১. পটিচ্চৱাৰৱণ্ণনা
১. পচ্চযানুলোমং
(১) ৱিভঙ্গৱাৰো
৫৩. যা কুসলত্তিকে লভন্তি, ন তাযেৱ ৱেদনাত্তিকাদীসূতি তিকপদনানত্তমত্তেন ৱিনা মূলাৱসানৱসেন সদিসতং সন্ধায ‘‘ন তাযেৱা’’তি ৱুত্তং, ন চ কেৱলং তিকন্তৰেযেৱ, কুসলত্তিকেপি পন যা পটিচ্চৱাৰে লভন্তি, ন তাযেৱ পচ্চযৱাৰাদীসূতি সব্বপুচ্ছাসমাহৰণং ইধ কত্তব্বমেৱ. ধম্মানুলোমপচ্চনীযে চ তিকপট্ঠানে ৱিতক্কত্তিকপীতিত্তিকানং ৱিস্সজ্জনে সব্বাপেতা ৱিস্সজ্জনং লভন্তীতি এত্থ পীতিত্তিকগ্গহণং ন কাতব্বং. ন হি তত্থ একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং লভন্তীতি.
তেন সদ্ধিন্তি তেন সহজাতপচ্চযভূতেন সদ্ধিন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘যাৱ নিৰোধগমনা উদ্ধং পজ্জতী’’তি চ ‘‘উপ্পাদাদযো ৱা পাপুণাতী’’তি চ ৱচনেহি খণত্তযসমঙ্গী উপ্পজ্জতীতি ৱুচ্চতীতি অনুঞ্ঞাতং ৱিয হোতি, উপ্পাদক্খণসমঙ্গীযেৱ পন এৱং ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.
যস্মা পন একো খন্ধো একস্সাতিআদি ইধ কুসলৱচনেন গহিতে খন্ধে সন্ধায ৱুত্তং. ৱেদনাত্তিকাদীসু পন একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱিন্নং, দ্ৱে পটিচ্চ একস্সপি, হেতুদুকাদীসু চ সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসং পটিচ্চ সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসস্সপি উপ্পত্তি ৱুত্তাতি সহ উপ্পজ্জমানানং সব্বেসং ধম্মানং পচ্চযো হোন্তো একেকস্সপি দুকতিকাদিভেদানঞ্চ পচ্চযো নাম হোতিযেৱ, তথা দুকাদিভেদানঞ্চাতি.
‘‘ৰূপেন সদ্ধিং অনুপ্পত্তিতো আৰুপ্পৱিপাকঞ্চ ন গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তং পন ন সব্বস্মিং এতস্মিং ৱচনে গহেতব্বং, অথ খো ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপ’’ন্তি এত্থেৱ. ন কেৱলঞ্চ আৰুপ্পৱিপাকোৱ, অথ খো লোকুত্তৰৱিপাককিৰিযাব্যাকতম্পি আৰুপ্পে উপ্পজ্জমানং এত্থ ন গহেতব্বং. ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তি এত্থ পন ন কিঞ্চি ৰূপেন ৱিনা সহ ৱা উপ্পজ্জমানং সহেতুকং ৱিপাককিৰিযাব্যাকতং অগ্গহিতং নাম অত্থি. তত্থ পন যং ৰূপেন সহ উপ্পজ্জতি, তস্স পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং.
‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি এত্তকে ৱত্তব্বে পচ্চযভূতস্স ৱত্থুস্স ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি এতস্মিং সামঞ্ঞৱচনে পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন অগ্গহিততাপত্তিং নিৱাৰেতুং ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ৱুত্তং. খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি ৱা ৱত্থুখন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতানং পচ্চযভাৱৱিসেসদস্সনত্থং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং ৱচনদ্ৱযং ৱুত্তং সামঞ্ঞেন গহিতম্পি ৱিসুং উদ্ধটং.
মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্তন্তি যং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং কটত্তাৰূপঞ্চ উপাদাৰূপং উপাদাৰূপগ্গহণেন ৱিনা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং, তস্স মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থন্তি অত্থো. এতস্মিং পন দস্সনে খন্ধপচ্চযসহিতাসহিতঞ্চ সব্বং উপাদাৰূপং ইতো পৰেসু সহজাতপচ্চযাদীসু সঙ্গহিতন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘কটত্তাৰূপং পটিসন্ধিযম্পী’’তি পি-সদ্দো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.
মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপন্তি ৱুত্তনযেনাতি ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি এত্থ অত্থতো অযং নযো ৱুত্তোতি সন্ধাযাহ.
৫৪. ৰূপমিস্সকা পহাযাতি যাসু পুচ্ছাসু ৰূপেন ৱিনা পচ্চযুপ্পন্নং ন লব্ভতি, অথ খো ৰূপমিস্সকমেৱ লব্ভতি, তা পহাযাতি অধিপ্পাযো.
৫৭. ‘‘তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি ৱচনতোতি গব্ভসেয্যকপটিসন্ধিযা পঞ্চক্খন্ধসব্ভাৱেন তায সমানলক্খণা সব্বাপি পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধি ওক্কন্তিনামকাতি সাধেতি. পৰিপুণ্ণধম্মানং ৱিস্সজ্জনং এত্থ অত্থীতি পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনা.
এত্থ চ ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো…পে… মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৫৩) এত্তাৱতা পঞ্চৱোকাৰে সব্বং চিত্তকম্মসমুট্ঠানৰূপং দস্সিতং. অৱসেসং পন দস্সেতুং ‘‘বাহিৰ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বাহিৰন্তি এতেন অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপং দস্সেতি, পুন আহাৰসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠানন্তি এতেহি সব্বং ইন্দ্ৰিযবদ্ধং আহাৰউতুসমুট্ঠানৰূপং. তত্থ ‘‘উতুসমুট্ঠানং এক’’ন্তিআদিনা অসঞ্ঞসত্তানম্পি উতুসমুট্ঠানং ৱুত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং. ন হি তত্থ তস্স ৱজ্জনে কাৰণং অত্থীতি. আদিম্হি পন ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চা’’তিআদি অৱিসেসৱচনং সহজাতং অৰূপম্পি পচ্চযং হেতাদিকে চ পচ্চযে বহুতৰে লভন্তং চিত্তসমুট্ঠানকটত্তাৰূপদ্ৱযং সহ সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱুত্তং, এৱঞ্চ কত্ৱা তস্স পৰিযোসানে ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা তত্থ কটত্তাৰূপং চিত্তসমুট্ঠানসম্বন্ধং তংসমানগতিকং পঞ্চৱোকাৰে ৱত্তমানমেৱ গহিতন্তি অগ্গহিতং কটত্তাৰূপং দস্সেতুং ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চা’’তিআদি ৱুত্তং, তস্মা উপাদাৰূপং ইধপি কম্মপচ্চযৱিভঙ্গে ৱিয ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৬৩) কটত্তাৰূপভাৱৱিসিট্ঠং উপাদাৰূপং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ন হি ৱুত্তস্স উতুসমুট্ঠানস্স পুনৱচনে পযোজনং অত্থীতি.
কস্মা পন যথা বাহিৰাদীসু ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপ’’ন্তি অৱিসেসেত্ৱা উপাদাৰূপং ৱুত্তং, এৱং অৱত্ৱা চিত্তকম্মজউপাদাৰূপানি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি হেতুপচ্চযাদীসু সহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং উপাদাৰূপং অসঞ্ঞসত্তানং…পে… কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি অধিপতিপচ্চযাদীসু ৱিসুং চিত্তসমুট্ঠানৰূপভাৱকটত্তাৰূপভাৱেহি ৱিসেসেত্ৱাৱ ৱুত্তানীতি? তত্থ বাহিৰগ্গহণাদীহি ৱিয এত্থ মহাভূতানং কেনচি অৱিসেসিতত্তা. অপিচ ইদ্ধিচিত্তনিব্বত্তানং কম্মপচ্চযানঞ্চ ইট্ঠানিট্ঠানং বাহিৰৰূপাযতনাদীনং চিত্তং কম্মঞ্চ হেতাদীসু ন কোচি পচ্চযো, আহাৰউতুসমুট্ঠানানং পন চিত্তং পচ্ছাজাতভাৱেন উপত্থম্ভকমেৱ, ন জনকং, মহাভূতানেৱ পন তেসং সহজাতাদিভাৱেন জনকানি, তস্মা সতিপি চিত্তেন কম্মেন চ ৱিনা অভাৱে হেতাদিপচ্চযভূতেহি অৰূপেহি উপ্পজ্জমানানি চিত্তসমুট্ঠানৰূপকটত্তাৰূপভূতানেৱ উপাদাৰূপানি হোন্তি, ন অঞ্ঞানীতি ইমং ৱিসেসং দস্সেতুং চিত্তকম্মজেস্ৱেৱ উপাদাৰূপেসু ৱিসেসনং কতং. অঞ্ঞানি ৱা সমানজাতিকেন ৰূপেন সমুট্ঠানানি পাকটৱিসেসনানেৱাতি ন ৱিসেসনং অৰহন্তি, এতানি পন অসমানজাতিকেহি অৰূপেহি সমুট্ঠিতানি ৱিসেসনং অৰহন্তীতি ৱিসেসিতানীতি ৱেদিতব্বানি. যথা ৱা চিত্তকম্মানি চিত্তকম্মসমুট্ঠানানং সৱিসেসেন পচ্চযভাৱেন পচ্চযা হোন্তি সহজাতাদিপচ্চযভাৱতো মূলকৰণভাৱতো চ, ন এৱং উতুআহাৰা তংসমুট্ঠানানন্তি চিত্তকম্মজানেৱ ৱিসুং ৱিসেসনং অৰহন্তি. ইতৰানি পন মহাভূতৱিসেসেনেৱ ৱিসেসিতানি, ইধ উপাদাৰূপৱিসেসনেন মহাভূতানি ৱিয. ন হি অঞ্ঞতৰৱিসেসনং উভযৱিসেসনং ন হোতীতি.
৫৮. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি খন্ধৱত্থূনং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতাদস্সনেন পুব্বে ৱিসুং পচ্চযভাৱেন দস্সিতানং খন্ধানং একতো পচ্চযভাৱো দস্সিতো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো ৱত্থুনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতং দস্সেতুং ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ইদং পন চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো পটিচ্চত্থফৰণতাদস্সনত্থং, ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৱত্থুস্স. ন কেৱলঞ্চ খন্ধানং ইধেৱ, হেতুপচ্চযাদীসুপি অযমেৱ নযো. তত্থ সব্বেসং খন্ধানং ৱিসুং পটিচ্চত্থফৰণতং দস্সেত্ৱা পুন ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৱত্থুস্সপি দস্সিতায ‘‘একং খন্ধঞ্চ ৱত্থুঞ্চ পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিনা খন্ধৱত্থূনঞ্চ দস্সিতাযেৱ হোতীতি দট্ঠব্বা.
কস্মা পনেত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা, কুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানা মহাভূতা’’তি এৱমাদি ন ৱুত্তং, ননু যদেৱ পটিচ্চত্থং ফৰতি, ন তেনেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন ভৱিতব্বং হেতুপচ্চযাদীহি ৱিয. ন হি যং ‘‘একং তযো দ্ৱে চ খন্ধে পটিচ্চা’’তি ৱুত্তং, তে হেতুপচ্চযভূতা এৱ হোন্তি. এস নযো আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি. পচ্চযৱাৰে চ ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.২৫৬) ৱুত্তং, ন ৱত্থু কুসলানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, অথ চ পন তংপচ্চযা খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পত্তি ৱুত্তা এৱ. যদিপি কুসলা খন্ধা মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা ন হোন্তি, তথাপি তে পটিচ্চ তেসং উপ্পত্তি ৱত্তব্বা সিযাতি? ন ৱত্তব্বা খন্ধসহজাতানং মহাভূতানং খন্ধানং পচ্চযভাৱাভাৱতো. অঞ্ঞমঞ্ঞসদ্দো হি ন হেতাদিসদ্দো ৱিয নিৰপেক্খো, সহজাতাদিসদ্দো ৱিয ৱা অঞ্ঞতৰাপেক্খো, অথ খো যথাৱুত্তেতৰেতৰাপেক্খো. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্না চ খন্ধা মহাভূতা ইধ যথাৱুত্তা ভৱেয্যুং, তেসু চ মহাভূতা খন্ধানং ন কোচি পচ্চযো. যস্স চ সযং পচ্চযো, ততো তেন তন্নিস্সিতেন ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জমানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, যথা খন্ধে পটিচ্চ খন্ধা, ৱত্থুং পচ্চযা খন্ধা. তস্মা অত্তনো পচ্চযস্স পচ্চযত্তাভাৱতো তদপেক্খত্তা চ অঞ্ঞমঞ্ঞসদ্দস্স খন্ধে পটিচ্চ পচ্চযা চ মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পত্তি ন ৱুত্তা, ন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা চ ৱুত্তা. খন্ধা পন ৱত্থুং পচ্চযা উপ্পজ্জমানা ৱত্থুস্স পচ্ছাজাতপচ্চযা হোন্তি, তন্নিস্সিতেন চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জন্তি. তস্মা ৱত্থুং পচ্চযা খন্ধানং কুসলাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পত্তি ৱুত্তাতি.
