্মা তানি অৱত্ৱা চিত্তাধিপতিআদীনং একন্তেন আহাৰমগ্গভাৱদস্সনত্থং সাহাৰকসমগ্গকানেৱ ৱুত্তানি. তেসু চ সমগ্গকেসু দ্ৱে পচ্চযধম্মা লব্ভন্তি, সাহাৰকেসু একোযেৱাতি সমগ্গকানি পুব্বে ৱত্তব্বানি সিযুং. সইন্দ্ৰিযকানি পন যেহি আহাৰমগ্গেহি ভিন্দিতব্বানি, তেসং কমৱসেন পচ্ছা ৱুত্তানি. অট্ঠকথাযং পন সদিসত্তাতি সমগ্গকত্তেন সমানত্তা, অনন্তৰৰূপত্তাতি ৱা অত্থো.

৪৫৭-৪৬০. কুসলাব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি চত্তাৰীতি অব্যাকতসহিতস্স কুসলস্স পচ্চযভাৱদস্সনৱসেন কুসলমূলকেস্ৱেৱ দুমূলকম্পি আহৰিত্ৱা ৱুত্তং. অব্যাকতে ৱত্থুৰূপম্পীতি ইদং ‘‘কটত্তাৰূপম্পী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. ‘‘দুতিযঘটনে অব্যাকতৱিস্সজ্জনে ৰূপেসু ৱত্থুমেৱ লব্ভতী’’তি পুৰিমপাঠো, ভূতৰূপম্পি পন লব্ভতীতি ‘‘ৱত্থুঞ্চ ভূতৰূপঞ্চ লব্ভতী’’তি পঠন্তি. ‘‘চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱা’’তি ৱুত্তং, ‘‘চিত্তসমুট্ঠানৰূপং পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপঞ্চা’’তি পন ৱত্তব্বং. সৱিপাকেসু পঠমে ৱিপাকা চেৱ ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চাতি এত্থ চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৱাতি ইধ চ কটত্তাৰূপম্পি ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানগ্গহণেন গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কটত্তাৰূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি. এত্থ পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থি অৱিগতমূলকেসু ঘটনেসু হেতুকম্মঝানমগ্গেহি ঘটনানি ন যোজিতানি, যথাৱুত্তেসু অত্থিঅৱিগতমূলৱজ্জেসু আহাৰেন, নিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱজ্জেসু অধিপতিইন্দ্ৰিযেহি চ. কস্মাতি? তেসু হি যোজিযমানেসু তংতংচিত্তুপ্পাদেকদেসভূতা হেতুআদযো অৰূপধম্মাৱ পচ্চযভাৱেন লব্ভন্তি. তেন তেহি ঘটনানি হেতুমূলকাদীসু ৱুত্তসদিসানেৱ ৰূপমিস্সকত্তাভাৱেন সুৱিঞ্ঞেয্যানীতি ন ৱুত্তানি. অত্থিঅৱিগতেহি পন যোজিযমানো আহাৰো নিস্সযাদীহি অধিপতিইন্দ্ৰিযানি চ ৰূপমিস্সকানি হোন্তীতি অধিপতাহাৰিন্দ্ৰিযমূলকেসু ৱুত্তসদিসানিপি ঘটনানি অত্থিঅৱিগতমূলকেসু নিস্সযাদিমূলকেসু চ আহাৰেন অধিপতিন্দ্ৰিযেহি চ সুপাকটভাৱত্থং যোজিতানীতি দট্ঠব্বানীতি.

৪৬২-৪৬৪. নিস্সযমূলকে ‘‘ছট্ঠে তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানস্সা’’তি পুৰিমপাঠো, চক্খাদীনি পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তীতি ‘‘অব্যাকতস্স চক্খাযতনাদীনি চা’’তি পঠন্তি.

৪৬৬. উপনিস্সযমূলকে পকতূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তেসু দ্ৱীসু পঠমে ‘‘লোকিযকুসলাকুসলচেতনা পচ্চযভাৱতো গহেতব্বা’’তি ৱুত্তং, লোকুত্তৰাপি পন গহেতব্বাৱ.

