পট্ঠানপকৰণ-মূলটীকা
গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা
দিব্বন্তি কামগুণাদীহি কীড়ন্তি লড়ন্তি, তেসু ৱা ৱিহৰন্তি, ৱিজযসমত্থতাযোগেন পচ্চত্থিকে ৱিজেতুং ইচ্ছন্তি, ইস্সৰিযট্ঠানাদিসক্কাৰদানগ্গহণং তংতংঅত্থানুসাসনঞ্চ কৰোন্তা ৱোহৰন্তি, পুঞ্ঞযোগানুভাৱপ্পত্তায জুতিযা জোতন্তি, যথাভিলাসিতঞ্চ ৱিসযং অপ্পটিঘাতেন গচ্ছন্তি, যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে সক্কোন্তীতি ৱা দেৱা, দেৱনীযা ৱা তংতংব্যসননিত্থৰণত্থিকেহি সৰণং পৰাযণন্তি গমনীযা, অভিত্থৱনীযা ৱা. সোভাৱিসেসযোগেন কমনীযাতি ৱা দেৱা. তে তিৱিধা – সম্মুতিদেৱা উপপত্তিদেৱা ৱিসুদ্ধিদেৱাতি. ভগৱা পন নিৰতিসযায অভিঞ্ঞাকীড়ায, উত্তমেহি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেহি, সপৰসন্তানসিদ্ধায পঞ্চৱিধমাৰৱিজযিচ্ছানিপ্ফত্তিযা, চিত্তিস্সৰিযসত্তধনাদিসম্মাপটিপত্তিঅৱেচ্চপ্পসাদসক্কাৰদানগ্গহণসঙ্খাতেন ধম্মসভাৱপুগ্গলজ্ঝাসযানুৰূপানুসাসনীসঙ্খাতেন চ ৱোহাৰাতিসযেন, পৰমায পঞ্ঞাসৰীৰপ্পভাসঙ্খাতায জুতিযা, অনোপমায চ ঞাণসৰীৰগতিযা, মাৰৱিজযসব্বঞ্ঞুগুণপৰহিতনিপ্ফাদনেসু অপ্পটিহতায সত্তিযা চ সমন্নাগতত্তা সদেৱকেন লোকেন সৰণন্তি গমনীযতো, অভিত্থৱনীযতো, ভত্তিৱসেন কমনীযতো চ সব্বে তে দেৱে তেহি গুণেহি অতিক্কন্তো অতিসযো ৱা দেৱোতি দেৱাতিদেৱো. সব্বদেৱেহি পূজনীযতৰো দেৱোতি ৱা দেৱাতিদেৱো, ৱিসুদ্ধিদেৱভাৱং ৱা সব্বঞ্ঞুগুণালঙ্কাৰং পত্তত্তা অঞ্ঞদেৱেহি অতিৰেকতৰো ৱা দেৱো দেৱাতিদেৱো. দেৱানন্তি উপপত্তিদেৱানং তদা ধম্মপটিগ্গাহকানং. সক্কাদীহি দেৱেহি পহাৰাদঅসুৰিন্দাদীহি দানৱেহি চ পূজিতো. কাযৱচীসংযমস্স সীলস্স ইন্দ্ৰিযসংৱৰস্স চিত্তসংযমস্স সমাধিস্স চ পটিপক্খানং অচ্চন্তপটিপ্পস্সদ্ধিযা সুদ্ধসংযমো.
ইসিসত্তমোতি চতুসচ্চাৱবোধগতিযা ইসযোতি সঙ্খ্যং গতানং সতং পসত্থানং ইসীনং অতিসযেন সন্তো পসত্থোতি অত্থো. ৱিপস্সীআদযো চ উপাদায ভগৱা ‘‘সত্তমো’’তি ৱুত্তো. যতো ৱিঞ্ঞাণং পচ্চুদাৱত্ততি, তং নামৰূপং সমুদযনিৰোধনেন নিৰোধেসীতি নামৰূপনিৰোধনো. অতিগম্ভীৰনযমণ্ডিতদেসনং পট্ঠানং নাম দেসেসি পকৰণন্তি সম্বন্ধো.
গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা
‘‘কে পন তে নযা, কিঞ্চ তং পট্ঠানং নামা’’তি নযিদং পুচ্ছিতব্বং. কস্মা? নিদানকথাযং পট্ঠানসমাননে অনুলোমাদীনং নযানং পট্ঠানস্স চ দস্সিতত্তাতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন হি…পে… নামাতি হি ৱুত্ত’’ন্তি তত্থ ৱুত্তং অট্ঠকথাপাড়িং আহৰি. তত্থ গাথাত্থং অট্ঠকথাধিপ্পাযঞ্চ পৰতো ৱণ্ণযিস্সামাতি.
পট্ঠাননামত্থো পন তিকপট্ঠানাদীনং তিকপট্ঠানাদিনামত্থো, ইমস্স পকৰণস্স চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানতা চেত্থ ৱত্তব্বা. এৱঞ্হি সঙ্খেপতো পট্ঠানে ঞাতে ৱিত্থাৰো সুখৱিঞ্ঞেয্যো হোতীতি. তত্থ চ নামত্থো পঠমং ৱত্তব্বোতি ‘‘তত্থ যেসং…পে… নামত্থো তাৱ এৱং ৱেদিতব্বো’’তি ৱত্ৱা সব্বসাধাৰণস্স পট্ঠাননামস্সেৱ তাৱ অত্থং দস্সেন্তো ‘‘কেনট্ঠেন পট্ঠান’’ন্তিআদিমাহ. প-কাৰো হীতি উপসগ্গপদং দস্সেতি. সো ‘‘পৱিভত্তেসু ধম্মেসু, যং সেট্ঠং তদুপাগমুন্তিআদীসু ৱিয নানপ্পকাৰত্থং দীপেতি. ননু পকাৰেহি ৱিভত্তা পৱিভত্তাতি প-ইতি উপসগ্গো পকাৰত্থমেৱ দীপেতি, ন নানপ্পকাৰত্থন্তি? ন, তেসং পকাৰানং নানাৱিধভাৱতো. অত্থতো হি আপন্নং নানাৱিধভাৱং দস্সেতুং নানা-সদ্দো ৱুত্তোতি. তত্থ একস্সপি ধম্মস্স হেতুআদীহি অনেকপচ্চযভাৱতো চ একেকস্স পচ্চযস্স অনেকধম্মভাৱতো চ নানপ্পকাৰপচ্চযতা ৱেদিতব্বা.
হেতুপচ্চযাদিৱসেন ৱিভত্তত্তাতি এতেন ধম্মসঙ্গহাদীসু ৱুত্ততো কুসলাদিৱিভাগতো সাতিসযৱিভাগতং পট্ঠাননামলাভস্স কাৰণং দস্সেতি. গোট্ঠাতি ৱজা. পট্ঠিতগাৱোতি গতগাৱো. আগতট্ঠানস্মিন্তি মহাসীহনাদসুত্তং ৱদতি. পৱত্তগমনত্তা এত্থাতি ৱচনসেসো. অথ ৱা গচ্ছতি এত্থাতি গমনং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স নিস্সঙ্গৱসেন পৱত্তস্স গমনত্তা গমনদেসভাৱতো একেকং পট্ঠানং নামাতি অত্থো. তত্থ অঞ্ঞেহি গতিমন্তেহি অতিসযযুত্তস্স গতিমতো গমনট্ঠানভাৱদস্সনত্থং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সা’’তি ৱুত্তং. তস্স মহাৱেগস্স পুৰিসস্স পপাতট্ঠানং ৱিয ধম্মসঙ্গণীআদীনং সাসঙ্গগমনট্ঠানভাৱং ইমস্স চ মহাপথো ৱিয নিৰাসঙ্গগমনট্ঠানভাৱং দস্সেন্তো অতিসযযুত্তগমনট্ঠানভাৱো পট্ঠাননামলাভস্স কাৰণন্তি দস্সেতি.
তিকানন্তি তিকৱসেন ৱুত্তধম্মানং. সমন্তাতি অনুলোমাদীহি সব্বাকাৰেহিপি গতানি চতুৱীসতি হোন্তীতি অত্থো. এতস্মিং অত্থে চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানানীতি ‘‘সমন্তচতুৱীসতিপট্ঠানানী’’তি ৱত্তব্বে সমন্তসদ্দস্স পৰযোগং কত্ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা সমন্তা ছ ছ হুত্ৱাতি এতেন অনুলোমাদিসব্বকোট্ঠাসতো তিকাদিছছভাৱং দস্সেতি. তেন সমন্তসদ্দো তিকাদিছছপট্ঠানৱিসেসনং হোতি, ন চতুৱীসতিৱিসেসনং, তস্মা সমন্ততো পট্ঠানানি তানি চতুৱীসতীতি কত্ৱা ‘‘চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানানী’’তি ৱুত্তং. সমন্ততো ৱা ধম্মানুলোমাদিতিকাদিপটিচ্চৱাৰাদিপচ্চযানুলোমাদিহেতুমূলকাদিপ্পকাৰেহি পৱত্তানি পট্ঠানানি সমন্তপট্ঠানানি, অনূনেহি নযেহি পৱত্তানীতি ৱুত্তং হোতি. তানি পন চতুৱীসতি হোন্তি. তেনেৱাহ ‘‘ইমেসং চতুৱীসতিযা খুদ্দকপট্ঠানসঙ্খাতানং সমন্তপট্ঠানানং সমোধানৱসেনা’’তি.
হেতু চ সো পচ্চযো চাতি ইমিনা ৱচনেন হেতুনো অধিপতিপচ্চযাদিভূতস্স চ গহণং সিযাতি তং নিৱাৰেন্তো আহ ‘‘হেতু হুত্ৱা পচ্চযো’’তি. এতেনপি সো এৱ দোসো আপজ্জতীতি পুনাহ ‘‘হেতুভাৱেন পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতী’’তি. তেন ইধ হেতু-সদ্দেন ধম্মগ্গহণং ন কতং, অথ খো ধম্মসত্তিৱিসেসো গহিতোতি দস্সেতি. তস্স হি পচ্চযসদ্দস্স চ সমানাধিকৰণতং সন্ধায ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি, ‘‘হেতু হুত্ৱা পচ্চযো’’তি চ ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা পৰতো পাড়িযং ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্ত…পে… হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.১) তেন তেন হেতুভাৱাদিউপকাৰেন তস্স তস্স ধম্মস্স উপকাৰত্তং ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপ্পচ্চক্খায তিট্ঠতি ৱা উপ্পজ্জতি ৱা, সো তস্স পচ্চযো’’তি ‘‘মূলট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযো’’তিচ্চেৱমাদিনা ধম্মপ্পধাননিদ্দেসেন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম নত্থীতি ধম্মেহেৱ ধম্মসত্তিৱিভাৱনং কতন্তি দট্ঠব্বং. ইধাপি ৱা হেতু চ সো পচ্চযো চাতি ধম্মেনেৱ ধম্মসত্তিং দস্সেতি. ন হি হেতুপচ্চযোতিআদিকো উদ্দেসো কুসলাদিউদ্দেসো ৱিয ধম্মপ্পধানো, অথ খো ধম্মানং উপকাৰপ্পধানোতি. এতীতি এতস্স অত্থো ৱত্ততীতি, তঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধাৰণৱচনং. তেনেৱাহ – ‘‘তিট্ঠতি ৱা উপ্পজ্জতি ৱা’’তি. কোচি হি পচ্চযো ঠিতিযা এৱ হোতি যথা পচ্ছাজাতপচ্চযো, কোচি উপ্পত্তিযাযেৱ যথা অনন্তৰাদযো, কোচি উভযস্স যথা হেতুআদযোতি.
উপকাৰকলক্খণোতি চ ধম্মেন ধম্মসত্তিউপকাৰং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু. অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূল-সদ্দো ৱিয পতিট্ঠত্থোতি দট্ঠব্বোতি. হিনোতি ৱা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অভিহৰন্তেন মূলেন ৱিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি পৱত্ততি ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. আচৰিযানন্তি ৰেৱতত্থেৰং ৱদতি.
‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’’তিআদীহি (অ. নি. ১.৬৬-৬৭) কুসলভাৱস্স যোনিসোমনসিকাৰপটিবদ্ধতা সিদ্ধা হোতীতি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকাৰপটিবদ্ধো কুসলভাৱো’’তি. এতেনেৱ অকুসলাব্যাকতভাৱা কুসলভাৱো ৱিয ন হেতুপটিবদ্ধাতি দস্সিতং হোতি. যং পনেকে মঞ্ঞেয্যুং ‘‘অহেতুকহেতুস্স অকুসলভাৱো ৱিয সহেতুকহেতূনং সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱো অঞ্ঞেসং তংসম্পযুত্তানং হেতুপটিবদ্ধো’’তি, তস্স উত্তৰং ৱত্তুং ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. অলোভো কুসলো ৱা সিযা অব্যাকতো ৱা, যদি অলোভো সভাৱতো কুসলো, কুসলত্তা অব্যাকতো ন সিযা. অথ অব্যাকতো, তংসভাৱত্তা কুসলো ন সিযা অলোভসভাৱস্স অদোসত্তাভাৱো ৱিয. যস্মা পন উভযথাপি সো হোতি, তস্মা যথা উভযথা হোন্তেসু ফস্সাদীসু সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধকুসলাদিভাৱং পৰিযেসথ, ন সভাৱতো, এৱং হেতূসুপি কুসলাদিতা অঞ্ঞপটিবদ্ধা পৰিযেসিতব্বা, ন সভাৱতোতি. যং ৱুত্তং ‘‘সম্পযুত্তহেতূসু সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱো’’তি, তং ন যুজ্জতি, সা পন পৰিযেসিযমানা যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধা হোতীতি হেতূসু ৱিয সম্পযুত্তেসুপি যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, ন হেতুপটিবদ্ধোতি সিদ্ধং হোতীতি অধিপ্পাযো.
