পটিচ্চৱাৰো

পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা

৮৬-৮৭. ‘‘অহেতুকং ৱিপাকাব্যাকতন্তি ইদং ৰূপসমুট্ঠাপকৱসেনেৱ ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, সব্বসঙ্গাহকৱসেন পনেতং ন ন সক্কা যোজেতুং.

৯৩. সহজাতপুৰেজাতপচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি এত্থ চ সহজাতা চ হেতাদযো পুৰেজাতা চ আৰম্মণাদযো পচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অত্থো দট্ঠব্বো. ন হি নপচ্ছাজাতপচ্চযা উপ্পজ্জমানা দ্ৱীহেৱ সহজাতপুৰেজাতপচ্চযেহি উপ্পজ্জন্তি, অথ খো পচ্ছাজাতৱজ্জেহি সব্বেহীতি.

৯৪-৯৭. নাহাৰপচ্চযে একচ্চং ৰূপমেৱ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নন্তি যং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, সো পচ্চযো ৰূপমেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং. যস্মা পন পচ্চযা উপ্পজ্জতি, সো অৰূপম্পি হোতি যথা কম্মং কটত্তাৰূপস্স.

৯৯-১০২. নমগ্গপচ্চযে যদিপি চিত্তসমুট্ঠানাদযো সব্বে ৰূপকোট্ঠাসা লব্ভন্তি, তথাপি যং মগ্গপচ্চযং লভতি, তস্স পহীনত্তা ‘‘একচ্চং ৰূপং পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমেৱ পন নহেতুপচ্চযাদীসুপি একচ্চৰূপস্স পচ্চযুপ্পন্নতা দট্ঠব্বা.

১০৭-১৩০. নাহাৰনইন্দ্ৰিযনঝাননমগ্গপচ্চযা সব্বত্থ সদিসৱিস্সজ্জনাতি ইদং এতেসু মূলভাৱেন ঠিতেসু গণনায সমানতং সন্ধায ৱুত্তং. মূলানঞ্হি ইধ ৱিস্সজ্জনং গণনাযেৱ, ন সৰূপদস্সনন্তি. নসহজাতাদিচতুক্কং ইধাপি পৰিহীনমেৱাতি সুদ্ধিকনযে ৱিয মূলেসুপি পৰিহীনমেৱাতি অত্থো.

পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা

১৩১-১৮৯. হেতাধিপতিমগ্গপচ্চযেসু অনুলোমতো ঠিতেসু…পে… অট্ঠ পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তীতি তিণ্ণম্পি সাধাৰণানং পচ্চনীযতো অলব্ভমানানং সব্বেসং সঙ্গহৱসেন ৱুত্তং, তস্মা মগ্গপচ্চযে ইতৰেহি সাধাৰণা সত্তেৱ যোজেতব্বা. অধিপতিপচ্চযে অনুলোমতো ঠিতে হেতুপচ্চযোপি পচ্চনীযতো ন লব্ভতি, সো পন মগ্গেন অসাধাৰণোতি কত্ৱা ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. যেহি ৱিনা অৰূপং ন উপ্পজ্জতি, তে একন্তিকত্তা অৰূপট্ঠানিকাতি ইধ ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা, তেন পুৰেজাতাসেৱনপচ্চযা তেহি ৱিনাপি অৰূপস্স উপ্পত্তিতো ৱজ্জিতা হোন্তি. সব্বট্ঠানিকা অঞ্ঞমঞ্ঞআহাৰিন্দ্ৰিযা চ তেহি ৱিনা অৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো সঙ্গহিতাতি. ঊনতৰগণনানংযেৱ ৱসেনাতি যদি অনুলোমতো ঠিতা এককাদযো দ্ৱাৱীসতিপৰিযোসানা ঊনতৰগণনা হোন্তি, তেসং ৱসেন পচ্চনীযতো যোজিতস্স তস্স তস্স গণনা ৱেদিতব্বা. অথ পচ্চনীযতো যোজিতো ঊনতৰগণনো, তস্স ৱসেন অনুলোমতো ঠিতস্সপি গণনা ৱেদিতব্বাতি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা নাৰম্মণে এক’’ন্তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.১.১৪৬) পন ন ইদং লক্খণং একন্তিকং.

পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা

১৯০. সব্বত্থেৱাতি ন কেৱলং হেতুম্হিযেৱ, অথ খো সব্বেসু পচ্চযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসূতি অত্থো. পুৰেজাতং আসেৱনঞ্চ অলভন্তং কঞ্চি নিদস্সনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘পটিসন্ধিৱিপাকো পনা’’তিআদিমাহ.

‘‘পুৰেজাতপচ্ছাজাতাসেৱনৱিপাকৱিপ্পযুত্তেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু একং ঠপেত্ৱা অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তী’’তি ইদং অৱসেসানং লাভমত্তং সন্ধায ৱুত্তং. ন সব্বেসং অৱসেসানং লাভন্তি দট্ঠব্বং. যদিপি হি পচ্ছাজাতে পসঙ্গো নত্থি ‘‘অনুলোমতো সব্বত্থেৱ ন লব্ভতী’’তি অপৱাদস্স কতত্তা, পুৰেজাতো পন ৱিপ্পযুত্তে পচ্চনীকতো ঠিতে অনুলোমতো লব্ভতীতি ইদম্পি অৱসেসা সব্বেতি অত্থে গয্হমানে আপজ্জেয্য. যম্পি কেচি ‘‘ৱিপ্পযুত্তপচ্চযৰহিতে আৰুপ্পেপি আৰম্মণপুৰেজাতস্স সম্ভৱং ঞাপেতুং এৱং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তম্পি তেসং ৰুচিমত্তমেৱ. ন হি যত্থ ৱত্থুপুৰেজাতং ন লব্ভতি, তত্থ আৰম্মণপুৰেজাতভাৱেন উপকাৰকং হোতীতি দস্সিতোযং নযোতি. যুজ্জমানকৱসেনাতি পচ্চনীকতো ঠিতস্স ঠপেতব্বত্তা ৱুত্তং, যুজ্জমানকপচ্চযুপ্পন্নৱসেন ৱাতি অত্থো. ‘‘মগ্গপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে হেতুপচ্চযো অনুলোমতো ন লব্ভতী’’তি পুৰিমপাঠো, অধিপতিপচ্চযোপি পন ন লব্ভতীতি ‘‘হেতাধিপতিপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তী’’তি পঠন্তি. অধিপতিপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে পচ্ছাজাততো অঞ্ঞো অনুলোমতো অলব্ভমানো নাম নত্থীতি ন ৱিচাৰিতং. অঞ্ঞমঞ্ঞে পচ্চনীকতো ঠিতে ‘‘অৰূপানংযেৱা’’তি ৱুত্তা নৱ অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, তম্পি পচ্চনীকতো ঠিতেহি আৰম্মণপচ্চযাদীহি সদিসতায সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি ন ৱিচাৰিতং ভৱিস্সতীতি.

১৯১-১৯৫. যাৱ আসেৱনা সব্বং সদিসন্তি ন অঞ্ঞমঞ্ঞেন ঘটিতস্স মূলস্স ৱিত্থাৰিতত্তা ততো পৰানি মূলানি সন্ধায ৱুত্তং. তেসু হি অনুলোমতো যোজেতব্বপচ্চযা চ পঞ্হা চাতি সব্বং সদিসন্তি.

ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমেতি এতস্স ‘‘ইমেসম্পি পকিণ্ণকানং ৱসেনেত্থ গণনৱাৰো অসম্মোহতো ৱেদিতব্বো’’তি এতেন সহ সম্বন্ধো. তত্থ এত্থাতি এতেসু পচ্চযেসূতি অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমে লব্ভমানেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপীতি ৱা যোজেতব্বং. তত্থ পি-সদ্দেন ইমমত্থং দীপেতি – ন কেৱলং পচ্চযেস্ৱেৱ কিস্মিঞ্চি পচ্চনীকতো ঠিতে কেচি অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, অথ খো পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপি কোচি একচ্চং পচ্চযং লভমানো কঞ্চি পচ্চযং ন লভতীতি. তত্থ কম্মপচ্চযং লভমানো যেভুয্যেন ইন্দ্ৰিযপচ্চযং লভতি, মগ্গপচ্চযং লভমানো যেভুয্যেন হেতুপচ্চযং, তথা চ ঝানপচ্চযং লভমানো মগ্গপচ্চযন্তি এতেস্ৱেৱ লাভালাভা ৱিচাৰিতা. যত্থাতি পঞ্চৱোকাৰপৱত্তে অসঞ্ঞেসু চ. ৰূপধম্মাতি যথাৱুত্তানি কটত্তাৰূপানেৱ সন্ধায ৱদতি. ন হি পঞ্চৱোকাৰপৱত্তে সব্বে ৰূপধম্মা হেতাদীনি ন লভন্তীতি. ‘‘হেতাধিপতিৱিপাকিন্দ্ৰিযপচ্চযে ন লভন্তী’’তি পুৰিমপাঠো, ঝানমগ্গেপি পন ন লভন্তীতি ‘‘হেতাধিপতিৱিপাকিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযে ন লভন্তী’’তি পঠন্তি. যে ৰূপধম্মানং পচ্চযা হোন্তি, তেসু অৰূপট্ঠানিকৱজ্জেসু এতেযেৱ ন লভন্তীতি অধিপ্পাযো. পচ্ছাজাতাহাৰৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপি হি পৱত্তে কটত্তাৰূপং লভতীতি. লব্ভমানালব্ভমানপচ্চযদস্সনমত্তঞ্চেতং, ন তেহি পচ্চযেহি উপ্পত্তিঅনুপ্পত্তিদস্সনন্তি. এৱং ইন্দ্ৰিযপচ্চযালাভো জীৱিতিন্দ্ৰিযং সন্ধায ৱুত্তো সিযা. যথাৱুত্তেসু হি ধম্মৱসেন পচ্ছাজাতাদিত্তযম্পি অলভন্তং নাম কটত্তাৰূপং নত্থি. কো পন ৱাদো সব্বট্ঠানিককম্মেসু. ইন্দ্ৰিযং পন অলভন্তং অত্থি, কিন্তং? জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি. যদি এৱং উপাদাৰূপানি সন্ধায অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযম্পি ন লভন্তীতি ৱত্তব্বং, তং পন পাকটন্তি ন ৱুত্তং সিযা. অৰূপিন্দ্ৰিযালাভং ৱা সন্ধায ইন্দ্ৰিযপচ্চযালাভো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.

১৯৬-১৯৭. নাৰম্মণমূলকেসু দুকাদীসু হেতুযা পঞ্চাতি যদিপি তিকাদীসু ‘‘হেতুযা পঞ্চা’’তি ইদং নত্থি, তথাপি দুকাদীসু সব্বত্থ অনুত্তানং ৱত্তুকামো ‘‘দুকাদীসূ’’তি সব্বসঙ্গহৱসেন ৱত্ৱা তত্থ যং আদিদুকে ৱুত্তং ‘‘হেতুযা পঞ্চা’’তি, তং নিদ্ধাৰেতি. কেচি পন ‘‘নাৰম্মণমূলকে হেতুযা পঞ্চা’’তি পাঠং ৱদন্তি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞে একন্তি ভূতৰূপমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি পুৰিমপাঠো, ৱত্থুপি পন লব্ভতীতি ‘‘ভূতৰূপানি চেৱ ৱত্থুঞ্চ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি পঠন্তি. তিমূলকেতি ইধাপি দুমূলকং তিমূলকন্তি ৱদন্তি.

২০৩-২৩৩. নকম্মমূলকে হেতুযা তীণীতিআদীসু চেতনাৱ পচ্চযুপ্পন্নাতি ইদং ‘‘হেতুযা তীণী’’তি এৱংপকাৰে চেতনামত্তসঙ্গাহকে সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আদি-সদ্দো হি পকাৰত্থোৱ হোতীতি. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাহাৰঅত্থিঅৱিগতেসু পন ৰূপম্পি লব্ভতীতি.

পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিচ্চৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সহজাতৱাৰৱণ্ণনা

২৩৪-২৪২. কুসলং ধম্মং সহজাতো, কুসলং একং খন্ধং সহজাতোতিআদীসু সহজাতসদ্দেন সহজাতপচ্চযকৰণং সহজাতাযত্তভাৱগমনং ৱা ৱুত্তন্তি তস্স কৰণস্স গমনস্স ৱা কুসলাদীনং কম্মভাৱতো উপযোগৱচনং কতন্তি দট্ঠব্বং. এস নযো পচ্চযৱাৰাদীসুপি. তত্ৰাপি হি পচ্চযসদ্দেন চ নিস্সযপচ্চযকৰণং নিস্সযাযত্তভাৱগমনং ৱা ৱুত্তং, সংসট্ঠসদ্দেন চ সম্পযুত্তপচ্চযকৰণং সম্পযুত্তাযত্তভাৱগমনং ৱাতি তংকম্মভাৱতো উপযোগৱচনং কুসলাদীসু কতন্তি. সহজাতম্পি চ উপাদাৰূপং ভূতৰূপস্স পচ্চযো ন হোতীতি ‘‘পটিচ্চা’’তি ইমিনা ৱচনেন দীপিতো পচ্চযো ন হোতীতি অত্থো. ‘‘উপাদাৰূপং ভূতৰূপস্সা’’তি চ নিদস্সনৱসেন ৱুত্তং. উপাদাৰূপস্সপি হি উপাদাৰূপং যথাৱুত্তো পচ্চযো ন হোতি, ৱত্থুৱজ্জানি ৰূপানি চ অৰূপানন্তি.

সহজাতৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা

২৪৩. পচ্চযাতি এত্থ পতি অযো পচ্চযো. পতি-সদ্দো পতিট্ঠত্থং দীপেতি, অয-সদ্দো গতিং, পতিট্ঠাভূতা গতি নিস্সযো পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি, ততো পচ্চযা, পচ্চযকৰণতো তদাযত্তভাৱগমনতো ৱাতি অত্থো.

‘‘মহাভূতে পচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপ’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২৪৫) ভূতুপাদাৰূপানি সহ সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন চিত্তসমুট্ঠানে চ মহাভূতে নিস্সায চিত্তসমুট্ঠানং উপাদাৰূপন্তি সযং নিস্সযো অহুত্ৱা নিস্সযে উপ্পজ্জমানেন উপাদাৰূপেন নিদস্সনং কতন্তি দট্ঠব্বং.

২৫৫. অসঞ্ঞ…পে… কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপন্তি এত্থ যো পটিচ্চৱাৰে সহজাতে কম্মউতুজানং, কম্মে চ একন্তানেকন্তকম্মজানং ৱসেন অত্থো ৱুত্তো, সো নাধিপ্পেতো এৱ ‘‘কটত্তাৰূপ’’ন্তি কম্মসমুট্ঠানৰূপস্সেৱ সব্বস্স চ গহিতত্তাতি তং পহায যথাগহিতস্স কটত্তাৰূপস্স ৱিসেসনৱসেন ‘‘উপাদাৰূপসঙ্খাতং কটত্তাৰূপ’’ন্তি অত্থমাহ. মহাভূতে পন পটিচ্চ পচ্চযা চ মহাভূতানং উপ্পত্তি ন নিৱাৰেতব্বাতি উপাদাৰূপগ্গহণেন কটত্তাৰূপগ্গহণং অৱিসেসেত্ৱা উপাদাৰূপানং নিৱত্তেতব্বানং অত্থিতায কটত্তাৰূপগ্গহণেনেৱ উপাদাৰূপগ্গহণস্স ৱিসেসনং দট্ঠব্বং.

২৬৯-২৭৬. ‘‘অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলং, অকুসল’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘অব্যাকতেন কুসলং, অকুসলং, অব্যাকত’’ন্তি, ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো চ অকুসলো চ ধম্মা কুসলস্সাতি অনামসিত্ৱা’’তি চ পুৰিমপাঠে পমাদলেখা দট্ঠব্বা.