৪৭৩-৪৭৭. কম্মমূলকে পটিসন্ধিযং ৱত্থুপীতি এত্থ ন পৱত্তে ৱিয খন্ধাযেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহেতব্বাতি অধিপ্পাযো. ৱিপাকাৱিপাকসাধাৰণৱসেন ৱুত্তেসু চতূসু পঠমে ‘‘অৰূপেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, কটত্তাৰূপম্পি পন লব্ভতেৱ. ইমস্মিং পন কম্মমূলকে ‘‘কম্মপচ্চযা আৰম্মণে দ্ৱে’’তি, আৰম্মণমূলকে চ ‘‘আৰম্মণপচ্চযা কম্মে দ্ৱে’’তি কস্মা ন ৱুত্তং, ননু কুসলাকুসলচেতনা কম্মাৰম্মণানং পটিসন্ধিযাদীনং কম্মপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো চ হোতি. যথা চ আৰম্মণভূতং ৱত্থুং আৰম্মণনিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱুচ্চতি, এৱং কম্মম্পি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বন্তি? ন, দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপতো. পচ্চুপ্পন্নঞ্হি ৱত্থু নিস্সযভাৱং অপৰিচ্চজিত্ৱা তেনেৱাকাৰেন তন্নিস্সিতেন আলম্বিযমানং নিস্সযভাৱেন চ নিস্সযপচ্চযোতি যুত্তং ৱত্তুং. কম্মং পন তস্মিং কতে পৱত্তমানানং কতূপচিতভাৱেন কম্মপচ্চযো হোতি, নাৰম্মণাকাৰেন, ৱিসযমত্ততাৱসেন চ আৰম্মণপচ্চযো হোতি, ন সন্তানৱিসেসং কত্ৱা ফলুপ্পাদনসঙ্খাতেন কম্মপচ্চযাকাৰেন, তস্মা কম্মপচ্চযভাৱো আৰম্মণপচ্চযভাৱং পটিক্খিপতি, আৰম্মণপচ্চযভাৱো চ কম্মপচ্চযভাৱন্তি ‘‘কম্মপচ্চযো হুত্ৱা আৰম্মণপচ্চযো হোতী’’তি, ‘‘আৰম্মণপচ্চযো হুত্ৱা কম্মপচ্চযো হোতী’’তি চ ন সক্কা ৱত্তুন্তি ন ৱুত্তং. এস চ সভাৱো ৱত্তমানানঞ্চ আৰম্মণপুৰেজাতানং ৱত্থুচক্খাদীনং, যং আৰম্মণপচ্চযভাৱেন সহ নিস্সযাদিপচ্চযা হোন্তীতি ৱত্তব্বতা, অতীতস্স চ কম্মস্স অযং সভাৱো, যং আৰম্মণপচ্চযভাৱেন সহ কম্মপচ্চযো হোতীতি নৱত্তব্বতা. যথা সহজাতপুৰেজাতনিস্সযানং সহ নিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বতা সভাৱো, সহজাতাৰম্মণাধিপতীনঞ্চ সহ অধিপতিপচ্চযভাৱেন নৱত্তব্বতা, এৱমিধাপীতি.

৪৭৮-৪৮৩. নিৰাধিপতিৱিঞ্ঞাণাহাৰৱসেনাতি অনামট্ঠাধিপতিভাৱস্স ৱিঞ্ঞাণাহাৰস্স ৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ৱত্থু পৰিহাযতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি লভন্তস্স ৱত্থুস্স ৱসেন সব্বস্স কটত্তাৰূপস্স পৰিহানং দস্সেতি.

৪৮৪-৪৯৫. ‘‘ততিযে অৰূপিন্দ্ৰিযানি ৰূপান’’ন্তি ৱুত্তং, চক্খাদীনি চ পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তি. ততো ৱীৰিযৱসেন মগ্গসম্পযুত্তানি ছাতি এত্থ যদিপি ৱীমংসা লব্ভতি, ৱীৰিযস্স পন ৱসেন তংসমানগতিকা ৱীমংসাপি গহিতাতি ‘‘ৱীৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং.

৫১১-৫১৪. ৱিপ্পযুত্তমূলকে ‘‘দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱুত্তং, পটিসন্ধিযং পন ‘‘খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱত্থু চ খন্ধান’’ন্তি ইদম্পি লব্ভতি. ‘‘একাদসমে পটিসন্ধিযং ৱত্থু খন্ধান’’ন্তি ৱুত্তং, তং ৱিপাকপচ্চযস্স অগ্গহিতত্তা যস্স ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনং কতং, তস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তং. ‘‘খন্ধা চ ৱত্থুস্সা’’তি ইদম্পি পন লব্ভতেৱ. ‘‘দ্ৱাদসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা কটত্তাৰূপান’’ন্তি পুব্বপাঠো, চিত্তসমুট্ঠানানি পন ন ৱজ্জেতব্বানীতি ‘‘দ্ৱাদসমে খন্ধা পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানঞ্চা’’তি পঠন্তি.

৫১৫-৫১৮. অত্থিপচ্চযমূলকে পঠমঘটনে ‘‘অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, ‘‘আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযা চা’’তিপি পন ৱত্তব্বং. ন হি ইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতাদযো লব্ভন্তীতি. ‘‘দুতিযে পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰাহাৰা ন লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, সব্বানিপি পন অলব্ভমানানি দস্সেতুং ‘‘পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰাহাৰৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৰূপাদিআৰম্মণানি চ ন লব্ভন্তী’’তি পঠন্তি, ছট্ঠং সব্বেসং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন ৱুত্তং. সত্তমে ততো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযমত্তং পৰিহাযতীতি এৱমেতেসং ৱিসেসো ৱত্তব্বো. ততো একাদসমেতি এত্থ ততোতি নৱমতোতি অত্থো. তেৰসমে ৱত্থাৰম্মণাতি এত্থ ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদিৱত্থূনিপি গহিতানি, তথা চুদ্দসমে ৱত্থুমেৱাতি এত্থাপি. ‘‘সত্তৰসমে পন তদেৱ আৰম্মণাধিপতিভাৱেন, অট্ঠাৰসমেপি তদেৱ আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি পুৰিমপাঠো, ‘‘আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি অযং পন সত্তৰসমতো ৱিসেসো ন হোতি, ৱত্থাৰম্মণানং পন সত্তৰসমে অট্ঠাৰসমে চ ৱত্থুস্সেৱ পচ্চযভাৱো ৱিসেসোতি ‘‘সত্তৰসমে পন আৰম্মণাধিপতিভাৱেন চক্খাদীনি চ, অট্ঠাৰসমে ৱত্থুস্সেৱ আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি পঠন্তি.