আৰভিত্ৱাপীতি এত্থ পি-সদ্দেন ইমমত্থং দস্সেতি – ৰূপাযতনাদিমত্তে যস্মিং কিস্মিঞ্চি একস্মিং অট্ঠত্ৱা ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভা’’তি অনিযমেন সব্বৰূপাযতন…পে… ধম্মাযতনানঞ্চ আৰম্মণপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা ন কোচি ধম্মো ন হোতীতি.
‘‘ছন্দৱতো কিং নাম ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুৰিমাভিসঙ্খাৰূপনিস্সযং লভিত্ৱা উপ্পজ্জমানে চিত্তে ছন্দাদযো ধুৰভূতা জেট্ঠকভূতা সযং সম্পযুত্তধম্মে সাধযমানা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, তংসম্পযুত্তধম্মা চ তেসং ৱসে ৱত্তন্তি হীনাদিভাৱেন তদনুৱত্তনতো, তেন তে অধিপতিপচ্চযা হোন্তি. গৰুকাতব্বম্পি আৰম্মণং তন্নিন্নপোণপব্ভাৰানং পচ্চৱেক্খণঅস্সাদমগ্গফলানং অত্তনো ৱসে ৱত্তযমানং ৱিয পচ্চযো হোতি, তস্মাযং অত্তাধীনানং পতিভাৱেন উপকাৰকতা অধিপতিপচ্চযতাতি দট্ঠব্বা.
মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমোতি এত্থ আদি-সদ্দেন সন্তীৰণানন্তৰং ৱোট্ঠব্বনং, চুতিঅনন্তৰা পটিসন্ধীতি যস্স যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা যং যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স তস্স তদনন্তৰুপ্পাদনিযমো তংতংসহকাৰীপচ্চযৱিসিট্ঠস্স পুৰিমপুৰিমচিত্তস্সেৱ ৱসেন ইজ্ঝতীতি দস্সেতি. ভাৱনাবলেন পন ৱাৰিতত্তাতি এত্থ যথা ৰুক্খস্স ৱেখে দিন্নে পুপ্ফিতুং সমত্থস্সেৱ পুপ্ফনং ন হোতি, অগদৱেখে পন অপনীতে তাযযেৱ সমত্থতায পুপ্ফনং হোতি, এৱমিধাপি ভাৱনাবলেন ৱাৰিতত্তা সমুট্ঠাপনসমত্থস্সেৱ অসমুট্ঠাপনং, তস্মিঞ্চ অপগতে তাযযেৱ সমত্থতায সমুট্ঠাপনং হোতীতি অধিপ্পাযো.
ব্যঞ্জনমত্ততোৱেত্থ নানাকৰণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতোতি উপচযসন্ততিঅধিৱচননিৰুত্তিপদানং ৱিয সদ্দত্থমত্ততো নানাকৰণং, ন ৱচনীযত্থতোতি অধিপ্পাযো. তেনেৱ সদ্দত্থৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পুৰিমপচ্ছিমানং নিৰোধুপ্পাদন্তৰাভাৱতো নিৰন্তৰুপ্পাদনসমত্থতা অনন্তৰপচ্চযভাৱো. ৰূপধম্মানং ৱিয সণ্ঠানাভাৱতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সহাৱট্ঠানাভাৱতো চ ‘‘ইদমিতো হেট্ঠা উদ্ধং তিৰিয’’ন্তি ৱিভাগাভাৱা অত্তনা একত্তমিৱ উপনেত্ৱা সুট্ঠু অনন্তৰভাৱেন উপ্পাদনসমত্থতা সমনন্তৰপচ্চযতা.
উপ্পাদনসমত্থতাতি চ অব্যাপাৰত্তা ধম্মানং যস্মিং যদাকাৰে নিৰুদ্ধে ৱত্তমানে ৱা সতি তংতংৱিসেসৱন্তা ধম্মা হোন্তি, তস্স সোৱ আকাৰো ৱুচ্চতীতি দট্ঠব্বো. ধম্মানং পৱত্তিমেৱ চ উপাদায কালৱোহাৰোতি নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং অসঞ্ঞসত্তা চৱন্তস্স পুৰিমচুতিপচ্ছিমপটিসন্ধীনঞ্চ নিৰোধুপ্পাদনিৰন্তৰতায কালন্তৰতা নত্থীতি দট্ঠব্বা. ন হি তেসং অন্তৰা অৰূপধম্মানং পৱত্তি অত্থি, যং উপাদায কালন্তৰতা ৱুচ্চেয্য, ন চ ৰূপধম্মপ্পৱত্তি অৰূপধম্মপ্পৱত্তিযা অন্তৰং কৰোতি অঞ্ঞসন্তানত্তা. ৰূপাৰূপধম্মসন্ততিযো হি দ্ৱে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসসভাৱত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞোপকাৰভাৱেন ৱত্তমানাপি ৱিসুংযেৱ হোন্তি. একসন্ততিযঞ্চ পুৰিমপচ্ছিমানং মজ্ঝে ৱত্তমানং তংসন্ততিপৰিযাপন্নতায অন্তৰকাৰকং হোতি. তাদিসঞ্চ কঞ্চি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং মজ্ঝে নত্থি, ন চ অভাৱো অন্তৰকাৰকো হোতি অভাৱত্তাযেৱ, তস্মা জৱনানন্তৰস্স জৱনস্স ৱিয, ভৱঙ্গানন্তৰস্স ভৱঙ্গস্স ৱিয চ নিৰন্তৰতা সুট্ঠু চ অনন্তৰতা হোতীতি তথা উপ্পাদনসমত্থতা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচুতীনম্পি দট্ঠব্বা. উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৱো চেত্থ অনন্তৰপচ্চযাদীনং পাকটোতি উপ্পাদনসমত্থতাৱ ৱুত্তা. পচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং পুব্বন্তাপৰন্তপৰিচ্ছেদেন গহিতানং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং অলভন্তানং ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.১৮.৫) অনন্তৰাদিপচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি ন সো উপ্পত্তিযংযেৱাতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি কুসলাদিগ্গহণং ৱিয পচ্চুপ্পন্নগ্গহণং অপৰিচ্ছেদং, যতো উপ্পত্তিমত্তসমঙ্গিনোযেৱ চ গহণং সিযা, তেনেৱ চ অতীতত্তিকে পটিচ্চৱাৰাদযো ন সন্তীতি.
উপ্পজ্জমানোৱ সহুপ্পাদভাৱেনাতি এত্থাপি উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৱেন পাকটেন ঠিতিযাপি পচ্চযভাৱং নিদস্সেতীতি দট্ঠব্বং, পচ্চযুপ্পন্নানং পন সহজাতভাৱেন উপকাৰকতা সহজাতপচ্চযতাতি.
অত্তনো উপকাৰকস্স উপকাৰকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, উপকাৰকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞতাৱসেনেৱ দট্ঠব্বা, ন সহজাতাদিৱসেন. সহজাতাদিপচ্চযো হোন্তোযেৱ হি কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি, ন চ পুৰেজাতপচ্ছাজাতভাৱেহি উপকাৰকস্স উপকাৰকা ৱত্থুখন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হোন্তীতি.
তৰুআদীনং পথৱী ৱিয অধিট্ঠানাকাৰেন পথৱীধাতু সেসধাতূনং, চক্খাদযো চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং উপকাৰকা চিত্তকম্মস্স পটাদযো ৱিয নিস্সযাকাৰেন খন্ধাদযো তংতংনিস্সযানং খন্ধাদীনং.
তদধীনৱুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতোতি যং কিঞ্চি কাৰণং নিস্সযোতি ৱদতি. তত্থ যো ভুসো, তং উপনিস্সযোতি নিদ্ধাৰেতি.
পকতোতি এত্থ প-কাৰো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনে সমত্থভাৱেন সুট্ঠুকততং দীপেতি. তথা চ কতং অত্তনো সন্তানে কতং হোতীতি আহ ‘‘অত্তনো সন্তানে’’তি. কৰণঞ্চ দুৱিধং নিপ্ফাদনং উপসেৱনঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘নিপ্ফাদিতো ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ উপসেৱিতো ৱাতি এতেন কাযঅল্লীযাপনৱসেন উপভোগূপসেৱনং ৱিজাননাদিৱসেন আৰম্মণূপসেৱনঞ্চ দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. তেন অনাগতানম্পি চক্খুসম্পদাদীনং আৰম্মণূপসেৱনেন যথাপটিসেৱিতানং পকতূপনিস্সযতা ৱুত্তা হোতি.
যথা পচ্ছাজাতেন ৱিনা সন্তানাৱিচ্ছেদহেতুভাৱং অগচ্ছন্তানং ধম্মানং যে পচ্ছাজাতাকাৰেন উপকাৰকা, তেসং সা ৱিপ্পযুত্তাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা উপকাৰকতা পচ্ছাজাতপচ্চযতা, তথা নিস্সযাৰম্মণাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা পুৰেজাতভাৱেন ৱিনা উপকাৰকভাৱং অগচ্ছন্তানং ৱত্থাৰম্মণানং পুৰেজাতাকাৰেন উপকাৰকতা পুৰেজাতপচ্চযতা, এৱং সব্বত্থ পচ্চযানং পচ্চযন্তৰাকাৰৱিসিট্ঠা উপকাৰকতা যোজেতব্বা.
গিজ্ঝপোতকসৰীৰানং আহাৰাসাচেতনা ৱিযাতি এতেন মনোসঞ্চেতনাহাৰৱসেন পৱত্তমানেহি অৰূপধম্মেহি ৰূপকাযস্স উপত্থম্ভিতভাৱং দস্সেতি. তেনেৱ ‘‘আহাৰাসা ৱিযা’’তি অৱত্ৱা চেতনাগহণং কৰোতি.
কুসলাদিভাৱেন অত্তনা সদিসস্স পযোগেন কৰণীযস্স পুনপ্পুনং কৰণং পৱত্তনং আসেৱনট্ঠো, অত্তসদিসসভাৱতাপাদনং ৱাসনং ৱা. গন্থাদীসু পুৰিমাপুৰিমাভিযোগো ৱিযাতি পুৰিমা পুৰিমা আসেৱনা ৱিযাতি অধিপ্পাযো.
চিত্তপ্পযোগো চিত্তকিৰিযা, আযূহনন্তি অত্থো. যথা হি কাযৱচীপযোগো ৱিঞ্ঞত্তি, এৱং চিত্তপ্পযোগো চেতনা. সা তায উপ্পন্নকিৰিযতাৱিসিট্ঠে সন্তানে সেসপচ্চযসমাগমে পৱত্তমানানং ৱিপাককটত্তাৰূপানম্পি তেনেৱ কিৰিযভাৱেন উপকাৰিকা হোতি. তস্স হি কিৰিযভাৱস্স পৱত্তত্তা তেসং পৱত্তি, ন অঞ্ঞথাতি. সহজাতানং পন তেন উপকাৰিকাতি কিং ৱত্তব্বন্তি.
নিৰুস্সাহসন্তভাৱেনাতি এতেন সউস্সাহেহি ৱিপাকধম্মধম্মেহি কুসলাকুসলেহি সাৰম্মণাদিভাৱেন সদিসৱিপাকভাৱং দস্সেতি. সো হি ৱিপাকানং পযোগেন অসাধেতব্বতায পযোগেন অঞ্ঞথা ৱা সেসপচ্চযেসু সিদ্ধেসু কম্মস্স কটত্তাযেৱ সিদ্ধিতো নিৰুস্সাহো সন্তভাৱো হোতি, ন কিলেসৱূপসমসন্তভাৱো, তথাসন্তসভাৱতোযেৱ ভৱঙ্গাদযো দুৱিঞ্ঞেয্যা. পঞ্চদ্ৱাৰেপি হি জৱনপ্পৱত্তিযা ৰূপাদীনং গহিততা ৱিঞ্ঞাযতি, অভিনিপাতসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণমত্তা পন ৱিপাকা দুৱিঞ্ঞেয্যাযেৱ. নিৰুস্সাহসন্তভাৱাযাতি নিৰুস্সাহসন্তভাৱত্থায. এতেন তপ্পচ্চযৱতং অৱিপাকানম্পি ৱিপাকানুকুলং পৱত্তিং দস্সেতি.
সতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভকত্তং আহাৰানং পধানকিচ্চন্তি আহ ‘‘ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি. উপত্থম্ভকত্তঞ্হি সতিপি জনকত্তে অৰূপীনং আহাৰানং আহাৰজৰূপসমুট্ঠাপকৰূপাহাৰস্স চ হোতি, অসতিপি চতুসমুট্ঠানিকৰূপূপত্থম্ভকৰূপাহাৰস্স, অসতি পন উপত্থম্ভকত্তে আহাৰানং জনকত্তং নত্থীতি উপত্থম্ভকত্তং পধানং. জনযমানোপি হি আহাৰো অৱিচ্ছেদৱসেন উপত্থম্ভযমানোযেৱ জনেতীতি উপত্থম্ভনভাৱো আহাৰভাৱোতি.