৫৯. ন সা গহিতাতি চক্খাযতনাদীনি নিস্সযভূতানি পটিচ্চাতি ন ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. নিস্সযপচ্চযভাৱেন পন ন চক্খাযতনাদীনি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন ৰূপাযতনাদীনি ৱিয ন গহিতানীতি.
৬০. দ্ৱীসু উপনিস্সযেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, আৰম্মণূপনিস্সযম্পি পন যে লভন্তি, তেসং ৱসেন আৰম্মণপচ্চযসদিসন্তি এৱং ৱুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তি আহ. তত্থ ‘‘ন সব্বে অকুসলা অব্যাকতা আৰম্মণূপনিস্সযং লভন্তী’’তি পুৰিমপাঠো. কুসলাপি পন মহগ্গতা একন্তেন, কামাৱচৰা চ কদাচি ন লভন্তীতি ‘‘ন সব্বে কুসলাকুসলাব্যাকতা’’তি পঠন্তি.
৬১. পুৰেজাতপচ্চযে যথা অঞ্ঞত্থ পচ্চযং অনিদ্দিসিত্ৱাৱ দেসনা কতা, এৱং অকত্ৱা কস্মা ‘‘ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযা’’তি ৱুত্তন্তি? নিযমসব্ভাৱা. হেতুআদীসু হি নিযমো নত্থি. ন হি তেহি উপ্পজ্জমানানং অলোভাদীসু কুসলাদীসু ৰূপাদীসু চ অযমেৱ পচ্চযোতি নিযমো অত্থি, ইধ পন ৱত্থু ন ৱত্থুধম্মেসু পুৰেজাতপচ্চযা উপ্পজ্জমানানং ধম্মানং নিযমতো ছব্বিধং ৱত্থু পুৰেজাতপচ্চযো হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং. আৰম্মণপুৰেজাতম্পি হি ৱত্থুপুৰেজাতে অৱিজ্জমানে ন লব্ভতি, এৱঞ্চ কত্ৱা পটিসন্ধিৱিপাকস্স নপুৰেজাতপচ্চযা এৱ উপ্পত্তি ৱুত্তা, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্সপি তস্স পুৰেজাতপচ্চযো ন উদ্ধটো. ‘‘নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মং পটিচ্চ ৱিপাকো ধম্মো উপ্পজ্জতি পুৰেজাতপচ্চযা’’তি এতস্সপি অলাভতো তত্থ ‘‘পুৰেজাতে তীণী’’তি (পট্ঠা. ১.৩.১২৪) ৱুত্তন্তি.
৬৩. তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানন্তি মহাভূতানং একক্খণিকনানাক্খণিককম্মপচ্চযৱসেনেৱ তদুপাদাৰূপানম্পি ৱদতীতি চ দট্ঠব্বং. কটত্তাৰূপানন্তি পৱত্তিযং কটত্তাৰূপানন্তি অধিপ্পাযো.
৬৪. যথালাভৱসেনাতি ইন্দ্ৰিযৰূপেসু যং যং পটিসন্ধিযং লব্ভতি, তস্স তস্স ৱসেন.
৬৯. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জমানানম্পি কেসঞ্চি নিযমতো ৱত্থু ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো, কেসঞ্চি খন্ধা, ন চ সমানৱিপ্পযুত্তপচ্চযা এৱ কুসলাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জন্তি, অথ খো নানাৱিপ্পযুত্তপচ্চযাপি, তস্মা তং ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা’’তি তত্থ তত্থ ৱুত্তং. তত্থ তদাযত্তৱুত্তিতায পচ্চযুপ্পন্নো পচ্চযং পচ্চযং কৰোতীতি ইমস্সত্থস্স ৱসেন উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং. ৱত্থুং খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযকৰণতোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেনা’’তি অত্থো ৱুত্তো, তত্থ কুসলানং খন্ধানং ৱত্থুং পটিচ্চ উপ্পত্তি নত্থীতি ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চা’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি, ইদং পন পটিচ্চসদ্দেন অযোজেত্ৱা ‘‘পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা’’তি যোজেত্ৱা তস্সত্থো ‘‘ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেনা’’তি ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. কিং পন পটিচ্চাতি? যং ‘‘একং খন্ধ’’ন্তিআদিকং পাড়িযং পটিচ্চাতি ৱুত্তং. তমেৱ অত্থং পাকটং কত্ৱা ‘‘ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ খন্ধা, ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেনা’’তি পঠন্তি. অনন্তৰত্তা পাকটস্স অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানস্সেৱ গহণং মা হোতূতি ‘‘অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানম্পি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানম্পী’’তি আহ. আসন্নম্পি দূৰম্পি সব্বন্তি ৱুত্তং হোতীতি.
৭১-৭২. ‘‘ইমে ৱীসতি পচ্চযাতি সংখিপিত্ৱা দস্সিতানং ৱসেনেতং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ যদি একেনপি দেসনং সংখিত্তং সংখিত্তমেৱ, আদিম্হি পন তযো পচ্চযা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো একম্পি পদং অপৰিহাপেত্ৱা ৱিত্থাৰিতাতি তে চত্তাৰো পচ্ছাজাতঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা ‘‘ইমে একূনৱীসতি পচ্চযা’’তি ৱত্তব্বং সিযা. এত্তকা হি সংখিপিত্ৱা দস্সিতাতি. যে পন পাড়িযং ৱিত্থাৰিতং অৱিত্থাৰিতঞ্চ সব্বং সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱদন্তি, তেসং ‘‘ইমে তেৱীসতি পচ্চযা’’তি পাঠেন ভৱিতব্বং. আদিম্হি পন তযো পচ্চযে ৱিত্থাৰিতে ৱজ্জেত্ৱা যতো পভুতি সঙ্খেপো আৰদ্ধো, ততো চতুত্থতো পভুতি সংখিত্তং ৱিত্থাৰিতঞ্চ সহ গহেত্ৱা ‘‘ইমে তেৱীসতি পচ্চযা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
ৱিভঙ্গৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(২) সঙ্খ্যাৱাৰো
৭৩. তথা পুৰেজাতপচ্চযেতি যথা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে ৱিসেসো ৱিভঙ্গে অত্থি, তথা পুৰেজাতপচ্চযেপি অত্থীতি অত্থো. ‘‘ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযা’’তি হি তত্থ ৱিসেসো পটিসন্ধিঅভাৱো চাতি. ৱিপাকানি চেৱ ৱীথিচিত্তানি চ ন লব্ভন্তীতি এতেন ‘‘কিৰিযাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিকে (পট্ঠা. ১.১.৫৩) ৱিভঙ্গে ৱিপাকাব্যাকতাভাৱং কিৰিযাব্যাকতে চ অজৱনস্স সব্বেন সব্বং অলব্ভমানতং ৱিসেসং দস্সেতি.
৭৪. একমূলকে দস্সিতায দেসনায লব্ভমানগণনঞ্ঞেৱ আদাযাতি ইদং এতস্মিং অনুলোমে সুদ্ধিকনযে দস্সিতগণনতো ততো পৰেসু নযেসু অঞ্ঞিস্সা অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. অবহুগণনেন যুত্তস্স তেন সমানগণনতা চ ইমস্মিং অনুলোমেযেৱ দট্ঠব্বা. পচ্চনীযে পন ‘‘নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণে এক’’ন্তিআদিং (পট্ঠা. ১.১.১০৪) ৱক্খতীতি.
৭৬-৭৯. তে পন সঙ্খিপিত্ৱা তেৱীসতিমূলকোৱেত্থ দস্সিতোতি এত্থ পচ্ছাজাতৱিপাকানং পৰিহীনত্তা ‘‘দ্ৱাৱীসতিমূলকো’’তি ৱত্তব্বং সিযা সাসেৱনসৱিপাকানং ৱসেন. দুৱিধম্পি পন দ্ৱাৱীসতিমূলকং সহ গহেত্ৱা সঙ্গহিতে তস্মিং উভযসব্ভাৱতো ‘‘তেৱীসতিমূলকো’’তি আহাতি দট্ঠব্বং. আসেৱনৱিপাকানং ৱা ৱিৰোধাভাৱে সতি পুচ্ছায দস্সিতনযেন তেৱীসতিমূলকেন ভৱিতব্বং, তস্স চ নামং দ্ৱাৱীসতিমূলকে আৰোপেত্ৱা ‘‘তেৱীসতিমূলকো’’তি ৱুত্তন্তি অযমেত্থ ৰুড়্হী.
আৰম্মণপদে চেৱাতি এতেন একমূলকে অঞ্ঞপদানি ৱজ্জেতি. ন হি একমূলকে হেতাদীসু তযোৱাতি অধিপ্পাযো. সুদ্ধিকনযো পন আৰম্মণমূলকাদীসু ন লব্ভতীতি আৰম্মণমূলকে ‘‘নৱা’’তি এতায অধিকগণনায অভাৱদস্সনত্থং ‘‘আৰম্মণে ঠিতেন সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হা’’তি ৱুত্তং. তত্থ কাতব্বাতি ৱচনসেসো. তীণেৱাতি চ ততো উদ্ধং গণনং নিৱাৰেতি, ন অধো পটিক্খিপতি. তেন ‘‘ৱিপাকে এক’’ন্তি গণনা ন নিৱাৰিতাতি দট্ঠব্বা. তীসু একস্স অন্তোগধতায চ ‘‘তীণেৱা’’তি ৱুত্তন্তি. ইতীতিআদিনা ‘‘সব্বত্থ তীণেৱা’’তি ৱচনেন অত্তনো ৱচনং দড়্হং কৰোতি.
৮০-৮৫. যে …পে… তং দস্সেতুন্তি এত্থাযমধিপ্পাযো – যদিপি অৱিগতানন্তৰং ‘‘আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তি ৱুত্তেপি ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং সংসন্দনে যা গণনা লব্ভতি, সা দস্সিতা হোতি, তথাপি ঊনতৰগণনেহি সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে ঊনতৰা সমানা চ হোতি, ন এৱং আৱিকৰণৱসেন দস্সিতা হোতি, ৱিপল্লাসযোজনায পন তথা দস্সেতি. ৱচনেন ৱা হি লিঙ্গেন ৱা অত্থৱিসেসাৱিকৰণং হোতীতি. তেনেতং আৱিকৰোতীতি এত্থাপি এৱমেৱ অধিপ্পাযো যোজেতব্বো. পচ্চনীযাদীসুপি পন ‘‘নাৰম্মণপচ্চযা নহেতুযা একং…পে… নোৱিগতপচ্চযা নহেতুযা এক’’ন্তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.১০৭) মূলপদং আদিম্হিযেৱ ঠপেত্ৱা যোজনা কতা, ন চ তত্থ এতং লক্খণং লব্ভতি, তস্মা মূলপদস্স আদিম্হি ঠপেত্ৱা যোজনমেৱ কমো, ন চক্কবন্ধনন্তি ‘‘আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তিআদি যোজিতং, ন চ ৱিঞ্ঞাতে অত্থে ৱচনেন লিঙ্গেন চ পযোজনমত্থীতি.
পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিচ্চৱাৰো
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা
৮৬-৮৭. ‘‘অহেতুকং ৱিপাকাব্যাকতন্তি ইদং ৰূপসমুট্ঠাপকৱসেনেৱ ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, সব্বসঙ্গাহকৱসেন পনেতং ন ন সক্কা যোজেতুং.
৯৩. সহজাতপুৰেজাতপচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি এত্থ চ সহজাতা চ হেতাদযো পুৰেজাতা চ আৰম্মণাদযো পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো. ন হি নপচ্ছাজাতপচ্চযা উপ্পজ্জমানা দ্ৱীহেৱ সহজাতপুৰেজাতপচ্চযেহি উপ্পজ্জন্তি, অথ খো পচ্ছাজাতৱজ্জেহি সব্বেহীতি.