৫১৯. সহজাতানি ৱিয সহজাতেন কেনচি একেন পচ্চযেন অনিযমিতত্তা তানি পকিণ্ণকানীতি ৱুত্তানীতি এত্থ পুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানি সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অসামঞ্ঞৱসেন ৱিপ্পকিণ্ণানি ৱুত্তানি. আৰম্মণমূলকে অনন্তৰসমনন্তৰপুৰেজাতাতি এত্থ উপনিস্সযোপি পঠিতব্বো.

যেসু পাকটা হুত্ৱা পঞ্ঞাযন্তি, তানি দস্সেতুং ‘‘হেতুমূলকাদীন’’ন্তিআদিমাহ. অলোভাদিতংতংনামৱসেন পন হেতুআৰম্মণাধিপতিআহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযধম্মা এৱং পাকটা হুত্ৱা ন পঞ্ঞাযেয্যুন্তি তে পৰিচ্ছেদৱসেন দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদসেৱ হি হেতূ’’তিআদিমাহ. তেন ‘‘এত্তকাযেৱ পচ্চযধম্মা’’তি নিচ্ছযং কত্ৱা পাকটো হুত্ৱা অপঞ্ঞাযমানোপি তেস্ৱেৱ মগ্গিতব্বোতি দস্সেতি. তত্থ ছ আৰম্মণাতি এতেন আৰম্মণাধিপতি ৰূপাদিআৰম্মণভাৱতো সঙ্গহিতোতি তং অগ্গহেত্ৱা ‘‘চত্তাৰো অধিপতযো’’তি ৱুত্তং. একন্তেন কুসলৱিপাকাতি ইদং ইন্দ্ৰিযেসু অঞ্ঞিন্দ্ৰিযৱসেন লব্ভতি. একন্তেন অকুসলৱিপাকাতি ইদং পন ন সক্কা লদ্ধুং. ঝানঙ্গেস্ৱপি হি দুক্খং অকুসলমেৱ ৱিপাকস্স অঝানঙ্গত্তা. চিত্তট্ঠিতিপি অকুসলৱিপাককিৰিযা হোতীতি. অকুসলস্স ৱিপাকা অকুসলৱিপাকাতি এৱং পন অত্থে গয্হমানে ইন্দ্ৰিযেসু দুক্খিন্দ্ৰিযৱসেন লব্ভেয্য, কুসলৱিপাকাকুসলৱিপাকৱিসেসেন পন পচ্চযযোজনা নত্থীতি অযমত্থো অধিপ্পেতোতি সক্কা ৱত্তুন্তি.

পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা

৫২৭. একেন লক্খণেনাতি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেন পচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. হেতুপচ্চযতো চ অঞ্ঞে পচ্চযা অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠ হোন্তি, তেসু কুসলো কুসলস্স তীহি পচ্চযেহি পচ্চযো, অকুসলস্স দ্ৱীহি, এৱং তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে ততো অঞ্ঞে পচ্চযা ইমেস্ৱেৱ আৰম্মণাদীসু অট্ঠসু পচ্চযেসু যথাযোগং যোজেতব্বাতি ইদমেত্থ লক্খণং ৱেদিতব্বং. এতেসু চ অট্ঠসু পচ্চযেসু পুৰিমপুৰিমেহি অসঙ্গহিতে সঙ্গহেত্ৱা পচ্ছিমপচ্ছিমা ৱুত্তাতি আৰম্মণতো অঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নং ৱসেন উপনিস্সযো, ৱত্থুপুৰেজাতস্স ৱসেন পুৰেজাতং, সহজাততো উপনিস্সযতো চ, অঞ্ঞিস্সা চেতনায ৱসেন কম্মং, সহজাততো অঞ্ঞস্স কবড়ীকাৰাহাৰস্স ৱসেন আহাৰো, সহজাততো পুৰেজাততো চ অঞ্ঞস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইন্দ্ৰিযং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিচ্চেৱ (পট্ঠা. ১.১.৪০৪, ৪১৯, ৪২৩) ৱুত্তং, তদঞ্ঞাভাৱা ন ৱুত্তং ‘‘কম্মাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, তস্মা ‘‘আৰম্মণাধিপতি আৰম্মণপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. যং পন পৰিত্তত্তিকে পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘অপ্পমাণো ধম্মো অপ্পমাণস্স ধম্মস্স সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৬৬, ৭৪) এত্থ আৰম্মণস্স অৱচনং, তং পুৰিমেহি অসঙ্গহিতৱসেন ৱুত্তানং সঙ্গহিতৱিৱজ্জনাভাৱতো উপনিস্সযতো অঞ্ঞাৰম্মণাভাৱতো চ, ন পন আৰম্মণূপনিস্সযস্স আৰম্মণে অসঙ্গহিতত্তা.