অধিপতিযট্ঠেনাতি এত্থ ন অধিপতিপচ্চযধম্মানং ৱিয পৱত্তিনিৱাৰকে অভিভৱিত্ৱা পৱত্তনেন গৰুভাৱো অধিপতিযট্ঠো, অথ খো দস্সনাদিকিচ্চেসু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি জীৱনে জীৱন্তেহি সুখিতাদিভাৱে সুখিতাদীহি অধিমোক্খপগ্গহুপট্ঠানাৱিক্খেপজাননেসু অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতি পৱত্তিযং আজাননে অঞ্ঞাতাৱীভাৱে চ সদ্ধাদিসহজাতেহীতি এৱং তংতংকিচ্চেসু চক্খাদিপচ্চযেহি চক্খাদীনং অনুৱত্তনীযতা. তেসু তেসু হি কিচ্চেসু চক্খাদীনং ইস্সৰিযং তপ্পচ্চযানঞ্চ তদনুৱত্তনেন তত্থ পৱত্তীতি. ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানং পন যদিপি লিঙ্গাদীহি অনুৱত্তনীযতা অত্থি, সা পন ন পচ্চযভাৱতো. যথা হি জীৱিতাহাৰা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তে তেসং অনুপালকউপত্থম্ভকা অত্থি, অৱিগতপচ্চযভূতা চ হোন্তি, ন এৱং ইত্থিপুৰিসভাৱা লিঙ্গাদীনং কেনচি পকাৰেন উপকাৰকা হোন্তি, কেৱলং পন যথাসকেহেৱ পচ্চযেহি পৱত্তমানানং লিঙ্গাদীনং যথা ইত্থাদিগ্গহণস্স পচ্চযভাৱো হোতি, ততো অঞ্ঞেনাকাৰেন তংসহিতসন্তানে অপ্পৱত্তিতো লিঙ্গাদীহি অনুৱত্তনীযতা ইন্দ্ৰিযতা চ তেসং ৱুচ্চতি, তস্মা ন তেসং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱো ৱুত্তো. চক্খাদযো অৰূপধম্মানংযেৱাতি এত্থ সুখদুক্খিন্দ্ৰিযানিপি চক্খাদিগ্গহণেন গহিতানীতি দট্ঠব্বানি.
লক্খণাৰম্মণূপনিজ্ঝানভূতানং ৱিতক্কাদীনং ৱিতক্কনাদিৱসেন আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা নিজ্ঝানং পেক্খনং, চিন্তনং ৱা ৱিতক্কাদীনংযেৱ সাধাৰণো ব্যাপাৰো উপনিজ্ঝাযনট্ঠো. ঠপেত্ৱা সুখদুক্খৱেদনাদ্ৱযন্তি সুখিন্দ্ৰিযদুক্খিন্দ্ৰিযদ্ৱযং ঠপেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সব্বানিপী’’তি ৱত্ৱা ‘‘সত্তঝানঙ্গানী’’তি ৱচনেন অঝানঙ্গানং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতানং নিৱত্তনং কতন্তি দট্ঠব্বং. যদি এৱং ‘‘সত্ত ঝানঙ্গানী’’তি এতেনেৱ সিদ্ধে ‘‘ঠপেত্ৱা সুখদুক্খৱেদনাদ্ৱয’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং? ৱেদনাভেদেসু পঞ্চসু সুখদুক্খদ্ৱযস্স একন্তেন অঝানঙ্গত্তদস্সনত্থং ঝানঙ্গট্ঠানে নিদ্দিট্ঠত্তা. সতিপি ৱা ঝানঙ্গৱোহাৰে ৱেদনাভেদদ্ৱযস্স একন্তেন ঝানপচ্চযত্তাভাৱদস্সনত্থং. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতানং পন যদিপি ঝানপচ্চযত্তাভাৱো অত্থি, ঝানপচ্চযভাৱো পন ন নত্থীতি ‘‘সব্বানিপি সত্ত ঝানঙ্গানী’’তি এত্থ গহণং কতং. তত্থ ‘‘সব্বানিপী’’তি ৱচনং সব্বকুসলাদিভেদসঙ্গণ্হনত্থং, ন পন সব্বচিত্তুপ্পাদগতসঙ্গণ্হনত্থন্তি দট্ঠব্বং.
যতো ততো ৱাতি সম্মা ৱা মিচ্ছা ৱাতি অত্থো. এতে পন দ্ৱেপি ঝানমগ্গপচ্চযা অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তীতি ইদং অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তি, ন সহেতুকচিত্তেসূতি সহেতুকচিত্তেসু অলাভাভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন অহেতুকচিত্তেসু লাভাভাৱদস্সনত্থন্তি. এৱং অত্থে গয্হমানে অহেতুকচিত্তেসু কত্থচি কস্সচি লাভো ন ৱাৰিতোতি এত্তকমেৱ ৱিঞ্ঞাযেয্য, ন সৱিতক্কাহেতুকচিত্তেসু ঝানপচ্চযস্সেৱ অলাভাভাৱদস্সনত্থং কতন্তি. অহেতুকচিত্তেসু ৱা লাভাভাৱদস্সনত্থে পন ইমস্মিং ৱচনে সৱিতক্কাহেতুকচিত্তেসু ঝানপচ্চযস্স লাভাভাৱো আপজ্জতি, তস্মা যেন অলাভেন ধম্মসঙ্গণিযং মনোধাতুআদীনং সঙ্গহসুঞ্ঞতৱাৰেসু ঝানং ন উদ্ধটং, তং অলাভং সন্ধায এস ঝানপচ্চযস্সপি অহেতুকচিত্তেসু অলাভো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. যথা হি সহেতুকেসু ৱিতক্কাদীনং সহজাতে সংকড্ঢিত্ৱা একত্তগতভাৱকৰণং উপনিজ্ঝাযনব্যাপাৰো বলৱা, ন তথা অহেতুকচিত্তেসু হোতি. ইমস্মিং পন পকৰণে দুব্বলম্পি উপনিজ্ঝাযনং যদিপি কিঞ্চিমত্তম্পি অত্থি, তেন উপকাৰকতা হোতীতি সৱিতক্কাহেতুকচিত্তেসুপি ঝানপচ্চযো ৱুত্তোৱ, তস্মা যে এৱং পঠন্তি ‘‘ন এতে পন দ্ৱেপি ঝানমগ্গপচ্চযা যথাসঙ্খ্যং দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণঅহেতুকচিত্তেসু লব্ভন্তী’’তি, তেসং সো পাঠো সুন্দৰতৰো, ইমস্স পকৰণস্সাযং অত্থৱণ্ণনা, ন ধম্মসঙ্গণিযাতি.
সমং পকাৰেহি যুত্ততায একীভাৱোপগমেন ৱিয উপকাৰকতা সম্পযুত্তপচ্চযতা.
যুত্তানম্পি সতং ৱিপ্পযুত্তভাৱেন নানত্তূপগমেন উপকাৰকতা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা. ন হি ৱত্থুসহজাতপচ্ছাজাতৱসেন অযুত্তানং ৰূপাদীনং আৰম্মণাদিভাৱেন উপকাৰকানং ৱিপ্পযুত্তানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা অত্থীতি. ৰূপানং পন ৰূপেহি সতিপি অৱিনিব্ভোগে ৱিপ্পযোগোযেৱ নত্থীতি ন তেসং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘চতূহি সম্পযোগো চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি (ধাতু. ৩).
পচ্চুপ্পন্নলক্খণেনাতি পচ্চুপ্পন্নসভাৱেন. তেন ‘‘অত্থি মে পাপকম্মং কত’’ন্তি (পাৰা. ৩৮), ‘‘অত্থেকচ্চো পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি (পু. প. মাতিকা ৪.২৪) চ এৱমাদীসু ৱুত্তং নিব্বত্তউপলব্ভমানতালক্খণং অত্থিভাৱং নিৱাৰেতি. সতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভকপ্পধানা অত্থিভাৱেন উপকাৰকতাতি আহ ‘‘উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি. ইদঞ্চ উপত্থম্ভকত্তং ৱত্থাৰম্মণসহজাতাদীনং সাধাৰণং অত্থিভাৱেন উপকাৰকত্তং দট্ঠব্বং.
আৰম্মণে ফুসনাদিৱসেন ৱত্তমানানং ফস্সাদীনং অনেকেসং সহভাৱো নত্থীতি একস্মিং ফস্সাদিসমুদাযে সতি দুতিযো ন হোতি, অসতি পন হোতি, তেন নত্থিভাৱেন উপকাৰকতা নত্থিপচ্চযতা. সতিপি পুৰিমতৰচিত্তানং নত্থিভাৱে ন তানি নত্থিভাৱেন উপকাৰকানি, অনন্তৰমেৱ পন অত্তনো অত্থিভাৱেন পৱত্তিওকাসং অলভমানানং নত্থিভাৱেন পৱত্তিওকাসং দদমানং ৱিয উপকাৰকং হোতীতি ‘‘পৱত্তিওকাসদানেন উপকাৰকতা’’তি আহ.
এত্থ চ অভাৱমত্তেন উপকাৰকতা ওকাসদানং নত্থিপচ্চযতা, সভাৱাৱিগমেন অপ্পৱত্তমানানং সভাৱৱিগমেন উপকাৰকতা ৱিগতপচ্চযতা, নত্থিতা চ নিৰোধানন্তৰসুঞ্ঞতা, ৱিগততা নিৰোধপ্পত্ততা, অযমেতেসং ৱিসেসো, তথা অত্থিতায সসভাৱতো উপকাৰকতা অত্থিপচ্চযতা, সভাৱাৱিগমেন নিৰোধস্স অপ্পত্তিযা উপকাৰকতা অৱিগতপচ্চযতাতি পচ্চযভাৱৱিসেসো ধম্মাৱিসেসেপি ৱেদিতব্বো. ধম্মানঞ্হি সত্তিৱিসেসং সব্বং যাথাৱতো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা তথাগতেন চতুৱীসতিপচ্চযৱিসেসা ৱুত্তাতি ভগৱতি সদ্ধায ‘‘এৱংৱিসেসা এতে ধম্মা’’তি সুতমযঞাণং উপ্পাদেত্ৱা চিন্তাভাৱনামযেহি তদভিসমযায যোগো কাতব্বো.
চতূসু খন্ধেসু একস্সপি অসঙ্গহিতত্তাভাৱতো নামধম্মেকদেসতা অনন্তৰাদীনং নত্থীতি ‘‘নামধম্মাৱা’’তি ৱত্ৱা ন কেৱলং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱে ভজন্তানং চতুন্নংযেৱ খন্ধানং নামতা, অথ খো নিব্বানঞ্চ নামমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘নিব্বানস্স অসঙ্গহিতত্তা’’তিআদিমাহ. পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপেকদেসোতি এত্থ একদেসৱচনেন ৰূপৰূপতো অঞ্ঞং ৱজ্জেতি, ৰূপৰূপং পন কুসলত্তিকে অনাগতম্পি পুৰেজাতপচ্চযভাৱেন অঞ্ঞত্থ আগতমেৱ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অনিদস্সনঅপ্পটিঘো ধম্মো অনিদস্সনঅপ্পটিঘস্স ধম্মস্স পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো – আৰম্মণপুৰেজাতং, ৱত্থুপুৰেজাতং. আৰম্মণপুৰেজাতং ৱত্থুং ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযং আপোধাতুং কবড়ীকাৰং আহাৰং অনিচ্চতো…পে… দোমনস্সং উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ২.২২.৩৯).
পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযনিদ্দেসো
১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. যো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো এৱং ৱেদিতব্বোতি এতেন হেতুসঙ্খাতস্স পচ্চযধম্মস্স হেতুসম্পযুত্তকতংসমুট্ঠানৰূপসঙ্খাতানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৱো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি. যো পন হেতুভাৱেন যথাৱুত্তো পচ্চযধম্মো যথাৱুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোতি, সো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বোতি দস্সেতি. উভযথাপি হেতুভাৱেন উপকাৰকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতি. এস নযো সেসপচ্চযেসুপি. উপকাৰকতা পন ধম্মসভাৱো এৱ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা অত্থীতি. তথা তথা উপকাৰকং তং তং ধম্মং দস্সেন্তো হি ভগৱা তং তং উপকাৰকতং দস্সেতীতি.
হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ পঠমো হেতু-সদ্দো পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো পচ্চযনিদ্দেসো. তেন এতস্স হেতুভাৱেন উপকাৰকতা হেতুপচ্চযতাতি দস্সেতি. দুতিযো পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসনং. তেন ন যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযভাৱেন পচ্চযো হোতি, অথ খো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৱাতি দস্সেতি. ননু চ সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা দুতিযে হেতুসদ্দে অৱিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্স অপেক্খিতব্বস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা অত্তনাৱ সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি? নাযং একন্তো. হেতুসদ্দো হি পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থেৱ ব্যাৱটো যদা গয্হতি, তদা সম্পযুত্তৱিসেসনং ন হোতীতি সম্পযুত্তা অৱিসিট্ঠা যে কেচি গহিতা ভৱেয্যুন্তি এৱং সম্পযুত্তসদ্দেন অত্তনি এৱ ব্যাৱটেন হেতুসদ্দেন ৱিসেসনেন ৱিনা যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তানং গহণং হোতীতি তং সন্ধায ‘‘অথাপি…পে… অত্থো ভৱেয্যা’’তি আহ. ননু যথা ‘‘অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৫), ‘‘অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৬) চ ৱুত্তে দুতিযেন আহাৰগ্গহণেন ইন্দ্ৰিযগ্গহণেন চ ৱিনাপি আহাৰিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তকাৱ গয্হন্তি, এৱমিধাপি সিযাতি? ন, আহাৰিন্দ্ৰিযাসম্পযুত্তস্স অভাৱতো. ৱজ্জেতব্বাভাৱতো হি তত্থ দুতিযআহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণে অসতিপি তংসম্পযুত্তকাৱ গয্হন্তীতি তং ন কতং, ইধ পন ৱজ্জেতব্বং অত্থীতি ৱত্তব্বং দুতিযং হেতুগ্গহণন্তি.