২৮৬-২৮৭. নহেতুপচ্চযা নপুৰেজাতে দ্ৱেতি এত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘আৰুপ্পে পন অহেতুকমোহস্স অহেতুককিৰিযস্স চ ৱসেন দ্ৱেতি ৱুত্তা, নৱিপ্পযুত্তে দ্ৱেতি আৰুপ্পে অহেতুকাকুসলকিৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, তং লব্ভমানেসু একদেসেন নিদস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আৰুপ্পে পন অহেতুকমোহস্স অহেতুককিৰিযায অহেতুকপটিসন্ধিযা একচ্চস্স চ ৰূপস্স ৱসেন দ্ৱে ৱুত্তাতি, নৱিপ্পযুত্তে দ্ৱেতি আৰুপ্পে অহেতুকাকুসলকিৰিযাএকচ্চৰূপানং ৱসেনাতি ৱুত্তন্তি. ‘‘নোনত্থিনোৱিগতেসু একন্তি সব্বৰূপস্স ৱসেনা’’তি ৱুত্তং, নহেতুমূলকত্তা ইমস্স নযস্স হেতুপচ্চযং লভন্তং ন লব্ভতীতি ‘‘একচ্চস্স ৰূপস্স ৱসেনা’’তি ভৱিতব্বং. চক্খাদিধম্মৱসেন পন চিত্তসমুট্ঠানাদিকোট্ঠাসৱসেন ৱা সব্বং লব্ভতীতি ‘‘সব্বৰূপস্সা’’তি ৱুত্তং সিযা.

২৮৯-২৯৬. আগতানাগতন্তি পঞ্হৱসেন ৱুত্তং, লব্ভমানালব্ভমানন্তি আগতে চ পঞ্হে লব্ভমানালব্ভমানধম্মৱসেন.

পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা

৩২৯-৩৩৭. পচ্চযৱাৰেন নিস্সযপচ্চযভাৱন্তি নিস্সযৱাৰে ৱুত্তস্স নিস্সযপচ্চযভাৱং নিযমেতুন্তি অত্থো.

নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা

৩৫১-৩৬৮. সংসট্ঠৱাৰে পচ্চনীযে ‘‘নৱিপ্পযুত্তে পটিসন্ধি নত্থী’’তি ইদং ৱত্থুৱিৰহিতায পটিসন্ধিযা ৱিসুং অনুদ্ধৰণতো ৱুত্তং. পটিচ্চৱাৰাদীসু হি সহজাতস্স পচ্চযভাৱদস্সনত্থং সৱত্থুকা পটিসন্ধি উদ্ধটা, সা ইধাপি অধিপতিপুৰেজাতাসেৱনেসু নকম্মনৱিপাকনঝাননৱিপ্পযুত্তেসু ন লব্ভতি, অঞ্ঞেসু চ অনুলোমতো পচ্চনীযতো চ লব্ভমানপচ্চযেসু লব্ভতীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং উদ্ধটাতি. সেসা তেৰস ন লব্ভন্তীতি এত্থ ‘‘সেসা চুদ্দসা’’তি ভৱিতব্বং. ন ঝানে একন্তি অহেতুকপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱসেনাতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং হেতুপচ্চযৱিৰহিতমত্তদস্সনত্থং অহেতুকগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং, ‘‘নমগ্গে একন্তি অহেতুককিৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, ‘‘অহেতুকৱিপাককিৰিযৱসেনা’’তি ভৱিতব্বং.

৩৬৯-৩৯১. হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱাতি পটিচ্চৱাৰে অনুলোমপচ্চনীযে ৱুত্তনযেন. ‘‘নহেতুপচ্চযুপ্পন্নেসু অহেতুকমোহোৱ ঝানমগ্গপচ্চযং লভতি, সেসা ন লভন্তী’’তি ৱুত্তং, সেসেসু পন পঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জাহেতুকক্খন্ধা তংসমুট্ঠানা পচ্চযুপ্পন্নধম্মা ঝানপচ্চযং লভন্তি, ন পচ্চনীযানুলোমে দ্ৱিন্নং পচ্চযানং অনুলোমেন সহ যোজনা অত্থীতি ঝানমগ্গপচ্চযং সহিতং লভতীতি চ ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা ‘‘অহেতুকমোহোৱ মগ্গপচ্চযং লভতী’’তি ৱত্তব্বং.

সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা

৩৯২-৪০০. সদিসং সম্পযুত্তং সংসট্ঠং ৱোকিণ্ণঞ্চ সংসট্ঠং ন হোতীতি উভযং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং ৱুচ্চমানং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স নিযামকং হোতীতি.

সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা

৪০১-৪০৩. যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুন্তি যথাক্কমেন আগতাগতপটিপাটিযা দস্সেতুন্তি অত্থো. কুসলো কুসলস্সাতি নিদস্সনমত্তমেতং, তেন কুসলো কুসলাদীনং, অকুসলো অকুসলাদীনং, অব্যাকতো অব্যাকতাদীনং, কুসলাব্যাকতা কুসলাদীনন্তিআদিকো সব্বো পভেদো নিদস্সিতো হোতীতি যথানিদস্সিতে সব্বে গহেত্ৱা আহ ‘‘তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতু’’ন্তি.

৪০৪. দত্ৱাতি এত্থ দা-সদ্দো সোধনত্থোপি হোতীতি মন্ত্ৱা আহ ‘‘ৱিসুদ্ধং কত্ৱা’’তি. তেসঞ্হি তং চিত্তন্তি তেসন্তি ৱত্তব্বতাৰহং সকদাগামিমগ্গাদিপুৰেচাৰিকং তং গোত্ৰভুচিত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৱিপস্সনাকুসলং পন কামাৱচৰমেৱাতি পচ্চযুপ্পন্নং ভূমিতো ৱৱত্থপেতি. তেনেৱাতি ধম্মৱসেনেৱ দস্সনতো, দেসনন্তৰত্তাতি অধিপ্পাযো.

৪০৫. অস্সাদনং সৰাগস্স সোমনস্সস্স সসোমনস্সস্স ৰাগস্স চ কিচ্চন্তি আহ ‘‘অনুভৱতি চেৱ ৰজ্জতি চা’’তি. অভিনন্দনং পীতিকিচ্চসহিতায তণ্হায কিচ্চন্তি আহ ‘‘সপ্পীতিকতণ্হাৱসেনা’’তি. দিট্ঠাভিনন্দনা দিট্ঠিযেৱ. এত্থ পন পচ্ছিমত্থমেৱ গহেত্ৱা ‘‘অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৱসেন…পে… দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অভিনন্দনা পন দিট্ঠাভিনন্দনাযেৱাতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘ভাৱনায পহাতব্বো ধম্মো ভাৱনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আৰম্মণ…পে… ভাৱনায পহাতব্বং ৰাগং অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৭২) ৱচনতো, তস্মা পুৰিমোপি অত্থো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. দ্ৱীসু পন সোমনস্সসহগতচিত্তেসু যথাৱুত্তেন সোমনস্সেন ৰাগেন চ অস্সাদেন্তস্স তেসুযেৱ সপ্পীতিকতণ্হায চতূসুপি দিট্ঠাভিনন্দনায অভিনন্দন্তস্স চ দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতিপি সক্কা যোজেতুং. জাতিৱসেনাতি সুচিণ্ণসামঞ্ঞৱসেনাতি অত্থো.