৯৪-৯৭. নাহাৰপচ্চযে একচ্চং ৰূপমেৱ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নন্তি যং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, সো পচ্চযো ৰূপমেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং. যস্মা পন পচ্চযা উপ্পজ্জতি, সো অৰূপম্পি হোতি যথা কম্মং কটত্তাৰূপস্স.
৯৯-১০২. নমগ্গপচ্চযে যদিপি চিত্তসমুট্ঠানাদযো সব্বে ৰূপকোট্ঠাসা লব্ভন্তি, তথাপি যং মগ্গপচ্চযং লভতি, তস্স পহীনত্তা ‘‘একচ্চং ৰূপং পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমেৱ পন নহেতুপচ্চযাদীসুপি একচ্চৰূপস্স পচ্চযুপ্পন্নতা দট্ঠব্বা.
১০৭-১৩০. নাহাৰনইন্দ্ৰিযনঝাননমগ্গপচ্চযা সব্বত্থ সদিসৱিস্সজ্জনাতি ইদং এতেসু মূলভাৱেন ঠিতেসু গণনায সমানতং সন্ধায ৱুত্তং. মূলানঞ্হি ইধ ৱিস্সজ্জনং গণনাযেৱ, ন সৰূপদস্সনন্তি. নসহজাতাদিচতুক্কং ইধাপি পৰিহীনমেৱাতি সুদ্ধিকনযে ৱিয মূলেসুপি পৰিহীনমেৱাতি অত্থো.
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা
১৩১-১৮৯. হেতাধিপতিমগ্গপচ্চযেসু অনুলোমতো ঠিতেসু…পে… অট্ঠ পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তীতি তিণ্ণম্পি সাধাৰণানং পচ্চনীযতো অলব্ভমানানং সব্বেসং সঙ্গহৱসেন ৱুত্তং, তস্মা মগ্গপচ্চযে ইতৰেহি সাধাৰণা সত্তেৱ যোজেতব্বা. অধিপতিপচ্চযে অনুলোমতো ঠিতে হেতুপচ্চযোপি পচ্চনীযতো ন লব্ভতি, সো পন মগ্গেন অসাধাৰণোতি কত্ৱা ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. যেহি ৱিনা অৰূপং ন উপ্পজ্জতি, তে একন্তিকত্তা অৰূপট্ঠানিকাতি ইধ ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা, তেন পুৰেজাতাসেৱনপচ্চযা তেহি ৱিনাপি অৰূপস্স উপ্পত্তিতো ৱজ্জিতা হোন্তি. সব্বট্ঠানিকা অঞ্ঞমঞ্ঞআহাৰিন্দ্ৰিযা চ তেহি ৱিনা অৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো সঙ্গহিতাতি. ঊনতৰগণনানংযেৱ ৱসেনাতি যদি অনুলোমতো ঠিতা এককাদযো দ্ৱাৱীসতিপৰিযোসানা ঊনতৰগণনা হোন্তি, তেসং ৱসেন পচ্চনীযতো যোজিতস্স তস্স তস্স গণনা ৱেদিতব্বা. অথ পচ্চনীযতো যোজিতো ঊনতৰগণনো, তস্স ৱসেন অনুলোমতো ঠিতস্সপি গণনা ৱেদিতব্বাতি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা নাৰম্মণে এক’’ন্তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.১.১৪৬) পন ন ইদং লক্খণং একন্তিকং.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা
১৯০. সব্বত্থেৱাতি ন কেৱলং হেতুম্হিযেৱ, অথ খো সব্বেসু পচ্চযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসূতি অত্থো. পুৰেজাতং আসেৱনঞ্চ অলভন্তং কঞ্চি নিদস্সনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘পটিসন্ধিৱিপাকো পনা’’তিআদিমাহ.
‘‘পুৰেজাতপচ্ছাজাতাসেৱনৱিপাকৱিপ্পযুত্তেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু একং ঠপেত্ৱা অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তী’’তি ইদং অৱসেসানং লাভমত্তং সন্ধায ৱুত্তং. ন সব্বেসং অৱসেসানং লাভন্তি দট্ঠব্বং. যদিপি হি পচ্ছাজাতে পসঙ্গো নত্থি ‘‘অনুলোমতো সব্বত্থেৱ ন লব্ভতী’’তি অপৱাদস্স কতত্তা, পুৰেজাতো পন ৱিপ্পযুত্তে পচ্চনীকতো ঠিতে অনুলোমতো লব্ভতীতি ইদম্পি অৱসেসা সব্বেতি অত্থে গয্হমানে আপজ্জেয্য. যম্পি কেচি ‘‘ৱিপ্পযুত্তপচ্চযৰহিতে আৰুপ্পেপি আৰম্মণপুৰেজাতস্স সম্ভৱং ঞাপেতুং এৱং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তম্পি তেসং ৰুচিমত্তমেৱ. ন হি যত্থ ৱত্থুপুৰেজাতং ন লব্ভতি, তত্থ আৰম্মণপুৰেজাতভাৱেন উপকাৰকং হোতীতি দস্সিতোযং নযোতি. যুজ্জমানকৱসেনাতি পচ্চনীকতো ঠিতস্স ঠপেতব্বত্তা ৱুত্তং, যুজ্জমানকপচ্চযুপ্পন্নৱসেন ৱাতি অত্থো. ‘‘মগ্গপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে হেতুপচ্চযো অনুলোমতো ন লব্ভতী’’তি পুৰিমপাঠো, অধিপতিপচ্চযোপি পন ন লব্ভতীতি ‘‘হেতাধিপতিপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তী’’তি পঠন্তি. অধিপতিপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে পচ্ছাজাততো অঞ্ঞো অনুলোমতো অলব্ভমানো নাম নত্থীতি ন ৱিচাৰিতং. অঞ্ঞমঞ্ঞে পচ্চনীকতো ঠিতে ‘‘অৰূপানংযেৱা’’তি ৱুত্তা নৱ অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, তম্পি পচ্চনীকতো ঠিতেহি আৰম্মণপচ্চযাদীহি সদিসতায সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি ন ৱিচাৰিতং ভৱিস্সতীতি.
১৯১-১৯৫. যাৱ আসেৱনা সব্বং সদিসন্তি ন অঞ্ঞমঞ্ঞেন ঘটিতস্স মূলস্স ৱিত্থাৰিতত্তা ততো পৰানি মূলানি সন্ধায ৱুত্তং. তেসু হি অনুলোমতো যোজেতব্বপচ্চযা চ পঞ্হা চাতি সব্বং সদিসন্তি.
ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমেতি এতস্স ‘‘ইমেসম্পি পকিণ্ণকানং ৱসেনেত্থ গণনৱাৰো অসম্মোহতো ৱেদিতব্বো’’তি এতেন সহ সম্বন্ধো. তত্থ এত্থাতি এতেসু পচ্চযেসূতি অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমে লব্ভমানেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপীতি ৱা যোজেতব্বং. তত্থ পি-সদ্দেন ইমমত্থং দীপেতি – ন কেৱলং পচ্চযেস্ৱেৱ কিস্মিঞ্চি পচ্চনীকতো ঠিতে কেচি অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, অথ খো পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপি কোচি একচ্চং পচ্চযং লভমানো কঞ্চি পচ্চযং ন লভতীতি. তত্থ কম্মপচ্চযং লভমানো যেভুয্যেন ইন্দ্ৰিযপচ্চযং লভতি, মগ্গপচ্চযং লভমানো যেভুয্যেন হেতুপচ্চযং, তথা চ ঝানপচ্চযং লভমানো মগ্গপচ্চযন্তি এতেস্ৱেৱ লাভালাভা ৱিচাৰিতা. যত্থাতি পঞ্চৱোকাৰপৱত্তে অসঞ্ঞেসু চ. ৰূপধম্মাতি যথাৱুত্তানি কটত্তাৰূপানেৱ সন্ধায ৱদতি. ন হি পঞ্চৱোকাৰপৱত্তে সব্বে ৰূপধম্মা হেতাদীনি ন লভন্তীতি. ‘‘হেতাধিপতিৱিপাকিন্দ্ৰিযপচ্চযে ন লভন্তী’’তি পুৰিমপাঠো, ঝানমগ্গেপি পন ন লভন্তীতি ‘‘হেতাধিপতিৱিপাকিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযে ন লভন্তী’’তি পঠন্তি. যে ৰূপধম্মানং পচ্চযা হোন্তি, তেসু অৰূপট্ঠানিকৱজ্জেসু এতেযেৱ ন লভন্তীতি অধিপ্পাযো. পচ্ছাজাতাহাৰৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপি হি পৱত্তে কটত্তাৰূপং লভতীতি. লব্ভমানালব্ভমানপচ্চযদস্সনমত্তঞ্চেতং, ন তেহি পচ্চযেহি উপ্পত্তিঅনুপ্পত্তিদস্সনন্তি. এৱং ইন্দ্ৰিযপচ্চযালাভো জীৱিতিন্দ্ৰিযং সন্ধায ৱুত্তো সিযা. যথাৱুত্তেসু হি ধম্মৱসেন পচ্ছাজাতাদিত্তযম্পি অলভন্তং নাম কটত্তাৰূপং নত্থি. কো পন ৱাদো সব্বট্ঠানিককম্মেসু. ইন্দ্ৰিযং পন অলভন্তং অত্থি, কিন্তং? জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি. যদি এৱং উপাদাৰূপানি সন্ধায অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযম্পি ন লভন্তীতি ৱত্তব্বং, তং পন পাকটন্তি ন ৱুত্তং সিযা. অৰূপিন্দ্ৰিযালাভং ৱা সন্ধায ইন্দ্ৰিযপচ্চযালাভো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.
১৯৬-১৯৭. নাৰম্মণমূলকেসু দুকাদীসু হেতুযা পঞ্চাতি যদিপি তিকাদীসু ‘‘হেতুযা পঞ্চা’’তি ইদং নত্থি, তথাপি দুকাদীসু সব্বত্থ অনুত্তানং ৱত্তুকামো ‘‘দুকাদীসূ’’তি সব্বসঙ্গহৱসেন ৱত্ৱা তত্থ যং আদিদুকে ৱুত্তং ‘‘হেতুযা পঞ্চা’’তি, তং নিদ্ধাৰেতি. কেচি পন ‘‘নাৰম্মণমূলকে হেতুযা পঞ্চা’’তি পাঠং ৱদন্তি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞে একন্তি ভূতৰূপমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি পুৰিমপাঠো, ৱত্থুপি পন লব্ভতীতি ‘‘ভূতৰূপানি চেৱ ৱত্থুঞ্চ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি পঠন্তি. তিমূলকেতি ইধাপি দুমূলকং তিমূলকন্তি ৱদন্তি.
২০৩-২৩৩. নকম্মমূলকে হেতুযা তীণীতিআদীসু চেতনাৱ পচ্চযুপ্পন্নাতি ইদং ‘‘হেতুযা তীণী’’তি এৱংপকাৰে চেতনামত্তসঙ্গাহকে সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আদি-সদ্দো হি পকাৰত্থোৱ হোতীতি. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাহাৰঅত্থিঅৱিগতেসু পন ৰূপম্পি লব্ভতীতি.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিচ্চৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সহজাতৱাৰৱণ্ণনা
২৩৪-২৪২. কুসলং ধম্মং সহজাতো, কুসলং একং খন্ধং সহজাতোতিআদীসু সহজাতসদ্দেন সহজাতপচ্চযকৰণং সহজাতাযত্তভাৱগমনং ৱা ৱুত্তন্তি তস্স কৰণস্স গমনস্স ৱা কুসলাদীনং কম্মভাৱতো উপযোগৱচনং কতন্তি দট্ঠব্বং. এস নযো পচ্চযৱাৰাদীসুপি. তত্ৰাপি হি পচ্চযসদ্দেন চ নিস্সযপচ্চযকৰণং নিস্সযাযত্তভাৱগমনং ৱা ৱুত্তং, সংসট্ঠসদ্দেন চ সম্পযুত্তপচ্চযকৰণং সম্পযুত্তাযত্তভাৱগমনং ৱাতি তংকম্মভাৱতো উপযোগৱচনং কুসলাদীসু কতন্তি. সহজাতম্পি চ উপাদাৰূপং ভূতৰূপস্স পচ্চযো ন হোতীতি ‘‘পটিচ্চা’’তি ইমিনা ৱচনেন দীপিতো পচ্চযো ন হোতীতি অত্থো. ‘‘উপাদাৰূপং ভূতৰূপস্সা’’তি চ নিদস্সনৱসেন ৱুত্তং. উপাদাৰূপস্সপি হি উপাদাৰূপং যথাৱুত্তো পচ্চযো ন হোতি, ৱত্থুৱজ্জানি ৰূপানি চ অৰূপানন্তি.
সহজাতৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা
২৪৩. পচ্চযাতি এত্থ পতি অযো পচ্চযো. পতি-সদ্দো পতিট্ঠত্থং দীপেতি, অয-সদ্দো গতিং, পতিট্ঠাভূতা গতি নিস্সযো পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি, ততো পচ্চযা, পচ্চযকৰণতো তদাযত্তভাৱগমনতো ৱাতি অত্থো.
‘‘মহাভূতে পচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২৪৫) ভূতুপাদাৰূপানি সহ সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন চিত্তসমুট্ঠানে চ মহাভূতে নিস্সায চিত্তসমুট্ঠানং উপাদাৰূপন্তি সযং নিস্সযো অহুত্ৱা নিস্সযে উপ্পজ্জমানেন উপাদাৰূপেন নিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং.
২৫৫. অসঞ্ঞ…পে… কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপন্তি এত্থ যো পটিচ্চৱাৰে সহজাতে কম্মউতুজানং, কম্মে চ একন্তানেকন্তকম্মজানং ৱসেন অত্থো ৱুত্তো, সো নাধিপ্পেতো এৱ ‘‘কটত্তাৰূপ’’ন্তি কম্মসমুট্ঠানৰূপস্সেৱ সব্বস্স চ গহিতত্তাতি তং পহায যথাগহিতস্স কটত্তাৰূপস্স ৱিসেসনৱসেন ‘‘উপাদাৰূপসঙ্খাতং কটত্তাৰূপ’’ন্তি অত্থমাহ. মহাভূতে পন পটিচ্চ পচ্চযা চ মহাভূতানং উপ্পত্তি ন নিৱাৰেতব্বাতি উপাদাৰূপগ্গহণেন কটত্তাৰূপগ্গহণং অৱিসেসেত্ৱা উপাদাৰূপানং নিৱত্তেতব্বানং অত্থিতায কটত্তাৰূপগ্গহণেনেৱ উপাদাৰূপগ্গহণস্স ৱিসেসনং দট্ঠব্বং.
২৬৯-২৭৬. ‘‘অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলং, অকুসল’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘অব্যাকতেন কুসলং, অকুসলং, অব্যাকত’’ন্তি, ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো চ অকুসলো চ ধম্মা কুসলস্সাতি অনামসিত্ৱা’’তি চ পুৰিমপাঠে পমাদলেখা দট্ঠব্বা.
২৮৬-২৮৭. নহেতুপচ্চযা নপুৰেজাতে দ্ৱেতি এত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘আৰুপ্পে পন অহেতুকমোহস্স অহেতুককিৰিযস্স চ ৱসেন দ্ৱেতি ৱুত্তা, নৱিপ্পযুত্তে দ্ৱেতি আৰুপ্পে অহেতুকাকুসলকিৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, তং লব্ভমানেসু একদেসেন নিদস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আৰুপ্পে পন অহেতুকমোহস্স অহেতুককিৰিযায অহেতুকপটিসন্ধিযা একচ্চস্স চ ৰূপস্স ৱসেন দ্ৱে ৱুত্তাতি, নৱিপ্পযুত্তে দ্ৱেতি আৰুপ্পে অহেতুকাকুসলকিৰিযাএকচ্চৰূপানং ৱসেনাতি ৱুত্তন্তি. ‘‘নোনত্থিনোৱিগতেসু একন্তি সব্বৰূপস্স ৱসেনা’’তি ৱুত্তং, নহেতুমূলকত্তা ইমস্স নযস্স হেতুপচ্চযং লভন্তং ন লব্ভতীতি ‘‘একচ্চস্স ৰূপস্স ৱসেনা’’তি ভৱিতব্বং. চক্খাদিধম্মৱসেন পন চিত্তসমুট্ঠানাদিকোট্ঠাসৱসেন ৱা সব্বং লব্ভতীতি ‘‘সব্বৰূপস্সা’’তি ৱুত্তং সিযা.
২৮৯-২৯৬. আগতানাগতন্তি পঞ্হৱসেন ৱুত্তং, লব্ভমানালব্ভমানন্তি আগতে চ পঞ্হে লব্ভমানালব্ভমানধম্মৱসেন.
পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা
৩২৯-৩৩৭. পচ্চযৱাৰেন নিস্সযপচ্চযভাৱন্তি নিস্সযৱাৰে ৱুত্তস্স নিস্সযপচ্চযভাৱং নিযমেতুন্তি অত্থো.
নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা
৩৫১-৩৬৮. সংসট্ঠৱাৰে পচ্চনীযে ‘‘নৱিপ্পযুত্তে পটিসন্ধি নত্থী’’তি ইদং ৱত্থুৱিৰহিতায পটিসন্ধিযা ৱিসুং অনুদ্ধৰণতো ৱুত্তং. পটিচ্চৱাৰাদীসু হি সহজাতস্স পচ্চযভাৱদস্সনত্থং সৱত্থুকা পটিসন্ধি উদ্ধটা, সা ইধাপি অধিপতিপুৰেজাতাসেৱনেসু নকম্মনৱিপাকনঝাননৱিপ্পযুত্তেসু ন লব্ভতি, অঞ্ঞেসু চ অনুলোমতো পচ্চনীযতো চ লব্ভমানপচ্চযেসু লব্ভতীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং উদ্ধটাতি. সেসা তেৰস ন লব্ভন্তীতি এত্থ ‘‘সেসা চুদ্দসা’’তি ভৱিতব্বং. ন ঝানে একন্তি অহেতুকপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱসেনাতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং হেতুপচ্চযৱিৰহিতমত্তদস্সনত্থং অহেতুকগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং, ‘‘নমগ্গে একন্তি অহেতুককিৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, ‘‘অহেতুকৱিপাককিৰিযৱসেনা’’তি ভৱিতব্বং.
৩৬৯-৩৯১. হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱাতি পটিচ্চৱাৰে অনুলোমপচ্চনীযে ৱুত্তনযেন. ‘‘নহেতুপচ্চযুপ্পন্নেসু অহেতুকমোহোৱ ঝানমগ্গপচ্চযং লভতি, সেসা ন লভন্তী’’তি ৱুত্তং, সেসেসু পন পঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জাহেতুকক্খন্ধা তংসমুট্ঠানা পচ্চযুপ্পন্নধম্মা ঝানপচ্চযং লভন্তি, ন পচ্চনীযানুলোমে দ্ৱিন্নং পচ্চযানং অনুলোমেন সহ যোজনা অত্থীতি ঝানমগ্গপচ্চযং সহিতং লভতীতি চ ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা ‘‘অহেতুকমোহোৱ মগ্গপচ্চযং লভতী’’তি ৱত্তব্বং.
সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা
৩৯২-৪০০. সদিসং সম্পযুত্তং সংসট্ঠং ৱোকিণ্ণঞ্চ সংসট্ঠং ন হোতীতি উভযং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং ৱুচ্চমানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স নিযামকং হোতীতি.
সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
৪০১-৪০৩. যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুন্তি যথাক্কমেন আগতাগতপটিপাটিযা দস্সেতুন্তি অত্থো. কুসলো কুসলস্সাতি নিদস্সনমত্তমেতং, তেন কুসলো কুসলাদীনং, অকুসলো অকুসলাদীনং, অব্যাকতো অব্যাকতাদীনং, কুসলাব্যাকতা কুসলাদীনন্তিআদিকো সব্বো পভেদো নিদস্সিতো হোতীতি যথানিদস্সিতে সব্বে গহেত্ৱা আহ ‘‘তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতু’’ন্তি.
৪০৪. দত্ৱাতি এত্থ দা-সদ্দো সোধনত্থোপি হোতীতি মন্ত্ৱা আহ ‘‘ৱিসুদ্ধং কত্ৱা’’তি. তেসঞ্হি তং চিত্তন্তি তেসন্তি ৱত্তব্বতাৰহং সকদাগামিমগ্গাদিপুৰেচাৰিকং তং গোত্ৰভুচিত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৱিপস্সনাকুসলং পন কামাৱচৰমেৱাতি পচ্চযুপ্পন্নং ভূমিতো ৱৱত্থপেতি. তেনেৱাতি ধম্মৱসেনেৱ দস্সনতো, দেসনন্তৰত্তাতি অধিপ্পাযো.
৪০৫. অস্সাদনং সৰাগস্স সোমনস্সস্স সসোমনস্সস্স ৰাগস্স চ কিচ্চন্তি আহ ‘‘অনুভৱতি চেৱ ৰজ্জতি চা’’তি. অভিনন্দনং পীতিকিচ্চসহিতায তণ্হায কিচ্চন্তি আহ ‘‘সপ্পীতিকতণ্হাৱসেনা’’তি. দিট্ঠাভিনন্দনা দিট্ঠিযেৱ. এত্থ পন পচ্ছিমত্থমেৱ গহেত্ৱা ‘‘অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৱসেন…পে… দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অভিনন্দনা পন দিট্ঠাভিনন্দনাযেৱাতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘ভাৱনায পহাতব্বো ধম্মো ভাৱনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আৰম্মণ…পে… ভাৱনায পহাতব্বং ৰাগং অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৭২) ৱচনতো, তস্মা পুৰিমোপি অত্থো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. দ্ৱীসু পন সোমনস্সসহগতচিত্তেসু যথাৱুত্তেন সোমনস্সেন ৰাগেন চ অস্সাদেন্তস্স তেসুযেৱ সপ্পীতিকতণ্হায চতূসুপি দিট্ঠাভিনন্দনায অভিনন্দন্তস্স চ দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতিপি সক্কা যোজেতুং. জাতিৱসেনাতি সুচিণ্ণসামঞ্ঞৱসেনাতি অত্থো.
৪০৬. তদাৰম্মণতাতি তদাৰম্মণভাৱেন. ৱিভত্তিলোপো হেত্থ কতোতি. ভাৱৱন্ততো ৱা অঞ্ঞো ভাৱো নত্থীতি ভাৱেনেৱ ৱিপাকং ৱিসেসেতি, ৱিপাকো তদাৰম্মণভাৱভূতোতি অত্থো. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাকানং ৱিয ন কামাৱচৰৱিপাকানং নিযোগতো ৱৱত্থিতং ইদঞ্চ কম্মং আৰম্মণন্তি তং লব্ভমানম্পি ন ৱুত্তং. তদাৰম্মণেন পন কুসলাৰম্মণভাৱেন সমানলক্খণতায কম্মাৰম্মণা পটিসন্ধিআদযোপি দস্সিতাযেৱাতি দট্ঠব্বা. পটিলোমতো ৱা একন্তৰিকৱসেন ৱাতি ৱদন্তেন অনুলোমতো সমাপজ্জনে যেভুয্যেন আসন্নসমাপত্তিযা আৰম্মণভাৱো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো. যথা পন পটিলোমতো একন্তৰিকৱসেন চ সমাপজ্জন্তস্স অনাসন্নাপি সমাপত্তি আৰম্মণং হোতি, এৱং অনুলোমতো সমাপজ্জন্তস্সপি ভৱেয্যাতি. ‘‘চেতোপৰিযঞাণস্সাতিআদীনি পৰতো আৱজ্জনায যোজেতব্বানী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যা এতেসং আৱজ্জনা, তস্সা’’তি অত্থো ৱুত্তো, এৱং সতি ‘‘ইদ্ধিৱিধঞাণস্সা’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা. যস্মা পন কুসলা খন্ধা অব্যাকতস্স ইদ্ধিৱিধঞাণস্স আৰম্মণং ন হোন্তীতি তং ন ৱুত্তং, চেতোপৰিযঞাণাদীনঞ্চ হোন্তীতি তানি ৱুত্তানি, তস্মা কিৰিযানং চেতোপৰিযঞাণাদীনং যায কাযচি আৱজ্জনায চ কুসলাৰম্মণায কুসলা খন্ধা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
৪০৭-৪০৯. ৱিপ্পটিসাৰাদিৱসেন ৱাতি আদি-সদ্দেন আদীনৱদস্সনেন সভাৱতো চ অনিট্ঠতামত্তং সঙ্গণ্হাতি, অক্খন্তিভেদা ৱা.