অত্থিঅৱিগতপচ্চযা যদিপি সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানং ৱসেন পঞ্চৱিধাৱ, সহজাতপুৰেজাতানং পন পচ্ছাজাতাহাৰানং পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযানঞ্চ সহাপি অত্থিঅৱিগতপচ্চযভাৱো হোতি, ন তিণ্ণং ৱিপ্পযুত্ততা ৱিয ৱিসুংযেৱাতি ‘‘অত্থিঅৱিগতেসু চ একেকস্স ৱসেন ছহি ভেদেহি ঠিতা’’তি অত্থিঅৱিগতপচ্চযলক্খণেসু একেকং সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং.

‘‘ৰূপিন্দ্ৰিযপচ্চযো পন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো দুৱিধো’’তি ৱুত্তং, তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতো’’তি এৱং ৱত্তব্বং.

চতুৱীসতিযাপীতি ন সোড়সন্নংযেৱ, নাপি অট্ঠন্নংযেৱ, অথ খো চতুৱীসতিযাপীতি অত্থো. আৰম্মণভূতানং অধিপতিউপনিস্সযপচ্চযানং উপনিস্সযে নিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানঞ্চ পুৰেজাতে সঙ্গহো অত্থীতি আৰম্মণপচ্চযং আৰম্মণপচ্চযভাৱেযেৱ ঠপেত্ৱা তদেকদেসস্স তেসঞ্চ উপনিস্সযাদীসু সঙ্গহং ৱত্তুকামো ‘‘আৰম্মণপচ্চযে আৰম্মণপচ্চযোৱ সঙ্গহং গচ্ছতি, ন সেসা তেৱীসতী’’তি আহ. চতুত্থে পুৰেজাতপচ্চযেতি এত্থ যথা ‘‘উপনিস্সযপচ্চযে অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘পুৰেজাতভূতো আৰম্মণপচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং, তং পন তত্থ ৱুত্তনযেন গহেতুং সক্কাতি কত্ৱা ন ৱুত্তং সিযা. অথ পন ‘‘আৰম্মণতো অঞ্ঞং পুৰেজাতগ্গহণেন গহিত’’ন্তি ন ৱুত্তং, এৱং সতি উপনিস্সযগ্গহণেনপি আৰম্মণতো অঞ্ঞস্স গহিততায ভৱিতব্বন্তি ‘‘অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ন ৱত্তব্বং সিযাতি.

যেসু পঞ্হেসু…পে… একোৱ পচ্চযো আগতোতি এত্থ আগতোৱাতি এৱং এৱসদ্দো আনেত্ৱা যোজেতব্বো. তেন দ্ৱাদসমচুদ্দসমেসু পঞ্হেসু সহজাতপুৰেজাতেসু একেকো পচ্চযো ন অনাগতো হোতি, অথ খো আগতোৱাতি তেসু অঞ্ঞতৰপটিক্খেপে তেপি পঞ্হা পৰিহাযন্তীতি দস্সিতং হোতীতি. যস্মিং পন পঞ্হেতি দুতিযছট্ঠপঞ্হেসু একেকৱসেন গহেত্ৱা একৱচনেন নিদ্দিসীযতি. এৱন্তি আৰম্মণউপনিস্সযৱসেনাতি অত্থো. তেন দ্ৱাদসমচুদ্দসমে নিৱত্তেতি. তেসুপি হি দ্ৱে পচ্চযা আগতা, ন পন আৰম্মণউপনিস্সযৱসেনাতি. অৱসেসানং ৱসেনাতি অৱসেসানং লব্ভমানানং ৱসেনাতি দট্ঠব্বং. ন হি তেৰসমপন্নৰসমেসু পচ্ছাজাতেপি পটিক্খিত্তে আহাৰিন্দ্ৰিযানং ৱসেন তে পঞ্হা লব্ভন্তি, অথ খো সহজাতস্সেৱ ৱসেনাতি. ইদমেৱ চেত্থ লক্খণন্তি অট্ঠন্নং পচ্চযানং সব্বপচ্চযসঙ্গাহকত্তং, উক্কট্ঠৱসেন পঞ্হাপৰিচ্ছেদো, তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদো, তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে তস্স তস্স পঞ্হস্স পৰিহানাপৰিহানীতি এতং সব্বং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘ইমিনা লক্খণেনা’’তি ৱুত্তং.