৪০৬. তদাৰম্মণতাতি তদাৰম্মণভাৱেন. ৱিভত্তিলোপো হেত্থ কতোতি. ভাৱৱন্ততো ৱা অঞ্ঞো ভাৱো নত্থীতি ভাৱেনেৱ ৱিপাকং ৱিসেসেতি, ৱিপাকো তদাৰম্মণভাৱভূতোতি অত্থো. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাকানং ৱিয ন কামাৱচৰৱিপাকানং নিযোগতো ৱৱত্থিতং ইদঞ্চ কম্মং আৰম্মণন্তি তং লব্ভমানম্পি ন ৱুত্তং. তদাৰম্মণেন পন কুসলাৰম্মণভাৱেন সমানলক্খণতায কম্মাৰম্মণা পটিসন্ধিআদযোপি দস্সিতাযেৱাতি দট্ঠব্বা. পটিলোমতো ৱা একন্তৰিকৱসেন ৱাতি ৱদন্তেন অনুলোমতো সমাপজ্জনে যেভুয্যেন আসন্নসমাপত্তিযা আৰম্মণভাৱো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো. যথা পন পটিলোমতো একন্তৰিকৱসেন চ সমাপজ্জন্তস্স অনাসন্নাপি সমাপত্তি আৰম্মণং হোতি, এৱং অনুলোমতো সমাপজ্জন্তস্সপি ভৱেয্যাতি. ‘‘চেতোপৰিযঞাণস্সাতিআদীনি পৰতো আৱজ্জনায যোজেতব্বানী’’তি ৱত্ৱা ‘‘যা এতেসং আৱজ্জনা, তস্সা’’তি অত্থো ৱুত্তো, এৱং সতি ‘‘ইদ্ধিৱিধঞাণস্সা’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা. যস্মা পন কুসলা খন্ধা অব্যাকতস্স ইদ্ধিৱিধঞাণস্স আৰম্মণং ন হোন্তীতি তং ন ৱুত্তং, চেতোপৰিযঞাণাদীনঞ্চ হোন্তীতি তানি ৱুত্তানি, তস্মা কিৰিযানং চেতোপৰিযঞাণাদীনং যায কাযচি আৱজ্জনায চ কুসলাৰম্মণায কুসলা খন্ধা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

৪০৭-৪০৯. ৱিপ্পটিসাৰাদিৱসেন ৱাতি আদি-সদ্দেন আদীনৱদস্সনেন সভাৱতো চ অনিট্ঠতামত্তং সঙ্গণ্হাতি, অক্খন্তিভেদা ৱা.

৪১০. ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্সাতিআদিনা ৱিঞ্ঞাণকাযেহি নিযতাৰম্মণেহি অব্যাকতস্স অব্যাকতানং আৰম্মণপচ্চযভাৱং নিদস্সেতি. সব্বস্স হি ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একস্মিং সন্তানে ধম্মানং একদেসেন নিদস্সনং কৰোতীতি.

৪১৩-৪১৬. চতুভূমকং কুসলং আৰম্মণাধিপতিপচ্চযভাৱেন দস্সিতং, পচ্চযুপ্পন্নং পন কামাৱচৰমেৱ.

৪১৭. অপুব্বতো চিত্তসন্তানতো ৱুট্ঠানং ভৱঙ্গমেৱ, তং পন মূলাগন্তুকভৱঙ্গসঙ্খাতং তদাৰম্মণং পকতিভৱঙ্গঞ্চ. অনুলোমং সেক্খায ফলসমাপত্তিযাতি এত্থ কাযচি সেক্খফলসমাপত্তিযা অৱজ্জেতব্বত্তা ৱত্তব্বং নত্থীতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযাতি ইমং নিব্বিসেসনং ফলসমাপত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা’’তি. কামাৱচৰকিৰিযা দুৱিধস্সপি ৱুট্ঠানস্সাতি এত্থ কিৰিযানন্তৰং তদাৰম্মণৱুট্ঠানে যং ৱত্তব্বং, তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱুত্তমেৱ.

তা উভোপি…পে… দ্ৱাদসন্নন্তি ইদং সোমনস্সসহগতমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱুত্তং, উপেক্খাসহগতা পন যথাৱুত্তানং দসন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং ৱোট্ঠব্বনকিৰিযস্স মনোধাতুকিৰিযস্স চাতি দ্ৱাদসন্নং হোতীতি দট্ঠব্বং.

৪২৩. দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ন পনেতং একন্তেন গহেতব্বন্তি ‘‘বলৱচেতনাৱ লব্ভতি, ন দুব্বলা’’তি এতং একন্তং ন গহেতব্বং, দড়্হং ৱা ন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কিং কাৰণন্তি? বলৱতো দুব্বলস্স ৱা কতোকাসস্স অন্তৰাযং পটিবাহিত্ৱা ৱিপচ্চনতো ‘‘যংকঞ্চি যদি ৱিপাকং জনেতি, উপনিস্সযো ন হোতী’’তি নৱত্তব্বত্তা চাতি দস্সেন্তো ‘‘কতোকাসঞ্হী’’তিআদিমাহ. ৱিপাকত্তিকে পন পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মো ৱিপাকস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.৯৩) কম্মপচ্চযস্স ৱিসুং উদ্ধটত্তা, ৱেদনাত্তিকে চ পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘নহেতুপচ্চযা নআৰম্মণপচ্চযা নউপনিস্সযে অট্ঠা’’তি (পট্ঠা. ১.২.৮৭) ৱুত্তত্তা ‘‘ৱিপাকজনকম্পি কিঞ্চি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি সক্কা ৱত্তুন্তি.

তস্মিং ৱা ৱিৰুদ্ধোতি তংনিমিত্তং ৱিৰুদ্ধো, ৱিৰুদ্ধন্তি ৱা পাঠো. ওমানন্তি পৰস্স পৱত্তওমানং. ৰাগো ৰঞ্জনৱসেন পৱত্তা কামৰাগতণ্হা, ‘‘ইতি মে চক্খুং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি ৰূপা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তপণিদহনতণ্হা পত্থনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

তেসু অঞ্ঞম্পীতি তেসু যংকিঞ্চি পুব্বে হনিততো অঞ্ঞম্পি পাণং হনতীতি অত্থো.

পুনপ্পুনং আণাপনৱসেন ৱাতি মাতুঘাতকম্মেন সদিসতায পুব্বে পৱত্তাযপি আণত্তচেতনায মাতুঘাতকম্মনামং আৰোপেত্ৱা ৱদন্তি. এস নযো দ্ৱীহি পহাৰেহীতি এত্থাপি.

যথেৱ হি…পে… উপ্পাদেতি নামাতি ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতীতি ৰাগং উপনিস্সায দানৱসেন সদ্ধং উপ্পাদেতীতি অযমত্থো ৱুত্তো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱদতি. যথা ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতীতিএৱমাদি হোতি, এৱং ৰাগাদযো সদ্ধাদীনং উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদম্পি হোতীতি দস্সেতি. কাযিকং সুখন্তিআদীনং একতো দস্সনেন ৱিসুংযেৱ ন এতেসং পচ্চযভাৱো, অথ খো একতোপীতি দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং.

৪২৫. উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযত্তাযেৱাতি এতেন ইদং দস্সেতি – ন পুৰিমৱাৰেসু ৱিয ইমস্মিং পচ্চযেন উপ্পত্তি ৱুচ্চতি, অথ খো তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স তেসং তেসং ধম্মানং তংতংপচ্চযভাৱো, ন চ পচ্ছাজাতক্খন্ধা উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযা ন হোন্তি, তেনেস পচ্ছাজাতপচ্চযো ইধ অনুলোমতো আগতোতি.

৪২৭. চেতনা ৱত্থুস্সপি পচ্চযোতি অত্তনো পতিট্ঠাভূতস্সপি কম্মপচ্চযোতি অধিপ্পাযো.

কস্মা পনেত্থ পচ্চযৱাৰে ৱিয নিস্সযঅত্থিঅৱিগতেসু দুমূলকদুকাৱসানা পঞ্হা ন উদ্ধটাতি? অলব্ভমানত্তা. তত্থ হি পচ্চযুপ্পন্নপ্পধানত্তা দেসনায কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা একতো উপ্পজ্জমানা কুসলাব্যাকতপচ্চযা লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.২৪৬) ৱুত্তং. যতো ততো ৱা উভযপচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তিমত্তংযেৱ হি তত্থ অধিপ্পেতং, ন উভযস্স উভিন্নং পচ্চযভাৱোতি. ইধ পন পচ্চযপ্পধানত্তা দেসনায কুসলাব্যাকতা কুসলাব্যাকতানং উভিন্নং নিস্সযাদিভূতা ন লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তং.

পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা

৪৩৯. ‘‘এত্থ পন পুৰেজাতম্পি লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, যদি এৱং কস্মা ‘‘তথা’’তি ৱুত্তন্তি? ‘‘তীণী’’তি গণনমত্তসামঞ্ঞতো.

৪৪০. ‘‘অধিপতিপচ্চযে ঠপেত্ৱা ৱীমংসং সেসাধিপতিনো ৱিসভাগা’’তি পুৰিমপাঠো নিদস্সনৱসেন দট্ঠব্বো. যস্মা পন হেতুপচ্চযস্স ৱিসভাগেন একেন আৰম্মণেন নিদস্সনং অকত্ৱা অনন্তৰাদীনি ৱদন্তো সব্বে ৱিসভাগে দস্সেতি, তস্মা ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযা চ ৱিসভাগা দস্সেতব্বাতি ‘‘অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেসু ঠপেত্ৱা পঞ্ঞং সেসা ধম্মা ৱিসভাগা’’তি পঠন্তি. তথা ভাৱাভাৱতো হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতাদিপচ্চযভাৱতো. ননু যথা অমোহৱজ্জানং হেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযভাৱো নত্থীতি পঞ্ঞাৱজ্জানং অধিপতিপচ্চযাদীনং ৱিসভাগতা, এৱং কুসলাদিহেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকপচ্চযভাৱাভাৱতো হেতুৱজ্জানং ৱিপাকানং ৱিসভাগতায ভৱিতব্বন্তি? ন ভৱিতব্বং, উভযপচ্চযসহিতে চিত্তচেতসিকৰাসিম্হি হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকপচ্চযত্তাভাৱাভাৱতো. যথা হি হেতুসহজাতপচ্চযসহিতৰাসিম্হি সতিপি হেতুৱজ্জসব্ভাৱে হেতূনং হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতপচ্চযত্তাভাৱো নত্থীতি ন হেতুৱজ্জানং সহজাতানং হেতুস্স ৱিসভাগতা ৱুত্তা, এৱমিধাপীতি. এস নযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপি. অপিচ পচ্চযুপ্পন্নস্সেৱ পচ্চযা ৱুচ্চন্তীতি পচ্চযুপ্পন্নক্খণে তথা ভাৱাভাৱৱসেন সভাগতায ৱুচ্চমানায নানাক্খণৱসেন ৱিসভাগতা তস্সেৱ ন ৱত্তব্বাতি.

কুসলা ৱীমংসাতি ইদং ‘‘কুসলা ৱীমংসাধিপতী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. ন হি অনধিপতিভূতা ৱীমংসা অধিপতিপচ্চযো হোতীতি.

৪৪১-৪৪৩. ‘‘সচে পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো পৱিসতি, ইতৰানি দ্ৱে লভতী’’তি পুৰিমপাঠো, ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি ইদং পন ন লব্ভতীতি ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি দ্ৱে লভতী’’তি পঠন্তি. ঊনতৰগণনেসূতি যেসু পৱিট্ঠেসু ঊনতৰা গণনা হোতি, তেসূতি অত্থো. তীণি দ্ৱে একন্তি এৱং ঊনতৰগণনেসু ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞাদীসু পৱিসন্তেসু তেসং ৱসেন তিকতো ঊনং যথালদ্ধঞ্চ একন্তি গণনং লভতীতি অত্থো.

অৱিপাকানীতি অনামট্ঠৱিপাকানীতি অত্থো, ন ৱিপাকহেতুৰহিতানীতি.

তত্থ সব্বেপি সহজাতৱিপাকা চেৱাতি তত্থ যে সহজাতা পচ্চযুপ্পন্না ৱুত্তা, তে সব্বেপি ৱিপাকা চেৱ ৱিপাকসহজাতৰূপা চাতি অত্থো. তংসমুট্ঠানৰূপা চাতি এত্থ পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৱ সঙ্গণ্হাতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘তংসমুট্ঠানৰূপকটত্তাৰূপা চ লব্ভন্তী’’তিপি পঠন্তি. চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘কটত্তাৰূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি.

এৱম্পীতি ‘‘এতেসু পন ঘটনেসু সব্বপঠমানী’’তিআদিনা ৱুত্তনযেনপি. ঘটনেসু পন যো যো পচ্চযো মূলভাৱেন ঠিতো, তংপচ্চযধম্মানং নিৰৱসেসঊনঊনতৰঊনতমলাভক্কমেন ঘটনা ৱুচ্চতি, নিৰৱসেসলাভে চ পচ্চযুপ্পন্নানং নিৰৱসেসলাভক্কমেন. তথা ঊনলাভাদীসূতি অযং কমো ৱেদিতব্বো.

হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.

৪৪৫. ৱত্থুৱসেন সনিস্সযং ৱক্খতীতি ন ইদং লব্ভমানস্সপি ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আৰম্মণৱসেনেৱ ৱা’’তি.

৪৪৬. সহজাতেন পন সদ্ধিং আৰম্মণাধিপতি, আৰম্মণাধিপতিনা চ সদ্ধিং সহজাতং ন লব্ভতীতি ইদং যথা সহজাতপুৰেজাতা একো নিস্সযপচ্চযো অত্থিপচ্চযো চ হোন্তি, এৱং সহজাতাৰম্মণাধিপতীনং একস্স অধিপতিপচ্চযভাৱস্স অভাৱতো ৱুত্তং. নিস্সযভাৱো হি অত্থিঅৱিগতভাৱো চ সহজাতপুৰেজাতনিস্সযাদীনং সমানো, ন পনেৱং সহজাতাৰম্মণাধিপতিভাৱো সমানো. সহজাতো হি আৰম্মণভাৱং অনুপগন্ত্ৱা অত্তনা সহ পৱত্তনৱসেন অধিপতি হোতি, ইতৰো আৰম্মণং হুত্ৱা অত্তনি নিন্নতাকৰণেন. সহজাতো চ ৱিজ্জমানভাৱেনেৱ উপকাৰকো, ইতৰো অতীতানাগতোপি আৰম্মণভাৱেনেৱ, তস্মা সহজাতাৰম্মণপচ্চযা ৱিয ভিন্নসভাৱা সহজাতাৰম্মণাধিপতিনোতি ন তে একতো এৱ অধিপতিপচ্চযভাৱং ভজন্তি, তেনেৱ পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গে চ ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৱুত্তন্তি.

৪৪৭-৪৫২. সাহাৰকঘটনানং পুৰতো ৱীৰিযচিত্তৱীমংসানং সাধাৰণৱসেন অনাহাৰকামগ্গকানি সইন্দ্ৰিযঘটনানি ৱত্তব্বানি সিযুং ‘‘অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতন্তি সত্ত. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তঅৱিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতন্তি এক’’ন্তি. কস্মা তানি ন ৱুত্তানীতি? ইন্দ্ৰিযভূতস্স অধিপতিস্স আহাৰমগ্গেহি অঞ্ঞস্স অভাৱা. চিত্তাধিপতি হি আহাৰো, ৱীৰিযৱীমংসা চ মগ্গো হোতি, ন চ অঞ্ঞো ইন্দ্ৰিযভূতো অধিপতি অত্থি, যস্স ৱসেন অনাহাৰকামগ্গকানি সইন্দ্ৰিযঘটনানি ৱত্তব্বানি সিযুং, তস্মা তানি অৱত্ৱা চিত্তাধিপতিআদীনং একন্তেন আহাৰমগ্গভাৱদস্সনত্থং সাহাৰকসমগ্গকানেৱ ৱুত্তানি. তেসু চ সমগ্গকেসু দ্ৱে পচ্চযধম্মা লব্ভন্তি, সাহাৰকেসু একোযেৱাতি সমগ্গকানি পুব্বে ৱত্তব্বানি সিযুং. সইন্দ্ৰিযকানি পন যেহি আহাৰমগ্গেহি ভিন্দিতব্বানি, তেসং কমৱসেন পচ্ছা ৱুত্তানি. অট্ঠকথাযং পন সদিসত্তাতি সমগ্গকত্তেন সমানত্তা, অনন্তৰৰূপত্তাতি ৱা অত্থো.