৪১০. ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্সাতিআদিনা ৱিঞ্ঞাণকাযেহি নিযতাৰম্মণেহি অব্যাকতস্স অব্যাকতানং আৰম্মণপচ্চযভাৱং নিদস্সেতি. সব্বস্স হি ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একস্মিং সন্তানে ধম্মানং একদেসেন নিদস্সনং কৰোতীতি.
৪১৩-৪১৬. চতুভূমকং কুসলং আৰম্মণাধিপতিপচ্চযভাৱেন দস্সিতং, পচ্চযুপ্পন্নং পন কামাৱচৰমেৱ.
৪১৭. অপুব্বতো চিত্তসন্তানতো ৱুট্ঠানং ভৱঙ্গমেৱ, তং পন মূলাগন্তুকভৱঙ্গসঙ্খাতং তদাৰম্মণং পকতিভৱঙ্গঞ্চ. অনুলোমং সেক্খায ফলসমাপত্তিযাতি এত্থ কাযচি সেক্খফলসমাপত্তিযা অৱজ্জেতব্বত্তা ৱত্তব্বং নত্থীতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযাতি ইমং নিব্বিসেসনং ফলসমাপত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা’’তি. কামাৱচৰকিৰিযা দুৱিধস্সপি ৱুট্ঠানস্সাতি এত্থ কিৰিযানন্তৰং তদাৰম্মণৱুট্ঠানে যং ৱত্তব্বং, তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱুত্তমেৱ.
তা উভোপি…পে… দ্ৱাদসন্নন্তি ইদং সোমনস্সসহগতমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱুত্তং, উপেক্খাসহগতা পন যথাৱুত্তানং দসন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং ৱোট্ঠব্বনকিৰিযস্স মনোধাতুকিৰিযস্স চাতি দ্ৱাদসন্নং হোতীতি দট্ঠব্বং.
৪২৩. দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ন পনেতং একন্তেন গহেতব্বন্তি ‘‘বলৱচেতনাৱ লব্ভতি, ন দুব্বলা’’তি এতং একন্তং ন গহেতব্বং, দড়্হং ৱা ন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কিং কাৰণন্তি? বলৱতো দুব্বলস্স ৱা কতোকাসস্স অন্তৰাযং পটিবাহিত্ৱা ৱিপচ্চনতো ‘‘যংকঞ্চি যদি ৱিপাকং জনেতি, উপনিস্সযো ন হোতী’’তি নৱত্তব্বত্তা চাতি দস্সেন্তো ‘‘কতোকাসঞ্হী’’তিআদিমাহ. ৱিপাকত্তিকে পন পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মো ৱিপাকস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.৯৩) কম্মপচ্চযস্স ৱিসুং উদ্ধটত্তা, ৱেদনাত্তিকে চ পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘নহেতুপচ্চযা নআৰম্মণপচ্চযা নউপনিস্সযে অট্ঠা’’তি (পট্ঠা. ১.২.৮৭) ৱুত্তত্তা ‘‘ৱিপাকজনকম্পি কিঞ্চি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি সক্কা ৱত্তুন্তি.
তস্মিং ৱা ৱিৰুদ্ধোতি তংনিমিত্তং ৱিৰুদ্ধো, ৱিৰুদ্ধন্তি ৱা পাঠো. ওমানন্তি পৰস্স পৱত্তওমানং. ৰাগো ৰঞ্জনৱসেন পৱত্তা কামৰাগতণ্হা, ‘‘ইতি মে চক্খুং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ৰূপা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তপণিদহনতণ্হা পত্থনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
তেসু অঞ্ঞম্পীতি তেসু যংকিঞ্চি পুব্বে হনিততো অঞ্ঞম্পি পাণং হনতীতি অত্থো.
পুনপ্পুনং আণাপনৱসেন ৱাতি মাতুঘাতকম্মেন সদিসতায পুব্বে পৱত্তাযপি আণত্তচেতনায মাতুঘাতকম্মনামং আৰোপেত্ৱা ৱদন্তি. এস নযো দ্ৱীহি পহাৰেহীতি এত্থাপি.
যথেৱ হি…পে… উপ্পাদেতি নামাতি ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতীতি ৰাগং উপনিস্সায দানৱসেন সদ্ধং উপ্পাদেতীতি অযমত্থো ৱুত্তো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱদতি. যথা ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতীতিএৱমাদি হোতি, এৱং ৰাগাদযো সদ্ধাদীনং উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদম্পি হোতীতি দস্সেতি. কাযিকং সুখন্তিআদীনং একতো দস্সনেন ৱিসুংযেৱ ন এতেসং পচ্চযভাৱো, অথ খো একতোপীতি দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং.
৪২৫. উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযত্তাযেৱাতি এতেন ইদং দস্সেতি – ন পুৰিমৱাৰেসু ৱিয ইমস্মিং পচ্চযেন উপ্পত্তি ৱুচ্চতি, অথ খো তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স তেসং তেসং ধম্মানং তংতংপচ্চযভাৱো, ন চ পচ্ছাজাতক্খন্ধা উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযা ন হোন্তি, তেনেস পচ্ছাজাতপচ্চযো ইধ অনুলোমতো আগতোতি.
৪২৭. চেতনা ৱত্থুস্সপি পচ্চযোতি অত্তনো পতিট্ঠাভূতস্সপি কম্মপচ্চযোতি অধিপ্পাযো.
কস্মা পনেত্থ পচ্চযৱাৰে ৱিয নিস্সযঅত্থিঅৱিগতেসু দুমূলকদুকাৱসানা পঞ্হা ন উদ্ধটাতি? অলব্ভমানত্তা. তত্থ হি পচ্চযুপ্পন্নপ্পধানত্তা দেসনায কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা একতো উপ্পজ্জমানা কুসলাব্যাকতপচ্চযা লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.২৪৬) ৱুত্তং. যতো ততো ৱা উভযপচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তিমত্তংযেৱ হি তত্থ অধিপ্পেতং, ন উভযস্স উভিন্নং পচ্চযভাৱোতি. ইধ পন পচ্চযপ্পধানত্তা দেসনায কুসলাব্যাকতা কুসলাব্যাকতানং উভিন্নং নিস্সযাদিভূতা ন লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তং.
পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা
৪৩৯. ‘‘এত্থ পন পুৰেজাতম্পি লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, যদি এৱং কস্মা ‘‘তথা’’তি ৱুত্তন্তি? ‘‘তীণী’’তি গণনমত্তসামঞ্ঞতো.
৪৪০. ‘‘অধিপতিপচ্চযে ঠপেত্ৱা ৱীমংসং সেসাধিপতিনো ৱিসভাগা’’তি পুৰিমপাঠো নিদস্সনৱসেন দট্ঠব্বো. যস্মা পন হেতুপচ্চযস্স ৱিসভাগেন একেন আৰম্মণেন নিদস্সনং অকত্ৱা অনন্তৰাদীনি ৱদন্তো সব্বে ৱিসভাগে দস্সেতি, তস্মা ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযা চ ৱিসভাগা দস্সেতব্বাতি ‘‘অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেসু ঠপেত্ৱা পঞ্ঞং সেসা ধম্মা ৱিসভাগা’’তি পঠন্তি. তথা ভাৱাভাৱতো হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতাদিপচ্চযভাৱতো. ননু যথা অমোহৱজ্জানং হেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযভাৱো নত্থীতি পঞ্ঞাৱজ্জানং অধিপতিপচ্চযাদীনং ৱিসভাগতা, এৱং কুসলাদিহেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকপচ্চযভাৱাভাৱতো হেতুৱজ্জানং ৱিপাকানং ৱিসভাগতায ভৱিতব্বন্তি? ন ভৱিতব্বং, উভযপচ্চযসহিতে চিত্তচেতসিকৰাসিম্হি হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকপচ্চযত্তাভাৱাভাৱতো. যথা হি হেতুসহজাতপচ্চযসহিতৰাসিম্হি সতিপি হেতুৱজ্জসব্ভাৱে হেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতপচ্চযত্তাভাৱো নত্থীতি ন হেতুৱজ্জানং সহজাতানং হেতুস্স ৱিসভাগতা ৱুত্তা, এৱমিধাপীতি. এস নযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপি. অপিচ পচ্চযুপ্পন্নস্সেৱ পচ্চযা ৱুচ্চন্তীতি পচ্চযুপ্পন্নক্খণে তথা ভাৱাভাৱৱসেন সভাগতায ৱুচ্চমানায নানাক্খণৱসেন ৱিসভাগতা তস্সেৱ ন ৱত্তব্বাতি.
কুসলা ৱীমংসাতি ইদং ‘‘কুসলা ৱীমংসাধিপতী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. ন হি অনধিপতিভূতা ৱীমংসা অধিপতিপচ্চযো হোতীতি.
৪৪১-৪৪৩. ‘‘সচে পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো পৱিসতি, ইতৰানি দ্ৱে লভতী’’তি পুৰিমপাঠো, ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি ইদং পন ন লব্ভতীতি ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি দ্ৱে লভতী’’তি পঠন্তি. ঊনতৰগণনেসূতি যেসু পৱিট্ঠেসু ঊনতৰা গণনা হোতি, তেসূতি অত্থো. তীণি দ্ৱে একন্তি এৱং ঊনতৰগণনেসু ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞাদীসু পৱিসন্তেসু তেসং ৱসেন তিকতো ঊনং যথালদ্ধঞ্চ একন্তি গণনং লভতীতি অত্থো.
অৱিপাকানীতি অনামট্ঠৱিপাকানীতি অত্থো, ন ৱিপাকহেতুৰহিতানীতি.
তত্থ সব্বেপি সহজাতৱিপাকা চেৱাতি তত্থ যে সহজাতা পচ্চযুপ্পন্না ৱুত্তা, তে সব্বেপি ৱিপাকা চেৱ ৱিপাকসহজাতৰূপা চাতি অত্থো. তংসমুট্ঠানৰূপা চাতি এত্থ পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৱ সঙ্গণ্হাতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘তংসমুট্ঠানৰূপকটত্তাৰূপা চ লব্ভন্তী’’তিপি পঠন্তি. চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘কটত্তাৰূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি.
এৱম্পীতি ‘‘এতেসু পন ঘটনেসু সব্বপঠমানী’’তিআদিনা ৱুত্তনযেনপি. ঘটনেসু পন যো যো পচ্চযো মূলভাৱেন ঠিতো, তংপচ্চযধম্মানং নিৰৱসেসঊনঊনতৰঊনতমলাভক্কমেন ঘটনা ৱুচ্চতি, নিৰৱসেসলাভে চ পচ্চযুপ্পন্নানং নিৰৱসেসলাভক্কমেন. তথা ঊনলাভাদীসূতি অযং কমো ৱেদিতব্বো.
হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.
৪৪৫. ৱত্থুৱসেন সনিস্সযং ৱক্খতীতি ন ইদং লব্ভমানস্সপি ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আৰম্মণৱসেনেৱ ৱা’’তি.
৪৪৬. সহজাতেন পন সদ্ধিং আৰম্মণাধিপতি, আৰম্মণাধিপতিনা চ সদ্ধিং সহজাতং ন লব্ভতীতি ইদং যথা সহজাতপুৰেজাতা একো নিস্সযপচ্চযো অত্থিপচ্চযো চ হোন্তি, এৱং সহজাতাৰম্মণাধিপতীনং একস্স অধিপতিপচ্চযভাৱস্স অভাৱতো ৱুত্তং. নিস্সযভাৱো হি অত্থিঅৱিগতভাৱো চ সহজাতপুৰেজাতনিস্সযাদীনং সমানো, ন পনেৱং সহজাতাৰম্মণাধিপতিভাৱো সমানো. সহজাতো হি আৰম্মণভাৱং অনুপগন্ত্ৱা অত্তনা সহ পৱত্তনৱসেন অধিপতি হোতি, ইতৰো আৰম্মণং হুত্ৱা অত্তনি নিন্নতাকৰণেন. সহজাতো চ ৱিজ্জমানভাৱেনেৱ উপকাৰকো, ইতৰো অতীতানাগতোপি আৰম্মণভাৱেনেৱ, তস্মা সহজাতাৰম্মণপচ্চযা ৱিয ভিন্নসভাৱা সহজাতাৰম্মণাধিপতিনোতি ন তে একতো এৱ অধিপতিপচ্চযভাৱং ভজন্তি, তেনেৱ পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গে চ ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তন্তি.