তত্ৰাতি পভেদপৰিহানীসু. তীহি পচ্চযেহি একূনৱীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযে সন্ধায ৱুত্তং. অযং পন পচ্চযুদ্ধাৰো সব্বপচ্চনীযস্স সাধাৰণলক্খণৱসেন ৱুত্তো, ন ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থেৱ লব্ভমানপচ্চযদস্সনৱসেন. এৱঞ্চ কত্ৱা হেতুদুকপঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘হেতুধম্মো হেতুস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৪৩) ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযদস্সনে ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা, তস্মা ইধাপি সব্বলব্ভমানপচ্চযসঙ্গহৱসেন পচ্চযুদ্ধাৰস্স ৱুত্তত্তা তীহি পচ্চযেহি ৱীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. যং ৱুত্তং ‘‘তত্ৰাযং ৱিত্থাৰকথা’’তি, তত্ৰ পভেদে ৱিত্থাৰকথং ৱত্ৱা পৰিহানীযং দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং পন পচ্চযে…পে… তে পৰতো ৱক্খামা’’তি আহ.

৫২৮. তথা অকুসলাদিকেসুপি চতূসু পঞ্হেসু তেহি তেহি পচ্চযেহি তে তেযেৱ পচ্চযা দস্সিতাতি কুসলাদিকেসু দস্সিতেহি অঞ্ঞেসং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি ‘‘অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি এত্থ দ্ৱীহি পচ্চযেহি তযো পচ্চযা দস্সিতা, অথ খো দ্ৱেযেৱ, অব্যাকতস্সপি অকুসলো আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি.

৫৩০. সহজাতপচ্চযা পন ন হোন্তি ৱত্থুমিস্সকত্তাতি অসহজাতপচ্চযেন ৱত্থুনা সহজাতপচ্চযভাৱেন গহিতত্তা তেন সদ্ধিং সহজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি দস্সেতি, ন পন সুদ্ধানং সহজাতপচ্চযভাৱং নিৱাৰেতি. ৱত্থুনা পন সদ্ধিং যেন নিস্সযাদিনা পচ্চযা হোন্তি, তমেৱ নিস্সযাদিং ৱিসেসেতুং সহজাতন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তস্মা তেস’’ন্তিআদিমাহ.

ইমস্মিং পন পচ্চযুদ্ধাৰে আৰম্মণউপনিস্সযকম্মঅত্থিপচ্চযেসু চতূসু সব্বপচ্চযে সঙ্গণ্হিত্ৱা কস্মা তেসং ৱসেন পচ্চযুদ্ধাৰো ন কতোতি? মিস্সকামিস্সকস্স অত্থিপচ্চযৱিভাগস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. ন হি ‘‘অৱিভাগেন অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তে সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং ‘‘কিং সুদ্ধেন সহজাতঅত্থিপচ্চযেন পুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযঅত্থিপচ্চযেন ৱা, অথ সহজাতপুৰেজাতমিস্সকেন পচ্ছাজাতাহাৰমিস্সকেন পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযমিস্সকেন ৱা’’তি. অত্থিপচ্চযৱিসেসেসু পন সহজাতাদীসু সৰূপতো ৱুচ্চমানেসু যত্থ সুদ্ধানং সহজাতাদীনং পচ্চযভাৱো, তত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা সুদ্ধানং, যত্থ চ মিস্সকানং পচ্চযভাৱো, তত্থ ‘‘সহজাতং পুৰেজাত’’ন্তিআদিনা মিস্সকানং গহণতো সুৱিঞ্ঞেয্যতা হোতি, তস্মা অত্থিপচ্চযৱিসেসদস্সনত্থং সহজাতাদযো গহিতা, তেন চ সব্বপচ্চযানং চতূসু পচ্চযেসু সঙ্গহো দস্সিতো হোতি.

কস্মা পন সহজাতপুৰেজাতে অগ্গহেত্ৱা নিস্সযো, পুৰেজাতপচ্ছাজাতে অগ্গহেত্ৱা ৱিপ্পযুত্তো ৱা অত্থিপচ্চযৱিসেসভাৱেন ন ৱুত্তোতি? অৱত্তব্বত্তা, নিস্সযো তাৱ ন ৱত্তব্বো সহজাতপুৰেজাতানং সুদ্ধানং মিস্সকানঞ্চ নিস্সযপচ্চযভাৱতো ৱিভজিতব্বতায অত্থিপচ্চযেন অৱিসিট্ঠত্তা, ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো চ সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতভাৱতো অত্থিপচ্চযো ৱিয ৱিসেসিতব্বোতি সো ৱিয ন ৱত্তব্বো. সহজাতপুৰেজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱো হোতি, ন ৱিপ্পযুত্তভাৱো. তথা সহজাতপচ্ছাজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱো হোতি. ৱক্খতি হি ‘‘অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠা. ১.৪.৮৪), ন পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱো, তস্মা ৱিপ্পযুত্তগ্গহণেন মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱস্স অগ্গহণতো ন সো অত্থিপচ্চযৱিসেসো ভৱিতুং যুত্তোতি ভিয্যোপি ন ৱত্তব্বো.