এৱম্পি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ হেতুসম্পযুত্তকানং সো এৱ সম্পযুত্তকহেতূতি ৱিসেসনস্স অকতত্তা যো কোচি হেতু যস্স কস্সচি হেতুসম্পযুত্তকস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠস্সেৱ হেতুস্স পুন সম্পযুত্তৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তত্তা, এতদত্থমেৱ চ ৱিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৱে সিদ্ধেপি তস্স গহণং কতং. অথ ৱা অসতি দুতিযে হেতুসদ্দে হেতুসম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ন পন হেতূনন্তি এৱম্পি গহণং সিযাতি তন্নিৱাৰণত্থং সো ৱুত্তো, তেন হেতুসম্পযুত্তভাৱং যে লভন্তি, তেসং সব্বেসং হেতূনং অঞ্ঞেসম্পি হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দস্সিতং হোতি. যস্মা পন হেতুঝানমগ্গা পতিট্ঠামত্তাদিভাৱেন নিৰপেক্খা, ন আহাৰিন্দ্ৰিযা ৱিয সাপেক্খা এৱ, তস্মা এতেস্ৱেৱ দুতিযং হেতাদিগ্গহণং কতং. আহাৰিন্দ্ৰিযা পন আহৰিতব্বইসিতব্বাপেক্খা এৱ, তস্মা তে ৱিনাপি দুতিযেন আহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণেন অত্তনা এৱ আহৰিতব্বে চ ইসিতব্বে চ আহাৰিন্দ্ৰিযভূতে অঞ্ঞে চ সম্পযুত্তকে পৰিচ্ছিন্দন্তীতি তং তত্থ ন কতং, ইধ চ দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুনা পচ্চযভূতেনেৱ সম্পযুত্তানং হেতূনং অঞ্ঞেসঞ্চ পৰিচ্ছিন্নত্তা পুন ৱিসেসনকিচ্চং নত্থীতি পঞ্হাৱাৰে ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.৪০১) দুতিযং হেতুগ্গহণং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.
নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তাতি তং-সদ্দো পুৰিমৱচনাপেক্খো ৱুত্তস্সেৱ নিদ্দেসো ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.২) পুৰিমৱচনেন নিদ্দিসিতব্বে পাকটীভূতে এৱ পৱত্ততি. এত্থ চ পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো হেতুসদ্দো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ব্যাৱটো সম্পযুত্তসদ্দেন ৱিয তং-সদ্দেনপি অনপেক্খনীযো অঞ্ঞো চ কোচি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসকো ৱুত্তো নত্থি, তস্মা ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি চ ন ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমিনা পন পচ্চযুপ্পন্নৱচনেন অসমত্তেন পচ্চযুপ্পন্নৱচনন্তৰাপেক্খেন পুব্বে ৱুত্তেন তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীকতং, তেন ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তংগহণং কতন্তি. কিং পন তস্মিং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীভূতন্তি? যেহি হেতূহি সম্পযুত্তা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকা’’তি ৱুত্তা, তে হেতূ চেৱ সম্পযুত্তকৱিসেসনভূতা তব্বিসেসিতা চ হেতুসম্পযুত্তকা. তেনাহ ‘‘তে হেতূ চেৱা’’তিআদি. অঞ্ঞথা ‘‘তে হেতূ চেৱা’’তি এতস্স পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যথা ইধ তেনেৱ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা, এৱং পুব্বেপি ভৱিতুং অৰহন্তীতি ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা ‘তংসম্পযুত্তকান’ন্তি ন ৱুত্ত’’ন্তি ইদং ন যুজ্জেয্যাতি. দুৱিধম্পি ৱা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৱা তংসদ্দৱচনীযতং চোদেতি পৰিহৰতি চ. তংসমুট্ঠানানন্তি চ হেতুসমুট্ঠানানন্তি যুত্তং. হেতূ হি পচ্চযাতি.
চিত্তজৰূপং অজনযমানাপীতি পি-সদ্দেন জনযমানাপি. যদি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱচনেন পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপস্স অগ্গহণতো তং ন ৱুত্তং, সহজাতপচ্চযৱিভঙ্গে চিত্তচেতসিকানং তস্স কটত্তাৰূপস্স পচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো ভৱেয্য. যদি চ তত্থ চিত্তসমুট্ঠানানং পচ্চযভাৱেন তংসমানলক্খণানং কটত্তাৰূপানম্পি পচ্চযভাৱো নিদস্সিতো, এৱমিধাপি ভৱিতব্বং. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি পন অৱত্ৱা ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱচনং চিত্তসমুট্ঠানানং সব্বচিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতাদস্সনত্থং. এৱংপকাৰেন হি তংসমুট্ঠানৱচনেন তত্থ তত্থ ৱুত্তং সমুট্ঠানৱচনং ৱিসেসিতং হোতি. ননু ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱচনেন চিত্তসমুট্ঠানানং চিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতা ৱুত্তাতি? ন ৱুত্তা. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৱো এৱ হি তত্থ ৱুত্তোতি.
চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতাযাতি এতেনেৱ হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি. ‘‘যঞ্চ, ভিক্খৱে, চেতেতি, যঞ্চ পকপ্পেতি, যঞ্চ অনুসেতি, আৰম্মণমেতং হোতি, ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা আৰম্মণে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে ৱিৰুড়্হে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতি, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৯) ইমস্মিম্পি সুত্তে পটিসন্ধিনামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৱুত্তাতি আহ ‘‘তস্মিং পতিট্ঠিতে’’তিআদি.
পুৰিমতৰসিদ্ধায পথৱিযা বীজপতিট্ঠানং ৱিয পুৰিমতৰসিদ্ধে কম্মে তন্নিব্বত্তস্সেৱ ৱিঞ্ঞাণবীজস্স পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ – ‘‘কম্মং খেত্তং, ৱিঞ্ঞাণং বীজ’’ন্তি. কস্স পন তং খেত্তং বীজঞ্চাতি? নামৰূপঙ্কুৰস্স.
অযঞ্চ পনত্থোতি পটিসন্ধিযং কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতা. ওকাসৱসেনেৱাতি নামৰূপোকাসৱসেনেৱ. সো হি তস্স অত্থস্স ওকাসোতি. ৱত্থুৰূপমত্তম্পীতি ৱদন্তো ৱত্থুৰূপস্স উপত্থম্ভকানং সেসৰূপানম্পি তদুপত্থম্ভকভাৱেনেৱ অৰূপধম্মানং পচ্চযভাৱং দস্সেতি, সহভৱনমত্তং ৱা. তত্থ কাযভাৱাদিকলাপানং কত্থচি অভাৱতো কত্থচি অভাৱাভাৱতো ‘‘ৱত্থুৰূপমত্তম্পি ৱিনা’’তি আহ. সস্সামিকেতি এতস্সেৱ ৱিসেসনত্থং ‘‘সৰাজকে’’তি ৱুত্তং.
পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং পচ্চযভাৱপটিবাহনতোতি ইদং কস্মা ৱুত্তং, ননু তেসং পচ্চযভাৱপ্পসঙ্গোযেৱ নত্থি ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১) ৱচনতো. ন হি যেসং হেতূ সহজাতপচ্চযো ন হোন্তি, তানি হেতুসহজাতানি নাম হোন্তি. যদি সিযুং, ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা’’তিআদি চ লব্ভেয্য, ন পন লব্ভতি, তস্মা ন তানি হেতুসহজাতানীতি? সচ্চমেতং, যো পন হেতূহি সমানকালুপ্পত্তিমত্তং গহেত্ৱা হেতুসহজাতভাৱং মঞ্ঞেয্য, তস্সাযং পসঙ্গো অত্থীতি ইদং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ভগৱা পন ৱচনানং লহুগৰুভাৱং ন গণেতি, বোধনেয্যানং পন অজ্ঝাসযানুৰূপতো ধম্মসভাৱং অৱিলোমেন্তো তথা তথা দেসনং নিযামেতীতি ন কত্থচি অক্খৰানং বহুতা ৱা অপ্পতা ৱা চোদেতব্বাতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২. উপ্পজ্জনক্খণেযেৱাতি এতেন ৱত্তমানক্খণেকদেসেন সব্বং ৱত্তমানক্খণং গয্হতীতি দট্ঠব্বং. ন হি উপ্পজ্জনক্খণেযেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৰূপাদীনি আৰম্মণপচ্চযো, অথ খো সব্বস্মিং ৱত্তমানক্খণেতি. তেন আলম্বিযমানানম্পি ৰূপাদীনং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱত্তমানতায পুৰে পচ্ছা চ ৱিজ্জমানানং আৰম্মণপচ্চযত্তাভাৱং দস্সেতি, কো পন ৱাদো অনালম্বিযমানানং. ন একতো হোন্তীতি নীলাদীনি সব্বৰূপানি সহ ন হোন্তি, তথা সদ্দাদযোপীতি অত্থো. ‘‘যং য’’ন্তি হি ৱচনং ৰূপাদীনি ভিন্দতীতি. তত্থ পুৰিমেনত্থেন ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱচনেন আৰম্মণপচ্চযভাৱলক্খণদীপনত্থং ‘‘যং যং ধম্ম’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি দস্সেতি, পচ্ছিমেন ‘‘যং য’’ন্তি ৱচনেন ৰূপাদিভেদদীপনত্থন্তি. ‘‘যং যং ৱা পনাৰব্ভা’’তি এতস্স ৱণ্ণনাযং দস্সিতসব্বাৰম্মণাদিৱসেন ৱা ইধাপি অত্থো গহেতব্বোতি.
এৱং ৱুত্তন্তি যথা নদীপব্বতানং সন্দনং ঠানঞ্চ পৱত্তং অৱিৰতং অৱিচ্ছিন্নন্তি সন্দন্তি তিট্ঠন্তীতি ৱত্তমানৱচনং ৱুত্তং, এৱং ‘‘যে যে ধম্মা’’তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সব্বসঙ্গহসমুদাযৱসেন গহিতত্তা তেসং উপ্পজ্জনং পৱত্তনং অৱিৰতন্তি উপ্পজ্জন্তীতি ৱত্তমানৱচনং ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ইমে পন ন হেতাদিপচ্চযা সব্বেপি অতীতানাগতানং হোন্তি. ন হি অতীতো চ অনাগতো চ অত্থি, যস্সেতে পচ্চযা সিযুং. এৱঞ্চ কত্ৱা অতীতত্তিকে অতীতানাগতানং ন কোচি পচ্চযো ৱুত্তো, তস্মা ইধাপি ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱচনেন যেসং ৰূপাদযো আৰম্মণধম্মা আৰম্মণপচ্চযা হোন্তি, তে পচ্চুপ্পন্নাৱ দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. তেসু হি দস্সিতেসু অতীতানাগতেসু তংতংপচ্চযা অহেসুং ভৱিস্সন্তি চাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি, ন পন তংতংপচ্চযৱন্ততা. পচ্চযৱন্তো হি পচ্চুপ্পন্নাযেৱাতি.
এত্থ চ ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভা’’তি একৱচননিদ্দেসং কত্ৱা পুন ‘‘তে তে ধম্মা’’তি বহুৱচননিদ্দেসো ‘‘যং য’’ন্তি ৱুত্তস্স আৰম্মণধম্মস্স অনেকভাৱোপি অত্থীতি দস্সনত্থো. চত্তাৰো হি খন্ধা সহেৱ আৰম্মণপচ্চযা হোন্তি, তে সব্বেপি আৰব্ভ উপ্পজ্জমানম্পি তেসু একেকং আৰব্ভ উপ্পজ্জমানং ন ন হোতি, তস্মা ৱেদনাদীসু ফস্সাদীসু চ একেকস্সপি আৰম্মণপচ্চযভাৱদস্সনত্থং ‘‘যং য’’ন্তি ৱুত্তং, সব্বেসং একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং আৰম্মণপচ্চযভাৱদস্সনত্থং ‘‘তে তে’’তি. তত্থ যো চ ৰূপাদিকো একেকোৱ যংযং-সদ্দেন ৱুত্তো, যে চ অনেকে ফস্সাদযো একেকৱসেন যংযং-সদ্দেন ৱুত্তা, তে সব্বে গহেত্ৱা ‘‘তে তে’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা যস্মিং কালে আৰব্ভ উপ্পজ্জন্তি, তস্মিং কালে নীলাদীসু চিত্তুপ্পাদেসু চ একেকমেৱ আৰব্ভ উপ্পজ্জন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘যং য’’ন্তি ৱুত্তং, তে পন আলম্বিযমানা ৰূপাৰম্মণধম্মা চ অনেকে, তথা সদ্দাদিআৰম্মণধম্মা চাতি দস্সনত্থং ‘‘তে তে’’তি.