৪৪৭-৪৫২. সাহাৰকঘটনানং পুৰতো ৱীৰিযচিত্তৱীমংসানং সাধাৰণৱসেন অনাহাৰকামগ্গকানি সইন্দ্ৰিযঘটনানি ৱত্তব্বানি সিযুং ‘‘অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতন্তি সত্ত. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅৱিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি এক’’ন্তি. কস্মা তানি ন ৱুত্তানীতি? ইন্দ্ৰিযভূতস্স অধিপতিস্স আহাৰমগ্গেহি অঞ্ঞস্স অভাৱা. চিত্তাধিপতি হি আহাৰো, ৱীৰিযৱীমংসা চ মগ্গো হোতি, ন চ অঞ্ঞো ইন্দ্ৰিযভূতো অধিপতি অত্থি, যস্স ৱসেন অনাহাৰকামগ্গকানি সইন্দ্ৰিযঘটনানি ৱত্তব্বানি সিযুং, তস্মা তানি অৱত্ৱা চিত্তাধিপতিআদীনং একন্তেন আহাৰমগ্গভাৱদস্সনত্থং সাহাৰকসমগ্গকানেৱ ৱুত্তানি. তেসু চ সমগ্গকেসু দ্ৱে পচ্চযধম্মা লব্ভন্তি, সাহাৰকেসু একোযেৱাতি সমগ্গকানি পুব্বে ৱত্তব্বানি সিযুং. সইন্দ্ৰিযকানি পন যেহি আহাৰমগ্গেহি ভিন্দিতব্বানি, তেসং কমৱসেন পচ্ছা ৱুত্তানি. অট্ঠকথাযং পন সদিসত্তাতি সমগ্গকত্তেন সমানত্তা, অনন্তৰৰূপত্তাতি ৱা অত্থো.
৪৫৭-৪৬০. কুসলাব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি চত্তাৰীতি অব্যাকতসহিতস্স কুসলস্স পচ্চযভাৱদস্সনৱসেন কুসলমূলকেস্ৱেৱ দুমূলকম্পি আহৰিত্ৱা ৱুত্তং. অব্যাকতে ৱত্থুৰূপম্পীতি ইদং ‘‘কটত্তাৰূপম্পী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. ‘‘দুতিযঘটনে অব্যাকতৱিস্সজ্জনে ৰূপেসু ৱত্থুমেৱ লব্ভতী’’তি পুৰিমপাঠো, ভূতৰূপম্পি পন লব্ভতীতি ‘‘ৱত্থুঞ্চ ভূতৰূপঞ্চ লব্ভতী’’তি পঠন্তি. ‘‘চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱা’’তি ৱুত্তং, ‘‘চিত্তসমুট্ঠানৰূপং পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপঞ্চা’’তি পন ৱত্তব্বং. সৱিপাকেসু পঠমে ৱিপাকা চেৱ ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চাতি এত্থ চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৱাতি ইধ চ কটত্তাৰূপম্পি ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানগ্গহণেন গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কটত্তাৰূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি. এত্থ পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থি অৱিগতমূলকেসু ঘটনেসু হেতুকম্মঝানমগ্গেহি ঘটনানি ন যোজিতানি, যথাৱুত্তেসু অত্থিঅৱিগতমূলৱজ্জেসু আহাৰেন, নিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱজ্জেসু অধিপতিইন্দ্ৰিযেহি চ. কস্মাতি? তেসু হি যোজিযমানেসু তংতংচিত্তুপ্পাদেকদেসভূতা হেতুআদযো অৰূপধম্মাৱ পচ্চযভাৱেন লব্ভন্তি. তেন তেহি ঘটনানি হেতুমূলকাদীসু ৱুত্তসদিসানেৱ ৰূপমিস্সকত্তাভাৱেন সুৱিঞ্ঞেয্যানীতি ন ৱুত্তানি. অত্থিঅৱিগতেহি পন যোজিযমানো আহাৰো নিস্সযাদীহি অধিপতিইন্দ্ৰিযানি চ ৰূপমিস্সকানি হোন্তীতি অধিপতাহাৰিন্দ্ৰিযমূলকেসু ৱুত্তসদিসানিপি ঘটনানি অত্থিঅৱিগতমূলকেসু নিস্সযাদিমূলকেসু চ আহাৰেন অধিপতিন্দ্ৰিযেহি চ সুপাকটভাৱত্থং যোজিতানীতি দট্ঠব্বানীতি.
৪৬২-৪৬৪. নিস্সযমূলকে ‘‘ছট্ঠে তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানস্সা’’তি পুৰিমপাঠো, চক্খাদীনি পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তীতি ‘‘অব্যাকতস্স চক্খাযতনাদীনি চা’’তি পঠন্তি.
৪৬৬. উপনিস্সযমূলকে পকতূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তেসু দ্ৱীসু পঠমে ‘‘লোকিযকুসলাকুসলচেতনা পচ্চযভাৱতো গহেতব্বা’’তি ৱুত্তং, লোকুত্তৰাপি পন গহেতব্বাৱ.
৪৭৩-৪৭৭. কম্মমূলকে পটিসন্ধিযং ৱত্থুপীতি এত্থ ন পৱত্তে ৱিয খন্ধাযেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহেতব্বাতি অধিপ্পাযো. ৱিপাকাৱিপাকসাধাৰণৱসেন ৱুত্তেসু চতূসু পঠমে ‘‘অৰূপেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, কটত্তাৰূপম্পি পন লব্ভতেৱ. ইমস্মিং পন কম্মমূলকে ‘‘কম্মপচ্চযা আৰম্মণে দ্ৱে’’তি, আৰম্মণমূলকে চ ‘‘আৰম্মণপচ্চযা কম্মে দ্ৱে’’তি কস্মা ন ৱুত্তং, ননু কুসলাকুসলচেতনা কম্মাৰম্মণানং পটিসন্ধিযাদীনং কম্মপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো চ হোতি. যথা চ আৰম্মণভূতং ৱত্থুং আৰম্মণনিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱুচ্চতি, এৱং কম্মম্পি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বন্তি? ন, দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপতো. পচ্চুপ্পন্নঞ্হি ৱত্থু নিস্সযভাৱং অপৰিচ্চজিত্ৱা তেনেৱাকাৰেন তন্নিস্সিতেন আলম্বিযমানং নিস্সযভাৱেন চ নিস্সযপচ্চযোতি যুত্তং ৱত্তুং. কম্মং পন তস্মিং কতে পৱত্তমানানং কতূপচিতভাৱেন কম্মপচ্চযো হোতি, নাৰম্মণাকাৰেন, ৱিসযমত্ততাৱসেন চ আৰম্মণপচ্চযো হোতি, ন সন্তানৱিসেসং কত্ৱা ফলুপ্পাদনসঙ্খাতেন কম্মপচ্চযাকাৰেন, তস্মা কম্মপচ্চযভাৱো আৰম্মণপচ্চযভাৱং পটিক্খিপতি, আৰম্মণপচ্চযভাৱো চ কম্মপচ্চযভাৱন্তি ‘‘কম্মপচ্চযো হুত্ৱা আৰম্মণপচ্চযো হোতী’’তি, ‘‘আৰম্মণপচ্চযো হুত্ৱা কম্মপচ্চযো হোতী’’তি চ ন সক্কা ৱত্তুন্তি ন ৱুত্তং. এস চ সভাৱো ৱত্তমানানঞ্চ আৰম্মণপুৰেজাতানং ৱত্থুচক্খাদীনং, যং আৰম্মণপচ্চযভাৱেন সহ নিস্সযাদিপচ্চযা হোন্তীতি ৱত্তব্বতা, অতীতস্স চ কম্মস্স অযং সভাৱো, যং আৰম্মণপচ্চযভাৱেন সহ কম্মপচ্চযো হোতীতি নৱত্তব্বতা. যথা সহজাতপুৰেজাতনিস্সযানং সহ নিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বতা সভাৱো, সহজাতাৰম্মণাধিপতীনঞ্চ সহ অধিপতিপচ্চযভাৱেন নৱত্তব্বতা, এৱমিধাপীতি.
৪৭৮-৪৮৩. নিৰাধিপতিৱিঞ্ঞাণাহাৰৱসেনাতি অনামট্ঠাধিপতিভাৱস্স ৱিঞ্ঞাণাহাৰস্স ৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ৱত্থু পৰিহাযতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি লভন্তস্স ৱত্থুস্স ৱসেন সব্বস্স কটত্তাৰূপস্স পৰিহানং দস্সেতি.
৪৮৪-৪৯৫. ‘‘ততিযে অৰূপিন্দ্ৰিযানি ৰূপান’’ন্তি ৱুত্তং, চক্খাদীনি চ পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তি. ততো ৱীৰিযৱসেন মগ্গসম্পযুত্তানি ছাতি এত্থ যদিপি ৱীমংসা লব্ভতি, ৱীৰিযস্স পন ৱসেন তংসমানগতিকা ৱীমংসাপি গহিতাতি ‘‘ৱীৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং.
৫১১-৫১৪. ৱিপ্পযুত্তমূলকে ‘‘দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱুত্তং, পটিসন্ধিযং পন ‘‘খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱত্থু চ খন্ধান’’ন্তি ইদম্পি লব্ভতি. ‘‘একাদসমে পটিসন্ধিযং ৱত্থু খন্ধান’’ন্তি ৱুত্তং, তং ৱিপাকপচ্চযস্স অগ্গহিতত্তা যস্স ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনং কতং, তস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তং. ‘‘খন্ধা চ ৱত্থুস্সা’’তি ইদম্পি পন লব্ভতেৱ. ‘‘দ্ৱাদসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা কটত্তাৰূপান’’ন্তি পুব্বপাঠো, চিত্তসমুট্ঠানানি পন ন ৱজ্জেতব্বানীতি ‘‘দ্ৱাদসমে খন্ধা পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানঞ্চা’’তি পঠন্তি.
৫১৫-৫১৮. অত্থিপচ্চযমূলকে পঠমঘটনে ‘‘অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, ‘‘আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযা চা’’তিপি পন ৱত্তব্বং. ন হি ইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতাদযো লব্ভন্তীতি. ‘‘দুতিযে পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰাহাৰা ন লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, সব্বানিপি পন অলব্ভমানানি দস্সেতুং ‘‘পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰাহাৰৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৰূপাদিআৰম্মণানি চ ন লব্ভন্তী’’তি পঠন্তি, ছট্ঠং সব্বেসং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন ৱুত্তং. সত্তমে ততো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযমত্তং পৰিহাযতীতি এৱমেতেসং ৱিসেসো ৱত্তব্বো. ততো একাদসমেতি এত্থ ততোতি নৱমতোতি অত্থো. তেৰসমে ৱত্থাৰম্মণাতি এত্থ ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদিৱত্থূনিপি গহিতানি, তথা চুদ্দসমে ৱত্থুমেৱাতি এত্থাপি. ‘‘সত্তৰসমে পন তদেৱ আৰম্মণাধিপতিভাৱেন, অট্ঠাৰসমেপি তদেৱ আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি পুৰিমপাঠো, ‘‘আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি অযং পন সত্তৰসমতো ৱিসেসো ন হোতি, ৱত্থাৰম্মণানং পন সত্তৰসমে অট্ঠাৰসমে চ ৱত্থুস্সেৱ পচ্চযভাৱো ৱিসেসোতি ‘‘সত্তৰসমে পন আৰম্মণাধিপতিভাৱেন চক্খাদীনি চ, অট্ঠাৰসমে ৱত্থুস্সেৱ আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি পঠন্তি.
৫১৯. সহজাতানি ৱিয সহজাতেন কেনচি একেন পচ্চযেন অনিযমিতত্তা তানি পকিণ্ণকানীতি ৱুত্তানীতি এত্থ পুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানি সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অসামঞ্ঞৱসেন ৱিপ্পকিণ্ণানি ৱুত্তানি. আৰম্মণমূলকে অনন্তৰসমনন্তৰপুৰেজাতাতি এত্থ উপনিস্সযোপি পঠিতব্বো.