৪৫৭-৪৬০. কুসলাব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি চত্তাৰীতি অব্যাকতসহিতস্স কুসলস্স পচ্চযভাৱদস্সনৱসেন কুসলমূলকেস্ৱেৱ দুমূলকম্পি আহৰিত্ৱা ৱুত্তং. অব্যাকতে ৱত্থুৰূপম্পীতি ইদং ‘‘কটত্তাৰূপম্পী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. ‘‘দুতিযঘটনে অব্যাকতৱিস্সজ্জনে ৰূপেসু ৱত্থুমেৱ লব্ভতী’’তি পুৰিমপাঠো, ভূতৰূপম্পি পন লব্ভতীতি ‘‘ৱত্থুঞ্চ ভূতৰূপঞ্চ লব্ভতী’’তি পঠন্তি. ‘‘চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানৰূপমেৱা’’তি ৱুত্তং, ‘‘চিত্তসমুট্ঠানৰূপং পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপঞ্চা’’তি পন ৱত্তব্বং. সৱিপাকেসু পঠমে ৱিপাকা চেৱ ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চাতি এত্থ চতুত্থে ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৱাতি ইধ চ কটত্তাৰূপম্পি ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানগ্গহণেন গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কটত্তাৰূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি. এত্থ পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থি অৱিগতমূলকেসু ঘটনেসু হেতুকম্মঝানমগ্গেহি ঘটনানি ন যোজিতানি, যথাৱুত্তেসু অত্থিঅৱিগতমূলৱজ্জেসু আহাৰেন, নিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱজ্জেসু অধিপতিইন্দ্ৰিযেহি চ. কস্মাতি? তেসু হি যোজিযমানেসু তংতংচিত্তুপ্পাদেকদেসভূতা হেতুআদযো অৰূপধম্মাৱ পচ্চযভাৱেন লব্ভন্তি. তেন তেহি ঘটনানি হেতুমূলকাদীসু ৱুত্তসদিসানেৱ ৰূপমিস্সকত্তাভাৱেন সুৱিঞ্ঞেয্যানীতি ন ৱুত্তানি. অত্থিঅৱিগতেহি পন যোজিযমানো আহাৰো নিস্সযাদীহি অধিপতিইন্দ্ৰিযানি চ ৰূপমিস্সকানি হোন্তীতি অধিপতাহাৰিন্দ্ৰিযমূলকেসু ৱুত্তসদিসানিপি ঘটনানি অত্থিঅৱিগতমূলকেসু নিস্সযাদিমূলকেসু চ আহাৰেন অধিপতিন্দ্ৰিযেহি চ সুপাকটভাৱত্থং যোজিতানীতি দট্ঠব্বানীতি.

৪৬২-৪৬৪. নিস্সযমূলকে ‘‘ছট্ঠে তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানস্সা’’তি পুৰিমপাঠো, চক্খাদীনি পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তীতি ‘‘অব্যাকতস্স চক্খাযতনাদীনি চা’’তি পঠন্তি.

৪৬৬. উপনিস্সযমূলকে পকতূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তেসু দ্ৱীসু পঠমে ‘‘লোকিযকুসলাকুসলচেতনা পচ্চযভাৱতো গহেতব্বা’’তি ৱুত্তং, লোকুত্তৰাপি পন গহেতব্বাৱ.

৪৭৩-৪৭৭. কম্মমূলকে পটিসন্ধিযং ৱত্থুপীতি এত্থ ন পৱত্তে ৱিয খন্ধাযেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহেতব্বাতি অধিপ্পাযো. ৱিপাকাৱিপাকসাধাৰণৱসেন ৱুত্তেসু চতূসু পঠমে ‘‘অৰূপেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, কটত্তাৰূপম্পি পন লব্ভতেৱ. ইমস্মিং পন কম্মমূলকে ‘‘কম্মপচ্চযা আৰম্মণে দ্ৱে’’তি, আৰম্মণমূলকে চ ‘‘আৰম্মণপচ্চযা কম্মে দ্ৱে’’তি কস্মা ন ৱুত্তং, ননু কুসলাকুসলচেতনা কম্মাৰম্মণানং পটিসন্ধিযাদীনং কম্মপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো চ হোতি. যথা চ আৰম্মণভূতং ৱত্থুং আৰম্মণনিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱুচ্চতি, এৱং কম্মম্পি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বন্তি? ন, দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপতো. পচ্চুপ্পন্নঞ্হি ৱত্থু নিস্সযভাৱং অপৰিচ্চজিত্ৱা তেনেৱাকাৰেন তন্নিস্সিতেন আলম্বিযমানং নিস্সযভাৱেন চ নিস্সযপচ্চযোতি যুত্তং ৱত্তুং. কম্মং পন তস্মিং কতে পৱত্তমানানং কতূপচিতভাৱেন কম্মপচ্চযো হোতি, নাৰম্মণাকাৰেন, ৱিসযমত্ততাৱসেন চ আৰম্মণপচ্চযো হোতি, ন সন্তানৱিসেসং কত্ৱা ফলুপ্পাদনসঙ্খাতেন কম্মপচ্চযাকাৰেন, তস্মা কম্মপচ্চযভাৱো আৰম্মণপচ্চযভাৱং পটিক্খিপতি, আৰম্মণপচ্চযভাৱো চ কম্মপচ্চযভাৱন্তি ‘‘কম্মপচ্চযো হুত্ৱা আৰম্মণপচ্চযো হোতী’’তি, ‘‘আৰম্মণপচ্চযো হুত্ৱা কম্মপচ্চযো হোতী’’তি চ ন সক্কা ৱত্তুন্তি ন ৱুত্তং. এস চ সভাৱো ৱত্তমানানঞ্চ আৰম্মণপুৰেজাতানং ৱত্থুচক্খাদীনং, যং আৰম্মণপচ্চযভাৱেন সহ নিস্সযাদিপচ্চযা হোন্তীতি ৱত্তব্বতা, অতীতস্স চ কম্মস্স অযং সভাৱো, যং আৰম্মণপচ্চযভাৱেন সহ কম্মপচ্চযো হোতীতি নৱত্তব্বতা. যথা সহজাতপুৰেজাতনিস্সযানং সহ নিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বতা সভাৱো, সহজাতাৰম্মণাধিপতীনঞ্চ সহ অধিপতিপচ্চযভাৱেন নৱত্তব্বতা, এৱমিধাপীতি.

৪৭৮-৪৮৩. নিৰাধিপতিৱিঞ্ঞাণাহাৰৱসেনাতি অনামট্ঠাধিপতিভাৱস্স ৱিঞ্ঞাণাহাৰস্স ৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ৱত্থু পৰিহাযতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি লভন্তস্স ৱত্থুস্স ৱসেন সব্বস্স কটত্তাৰূপস্স পৰিহানং দস্সেতি.

৪৮৪-৪৯৫. ‘‘ততিযে অৰূপিন্দ্ৰিযানি ৰূপান’’ন্তি ৱুত্তং, চক্খাদীনি চ পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তি. ততো ৱীৰিযৱসেন মগ্গসম্পযুত্তানি ছাতি এত্থ যদিপি ৱীমংসা লব্ভতি, ৱীৰিযস্স পন ৱসেন তংসমানগতিকা ৱীমংসাপি গহিতাতি ‘‘ৱীৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং.