নিব্বানাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স অপৰিযাপন্নতো কুসলৱিপাকস্স কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতীতি ইদং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন খন্ধপটিবদ্ধানুস্সৰণকালে নিব্বানম্পি ৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযানং আৰম্মণং হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. এৱং সতি যথা ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৫৮) ৱুত্তং, এৱং ‘‘নিব্বান’’ন্তি চ ৱত্তব্বং সিযা, ন চ তং ৱুত্তং. ন হি নিব্বানং পুব্বে নিৱুট্ঠং অসঙ্খতত্তা, ন চ পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বে নিৱুট্ঠেসু অপ্পমাণক্খন্ধেসু ঞাতেসু নিব্বানজাননে ন তেন পযোজনং অত্থি. যথা হি চেতোপৰিযঞাণং চিত্তং ৱিভাৱেন্তমেৱ চিত্তাৰম্মণজাননস্স কামাৱচৰস্স পচ্চযো হোতি, এৱমিদম্পি অপ্পমাণক্খন্ধে ৱিভাৱেন্তমেৱ তদাৰম্মণজাননস্স কামাৱচৰস্স পচ্চযো হোতীতি. দিট্ঠনিব্বানোযেৱ চ পুব্বে নিৱুট্ঠে অপ্পমাণক্খন্ধে অনুস্সৰতি, তেন যথাদিট্ঠমেৱ নিব্বানং তেসং খন্ধানং আৰম্মণন্তি দট্ঠব্বং, ন পন পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন তদাৰম্মণৱিভাৱনং কাতব্বং. ৱিভূতমেৱ হি তং তস্সাতি. এৱং অনাগতংসঞাণেপি যথাৰহং যোজেতব্বং, তস্মা নিব্বানং ন কস্সচি ৰূপাৱচৰস্স আৰম্মণন্তি ‘‘চতুন্নং ৰাসীন’’ন্তি ৱত্তুং যুত্তং.
আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩. ধুৰন্তি ধুৰগ্গাহং. জেট্ঠকন্তি সেট্ঠং. ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ পুৰিমছন্দস্স সমানৰূপেন তদনন্তৰং নিদ্দিট্ঠেন তংসম্বন্ধেন ছন্দসদ্দেনেৱ পচ্চযভূতস্স ছন্দস্স সম্পযুত্তকৱিসেসনভাৱো দস্সিতো হোতীতি ‘‘ছন্দাধিপতি সম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এস নযো ইতৰেসুপি.
গৰুকাৰচিত্তীকাৰৱসেন ৱাতি কুসলাব্যাকতানং পৱত্তিং দস্সেতি. অলদ্ধং লদ্ধব্বং, লদ্ধং অৱিজহিতব্বং. যেন ৱা ৱিনা ন ভৱিতব্বং, তং লদ্ধব্বং, তস্সেৱত্থো অৱিজহিতব্বন্তি. অনৱঞ্ঞাতন্তি অৱঞ্ঞাতম্পি অদোসদস্সিতায অস্সাদনেন অনৱঞ্ঞাতং কত্ৱা.
মিচ্ছত্তনিযতা অপ্পনাসদিসা মহাবলা ৱিনা অধিপতিনা নুপ্পজ্জন্তীতি ‘‘একন্তেনেৱা’’তি আহ. কম্মকিলেসাৱৰণভূতা চ তে সগ্গাৱৰণা চ মগ্গাৱৰণা চ পচ্চক্খসগ্গানং কামাৱচৰদেৱানম্পি উপ্পজ্জিতুং ন অৰহন্তি, কো পন ৱাদো ৰূপাৰূপীনন্তি.
কামাৱচৰাদিভেদতো পন তিৱিধো কিৰিযাৰম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতীতি ইদং পৰসন্তানগতানং সাৰম্মণধম্মানং ‘‘অজ্ঝত্তাৰম্মণো ধম্মো বহিদ্ধাৰম্মণস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতস্স অভাৱতো ‘‘বহিদ্ধাৰম্মণো ধম্মো বহিদ্ধাৰম্মণস্সা’’তি এত্থ চ আৰম্মণাধিপতিনো অনুদ্ধটত্তা অধিপতিপচ্চযতা নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযমানেপি ‘‘বহিদ্ধা খন্ধে গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতী’’তিআদিৱচনং (পট্ঠা. ২.২০.৩১) নিস্সায অৰহতো কিৰিযধম্মা পুথুজ্জনাদীহি গৰুং কত্ৱা অস্সাদিযন্তীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সনিদস্সনসপ্পটিঘা খন্ধা’’তিআদীসু (পট্ঠা. ২.২২.৩০) ৱিয খন্ধসদ্দো ৰূপে এৱ ভৱিতুং অৰহতীতি ৱিচাৰিতমেতং. পুথুজ্জনাদিকালে ৱা অনাগতে কিৰিযধম্মে গৰুং কত্ৱা অস্সাদনং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. ‘‘নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মে খন্ধে গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.৩.৯৬) কিৰিযধম্মা ৰাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযো হোন্তেৱ, তে চ ‘‘অতীতাৰম্মণে অনাগতে খন্ধে গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতী’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ২.১৯.২৩) অনাগতা তেভূমকাপি অধিপতিপচ্চযো হোন্তীতি. আৱজ্জনকিৰিযসব্ভাৱতো পন ইদম্পি ৱিচাৰেতব্বং.
অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪. যথা ওকাসদানৱিসেসভাৱেন নত্থিৱিগতা ৱুত্তা, ন এৱং অনন্তৰসমনন্তৰা, এতে পন চিত্তনিযামহেতুৱিসেসভাৱেন ৱুত্তা, তস্মা তং চিত্তনিযামহেতুৱিসেসভাৱং দস্সেন্তো ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদিনা ধাতুৱসেন কুসলাদিৱসেন চ নিদ্দেসমাহ. তত্থ ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি ৱুত্তে পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱিসেসো ন ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘‘পুৰিমা পুৰিমা পচ্ছিমায পচ্ছিমাযা’’তি ৱত্তব্বং সিযা. তথা চ সতি ধাতুৱিসেসেন চিত্তৱিসেসে দস্সনং যং কাতুং আৰদ্ধো, তং ৱোচ্ছিজ্জেয্য. ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতুযা’’তি ইদম্পি ন সক্কা ৱত্তুং নিযামাভাৱতো, ‘‘মনোধাতু চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি চ তথেৱ ন সক্কা. ন হি মনোধাতু চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযাযেৱ অনন্তৰপচ্চযোতি নিযামো অত্থি, তস্মা পাকটা পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতুযো আদিং কত্ৱা যাৱ ধাতুৱিসেসনিযামো অত্থি, তাৱ নিদস্সনেন নযং দস্সেত্ৱা পুন নিৰৱসেসদস্সনত্থং ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা’’তিআদিমাহ. সদিসকুসলানন্তি ৱেদনায ৱা হেতূহি ৱা সদিসকুসলানং অনুৰূপকুসলানন্তি ৱা অত্থো. তেন ভূমিভিন্নানম্পি পচ্চযভাৱো ৱুত্তো হোতি. ভৱঙ্গগ্গহণেন কুসলাকুসলমূলকেসু চুতিপি গহিতাতি দট্ঠব্বং, অব্যাকতমূলকে তদাৰম্মণম্পি.
কামাৱচৰকিৰিযাৱজ্জনস্সাতি কামাৱচৰকিৰিযায আৱজ্জনস্সাতি আৱজ্জনগ্গহণেন কামাৱচৰকিৰিযং ৱিসেসেতীতি দট্ঠব্বং. কামাৱচৰৱিপাকো কামাৱচৰকিৰিযৰাসিস্স চ অনন্তৰপচ্চযো হোতি, হোন্তো চ আৱজ্জনস্সেৱাতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. আৱজ্জনগ্গহণেনেৱ চেত্থ ৱোট্ঠব্বনম্পি গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সা’’তি পোৰাণপাঠো. পাড়িযং পন ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ৱুত্তস্স ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ইমস্স অত্থো ৱত্তব্বো, ন অৱুত্তস্স ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞস্সা’’তি ইমস্স, ন চ সমানত্থস্সপি সদ্দন্তৰস্স অত্থে ৱুত্তে সদ্দন্তৰস্স অত্থো ৱুত্তো হোতি, তস্মা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সা’’তি পঠন্তি. ওক্কন্তীতি পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধিযেৱ ৱুচ্চতি, ন ইতৰাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পঞ্চৱোকাৰভৱে পটিসন্ধিক্খণে’’তি. ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানন্তি ইদং যদিপি পুব্বে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং, তথাপি ন তেন খণন্তৰে পচ্চযভাৱো ৰূপীনং নিৱাৰিতোতি তন্নিৱাৰণত্থং ৱুত্তং. কঞ্চি কালেতি কেচি কিস্মিঞ্চি কালেতি ৱা অত্থো. তেন ৰূপিনো ধম্মা কেচি ৱত্থুভূতা কিস্মিঞ্চি পটিসন্ধিকালেতি ৰূপন্তৰানং ৱত্থুস্স চ কালন্তৰে অৰূপীনং সহজাতপচ্চযং পুব্বে অনিৱাৰিতং নিৱাৰেতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কঞ্চি কাল’’ন্তি ৱা ‘‘কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ৱা ৱত্তব্বে ৱিভত্তিৱিপল্লাসো কতো. তেন হি ‘‘কঞ্চী’’তি উপযোগেকৱচনং ‘‘ৰূপিনো ধম্মা’’তি এতেন সহ সম্বন্ধেন পচ্চত্তবহুৱচনস্স আদেসো, ‘‘কালে’’তি ইমিনা সম্বন্ধেন ভুম্মেকৱচনস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি. পুৰিমেন চ ‘‘একো খন্ধো ৱত্থু চ তিণ্ণন্নং খন্ধান’’ন্তিআদিনা নামসহিতস্সেৱ ৱত্থুস্স ‘‘নামস্স পচ্চযো’’তি ৱত্তব্বত্তে আপন্নে এতেন কেৱলস্সেৱ তথা ৱত্তব্বতং দস্সেতি.
তযো ন অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেনাতি লব্ভমানেপি কত্থচি অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযভাৱে ৱচনেন অসঙ্গহিতত্তা তস্স এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. চতুসমুট্ঠানিকস্স ৰূপস্স একদেসভূতে কম্মসমুট্ঠানৰূপে সমুদাযেকদেসৱসেন সামিৱচনং দট্ঠব্বং, নিদ্ধাৰণে ৱা.
সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানং কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ইদং ন লব্ভতি. যং পনেত্থ লব্ভতি ‘‘ৰূপিনো ধম্মা কেচী’’তি, তত্থ তে এৱ ধম্মে দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতন’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি. ‘‘ৱত্থুৰূপং পঞ্চৱোকাৰভৱে’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘ঠপেত্ৱা আৰুপ্পৱিপাক’’ন্তি ইদং ন ৱত্তব্বন্তি চে? ন, ‘‘তেভূমকৱিপাকস্সা’’তি ৱুত্তে পঞ্চৱোকাৰভৱে অনুপ্পজ্জনকং ঠপেতব্বং অজানন্তস্স তস্স পকাসেতব্বত্তা.
নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯. তে তযোপি ৰাসযোতি উপনিস্সযে তযো অনেকসঙ্গাহকতায ৰাসযোতি ৱদতি. এতস্মিং পন উপনিস্সযনিদ্দেসে যে পুৰিমা যেসং পচ্ছিমানং অনন্তৰূপনিস্সযা হোন্তি, তে তেসং সব্বেসং একন্তেনেৱ হোন্তি, ন কেসঞ্চি কদাচি, তস্মা যেসু পদেসু অনন্তৰূপনিস্সযো সঙ্গহিতো, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি ন ৱুত্তং. যে পন পুৰিমা যেসং পচ্ছিমানং আৰম্মণপকতূপনিস্সযা হোন্তি, তে তেসং ন সব্বেসং একন্তেন হোন্তি, যেসং উপ্পত্তিপটিবাহিকা পচ্চযা বলৱন্তো হোন্তি, তেসং ন হোন্তি, ইতৰেসং হোন্তি. তস্মা যেসু পদেসু অনন্তৰূপনিস্সযো ন লব্ভতি, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৱুত্তং. সিদ্ধানং পচ্চযধম্মানং যেহি পচ্চযুপ্পন্নেহি অকুসলাদীহি ভৱিতব্বং, তেসং কেসঞ্চীতি অযঞ্চেত্থ অত্থো, ন পন অৱিসেসেন অকুসলাদীসু কেসঞ্চীতি.
পুৰিমা পুৰিমা কুসলা…পে… অব্যাকতানং ধম্মানন্তি যেসং উপনিস্সযপচ্চযেন ভৱিতব্বং, তেসং অব্যাকতানং পচ্ছিমানন্তি দট্ঠব্বং. ন হি ৰূপাব্যাকতং উপনিস্সযং লভতীতি. কথং? আৰম্মণানন্তৰূপনিস্সযে তাৱ ন লভতি অনাৰম্মণত্তা পুব্বাপৰনিযমেন অপ্পৱত্তিতো চ, পকতূপনিস্সযঞ্চ ন লভতি অচেতনেন ৰূপসন্তানেন পকতস্স অভাৱতো. যথা হি অৰূপসন্তানেন সদ্ধাদযো নিপ্ফাদিতা উতুভোজনাদযো চ উপসেৱিতা, ন এৱং ৰূপসন্তানেন. যস্মিঞ্চ উতুবীজাদিকে কম্মাদিকে চ সতি ৰূপং পৱত্ততি, ন তং তেন পকতং হোতি. সচেতনস্সেৱ হি উপ্পাদনুপত্থম্ভনুপযোগাদিৱসেন চেতনং পকপ্পনং পকৰণং, ৰূপঞ্চ অচেতনন্তি. যথা চ নিৰীহকেসু পচ্চযাযত্তেসু ধম্মেসু কেসঞ্চি সাৰম্মণসভাৱতা হোতি, কেসঞ্চি ন, এৱং সপ্পকৰণসভাৱতা নিপ্পকৰণসভাৱতা চ দট্ঠব্বা. উতুবীজাদযো পন অঙ্কুৰাদীনং তেসু অসন্তেসু অভাৱতো এৱ পচ্চযা, ন পন উপনিস্সযাদিভাৱতোতি. পুৰিমপুৰিমানংযেৱ পনেত্থ উপনিস্সযপচ্চযভাৱো বাহুল্লৱসেন পাকটৱসেন চ ৱুত্তো. ‘‘অনাগতে খন্ধে পত্থযমানো দানং দেতী’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৮) পন অনাগতাপি উপনিস্সযপচ্চযা হোন্তি, তে পুৰিমেহি আৰম্মণপকতূপনিস্সযেহি তংসমানলক্খণতায ইধ সঙ্গয্হন্তীতি দট্ঠব্বা.