যেসু পাকটা হুত্ৱা পঞ্ঞাযন্তি, তানি দস্সেতুং ‘‘হেতুমূলকাদীন’’ন্তিআদিমাহ. অলোভাদিতংতংনামৱসেন পন হেতুআৰম্মণাধিপতিআহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযধম্মা এৱং পাকটা হুত্ৱা ন পঞ্ঞাযেয্যুন্তি তে পৰিচ্ছেদৱসেন দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদসেৱ হি হেতূ’’তিআদিমাহ. তেন ‘‘এত্তকাযেৱ পচ্চযধম্মা’’তি নিচ্ছযং কত্ৱা পাকটো হুত্ৱা অপঞ্ঞাযমানোপি তেস্ৱেৱ মগ্গিতব্বোতি দস্সেতি. তত্থ ছ আৰম্মণাতি এতেন আৰম্মণাধিপতি ৰূপাদিআৰম্মণভাৱতো সঙ্গহিতোতি তং অগ্গহেত্ৱা ‘‘চত্তাৰো অধিপতযো’’তি ৱুত্তং. একন্তেন কুসলৱিপাকাতি ইদং ইন্দ্ৰিযেসু অঞ্ঞিন্দ্ৰিযৱসেন লব্ভতি. একন্তেন অকুসলৱিপাকাতি ইদং পন ন সক্কা লদ্ধুং. ঝানঙ্গেস্ৱপি হি দুক্খং অকুসলমেৱ ৱিপাকস্স অঝানঙ্গত্তা. চিত্তট্ঠিতিপি অকুসলৱিপাককিৰিযা হোতীতি. অকুসলস্স ৱিপাকা অকুসলৱিপাকাতি এৱং পন অত্থে গয্হমানে ইন্দ্ৰিযেসু দুক্খিন্দ্ৰিযৱসেন লব্ভেয্য, কুসলৱিপাকাকুসলৱিপাকৱিসেসেন পন পচ্চযযোজনা নত্থীতি অযমত্থো অধিপ্পেতোতি সক্কা ৱত্তুন্তি.
পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা
৫২৭. একেন লক্খণেনাতি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেন পচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. হেতুপচ্চযতো চ অঞ্ঞে পচ্চযা অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠ হোন্তি, তেসু কুসলো কুসলস্স তীহি পচ্চযেহি পচ্চযো, অকুসলস্স দ্ৱীহি, এৱং তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে ততো অঞ্ঞে পচ্চযা ইমেস্ৱেৱ আৰম্মণাদীসু অট্ঠসু পচ্চযেসু যথাযোগং যোজেতব্বাতি ইদমেত্থ লক্খণং ৱেদিতব্বং. এতেসু চ অট্ঠসু পচ্চযেসু পুৰিমপুৰিমেহি অসঙ্গহিতে সঙ্গহেত্ৱা পচ্ছিমপচ্ছিমা ৱুত্তাতি আৰম্মণতো অঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নং ৱসেন উপনিস্সযো, ৱত্থুপুৰেজাতস্স ৱসেন পুৰেজাতং, সহজাততো উপনিস্সযতো চ, অঞ্ঞিস্সা চেতনায ৱসেন কম্মং, সহজাততো অঞ্ঞস্স কবড়ীকাৰাহাৰস্স ৱসেন আহাৰো, সহজাততো পুৰেজাততো চ অঞ্ঞস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইন্দ্ৰিযং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিচ্চেৱ (পট্ঠা. ১.১.৪০৪, ৪১৯, ৪২৩) ৱুত্তং, তদঞ্ঞাভাৱা ন ৱুত্তং ‘‘কম্মাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, তস্মা ‘‘আৰম্মণাধিপতি আৰম্মণপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. যং পন পৰিত্তত্তিকে পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘অপ্পমাণো ধম্মো অপ্পমাণস্স ধম্মস্স সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৬৬, ৭৪) এত্থ আৰম্মণস্স অৱচনং, তং পুৰিমেহি অসঙ্গহিতৱসেন ৱুত্তানং সঙ্গহিতৱিৱজ্জনাভাৱতো উপনিস্সযতো অঞ্ঞাৰম্মণাভাৱতো চ, ন পন আৰম্মণূপনিস্সযস্স আৰম্মণে অসঙ্গহিতত্তা.
অত্থিঅৱিগতপচ্চযা যদিপি সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানং ৱসেন পঞ্চৱিধাৱ, সহজাতপুৰেজাতানং পন পচ্ছাজাতাহাৰানং পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযানঞ্চ সহাপি অত্থিঅৱিগতপচ্চযভাৱো হোতি, ন তিণ্ণং ৱিপ্পযুত্ততা ৱিয ৱিসুংযেৱাতি ‘‘অত্থিঅৱিগতেসু চ একেকস্স ৱসেন ছহি ভেদেহি ঠিতা’’তি অত্থিঅৱিগতপচ্চযলক্খণেসু একেকং সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং.
‘‘ৰূপিন্দ্ৰিযপচ্চযো পন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো দুৱিধো’’তি ৱুত্তং, তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতো’’তি এৱং ৱত্তব্বং.
চতুৱীসতিযাপীতি ন সোড়সন্নংযেৱ, নাপি অট্ঠন্নংযেৱ, অথ খো চতুৱীসতিযাপীতি অত্থো. আৰম্মণভূতানং অধিপতিউপনিস্সযপচ্চযানং উপনিস্সযে নিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানঞ্চ পুৰেজাতে সঙ্গহো অত্থীতি আৰম্মণপচ্চযং আৰম্মণপচ্চযভাৱেযেৱ ঠপেত্ৱা তদেকদেসস্স তেসঞ্চ উপনিস্সযাদীসু সঙ্গহং ৱত্তুকামো ‘‘আৰম্মণপচ্চযে আৰম্মণপচ্চযোৱ সঙ্গহং গচ্ছতি, ন সেসা তেৱীসতী’’তি আহ. চতুত্থে পুৰেজাতপচ্চযেতি এত্থ যথা ‘‘উপনিস্সযপচ্চযে অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘পুৰেজাতভূতো আৰম্মণপচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং, তং পন তত্থ ৱুত্তনযেন গহেতুং সক্কাতি কত্ৱা ন ৱুত্তং সিযা. অথ পন ‘‘আৰম্মণতো অঞ্ঞং পুৰেজাতগ্গহণেন গহিত’’ন্তি ন ৱুত্তং, এৱং সতি উপনিস্সযগ্গহণেনপি আৰম্মণতো অঞ্ঞস্স গহিততায ভৱিতব্বন্তি ‘‘অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ন ৱত্তব্বং সিযাতি.
যেসু পঞ্হেসু…পে… একোৱ পচ্চযো আগতোতি এত্থ আগতোৱাতি এৱং এৱসদ্দো আনেত্ৱা যোজেতব্বো. তেন দ্ৱাদসমচুদ্দসমেসু পঞ্হেসু সহজাতপুৰেজাতেসু একেকো পচ্চযো ন অনাগতো হোতি, অথ খো আগতোৱাতি তেসু অঞ্ঞতৰপটিক্খেপে তেপি পঞ্হা পৰিহাযন্তীতি দস্সিতং হোতীতি. যস্মিং পন পঞ্হেতি দুতিযছট্ঠপঞ্হেসু একেকৱসেন গহেত্ৱা একৱচনেন নিদ্দিসীযতি. এৱন্তি আৰম্মণউপনিস্সযৱসেনাতি অত্থো. তেন দ্ৱাদসমচুদ্দসমে নিৱত্তেতি. তেসুপি হি দ্ৱে পচ্চযা আগতা, ন পন আৰম্মণউপনিস্সযৱসেনাতি. অৱসেসানং ৱসেনাতি অৱসেসানং লব্ভমানানং ৱসেনাতি দট্ঠব্বং. ন হি তেৰসমপন্নৰসমেসু পচ্ছাজাতেপি পটিক্খিত্তে আহাৰিন্দ্ৰিযানং ৱসেন তে পঞ্হা লব্ভন্তি, অথ খো সহজাতস্সেৱ ৱসেনাতি. ইদমেৱ চেত্থ লক্খণন্তি অট্ঠন্নং পচ্চযানং সব্বপচ্চযসঙ্গাহকত্তং, উক্কট্ঠৱসেন পঞ্হাপৰিচ্ছেদো, তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদো, তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে তস্স তস্স পঞ্হস্স পৰিহানাপৰিহানীতি এতং সব্বং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘ইমিনা লক্খণেনা’’তি ৱুত্তং.
তত্ৰাতি পভেদপৰিহানীসু. তীহি পচ্চযেহি একূনৱীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযে সন্ধায ৱুত্তং. অযং পন পচ্চযুদ্ধাৰো সব্বপচ্চনীযস্স সাধাৰণলক্খণৱসেন ৱুত্তো, ন ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থেৱ লব্ভমানপচ্চযদস্সনৱসেন. এৱঞ্চ কত্ৱা হেতুদুকপঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘হেতুধম্মো হেতুস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৪৩) ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযদস্সনে ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা, তস্মা ইধাপি সব্বলব্ভমানপচ্চযসঙ্গহৱসেন পচ্চযুদ্ধাৰস্স ৱুত্তত্তা তীহি পচ্চযেহি ৱীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. যং ৱুত্তং ‘‘তত্ৰাযং ৱিত্থাৰকথা’’তি, তত্ৰ পভেদে ৱিত্থাৰকথং ৱত্ৱা পৰিহানীযং দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং পন পচ্চযে…পে… তে পৰতো ৱক্খামা’’তি আহ.
৫২৮. তথা অকুসলাদিকেসুপি চতূসু পঞ্হেসু তেহি তেহি পচ্চযেহি তে তেযেৱ পচ্চযা দস্সিতাতি কুসলাদিকেসু দস্সিতেহি অঞ্ঞেসং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি ‘‘অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি এত্থ দ্ৱীহি পচ্চযেহি তযো পচ্চযা দস্সিতা, অথ খো দ্ৱেযেৱ, অব্যাকতস্সপি অকুসলো আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি.
৫৩০. সহজাতপচ্চযা পন ন হোন্তি ৱত্থুমিস্সকত্তাতি অসহজাতপচ্চযেন ৱত্থুনা সহজাতপচ্চযভাৱেন গহিতত্তা তেন সদ্ধিং সহজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি দস্সেতি, ন পন সুদ্ধানং সহজাতপচ্চযভাৱং নিৱাৰেতি. ৱত্থুনা পন সদ্ধিং যেন নিস্সযাদিনা পচ্চযা হোন্তি, তমেৱ নিস্সযাদিং ৱিসেসেতুং সহজাতন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তস্মা তেস’’ন্তিআদিমাহ.
ইমস্মিং পন পচ্চযুদ্ধাৰে আৰম্মণউপনিস্সযকম্মঅত্থিপচ্চযেসু চতূসু সব্বপচ্চযে সঙ্গণ্হিত্ৱা কস্মা তেসং ৱসেন পচ্চযুদ্ধাৰো ন কতোতি? মিস্সকামিস্সকস্স অত্থিপচ্চযৱিভাগস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. ন হি ‘‘অৱিভাগেন অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তে সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং ‘‘কিং সুদ্ধেন সহজাতঅত্থিপচ্চযেন পুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযঅত্থিপচ্চযেন ৱা, অথ সহজাতপুৰেজাতমিস্সকেন পচ্ছাজাতাহাৰমিস্সকেন পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযমিস্সকেন ৱা’’তি. অত্থিপচ্চযৱিসেসেসু পন সহজাতাদীসু সৰূপতো ৱুচ্চমানেসু যত্থ সুদ্ধানং সহজাতাদীনং পচ্চযভাৱো, তত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা সুদ্ধানং, যত্থ চ মিস্সকানং পচ্চযভাৱো, তত্থ ‘‘সহজাতং পুৰেজাত’’ন্তিআদিনা মিস্সকানং গহণতো সুৱিঞ্ঞেয্যতা হোতি, তস্মা অত্থিপচ্চযৱিসেসদস্সনত্থং সহজাতাদযো গহিতা, তেন চ সব্বপচ্চযানং চতূসু পচ্চযেসু সঙ্গহো দস্সিতো হোতি.