৫১১-৫১৪. ৱিপ্পযুত্তমূলকে ‘‘দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৱুত্তং, পটিসন্ধিযং পন ‘‘খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱত্থু চ খন্ধান’’ন্তি ইদম্পি লব্ভতি. ‘‘একাদসমে পটিসন্ধিযং ৱত্থু খন্ধান’’ন্তি ৱুত্তং, তং ৱিপাকপচ্চযস্স অগ্গহিতত্তা যস্স ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনং কতং, তস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তং. ‘‘খন্ধা চ ৱত্থুস্সা’’তি ইদম্পি পন লব্ভতেৱ. ‘‘দ্ৱাদসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা কটত্তাৰূপান’’ন্তি পুব্বপাঠো, চিত্তসমুট্ঠানানি পন ন ৱজ্জেতব্বানীতি ‘‘দ্ৱাদসমে খন্ধা পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানঞ্চা’’তি পঠন্তি.

৫১৫-৫১৮. অত্থিপচ্চযমূলকে পঠমঘটনে ‘‘অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, ‘‘আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযা চা’’তিপি পন ৱত্তব্বং. ন হি ইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতাদযো লব্ভন্তীতি. ‘‘দুতিযে পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰাহাৰা ন লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, সব্বানিপি পন অলব্ভমানানি দস্সেতুং ‘‘পচ্ছাজাতকবড়ীকাৰাহাৰৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৰূপাদিআৰম্মণানি চ ন লব্ভন্তী’’তি পঠন্তি, ছট্ঠং সব্বেসং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন ৱুত্তং. সত্তমে ততো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযমত্তং পৰিহাযতীতি এৱমেতেসং ৱিসেসো ৱত্তব্বো. ততো একাদসমেতি এত্থ ততোতি নৱমতোতি অত্থো. তেৰসমে ৱত্থাৰম্মণাতি এত্থ ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদিৱত্থূনিপি গহিতানি, তথা চুদ্দসমে ৱত্থুমেৱাতি এত্থাপি. ‘‘সত্তৰসমে পন তদেৱ আৰম্মণাধিপতিভাৱেন, অট্ঠাৰসমেপি তদেৱ আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি পুৰিমপাঠো, ‘‘আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি অযং পন সত্তৰসমতো ৱিসেসো ন হোতি, ৱত্থাৰম্মণানং পন সত্তৰসমে অট্ঠাৰসমে চ ৱত্থুস্সেৱ পচ্চযভাৱো ৱিসেসোতি ‘‘সত্তৰসমে পন আৰম্মণাধিপতিভাৱেন চক্খাদীনি চ, অট্ঠাৰসমে ৱত্থুস্সেৱ আৰম্মণূপনিস্সযৱসেনা’’তি পঠন্তি.

৫১৯. সহজাতানি ৱিয সহজাতেন কেনচি একেন পচ্চযেন অনিযমিতত্তা তানি পকিণ্ণকানীতি ৱুত্তানীতি এত্থ পুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানি সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অসামঞ্ঞৱসেন ৱিপ্পকিণ্ণানি ৱুত্তানি. আৰম্মণমূলকে অনন্তৰসমনন্তৰপুৰেজাতাতি এত্থ উপনিস্সযোপি পঠিতব্বো.

যেসু পাকটা হুত্ৱা পঞ্ঞাযন্তি, তানি দস্সেতুং ‘‘হেতুমূলকাদীন’’ন্তিআদিমাহ. অলোভাদিতংতংনামৱসেন পন হেতুআৰম্মণাধিপতিআহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযধম্মা এৱং পাকটা হুত্ৱা ন পঞ্ঞাযেয্যুন্তি তে পৰিচ্ছেদৱসেন দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদসেৱ হি হেতূ’’তিআদিমাহ. তেন ‘‘এত্তকাযেৱ পচ্চযধম্মা’’তি নিচ্ছযং কত্ৱা পাকটো হুত্ৱা অপঞ্ঞাযমানোপি তেস্ৱেৱ মগ্গিতব্বোতি দস্সেতি. তত্থ ছ আৰম্মণাতি এতেন আৰম্মণাধিপতি ৰূপাদিআৰম্মণভাৱতো সঙ্গহিতোতি তং অগ্গহেত্ৱা ‘‘চত্তাৰো অধিপতযো’’তি ৱুত্তং. একন্তেন কুসলৱিপাকাতি ইদং ইন্দ্ৰিযেসু অঞ্ঞিন্দ্ৰিযৱসেন লব্ভতি. একন্তেন অকুসলৱিপাকাতি ইদং পন ন সক্কা লদ্ধুং. ঝানঙ্গেস্ৱপি হি দুক্খং অকুসলমেৱ ৱিপাকস্স অঝানঙ্গত্তা. চিত্তট্ঠিতিপি অকুসলৱিপাককিৰিযা হোতীতি. অকুসলস্স ৱিপাকা অকুসলৱিপাকাতি এৱং পন অত্থে গয্হমানে ইন্দ্ৰিযেসু দুক্খিন্দ্ৰিযৱসেন লব্ভেয্য, কুসলৱিপাকাকুসলৱিপাকৱিসেসেন পন পচ্চযযোজনা নত্থীতি অযমত্থো অধিপ্পেতোতি সক্কা ৱত্তুন্তি.

পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা

৫২৭. একেন লক্খণেনাতি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেন পচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. হেতুপচ্চযতো চ অঞ্ঞে পচ্চযা অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠ হোন্তি, তেসু কুসলো কুসলস্স তীহি পচ্চযেহি পচ্চযো, অকুসলস্স দ্ৱীহি, এৱং তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে ততো অঞ্ঞে পচ্চযা ইমেস্ৱেৱ আৰম্মণাদীসু অট্ঠসু পচ্চযেসু যথাযোগং যোজেতব্বাতি ইদমেত্থ লক্খণং ৱেদিতব্বং. এতেসু চ অট্ঠসু পচ্চযেসু পুৰিমপুৰিমেহি অসঙ্গহিতে সঙ্গহেত্ৱা পচ্ছিমপচ্ছিমা ৱুত্তাতি আৰম্মণতো অঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নং ৱসেন উপনিস্সযো, ৱত্থুপুৰেজাতস্স ৱসেন পুৰেজাতং, সহজাততো উপনিস্সযতো চ, অঞ্ঞিস্সা চেতনায ৱসেন কম্মং, সহজাততো অঞ্ঞস্স কবড়ীকাৰাহাৰস্স ৱসেন আহাৰো, সহজাততো পুৰেজাততো চ অঞ্ঞস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইন্দ্ৰিযং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিচ্চেৱ (পট্ঠা. ১.১.৪০৪, ৪১৯, ৪২৩) ৱুত্তং, তদঞ্ঞাভাৱা ন ৱুত্তং ‘‘কম্মাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, তস্মা ‘‘আৰম্মণাধিপতি আৰম্মণপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি এৱং ৱত্তব্বং. যং পন পৰিত্তত্তিকে পঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘অপ্পমাণো ধম্মো অপ্পমাণস্স ধম্মস্স সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৬৬, ৭৪) এত্থ আৰম্মণস্স অৱচনং, তং পুৰিমেহি অসঙ্গহিতৱসেন ৱুত্তানং সঙ্গহিতৱিৱজ্জনাভাৱতো উপনিস্সযতো অঞ্ঞাৰম্মণাভাৱতো চ, ন পন আৰম্মণূপনিস্সযস্স আৰম্মণে অসঙ্গহিতত্তা.

অত্থিঅৱিগতপচ্চযা যদিপি সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানং ৱসেন পঞ্চৱিধাৱ, সহজাতপুৰেজাতানং পন পচ্ছাজাতাহাৰানং পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযানঞ্চ সহাপি অত্থিঅৱিগতপচ্চযভাৱো হোতি, ন তিণ্ণং ৱিপ্পযুত্ততা ৱিয ৱিসুংযেৱাতি ‘‘অত্থিঅৱিগতেসু চ একেকস্স ৱসেন ছহি ভেদেহি ঠিতা’’তি অত্থিঅৱিগতপচ্চযলক্খণেসু একেকং সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং.