পুগ্গলোপি সেনাসনম্পীতি পুগ্গলসেনাসনগ্গহণৱসেন উপনিস্সযভাৱং ভজন্তে ধম্মে দস্সেতি, পি-সদ্দেন চীৱৰাৰঞ্ঞৰুক্খপব্বতাদিগ্গহণৱসেন উপনিস্সযভাৱং ভজন্তে সব্বে সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীসু হি ‘‘সেনাসনং কাযিকস্স সুখস্সা’’তিআদিৱচনেন সেনাসনগ্গহণেন উপনিস্সযভাৱং ভজন্তাৱ ধম্মা উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি ইমমত্থং দস্সেন্তেন পুগ্গলাদীসুপি অযং নযো দস্সিতো হোতীতি. পচ্চুপ্পন্নাপি আৰম্মণপকতূপনিস্সযা পচ্চুপ্পন্নতায সেনাসনসমানলক্খণত্তা এত্থেৱ সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ৱক্খতি হি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং উতুং ভোজনং সেনাসনং উপনিস্সায ঝানং উপ্পাদেতী’’তিআদিনা সেনাসনস্স পচ্চুপ্পন্নভাৱং ৱিয পচ্চুপ্পন্নানং উতুআদীনং পকতূপনিস্সযভাৱং, ‘‘পচ্চুপ্পন্নং চক্খুং…পে… ৱত্থুং পচ্চুপ্পন্নে খন্ধে গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.১৮.৪) চক্খাদীনং আৰম্মণূপনিস্সযভাৱঞ্চাতি. পচ্চুপ্পন্নানম্পি চ তাদিসানং পুব্বে পকতত্তা পকতূপনিস্সযতা দট্ঠব্বা.
কসিণাৰম্মণাদীনি আৰম্মণমেৱ হোন্তি, ন উপনিস্সযোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘একচ্চাযা’’তি আহ.
অৰূপাৱচৰকুসলম্পি যস্মিং কসিণাদিম্হি ঝানং অনুপ্পাদিতং, তস্মিং অনুপ্পন্নঝানুপ্পাদনে সব্বস্স চ উপ্পন্নঝানস্স সমাপজ্জনে ইদ্ধিৱিধাদীনং অভিঞ্ঞানঞ্চ উপনিস্সযোতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘তেভূমককুসলো চতুভূমকস্সপি কুসলস্সা’’তি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অৰূপাৱচৰং সদ্ধং উপনিস্সায ৰূপাৱচৰং ঝানং ৱিপস্সনং মগ্গং অভিঞ্ঞং সমাপত্তিং উপ্পাদেতী’’তি (পট্ঠা. ৪.১৩.২৮৫). কামাৱচৰকুসলং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকানম্পি তদুপ্পাদককুসলানং উপনিস্সযভাৱৱসেন, পটিসন্ধিনিযামকস্স চুতিতো পুৰিমজৱনস্স চ ৱসেন উপনিস্সযো, ৰূপাৱচৰকুসলং অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স, অৰূপাৱচৰকুসলঞ্চ ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স তদুপ্পাদককুসলূপনিস্সযভাৱেনাতি এৱং পচ্চেকং তেভূমককুসলানং চতুভূমকৱিপাকস্স তেভূমককিৰিযস্স চ যথাযোগং পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো. পাড়িযম্পি হি পকতূপনিস্সযো নযদস্সনমত্তেনেৱ পঞ্হাৱাৰেসু ৱিস্সজ্জিতোতি.
ইমিনা পন নযেনাতি লোকুত্তৰনিব্বত্তনং উপনিস্সায সিনেহুপ্পাদনলেসেনাতি অত্থো. লোকুত্তৰা পন ধম্মা অকুসলানং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোন্তীতি ন ইদং সাৰতো দট্ঠব্বন্তি অধিপ্পাযো. কামাৱচৰাদিতিহেতুকভৱঙ্গং কাযিকসুখাদি চ ৰূপাৱচৰাদিকুসলানং উপনিস্সযো, অৰূপাৱচৰৱিপাকো ৰূপাৱচৰকুসলস্স তং পত্থেত্ৱা তন্নিব্বত্তককুসলুপ্পাদনত্থং উপ্পাদিযমানস্স, ৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চ পুব্বে নিৱুট্ঠাদীসু অৰূপাৱচৰৱিপাকজাননত্থং ঝানাভিঞ্ঞাযো উপ্পাদেন্তস্স অৰহতো, চতুভূমকৱিপাকানং পন তদুপ্পাদককুসলূপনিস্সযভাৱৱসেন সো সো ৱিপাকো উপনিস্সযো. তেনাহ ‘‘তথা তেভূমকৱিপাকো’’তি. যদিপি অৰহত্তফলত্তং ঝানৱিপস্সনা উপ্পাদেতি অনাগামী, ন পন তেন তং কদাচি দিট্ঠপুব্বং পুথুজ্জনাদীহি সোতাপত্তিফলাদীনি ৱিয, তস্মা তানি ৱিয তেসং ঝানাদীনং ইমস্স চ অগ্গফলং ন ঝানাদীনং উপনিস্সযো. উপলদ্ধপুব্বসদিসমেৱ হি অনাগতম্পি উপনিস্সযোতি. তেনাহ ‘‘উপৰিট্ঠিমং কুসলস্সপী’’তি.
কিৰিযঅত্থপটিসম্ভিদাদিম্পি পত্থেত্ৱা দানাদিকুসলং কৰোন্তস্স তেভূমককিৰিযাপি চতুভূমকস্সপি কুসলস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যোনিসোমনসিকাৰে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, তং উপনিস্সায ৰাগাদিউপ্পাদনে অকুসলস্স, কুসলাকুসলূপনিস্সযভাৱমুখেন চতুভূমকৱিপাকস্স. এৱং কিৰিযস্সপি যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘কিৰিযসঙ্খাতোপি পকতূপনিস্সযো চতুভূমকানং কুসলাদিখন্ধানং হোতিযেৱা’’তি. নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মেসু পন উতুভোজনসেনাসনানমেৱ তিণ্ণং ৰাসীনং পকতূপনিস্সযভাৱদস্সনং নযদস্সনমেৱাতি. ইমস্মিং পট্ঠানমহাপকৰণে আগতনযেনাতি ইদং ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন উপনিস্সযপচ্চযা, কুসলে খন্ধে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৯১) এৱমাদিকং উপনিস্সযপটিক্খেপং, অনুলোমে চ অনাগমনং সন্ধায ৱুত্তং. সুত্তন্তিকপৰিযাযেনাতি ‘‘ৱিঞ্ঞাণূপনিসং নামৰূপং, নামৰূপনিসং সড়াযতন’’ন্তিআদিকেন (সং. নি. ২.২৩),
‘‘যথাপি পব্বতো সেলো, অৰঞ্ঞস্মিং ব্ৰহাৱনে;
তং ৰুক্খা উপনিস্সায, ৱড্ঢন্তে তে ৱনপ্পতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৯). –
আদিকেন চ.
উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পুৰেজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১০. নযদস্সনৱসেন যানি ৱিনা আৰম্মণপুৰেজাতেন ন ৱত্তন্তি, তেসং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং আৰম্মণপুৰেজাতদস্সনেন মনোদ্ৱাৰেপি যং যদাৰম্মণপুৰেজাতেন ৱত্ততি, তস্স তদালম্বিতং সব্বম্পি ৰূপৰূপং আৰম্মণপুৰেজাতন্তি দস্সিতমেৱ হোতি, সৰূপেন পন অদস্সিতত্তা ‘‘সাৱসেসৱসেন দেসনা কতা’’তি আহ. চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামযতো ইদ্ধিৱিধাভিঞ্ঞায চ অট্ঠাৰসসু যংকিঞ্চি আৰম্মণপুৰেজাতং হোতীতি দট্ঠব্বং.
তদাৰম্মণভাৱিনোতি এত্থ পটিসন্ধিভাৱিনো ৱত্থুপুৰেজাতাভাৱেন ইতৰস্সপি অভাৱা অগ্গহণং. ভৱঙ্গভাৱিনো পন গহণং কাতব্বং ন ৱা কাতব্বং পটিসন্ধিযা ৱিয অপৰিব্যত্তস্স আৰম্মণস্স আৰম্মণমত্তভাৱতো, ‘‘মনোধাতূনঞ্চা’’তি এত্থ সন্তীৰণভাৱিনো মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপি.
পুৰেজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১. তস্সেৱাতি ইদং কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকানং নিৰৱসেসদস্সিতপুৰেজাতদস্সনৱসেন ৱুত্তং, ৰূপাৱচৰৱিপাকো পন আহাৰসমুট্ঠানস্স ন হোতীতি.
পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. আসেৱনপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১২. পগুণতৰবলৱতৰভাৱৱিসিট্ঠন্তি এতেন ৱিপাকাব্যাকততো ৱিসেসেতি.
আসেৱনপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩. চেতনাসম্পযুত্তকম্মং অভিজ্ঝাদি কম্মপচ্চযো ন হোতীতি ‘‘চেতনাকম্মমেৱা’’তি আহ. সতিপি হি ৱিপাকধম্মধম্মত্তে ন চেতনাৱজ্জা এৱংসভাৱাতি. অত্তনো ফলং উপ্পাদেতুং সমত্থেনাতি কম্মস্স সমত্থতা তস্স কম্মপচ্চযভাৱো ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
পঞ্চৱোকাৰেযেৱ, ন অঞ্ঞত্থাতি এতেন কামাৱচৰচেতনা একৱোকাৰে ৰূপম্পি ন জনেতীতি দস্সেতি.
কম্মপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৪. ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪. ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসে যেসং একন্তেন ৱিপাকো ৱিপাকপচ্চযো হোতি, তেসং ৱসেন নযদস্সনং কতং. ন হি আৰুপ্পে ভূমিদ্ৱযৱিপাকো ৰূপস্স পচ্চযো হোতি.
ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৫. আহাৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৫. কবড়ং কৰিত্ৱা অজ্ঝোহৰিতোৱাতি অসিতপীতাদিৱত্থূহি সহ অজ্ঝোহৰিতোৱাতি ৱুত্তং হোতি. পাতব্বসাযিতব্বানিপি হি সভাৱৱসেন কবড়াযেৱ হোন্তীতি.
সেসতিসন্ততিসমুট্ঠানস্স অনুপালকোৱ হুত্ৱাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানস্স আহাৰপচ্চযভাৱো ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বো. ন হি চিত্তসমুট্ঠানো কবড়ীকাৰো আহাৰো নোচিত্তসমুট্ঠানো তদুভযঞ্চ চিত্তসমুট্ঠানকাযস্স আহাৰপচ্চযো ৱুত্তো, তিৱিধোপি পন সো নোচিত্তসমুট্ঠানকাযস্স ৱুত্তোতি.
আহাৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৬. ইন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৬. অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি সঙ্গহিতন্তি মিস্সকত্তা জীৱিতিন্দ্ৰিযং ন সব্বেন সব্বং ৱজ্জিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
অৱিনিব্ভুত্তধম্মানন্তি এত্থ অযং অধিপ্পাযো – ৰূপাৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনিব্ভুত্তৱোহাৰো নত্থীতি অৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভূতানি পচ্চযন্তৰাপেক্খানি চক্খাদীনি অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণে অৱিনিব্ভুত্তধম্মানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং অফৰন্তানিপি ইন্দ্ৰিযপচ্চযা সিযুং. যো পন নিৰপেক্খো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো অৱিনিব্ভুত্তধম্মানং হোতি, সো অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণে তেসং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং অফৰন্তো নাম নত্থি. যদি চ ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযানি ইন্দ্ৰিযপচ্চযো লিঙ্গাদীনং সিযুং, অৱিনিব্ভুত্তানং তেসম্পি সিযুং. ন হি ৰূপং ৰূপস্স, অৰূপং ৱা অৰূপস্স ৱিনিব্ভুত্তস্স ইন্দ্ৰিযপচ্চযো অত্থীতি. সতি চেৱং ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযেহি অৱিনিব্ভুত্তত্তা কললাদিকালে চ লিঙ্গাদীনি সিযুং, যেসং তানি ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং ফৰেয্যুং, ন চ ফৰন্তি. তস্মা ন তেহি তানি অৱিনিব্ভুত্তকানি, অৱিনিব্ভুত্তত্তাভাৱতো চ তেসং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং ন ফৰন্তি. অঞ্ঞেসং পন যেহি তানি সহজাতানি, তেসং অবীজভাৱতোযেৱ ন ফৰন্তি, তস্মা আপন্নৱিনিব্ভুত্তভাৱানং তেসং লিঙ্গাদীনং অৱিনিব্ভুত্তানং অঞ্ঞেসঞ্চ সমানকলাপধম্মানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতায অফৰণতো তানি ইন্দ্ৰিযপচ্চযো ন হোন্তীতি. যেসং বীজভূতানি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানি, তেসং লিঙ্গাদীনং অপৰমত্থভাৱতোতি কেচি, তে পন কললাদিকালেপি লিঙ্গাদীনং তদনুৰূপানং অত্থিতং ইচ্ছন্তি.