কস্মা পন সহজাতপুৰেজাতে অগ্গহেত্ৱা নিস্সযো, পুৰেজাতপচ্ছাজাতে অগ্গহেত্ৱা ৱিপ্পযুত্তো ৱা অত্থিপচ্চযৱিসেসভাৱেন ন ৱুত্তোতি? অৱত্তব্বত্তা, নিস্সযো তাৱ ন ৱত্তব্বো সহজাতপুৰেজাতানং সুদ্ধানং মিস্সকানঞ্চ নিস্সযপচ্চযভাৱতো ৱিভজিতব্বতায অত্থিপচ্চযেন অৱিসিট্ঠত্তা, ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো চ সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতভাৱতো অত্থিপচ্চযো ৱিয ৱিসেসিতব্বোতি সো ৱিয ন ৱত্তব্বো. সহজাতপুৰেজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱো হোতি, ন ৱিপ্পযুত্তভাৱো. তথা সহজাতপচ্ছাজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱো হোতি. ৱক্খতি হি ‘‘অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠা. ১.৪.৮৪), ন পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱো, তস্মা ৱিপ্পযুত্তগ্গহণেন মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱস্স অগ্গহণতো ন সো অত্থিপচ্চযৱিসেসো ভৱিতুং যুত্তোতি ভিয্যোপি ন ৱত্তব্বো.
ননু চ সহজাতপচ্চযো চ হেতুআদীহি ৱিসেসিতব্বোতি সোপি নিস্সযৱিপ্পযুত্তা ৱিয অত্থিপচ্চযৱিসেসভাৱেন ন ৱত্তব্বোতি? ন, ৱিৰুদ্ধপচ্চযেহি অৱিসেসিতব্বত্তা. নিস্সযৱিপ্পযুত্তা হি অত্থিপচ্চযো ৱিয উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধেহি পচ্চযেহি ৱিসেসিতব্বা, ন পন সহজাতো. হেতুআদযো হি সহজাতা এৱ, ন উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধাতি.
পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা
নহেতুমূলকৱণ্ণনা
৫৩২. সুদ্ধো আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতীতি এত্থ সুদ্ধগ্গহণেন ন কিঞ্চি পযোজনং. আৰম্মণে হি পচ্চনীযতো ঠিতে অধিপতিপচ্চযাদিভূতো আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতিযেৱাতি. সুদ্ধোতি ৱা অট্ঠসু পচ্চযেসু কেৱলং আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতি, ন সেসাতি দস্সেতি. একাদসন্নন্তি সহজাতে সঙ্গহং গচ্ছন্তেসু পন্নৰসসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তে ৱজ্জেত্ৱা একাদসন্নং ৱসেন. তেতি তে সহজাতে অন্তোগধাযেৱ তস্মিং পটিক্খিত্তে অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তীতি দস্সেতি, অনন্তোগধা পন আৰম্মণাধিপতিপুৰেজাতনিস্সযাদযো আৰম্মণাদিআকাৰেন লভন্তীতি.
কিঞ্চাপি সহজাতপচ্চযোযেৱ নত্থীতি তস্মিং পটিক্খিত্তে ইমে ৱাৰা ন লব্ভেয্যুং, অথ খো নিস্সযঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন এতে লভিতব্বা সিযুন্তি অধিপ্পাযো. যস্মা পনাতিআদিনা যদিপি সহজাতপচ্চযো নত্থি, যস্মা পন সহজাতপচ্চযধম্মে ঠিতা এতে ন নিস্সযাদযো ন হোন্তি, যস্মা চ সহজাতে পটিক্খিত্তে যে পটিক্খিত্তা হোন্তি, তে ইধ সহজাতপটিক্খেপেন পটিক্খিত্তা, তস্মা তেপি ৱাৰা ন লব্ভন্তীতি দস্সেতি.
ঠপেত্ৱা সহজাতপচ্চযন্তি এতেন নিস্সযাদিভূতঞ্চ সহজাতপচ্চযং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কুসলতো পৱত্তমানেসু কুসলাব্যাকতেসু কুসলস্স কুসলো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতীতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন পৱত্তিসব্ভাৱতো’’তি. যে ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতাতি তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৱেন ৱুচ্চমানা যে ধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন ৱুচ্চমানানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি সঙ্গহং গতাতি অত্থো. কুসলো চ কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি কত্ৱা কুসলাব্যাকতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতেহেৱ ধম্মেহি পচ্চযো হোতি, সমুদাযভূতো একদেসভূতেহীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. কুসলো পন কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেহেৱ কুসলাব্যাকতানং সহজাতাদীহি, ন অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞমঞ্ঞে পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো পৰিহাযতীতি ৱত্তব্বং.
চতুন্নং খন্ধানং একদেসোৱাতি সহজাতে সন্ধায ৱুত্তং. অসহজাতা হি আহাৰিন্দ্ৰিযা ৰূপক্খন্ধেকদেসোৱ হোন্তি. তেতি তে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মা.
৫৩৩. ‘‘দুমূলকাদিৱসেন পচ্চযগণনং দস্সেতু’’ন্তি লিখিতং, ‘‘পচ্চনীযগণনং দস্সেতু’’ন্তি পন ৱত্তব্বং. পচ্চনীযৱাৰগণনা হি দস্সিতাতি.
‘‘ৱিপাকং পনেত্থ নউপনিস্সযপচ্চযেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা ন লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, ৱিপাকস্সপি পন কম্মং উপনিস্সযো অহুত্ৱাপি কম্মপচ্চযো হোতীতি ৱিপাকত্তিকে দস্সিতমেতন্তি.
নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৩৪. সত্ত পঞ্চ তীণি দ্ৱে একন্তি পৰিচ্ছিন্নগণনানীতি সত্তাদিপৰিচ্ছেদেহি পৰিচ্ছিন্নগণনানি ৱিস্সজ্জনানি হেতুমূলকে দস্সিতানীতি আহ.
৫৩৮. ননিস্সযপচ্চযা নউপনিস্সযপচ্চযা নপচ্ছাজাতে তীণীতি মূলকং সঙ্খিপিত্ৱা দসমূলকে ‘‘নপচ্ছাজাতে তীণী’’তি ৱুত্তং গণনং উদ্ধৰতি. ‘‘তেসু কটত্তাৰূপঞ্চ আহাৰসমুট্ঠানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং, দ্ৱীসু পন ৱিপাকো ততিযে তেসমুট্ঠানিককাযো চ পচ্চযুপ্পন্নো হোতিযেৱ.
৫৪৫. অব্যাকতো চ সহজাতঅব্যাকতস্সাতি ‘‘অৰূপাব্যাকতো অৰূপাব্যাকতস্স, ৰূপাব্যাকতো চ ৰূপাব্যাকতস্সা’’তি এতং দ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপাব্যাকতো পন অৰূপাব্যাকতস্স, অৰূপাব্যাকতো চ ৰূপাব্যাকতস্স সহজাতপচ্চযো হোন্তো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতিযেৱ. ‘‘অব্যাকতো সহজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন অব্যাকতস্সাতি এৱং পঞ্চা’’তি পন ৱত্তব্বং.
৫৪৬. নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুযা নৱাতি এত্থ ‘‘একমূলকেকাৱসানা অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, অত্থিপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে অট্ঠসু পচ্চযেসু সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানি পটিক্খিত্তানি, আৰম্মণউপনিস্সযকম্মানি ঠিতানীতি তেসং তিণ্ণং ঠিতানং ৱসেন লব্ভন্তীতি ৱত্তব্বং. সব্বত্থ হি অট্ঠসু পচ্চযেসু যে যে পটিক্খিত্তা, তে তে অপনেত্ৱা যে যে ঠিতা, তেসং ৱসেন তে তে ৱাৰা লব্ভন্তীতি ইদমেত্থ লক্খণন্তি. যাৱ নিস্সযম্পীতি ন কেৱলং নাৰম্মণেযেৱ ঠত্ৱা, অথ খো যাৱ নিস্সযং, তাৱ ঠত্ৱাপি নউপনিস্সযে দ্ৱে কাতব্বাতি অত্থো. নউপনিস্সযতো হি পুৰিমেসু চ নৱপি লব্ভন্তি, নউপনিস্সযে পন পৱত্তে অত্থিআৰম্মণউপনিস্সযপটিক্খেপেন সত্ত পচ্চযা পটিক্খিত্তাতি অৱসিট্ঠস্স কম্মস্স ৱসেন দ্ৱেযেৱাতি.
পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা
৫৫০. সদিসৱাৰাতি অনুৰূপৱাৰাতি অত্থো. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধেসু হি একাদসসু ‘‘কুসলো কুসলস্স অকুসলো অকুসলস্সা’’তি ইমে হেতুযা লদ্ধেসু সত্তসু ইমেহেৱ দ্ৱীহি সমানা হোন্তি, অত্থাভাৱতো পন ন অনুৰূপাতি. অথ ৱা ৱচনতো অত্থতো চ উদ্দেসতো যথাযোগং নিদ্দেসতো চাতি সব্বথা সমানতং সন্ধায ‘‘সদিসৱাৰা’’তি আহ.
৫৫১. পটিসন্ধিনামৰূপং সন্ধাযাতি পটিসন্ধিযং হেতুনামপচ্চযং ৱত্থুৰূপঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নং সন্ধায. তীণি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সাতি এত্থ ‘‘অব্যাকতো কটত্তাৰূপস্স চা’’তি ইদম্পি ৱত্তব্বং.
৫৫৬. অধিপতিমূলকে নহেতুযা দসাতি দ্ৱিন্নম্পি অধিপতীনং ৱসেন ৱুত্তং, নাৰম্মণে সত্তাতি সহজাতাধিপতিস্স, নসহজাতে সত্তাতি আৰম্মণাধিপতিস্সাতি এৱং সব্বত্থ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে ঘটনেসু চ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে ঘটিতে মূলভাৱেন ঠিতে পচ্চযে যে ধম্মা পৰিহাযন্তি, যে চ তিট্ঠন্তি, তে সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা যে ধম্মা ঠিতা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেসং ৱসেন গণনা উদ্ধৰিতব্বা. অনুলোমে ৱুত্তঘটিতে হি মূলভাৱেন ঠপেত্ৱা ঘটিতাৱসেসা পচ্চযা পচ্চনীযতো যোজিতাতি তত্থ লদ্ধাযেৱ পচ্চনীযতো ঠিতপচ্চযানং ৱসেন সমানা ঊনা চ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি.
অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা
৬৩১. ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং অতিৰেকগণনস্সপি গণনং পৰিহাপেত্ৱাতি এত্থ অনুলোমতো যোজিযমানেন পচ্চযেন সদ্ধিং পচ্চনীযতো ঠিতস্স অতিৰেকগণনস্সপি গণনং পৰিহাপেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. পৰিহাপনগণনায ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং সমানত্তঞ্চ ন একন্তিকং. নহেতুনাৰম্মণদুকস্স হি গণনা অধিপতিপচ্চযেন যোজিযমানেন ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং পৰিহীনাপি অধিপতিপচ্চযে লদ্ধগণনায ন সমানা, অথ খো ততোপি ঊনতৰা হোতীতি আহ ‘‘ন পনেতং সব্বসংসন্দনেসু গচ্ছতী’’তি.
নিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে সহজাতে চ অনুলোমতো অতিট্ঠমানানং হেতুআদীনং সহজাতস্স চ অট্ঠানং পাকটন্তি অপাকটমেৱ দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুপুৰেজাতো অনুলোমতো ন তিট্ঠতী’’তি আহ. আহাৰে ৱাতিআদিনা ইদং দস্সেতি – সহজাতে পচ্চনীযতো ঠিতে অনুলোমতো অতিট্ঠমানা ঝানমগ্গসম্পযুত্তা আহাৰে ৱা ইন্দ্ৰিযে ৱা পচ্চনীযতো ঠিতে তিট্ঠন্তীতি হেতুআদযোপি তিট্ঠন্তি. সব্বঝানমগ্গেহি পন চতুক্খন্ধেকদেসভূতানং সম্পযুত্তেন চ চতুক্খন্ধভূতানং সব্বেসং তেসং অনুলোমতো ঠানং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং, ইতৰেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অধিপতিউপনিস্সযাতি আৰম্মণমিস্সানম্পি অনুলোমতো ঠানং দস্সেতি.
‘‘ইন্দ্ৰিযে একন্তি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ ৱসেনা’’তি পন ৱত্তব্বং. কমেন গন্ত্ৱা ৱিপ্পযুত্তে তীণীতি ইদং পাকটভাৱত্থং ‘‘নৱমূলকাদীসু ৱিপ্পযুত্তে তীণী’’তি এৱং কেসুচি পোত্থকেসু উদ্ধটং. ইমানি চ দ্ৱে পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযৱসেনাতি ইদং ‘‘ইমানি চ দ্ৱে পচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেনা’’তি চ ৱত্তব্বং.