ননু চ সহজাতপচ্চযো চ হেতুআদীহি ৱিসেসিতব্বোতি সোপি নিস্সযৱিপ্পযুত্তা ৱিয অত্থিপচ্চযৱিসেসভাৱেন ন ৱত্তব্বোতি? ন, ৱিৰুদ্ধপচ্চযেহি অৱিসেসিতব্বত্তা. নিস্সযৱিপ্পযুত্তা হি অত্থিপচ্চযো ৱিয উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধেহি পচ্চযেহি ৱিসেসিতব্বা, ন পন সহজাতো. হেতুআদযো হি সহজাতা এৱ, ন উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধাতি.

পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা

নহেতুমূলকৱণ্ণনা

৫৩২. সুদ্ধো আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতীতি এত্থ সুদ্ধগ্গহণেন ন কিঞ্চি পযোজনং. আৰম্মণে হি পচ্চনীযতো ঠিতে অধিপতিপচ্চযাদিভূতো আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতিযেৱাতি. সুদ্ধোতি ৱা অট্ঠসু পচ্চযেসু কেৱলং আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতি, ন সেসাতি দস্সেতি. একাদসন্নন্তি সহজাতে সঙ্গহং গচ্ছন্তেসু পন্নৰসসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তে ৱজ্জেত্ৱা একাদসন্নং ৱসেন. তেতি তে সহজাতে অন্তোগধাযেৱ তস্মিং পটিক্খিত্তে অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তীতি দস্সেতি, অনন্তোগধা পন আৰম্মণাধিপতিপুৰেজাতনিস্সযাদযো আৰম্মণাদিআকাৰেন লভন্তীতি.

কিঞ্চাপি সহজাতপচ্চযোযেৱ নত্থীতি তস্মিং পটিক্খিত্তে ইমে ৱাৰা ন লব্ভেয্যুং, অথ খো নিস্সযঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন এতে লভিতব্বা সিযুন্তি অধিপ্পাযো. যস্মা পনাতিআদিনা যদিপি সহজাতপচ্চযো নত্থি, যস্মা পন সহজাতপচ্চযধম্মে ঠিতা এতে ন নিস্সযাদযো ন হোন্তি, যস্মা চ সহজাতে পটিক্খিত্তে যে পটিক্খিত্তা হোন্তি, তে ইধ সহজাতপটিক্খেপেন পটিক্খিত্তা, তস্মা তেপি ৱাৰা ন লব্ভন্তীতি দস্সেতি.

ঠপেত্ৱা সহজাতপচ্চযন্তি এতেন নিস্সযাদিভূতঞ্চ সহজাতপচ্চযং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কুসলতো পৱত্তমানেসু কুসলাব্যাকতেসু কুসলস্স কুসলো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতীতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন পৱত্তিসব্ভাৱতো’’তি. যে ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতাতি তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৱেন ৱুচ্চমানা যে ধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন ৱুচ্চমানানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি সঙ্গহং গতাতি অত্থো. কুসলো চ কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি কত্ৱা কুসলাব্যাকতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতেহেৱ ধম্মেহি পচ্চযো হোতি, সমুদাযভূতো একদেসভূতেহীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. কুসলো পন কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেহেৱ কুসলাব্যাকতানং সহজাতাদীহি, ন অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞমঞ্ঞে পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো পৰিহাযতীতি ৱত্তব্বং.

চতুন্নং খন্ধানং একদেসোৱাতি সহজাতে সন্ধায ৱুত্তং. অসহজাতা হি আহাৰিন্দ্ৰিযা ৰূপক্খন্ধেকদেসোৱ হোন্তি. তেতি তে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মা.

৫৩৩. ‘‘দুমূলকাদিৱসেন পচ্চযগণনং দস্সেতু’’ন্তি লিখিতং, ‘‘পচ্চনীযগণনং দস্সেতু’’ন্তি পন ৱত্তব্বং. পচ্চনীযৱাৰগণনা হি দস্সিতাতি.

‘‘ৱিপাকং পনেত্থ নউপনিস্সযপচ্চযেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা ন লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, ৱিপাকস্সপি পন কম্মং উপনিস্সযো অহুত্ৱাপি কম্মপচ্চযো হোতীতি ৱিপাকত্তিকে দস্সিতমেতন্তি.

নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৩৪. সত্ত পঞ্চ তীণি দ্ৱে একন্তি পৰিচ্ছিন্নগণনানীতি সত্তাদিপৰিচ্ছেদেহি পৰিচ্ছিন্নগণনানি ৱিস্সজ্জনানি হেতুমূলকে দস্সিতানীতি আহ.

৫৩৮. ননিস্সযপচ্চযা নউপনিস্সযপচ্চযা নপচ্ছাজাতে তীণীতি মূলকং সঙ্খিপিত্ৱা দসমূলকে ‘‘নপচ্ছাজাতে তীণী’’তি ৱুত্তং গণনং উদ্ধৰতি. ‘‘তেসু কটত্তাৰূপঞ্চ আহাৰসমুট্ঠানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং, দ্ৱীসু পন ৱিপাকো ততিযে তেসমুট্ঠানিককাযো চ পচ্চযুপ্পন্নো হোতিযেৱ.