জাতিভূমিৱসেন ৱুত্তেসু ভেদেসু কুসলজাতিযং ৰূপাৱচৰকুসলমেৱ আৰুপ্পে ঠপেতব্বন্তি ‘‘ঠপেত্ৱা পন ৰূপাৱচৰকুসলং অৱসেসা কুসলাকুসলা’’তি ৱুত্তং. পঠমলোকুত্তৰং পন দোমনস্সযুত্তঞ্চ ৱিসুং একা জাতি ভূমি ৱা ন হোতীতি আৰুপ্পে অলব্ভমানম্পি ন ঠপিতং. হেতুআদীসুপি ‘‘তথা অপৰিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতূ’’তিআদীসু (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১) এস নযো যোজেতব্বো.
ঠিতিক্খণেতি ইদং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স সহজাতপচ্চযত্তাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. উপ্পাদক্খণেপি পন তস্স ইন্দ্ৰিযপচ্চযতা ন সক্কা নিৱাৰেতুং. ৱক্খতি হি ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ…পে… অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চ…পে… ইন্দ্ৰিযপচ্চযং কম্মপচ্চযসদিস’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৬৬). ন হি অসঞ্ঞসত্তানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযা উপ্পজ্জমানস্স ৰূপস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযতো অঞ্ঞো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো অত্থি, পঞ্চৱোকাৰে পৱত্তে চ কটত্তাৰূপস্স. পটিচ্চৱাৰাদযো চ ছ উপ্পাদক্খণমেৱ গহেত্ৱা পৱত্তা, এৱঞ্চ কত্ৱা পচ্ছাজাতপচ্চযো এতেসু অনুলোমতো ন তিট্ঠতীতি.
ইন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৭. ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতানীতি এত্থ যদিপি সোমনস্সদোমনস্সসঙ্খাতানি ঝানঙ্গানি নত্থি, সুখদুক্খসঙ্খাতানি পন সোমনস্সদোমনস্সভূতানেৱ ঝানঙ্গানি, ন কাযিকসুখদুক্খভূতানীতি ইমস্স দস্সনত্থং সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণং কতং. ননু চ ‘‘দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জেসূ’’তি ৱচনেনেৱ কাযিকসুখদুক্খানি ৱজ্জিতানীতি সুখদুক্খগ্গহণমেৱ কত্তব্বন্তি? ন, ঝানঙ্গসুখদুক্খানং ঝানঙ্গভাৱৱিসেসনতো. ‘‘দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জেসু সুখদুক্খুপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতানী’’তি হি ৱুত্তে দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি সদ্ধিং কাযিকসুখদুক্খানিপি ৱজ্জিতানীতি এত্তকমেৱ ৱিঞ্ঞাযতি, ন পন যানি সুখদুক্খানি ঝানঙ্গানি হোন্তি, তেসং ঝানঙ্গভূতো সুখভাৱো দুক্খভাৱো চ ৱিসেসিতো, তস্মা সোমনস্সদোমনস্সভাৱৱিসিট্ঠোযেৱ সুখদুক্খভাৱো সুখদুক্খানং ঝানঙ্গভাৱোতি দস্সনত্থং সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণং কৰোতি. তেন ‘‘দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জেসূ’’তি ৱচনেন ৱজ্জিযমানানম্পি সুখদুক্খানং সোমনস্সদোমনস্সভাৱাভাৱতো ঝানঙ্গভাৱাভাৱোতি দস্সিতং হোতি. যথাৱজ্জিতা পন সুখদুক্খোপেক্খেকগ্গতা কস্মা ৱজ্জিতাতি? যত্থ ঝানঙ্গানি উদ্ধৰীযন্তি চিত্তুপ্পাদকণ্ডে, তত্থ চ ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটত্তা. কস্মা পন ন উদ্ধটাতি তং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চন্নং পন ৱিঞ্ঞাণকাযান’’ন্তিআদিমাহ.
অভিনিপাতমত্তত্তাতি এতেন আৱজ্জনসম্পটিচ্ছনমত্তাযপি চিন্তনাপৱত্তিযা অভাৱং দস্সেতি. ‘‘তেসু ৱিজ্জমানানিপি উপেক্খাসুখদুক্খানী’’তি পোৰাণপাঠো. তত্থ উপেক্খাসুখদুক্খেহেৱ তংসমানলক্খণায চিত্তেকগ্গতাযপি যথাৱুত্তেনেৱ কাৰণেন অনুদ্ধটভাৱো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো. পুব্বে পন সত্ত অঙ্গানি দস্সেন্তেন চত্তাৰি অঙ্গানি ৱজ্জিতানীতি তেসং ৱজ্জনে কাৰণং দস্সেন্তেন ন সমানলক্খণেন লেসেন দস্সেতব্বং. অট্ঠকথা হেসাতি. যদি চ লেসেন দস্সেতব্বং, যথাৱুত্তেসুপি তীসু একমেৱ ৱত্তব্বং সিযা, তিণ্ণং পন ৱচনেন ততো অঞ্ঞস্স ঝানঙ্গন্তি উদ্ধটভাৱো আপজ্জতি, যথাৱুত্তকাৰণতো অঞ্ঞেন কাৰণেন অনুদ্ধটভাৱো ৱা, তস্মা তংদোসপৰিহৰণত্থং ‘‘উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসুখদুক্খানী’’তি পঠন্তি. যে পন ‘‘ঝানঙ্গভূতেহি সোমনস্সাদীহি সুখদুক্খেন অৱিভূতভাৱেন পাকটতায ইন্দ্ৰিযকিচ্চযুত্ততায চ সমানানং সুখাদীনং ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটভাৱে কাৰণং ৱত্তব্বং, ন চিত্তেকগ্গতাযাতি সা এত্থ ন গহিতা’’তি ৱদন্তি, তেসং তং ৰুচিমত্তং. যদি ঝানঙ্গসমানানং ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটভাৱে কাৰণং ৱত্তব্বং, চিত্তেকগ্গতা চেত্থ ঝানঙ্গভূতায ৱিচিকিচ্ছাযুত্তমনোধাতুআদীসু চিত্তেকগ্গতায সমানাতি তস্সা অনুদ্ধটভাৱে কাৰণং ৱত্তব্বমেৱাতি. সেসাহেতুকেসুপি ঝানঙ্গং উদ্ধটমেৱ উদ্ধৰণট্ঠানে চিত্তুপ্পাদকণ্ডেতি অধিপ্পাযো.
ঝানপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৮. পঞ্ঞা ৱিতক্কো সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা ৱীৰিযং সতি সমাধি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱাতি ইমানি দ্ৱাদসঙ্গানীতি এত্থ দুৱিধম্পি সঙ্কপ্পং ৱীৰিযং সমাধিঞ্চ ৱিতক্কৱীৰিযসমাধিৱচনেহি সঙ্গণ্হিত্ৱা ‘‘অযমেৱ খো, আৱুসো, অট্ঠঙ্গিকো মিচ্ছামগ্গো অব্ৰহ্মচৰিযং. সেয্যথিদং – মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… মিচ্ছাসমাধী’’তিআদীহি (সং. নি. ৫.১৮) সুত্তৱচনেহি মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱেসুপি মগ্গঙ্গৱোহাৰসিদ্ধিতো তেহি সহ দ্ৱাদসঙ্গানি ইধ লব্ভমানানি চ অলব্ভমানানি চ মগ্গঙ্গৱচনসামঞ্ঞেন সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱুত্তানি. এৱঞ্হি সুত্তন্তৱোহাৰোপি দস্সিতো হোতি, এৱং পন দস্সেন্তেন ‘‘মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে মগ্গঙ্গানী’’তি এৱং উদ্ধৰিত্ৱা তস্স পাঠগতস্স মগ্গঙ্গসদ্দস্স অত্থভাৱেন ইমানি দ্ৱাদসঙ্গানি ন দস্সেতব্বানি. ন হি পাড়িযং মগ্গঙ্গসদ্দস্স মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱোতি অত্থো ৱত্তব্বো. তেহি সম্মাৱাচাদীহি পটিপক্খা চেতনাধম্মা তপ্পটিপক্খভাৱতোযেৱ ‘‘মিচ্ছামগ্গঙ্গানী’’তি সুত্তে ৱুত্তানি, ন পন মগ্গপচ্চযভাৱেন. মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযভূতানি চ ইধ পাড়িযং ‘‘মগ্গঙ্গানী’’তি ৱুত্তানি, ন চ অঞ্ঞং উদ্ধৰিত্ৱা অঞ্ঞস্স অত্থো ৱত্তব্বো. পৰিযাযনিপ্পৰিযাযমগ্গঙ্গদস্সনত্থং পন ইচ্ছন্তেন পাড়িগতমগ্গঙ্গসদ্দপতিৰূপকো অঞ্ঞো মগ্গঙ্গসদ্দো উভযপদত্থো উদ্ধৰিতব্বো যথা ‘‘অধিকৰণং নাম চত্তাৰি অধিকৰণানী’’তি (পাৰা. ৩৮৬, ৪০৫). ইধ পন ‘‘মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে মগ্গঙ্গানী’’তি পাড়িগতোযেৱ মগ্গঙ্গসদ্দো উদ্ধটো, ন চ অত্থুদ্ধৰণৱসেন দস্সেত্ৱা অধিপ্পেতত্থনিযমনং কতং, তস্মা পাড়িযং মগ্গঙ্গসদ্দস্স মিচ্ছাৱাচাদীনং অত্থভাৱো মা হোতূতি ‘‘সম্মাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৱাচাকম্মন্তাজীৱৱাযামসতিসমাধিমিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্কপ্পৱাযামসমাধযোতি ইমানি দ্ৱাদসঙ্গানী’’তি পঠন্তি. ননু এৱং ‘‘অহেতুকচিত্তুপ্পাদৱজ্জেসূ’’তি ন ৱত্তব্বং. ন হি তেসু সম্মাদিট্ঠিআদযো যথাৱুত্তা সন্তি, যে ৱজ্জেতব্বা সিযুন্তি? ন, উপ্পত্তিট্ঠাননিযমনত্থত্তা. অহেতুকচিত্তুপ্পাদৱজ্জেস্ৱেৱ এতানি উপ্পজ্জন্তি, নাহেতুকচিত্তুপ্পাদেসু. তত্থুপ্পন্নানি দ্ৱাদসঙ্গানীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২০. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০. সম্পযোগাসঙ্কায অভাৱতোতি এতেন সম্পযোগাসঙ্কাৱত্থুভূতো উপকাৰকভাৱো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতাতি দস্সেতি.
ৱিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২১. কুসলাদিৱসেন পঞ্চৱিধো অত্থিপচ্চযো ৱুত্তো, ন নিব্বানং. যো হি অত্থিভাৱাভাৱেন অনুপকাৰকো অত্থিভাৱং লভিত্ৱা উপকাৰকো হোতি, সো অত্থিপচ্চযো হোতি. নিব্বানঞ্চ নিব্বানাৰম্মণানং ন অত্তনো অত্থিভাৱাভাৱেন অনুপকাৰকং হুত্ৱা অত্থিভাৱলাভেন উপকাৰকং হোতি. উপ্পাদাদিযুত্তানং ৱা নত্থিভাৱোপকাৰকতাৱিৰুদ্ধো উপকাৰকভাৱো অত্থিপচ্চযতাতি ন নিব্বানং অত্থিপচ্চযো.
সতি চ যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেহি একতো পুৰেতৰং পচ্ছা চ উপ্পন্নত্তে সহজাতাদিপচ্চযত্তাভাৱতো আহ ‘‘আহাৰো ইন্দ্ৰিযঞ্চ সহজাতাদিভেদং ন লভতী’’তি. তদভাৱো চ এতেসং ধম্মসভাৱৱসেন দট্ঠব্বো.
অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২২-২৩-২৪. নত্থিৱিগতঅৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২২-২৩. পচ্চযলক্খণমেৱ হেত্থ নানন্তি এতেন নত্থিৱিগতপচ্চযেসু অত্থিঅৱিগতপচ্চযেসু চ ব্যঞ্জনমত্তেযেৱ নানত্তং, ন অত্থেতি ইদং যো পচ্চযোতি অত্থো, তস্মিং নানত্তং নত্থি, ব্যঞ্জনসঙ্গহিতে পচ্চযলক্খণমত্তেযেৱ নানত্তন্তি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.
নত্থিৱিগতঅৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা
‘‘লোভদোসমোহা ৱিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, সেসানং সত্তৰসন্নং পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযা হোন্তী’’তিআদিমপাঠো. এত্থ চ লোভদোসমোহানং পচ্চেকং সত্তৰসহি পচ্চযেহি পচ্চযভাৱো ৱুত্তো, সব্বে হেতূ সহ অগ্গহেত্ৱা একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৱদস্সনত্থং অমোহাদীনং ৱিসুং গহিতত্তাতি দোসস্সপি সত্তৰসহি পচ্চযভাৱো আপজ্জতি, তথা চ সতি দোসস্সপি গৰুকৰণং পাড়িযং ৱত্তব্বং সিযা. ‘‘অকুসলো পন আৰম্মণাধিপতি নাম লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো ৱুচ্চতী’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.৪) এত্থাপি লোভদোসসহগতচিত্তুপ্পাদাতি ৱত্তব্বং সিযা, ন পন ৱুত্তং, তস্মা দোসস্স অধিপতিপচ্চযতাপি নিৱাৰেতব্বা. ন চ ‘‘সেসান’’ন্তি ৱচনেন অধিপতিপচ্চযো নিৱাৰিতো, অথ খো সঙ্গহিতো পুৰেজাতাদীহি যথাৱুত্তেহি সেসত্তাতি তন্নিৱাৰণত্থং দোসং লোভমোহেহি সহ অগ্গহেত্ৱা ৱিসুঞ্চ অগ্গহেত্ৱা ‘‘দোসো অধিপতিপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযো হোতী’’তি পঠন্তি. ইমিনা নযেনাতি এতেন ফোট্ঠব্বাযতনস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৱং, সব্বধম্মানং যথাযোগং হেতাদিপচ্চযভাৱঞ্চ দস্সেতি. ন হি এতং একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৱদস্সনন্তি ৰূপাদীনং পকতূপনিস্সযভাৱো চ এতেন দস্সিতোতি দট্ঠব্বো.