৫৪৫. অব্যাকতো চ সহজাতঅব্যাকতস্সাতি ‘‘অৰূপাব্যাকতো অৰূপাব্যাকতস্স, ৰূপাব্যাকতো চ ৰূপাব্যাকতস্সা’’তি এতং দ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপাব্যাকতো পন অৰূপাব্যাকতস্স, অৰূপাব্যাকতো চ ৰূপাব্যাকতস্স সহজাতপচ্চযো হোন্তো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতিযেৱ. ‘‘অব্যাকতো সহজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন অব্যাকতস্সাতি এৱং পঞ্চা’’তি পন ৱত্তব্বং.

৫৪৬. নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুযা নৱাতি এত্থ ‘‘একমূলকেকাৱসানা অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, অত্থিপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে অট্ঠসু পচ্চযেসু সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানি পটিক্খিত্তানি, আৰম্মণউপনিস্সযকম্মানি ঠিতানীতি তেসং তিণ্ণং ঠিতানং ৱসেন লব্ভন্তীতি ৱত্তব্বং. সব্বত্থ হি অট্ঠসু পচ্চযেসু যে যে পটিক্খিত্তা, তে তে অপনেত্ৱা যে যে ঠিতা, তেসং ৱসেন তে তে ৱাৰা লব্ভন্তীতি ইদমেত্থ লক্খণন্তি. যাৱ নিস্সযম্পীতি ন কেৱলং নাৰম্মণেযেৱ ঠত্ৱা, অথ খো যাৱ নিস্সযং, তাৱ ঠত্ৱাপি নউপনিস্সযে দ্ৱে কাতব্বাতি অত্থো. নউপনিস্সযতো হি পুৰিমেসু চ নৱপি লব্ভন্তি, নউপনিস্সযে পন পৱত্তে অত্থিআৰম্মণউপনিস্সযপটিক্খেপেন সত্ত পচ্চযা পটিক্খিত্তাতি অৱসিট্ঠস্স কম্মস্স ৱসেন দ্ৱেযেৱাতি.

পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা

৫৫০. সদিসৱাৰাতি অনুৰূপৱাৰাতি অত্থো. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধেসু হি একাদসসু ‘‘কুসলো কুসলস্স অকুসলো অকুসলস্সা’’তি ইমে হেতুযা লদ্ধেসু সত্তসু ইমেহেৱ দ্ৱীহি সমানা হোন্তি, অত্থাভাৱতো পন ন অনুৰূপাতি. অথ ৱা ৱচনতো অত্থতো চ উদ্দেসতো যথাযোগং নিদ্দেসতো চাতি সব্বথা সমানতং সন্ধায ‘‘সদিসৱাৰা’’তি আহ.

৫৫১. পটিসন্ধিনামৰূপং সন্ধাযাতি পটিসন্ধিযং হেতুনামপচ্চযং ৱত্থুৰূপঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নং সন্ধায. তীণি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সাতি এত্থ ‘‘অব্যাকতো কটত্তাৰূপস্স চা’’তি ইদম্পি ৱত্তব্বং.

৫৫৬. অধিপতিমূলকে নহেতুযা দসাতি দ্ৱিন্নম্পি অধিপতীনং ৱসেন ৱুত্তং, নাৰম্মণে সত্তাতি সহজাতাধিপতিস্স, নসহজাতে সত্তাতি আৰম্মণাধিপতিস্সাতি এৱং সব্বত্থ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে ঘটনেসু চ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে ঘটিতে মূলভাৱেন ঠিতে পচ্চযে যে ধম্মা পৰিহাযন্তি, যে চ তিট্ঠন্তি, তে সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা যে ধম্মা ঠিতা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেসং ৱসেন গণনা উদ্ধৰিতব্বা. অনুলোমে ৱুত্তঘটিতে হি মূলভাৱেন ঠপেত্ৱা ঘটিতাৱসেসা পচ্চযা পচ্চনীযতো যোজিতাতি তত্থ লদ্ধাযেৱ পচ্চনীযতো ঠিতপচ্চযানং ৱসেন সমানা ঊনা চ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি.

অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা

৬৩১. ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং অতিৰেকগণনস্সপি গণনং পৰিহাপেত্ৱাতি এত্থ অনুলোমতো যোজিযমানেন পচ্চযেন সদ্ধিং পচ্চনীযতো ঠিতস্স অতিৰেকগণনস্সপি গণনং পৰিহাপেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. পৰিহাপনগণনায ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং সমানত্তঞ্চ ন একন্তিকং. নহেতুনাৰম্মণদুকস্স হি গণনা অধিপতিপচ্চযেন যোজিযমানেন ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং পৰিহীনাপি অধিপতিপচ্চযে লদ্ধগণনায ন সমানা, অথ খো ততোপি ঊনতৰা হোতীতি আহ ‘‘ন পনেতং সব্বসংসন্দনেসু গচ্ছতী’’তি.

নিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে সহজাতে চ অনুলোমতো অতিট্ঠমানানং হেতুআদীনং সহজাতস্স চ অট্ঠানং পাকটন্তি অপাকটমেৱ দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুপুৰেজাতো অনুলোমতো ন তিট্ঠতী’’তি আহ. আহাৰে ৱাতিআদিনা ইদং দস্সেতি – সহজাতে পচ্চনীযতো ঠিতে অনুলোমতো অতিট্ঠমানা ঝানমগ্গসম্পযুত্তা আহাৰে ৱা ইন্দ্ৰিযে ৱা পচ্চনীযতো ঠিতে তিট্ঠন্তীতি হেতুআদযোপি তিট্ঠন্তি. সব্বঝানমগ্গেহি পন চতুক্খন্ধেকদেসভূতানং সম্পযুত্তেন চ চতুক্খন্ধভূতানং সব্বেসং তেসং অনুলোমতো ঠানং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং, ইতৰেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অধিপতিউপনিস্সযাতি আৰম্মণমিস্সানম্পি অনুলোমতো ঠানং দস্সেতি.

‘‘ইন্দ্ৰিযে একন্তি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ ৱসেনা’’তি পন ৱত্তব্বং. কমেন গন্ত্ৱা ৱিপ্পযুত্তে তীণীতি ইদং পাকটভাৱত্থং ‘‘নৱমূলকাদীসু ৱিপ্পযুত্তে তীণী’’তি এৱং কেসুচি পোত্থকেসু উদ্ধটং. ইমানি চ দ্ৱে পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযৱসেনাতি ইদং ‘‘ইমানি চ দ্ৱে পচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেনা’’তি চ ৱত্তব্বং.

নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬৩৬. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হেতুযা তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানানন্তি এত্থ ‘‘পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানঞ্চা’’তিপি ৱত্তব্বং. হেতুযা ৱুত্তেহি তীহীতি ৱাৰসামঞ্ঞমেৱ সন্ধায ৱদতি, তথা কম্মে তীণীতি হেতুযা ৱুত্তানেৱাতি চ. পচ্চযেসু পন সব্বত্থ ৱিসেসো সল্লক্খেতব্বো. অধিপতিযা তীণীতি নঅঞ্ঞমঞ্ঞনহেতুনআৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি এতানি হেট্ঠা হেতুযা ৱুত্তানেৱাতি.

৬৪৪. যথা চ হেট্ঠাতি যথা নহেতুমূলকে যাৱ নৱিপাকা, তাৱ গন্ত্ৱা নাহাৰিন্দ্ৰিযেসু একেকমেৱ গহিতং, তথা ইধাপি নাৰম্মণমূলকাদীসু একেকমেৱ গহিতন্তি অধিপ্পাযো.

৬৪৮. নানাক্খণিকা কুসলাকুসলচেতনা কম্মসমুট্ঠানৰূপস্সাতি এত্থ ‘‘ৱিপাকান’’ন্তিপি ৱত্তব্বং. আহাৰিন্দ্ৰিযেসু তীণি সহজাতসদিসানি ৰূপস্সপি পচ্চযভাৱতো, ঝানমগ্গাদীসু তীণি হেতুসদিসানি অৰূপানংযেৱ পচ্চযভাৱতোতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. আদি-সদ্দেন চ ‘‘নৱিপ্পযুত্তনহেতুনাৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণী’’তিআদীনি (পট্ঠা. ১.১.৬৪৯) সঙ্গণ্হাতি.

৬৫০. যং পনাতি যং পচ্চযং সকট্ঠানে অনুলোমতো লভন্তম্পি অগ্গহেত্ৱা ততো পৰেতৰা পচ্চনীযতো গয্হন্তি, সো পচ্চযো পচ্ছা অনুলোমতোৱ যোজনং লভতীতি অত্থো. যথা পন নহেতুমূলকাদীসু নাহাৰে ঘটিতে ইন্দ্ৰিযৱসেন, নিন্দ্ৰিযে চ ঘটিতে আহাৰৱসেন পঞ্হলাভো হোতীতি তেসু অঞ্ঞতৰং পচ্চনীযতো অযোজেত্ৱা অনুলোমতো যোজিতং, এৱং নোঅত্থিনোঅৱিগতমূলকেসু উপনিস্সযে ঘটিতে কম্মৱসেন, কম্মে চ ঘটিতে উপনিস্সযৱসেন পঞ্হলাভো হোতীতি তেসু অঞ্ঞতৰং পচ্চনীযতো অযোজেত্ৱা অনুলোমতো যোজিতন্তি ৱেদিতব্বং. এৱমেতস্মিং পচ্চনীযানুলোমে সব্বানি মূলানি দ্ৱেধা ভিন্নানি নাহাৰনিন্দ্ৰিযানি নউপনিস্সযনকম্মানি চ পত্ৱাতি.

পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলত্তিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.