চতুন্নং খন্ধানং ভেদা চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদযোতি ভেদং অনামসিত্ৱা তে এৱ গহেত্ৱা আহ ‘‘চতূসু খন্ধেসূ’’তি. মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱা তেহি চেৱ কম্মাহাৰপচ্চযেহি চাতি একূনৱীসতিধাতি ইদমেৱং ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি মিচ্ছাৱাচাদযো মিচ্ছাদিট্ঠি ৱিয মগ্গপচ্চযা হোন্তি চেতনায মগ্গপচ্চযত্তাভাৱতো. যদি চ ভৱেয্য, পঞ্হাৱাৰে ‘‘কম্মপচ্চযা মগ্গে তীণী’’তি ৱত্তব্বং সিযা, তস্মা মিচ্ছাৱাচাদীনং মগ্গপচ্চযভাৱো ন ৱত্তব্বো. পট্ঠানসংৱণ্ণনা হেসা. সেসপচ্চযভাৱো চ চেতনায অনেকপচ্চযভাৱৱচনেন ৱুত্তোযেৱাতি ন ইদং পঠিতব্বন্তি ন পঠন্তি. ‘‘অহিৰিকং…পে… মিদ্ধং উদ্ধচ্চং ৱিচিকিচ্ছা’’তিআদিমপাঠো, ৱিচিকিচ্ছা পন অধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি তং তত্থ অপঠিত্ৱা ‘‘ৱিচিকিচ্ছাইস্সামচ্ছৰিযকুক্কুচ্চানি ততো অধিপতিপচ্চযং অপনেত্ৱা’’তি এৱমেত্থ পঠন্তি.
‘‘চত্তাৰি মহাভূতানি আৰম্মণ…পে… পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন দসধা পচ্চযা হোন্তি, পুন তথা হদযৱত্থূ’’তি পুৰিমপাঠো, মহাভূতানি পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা ন হোন্তীতি ‘‘পুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন নৱধা পচ্চযা হোন্তি, ৱিপ্পযুত্তপচ্চযং পক্খিপিত্ৱা দসধা ৱত্থু’’ন্তি পঠন্তি. এত্তকমেৱেত্থ অপুব্বন্তি এতস্মিং পুৰেজাতপচ্চযে সহজাতনিস্সযেহি অপুব্বং ৰূপসদ্দগন্ধৰসাযতনমত্তমেৱাতি অত্থো, আৰম্মণানি পনেতানি আৰম্মণপচ্চযধম্মানং অনেকপচ্চযভাৱে ৱুত্তানীতি সব্বাতিক্কন্তপচ্চযাপেক্খা এতেসং অপুব্বতা নত্থীতি. ইন্দ্ৰিযাদীসু অপুব্বং নত্থীতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্সপি অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযতো অপুব্বস্স পচ্চযভাৱস্স অভাৱং মঞ্ঞমানেন অপুব্বতা ন ৱুত্তা. তস্স পন পুৰেজাতপচ্চযভাৱতো অপুব্বতা. কবড়ীকাৰাহাৰস্স চ পুৰেজাতেন সদ্ধিং সত্তধা পচ্চযভাৱো যোজেতব্বো.
আকাৰোতি মূলাদিআকাৰো. অত্থোতি তেনাকাৰেন উপকাৰকতা. ‘‘যেনাকাৰেনা’’তি এতস্স ৱা অত্থৱচনং ‘‘যেনত্থেনা’’তি. ৱিপাকহেতূসুযেৱ লব্ভতীতি এত্থ অমোহৱিপাকহেতুস্স অধিপতিপচ্চযভাৱো চ লোকুত্তৰৱিপাকেযেৱ লব্ভতীতি. এৱং সব্বত্থ লব্ভমানালব্ভমানং সল্লক্খেতব্বং. ৱিপ্পযুত্তং অপঠিত্ৱা ‘‘ছহাকাৰেহী’’তি পুৰিমপাঠো, তং পন পঠিত্ৱা ‘‘সত্তহাকাৰেহী’’তি পঠন্তি. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো হেত্থ ৱুচ্চতি, ন চ যং আৰম্মণং নিস্সযো হোতি, তং ৱিপ্পযুত্তং ন হোতীতি.
অনন্তৰসমনন্তৰেসু যং কম্মপচ্চযো হোতি, তং ন আসেৱনপচ্চযো. যঞ্চ আসেৱনপচ্চযো হোতি, ন তং কম্মপচ্চযোতি দট্ঠব্বং. ‘‘পকতূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোৱা’’তি ৱুত্তং, কম্মপচ্চযোপি পন সো হোতি, তস্মা ‘‘কম্মপচ্চযো চা’’তি পঠন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো – পকতূপনিস্সযো যেভুয্যেন পকতূপনিস্সযোৱ হোতি, কোচি পনেত্থ কম্মপচ্চযো চ হোতীতি. ‘‘আৰম্মণপুৰেজাতে পনেত্থ ইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ আৰম্মণপুৰেজাতন্তি যদি কঞ্চি আৰম্মণভূতং পুৰেজাতং ৱুত্তং, আৰম্মণভূতস্স ৱত্থুস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা লব্ভতীতি সা ন লব্ভতীতি ন ৱত্তব্বা. অথ পন ৱত্থুপুৰেজাততো অঞ্ঞং ৱত্থুভাৱৰহিতাৰম্মণমেৱ ‘‘আৰম্মণপুৰেজাত’’ন্তি ৱুত্তং, তস্স নিস্সযপচ্চযতা ন লব্ভতীতি ‘‘নিস্সযিন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৱত্তব্বং. ইতো উত্তৰিপীতি পুৰেজাততো পৰতোপীতি অত্থো, ইতো ৱা ইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্ততো নিস্সযিন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্ততো ৱা উত্তৰি আৰম্মণাধিপতিআদি চ লব্ভমানালব্ভমানং ৱেদিতব্বন্তি অত্থো ৱত্তব্বো. কম্মাদীসু পন লব্ভমানালব্ভমানং ন ৱক্খতীতি পুৰিমোযেৱেত্থ অত্থো অধিপ্পেতো.
‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো আহাৰপচ্চযোৱা’’তি পুৰিমপাঠো, অত্থিঅৱিগতপচ্চযোপি পন সো হোতি, তেন ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো আহাৰপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি দ্ৱীহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতী’’তি পঠন্তি.
‘‘যথানুৰূপং ঝানপচ্চযে ৱুত্তানং দসন্নং হেতুঅধিপতীনঞ্চাতি ইমেসং ৱসেনা’’তি পুৰিমপাঠো, ‘‘যথানুৰূপং ঝানপচ্চযে ৱুত্তানং মগ্গৱজ্জানং নৱন্নং হেতুঅধিপতিঝানানঞ্চাতি ইমেসং ৱসেনা’’তি পচ্ছিমপাঠো, তেসু ৱিচাৰেত্ৱা যুত্তো গহেতব্বো.
সমনন্তৰনিৰুদ্ধতায আৰম্মণভাৱেন চ সদিসো পচ্চযভাৱো পচ্চযসভাগতা, ৱিৰুদ্ধপচ্চযতা পচ্চযৱিসভাগতা. ‘‘ইমিনা উপাযেনা’’তি ৱচনতো হেতুআদীনং সহজাতানং সহজাতভাৱেন সভাগতা, সহজাতাসহজাতানং হেতুআৰম্মণাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগতাতি এৱমাদিনা উপাযেন সভাগতা ৱিসভাগতা যোজেতব্বা.
জনকাযেৱ, ন অজনকাতি জনকভাৱপ্পধানাযেৱ হুত্ৱা পচ্চযা হোন্তি, ন উপত্থম্ভকভাৱপ্পধানাতি অত্থো দট্ঠব্বো. যেসং হেতুআদযো পচ্চযা হোন্তি, তে তেহি ৱিনা নেৱ উপ্পজ্জন্তি, ন চ পৱত্তন্তীতি তেসং উভযপ্পধানতা ৱুত্তা. ন হি তে অনন্তৰাদযো ৱিয জননেনেৱ পৱত্তিং কৰোন্তীতি.
সব্বেসং ঠানং কাৰণভাৱো সব্বট্ঠানং, তং এতেসং অত্থীতি সব্বট্ঠানিকা. উপনিস্সযং ভিন্দন্তেন তযোপি উপনিস্সযা ৱত্তব্বা, অভিন্দিত্ৱা ৱা উপনিস্সযগ্গহণমেৱ কাতব্বং. তত্থ ভিন্দনং পকতূপনিস্সযস্স ৰূপানং পচ্চযত্তাভাৱদস্সনত্থং, আৰম্মণানন্তৰূপনিস্সযানং পন পুব্বে আৰম্মণাধিপতিঅনন্তৰগ্গহণেহি গহিতত্তা তেসু একদেসেন অনন্তৰূপনিস্সযেন ইতৰম্পি দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. পুৰেজাতপচ্ছাজাতাপি অসব্বট্ঠানিকা অৰূপৰূপানঞ্ঞেৱ যথাক্কমেন পচ্চযভাৱতোতি এত্থ পুৰেজাতপচ্চযো অনন্তৰাদীসু এৱ ৱত্তব্বো তংসমানগতিকত্তা, ন চ যুগড়ভাৱো পচ্ছাজাতেন সহ কথনে কাৰণং অসব্বট্ঠানিকদস্সনমত্তস্স অধিপ্পেতত্তাতি তং তত্থ পঠিত্ৱা ‘‘পচ্ছাজাতোপি অসব্বট্ঠানিকো ৰূপানংযেৱ পচ্চযভাৱতো’’তি পঠন্তি.
পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুচ্ছাৱাৰো
১. পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা
একেকং তিকদুকন্তি একেকং তিকং দুকঞ্চাতি অত্থো, ন তিকদুকন্তি.
পচ্চযা চেৱাতি যে কুসলাদিধম্মে পটিচ্চাতি ৱুত্তা, তে পটিচ্চত্থং ফৰন্তা কুসলাদিপচ্চযা চেৱাতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘তে চ খো সহজাতাৱা’’তি. যেহি পন হেতাদিপচ্চযেহি উপ্পত্তি ৱুত্তা, তে সহজাতাপি হোন্তি অসহজাতাপীতি. এত্থ পটিচ্চসহজাতৱাৰেহি সমানত্থেহি পটিচ্চসহজাতাভিধানেহি সমানত্থং বোধেন্তেন ভগৱতা পচ্ছিমৱাৰেন পুৰিমৱাৰো, পুৰিমৱাৰেন চ পচ্ছিমৱাৰো চ বোধিতোতি ৱেদিতব্বো. এস নযো পচ্চযনিস্সযৱাৰেসু সংসট্ঠসম্পযুত্তৱাৰেসু চ, এৱঞ্চ নিৰুত্তিকোসল্লং জনিতং হোতীতি.
‘‘তে তে পন পঞ্হে উদ্ধৰিত্ৱা পুন কুসলো হেতু হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি লিখিতং. ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৪০১) পঞ্হাৱাৰপাঠোতি পমাদলেখা এসাতি পাড়িযং আগতপাঠমেৱ পঠন্তি. পুৰিমৱাৰেসু সহজাতনিস্সযসম্পযুত্তপচ্চযভাৱেহি কুসলাদিধম্মে নিযমেত্ৱা তস্মিং নিযমে কুসলাদীনং হেতুপচ্চযাদীহি উপ্পত্তিং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং, ন তত্থ ‘‘ইমে নাম তে ধম্মা হেতাদিপচ্চযভূতা’’তি ৱিঞ্ঞাযন্তি, তস্মা তত্থ ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.২৫) এৱমাদীহি সঙ্গহিতে পটিচ্চত্থাদিফৰণকভাৱে হেতাদিপচ্চযপচ্চযুপ্পন্নেসু হেতাদিপচ্চযানং নিচ্ছযাভাৱতো পঞ্হা নিজ্জটা নিগ্গুম্বা চ কত্ৱা ন ৱিভত্তা, ইধ পন ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱমাদীহি সঙ্গহিতা হেতাদিপচ্চযভূতা কুসলাদযো পচ্চযুপ্পন্না চ নিচ্ছিতা, ন কোচি পুচ্ছাসঙ্গহিতো অত্থো অনিচ্ছিতো নাম অত্থীতি আহ ‘‘সব্বেপি তে পঞ্হা নিজ্জটা নিগ্গুম্বা চ কত্ৱা ৱিভত্তা’’তি. পঞ্হা পন উদ্ধৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং সব্বত্থ সমানন্তি ন তং সন্ধায নিজ্জটতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
উপ্পত্তিযা পঞ্ঞাপিতত্তাতি পুচ্ছামত্তেনেৱ উপ্পত্তিযা ঠপিতত্তা পকাসিতত্তা, নানপ্পকাৰেহি ৱা ঞাপিতত্তাতি অত্থো.