‘‘ৰূপিন্দ্ৰিযপচ্চযো পন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো দুৱিধো’’তি ৱুত্তং, তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতো’’তি এৱং ৱত্তব্বং.

চতুৱীসতিযাপীতি ন সোড়সন্নংযেৱ, নাপি অট্ঠন্নংযেৱ, অথ খো চতুৱীসতিযাপীতি অত্থো. আৰম্মণভূতানং অধিপতিউপনিস্সযপচ্চযানং উপনিস্সযে নিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানঞ্চ পুৰেজাতে সঙ্গহো অত্থীতি আৰম্মণপচ্চযং আৰম্মণপচ্চযভাৱেযেৱ ঠপেত্ৱা তদেকদেসস্স তেসঞ্চ উপনিস্সযাদীসু সঙ্গহং ৱত্তুকামো ‘‘আৰম্মণপচ্চযে আৰম্মণপচ্চযোৱ সঙ্গহং গচ্ছতি, ন সেসা তেৱীসতী’’তি আহ. চতুত্থে পুৰেজাতপচ্চযেতি এত্থ যথা ‘‘উপনিস্সযপচ্চযে অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘পুৰেজাতভূতো আৰম্মণপচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং, তং পন তত্থ ৱুত্তনযেন গহেতুং সক্কাতি কত্ৱা ন ৱুত্তং সিযা. অথ পন ‘‘আৰম্মণতো অঞ্ঞং পুৰেজাতগ্গহণেন গহিত’’ন্তি ন ৱুত্তং, এৱং সতি উপনিস্সযগ্গহণেনপি আৰম্মণতো অঞ্ঞস্স গহিততায ভৱিতব্বন্তি ‘‘অধিপতিভূতো আৰম্মণপচ্চযো উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ন ৱত্তব্বং সিযাতি.

যেসু পঞ্হেসু…পে… একোৱ পচ্চযো আগতোতি এত্থ আগতোৱাতি এৱং এৱসদ্দো আনেত্ৱা যোজেতব্বো. তেন দ্ৱাদসমচুদ্দসমেসু পঞ্হেসু সহজাতপুৰেজাতেসু একেকো পচ্চযো ন অনাগতো হোতি, অথ খো আগতোৱাতি তেসু অঞ্ঞতৰপটিক্খেপে তেপি পঞ্হা পৰিহাযন্তীতি দস্সিতং হোতীতি. যস্মিং পন পঞ্হেতি দুতিযছট্ঠপঞ্হেসু একেকৱসেন গহেত্ৱা একৱচনেন নিদ্দিসীযতি. এৱন্তি আৰম্মণউপনিস্সযৱসেনাতি অত্থো. তেন দ্ৱাদসমচুদ্দসমে নিৱত্তেতি. তেসুপি হি দ্ৱে পচ্চযা আগতা, ন পন আৰম্মণউপনিস্সযৱসেনাতি. অৱসেসানং ৱসেনাতি অৱসেসানং লব্ভমানানং ৱসেনাতি দট্ঠব্বং. ন হি তেৰসমপন্নৰসমেসু পচ্ছাজাতেপি পটিক্খিত্তে আহাৰিন্দ্ৰিযানং ৱসেন তে পঞ্হা লব্ভন্তি, অথ খো সহজাতস্সেৱ ৱসেনাতি. ইদমেৱ চেত্থ লক্খণন্তি অট্ঠন্নং পচ্চযানং সব্বপচ্চযসঙ্গাহকত্তং, উক্কট্ঠৱসেন পঞ্হাপৰিচ্ছেদো, তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদো, তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে তস্স তস্স পঞ্হস্স পৰিহানাপৰিহানীতি এতং সব্বং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘ইমিনা লক্খণেনা’’তি ৱুত্তং.

তত্ৰাতি পভেদপৰিহানীসু. তীহি পচ্চযেহি একূনৱীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযে সন্ধায ৱুত্তং. অযং পন পচ্চযুদ্ধাৰো সব্বপচ্চনীযস্স সাধাৰণলক্খণৱসেন ৱুত্তো, ন ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থেৱ লব্ভমানপচ্চযদস্সনৱসেন. এৱঞ্চ কত্ৱা হেতুদুকপঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে ‘‘হেতুধম্মো হেতুস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৪৩) ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযদস্সনে ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা, তস্মা ইধাপি সব্বলব্ভমানপচ্চযসঙ্গহৱসেন পচ্চযুদ্ধাৰস্স ৱুত্তত্তা তীহি পচ্চযেহি ৱীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. যং ৱুত্তং ‘‘তত্ৰাযং ৱিত্থাৰকথা’’তি, তত্ৰ পভেদে ৱিত্থাৰকথং ৱত্ৱা পৰিহানীযং দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং পন পচ্চযে…পে… তে পৰতো ৱক্খামা’’তি আহ.

৫২৮. তথা অকুসলাদিকেসুপি চতূসু পঞ্হেসু তেহি তেহি পচ্চযেহি তে তেযেৱ পচ্চযা দস্সিতাতি কুসলাদিকেসু দস্সিতেহি অঞ্ঞেসং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি ‘‘অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি এত্থ দ্ৱীহি পচ্চযেহি তযো পচ্চযা দস্সিতা, অথ খো দ্ৱেযেৱ, অব্যাকতস্সপি অকুসলো আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি.

৫৩০. সহজাতপচ্চযা পন ন হোন্তি ৱত্থুমিস্সকত্তাতি অসহজাতপচ্চযেন ৱত্থুনা সহজাতপচ্চযভাৱেন গহিতত্তা তেন সদ্ধিং সহজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি দস্সেতি, ন পন সুদ্ধানং সহজাতপচ্চযভাৱং নিৱাৰেতি. ৱত্থুনা পন সদ্ধিং যেন নিস্সযাদিনা পচ্চযা হোন্তি, তমেৱ নিস্সযাদিং ৱিসেসেতুং সহজাতন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তস্মা তেস’’ন্তিআদিমাহ.

ইমস্মিং পন পচ্চযুদ্ধাৰে আৰম্মণউপনিস্সযকম্মঅত্থিপচ্চযেসু চতূসু সব্বপচ্চযে সঙ্গণ্হিত্ৱা কস্মা তেসং ৱসেন পচ্চযুদ্ধাৰো ন কতোতি? মিস্সকামিস্সকস্স অত্থিপচ্চযৱিভাগস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. ন হি ‘‘অৱিভাগেন অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তে সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং ‘‘কিং সুদ্ধেন সহজাতঅত্থিপচ্চযেন পুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযঅত্থিপচ্চযেন ৱা, অথ সহজাতপুৰেজাতমিস্সকেন পচ্ছাজাতাহাৰমিস্সকেন পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযমিস্সকেন ৱা’’তি. অত্থিপচ্চযৱিসেসেসু পন সহজাতাদীসু সৰূপতো ৱুচ্চমানেসু যত্থ সুদ্ধানং সহজাতাদীনং পচ্চযভাৱো, তত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা সুদ্ধানং, যত্থ চ মিস্সকানং পচ্চযভাৱো, তত্থ ‘‘সহজাতং পুৰেজাত’’ন্তিআদিনা মিস্সকানং গহণতো সুৱিঞ্ঞেয্যতা হোতি, তস্মা অত্থিপচ্চযৱিসেসদস্সনত্থং সহজাতাদযো গহিতা, তেন চ সব্বপচ্চযানং চতূসু পচ্চযেসু সঙ্গহো দস্সিতো হোতি.

কস্মা পন সহজাতপুৰেজাতে অগ্গহেত্ৱা নিস্সযো, পুৰেজাতপচ্ছাজাতে অগ্গহেত্ৱা ৱিপ্পযুত্তো ৱা অত্থিপচ্চযৱিসেসভাৱেন ন ৱুত্তোতি? অৱত্তব্বত্তা, নিস্সযো তাৱ ন ৱত্তব্বো সহজাতপুৰেজাতানং সুদ্ধানং মিস্সকানঞ্চ নিস্সযপচ্চযভাৱতো ৱিভজিতব্বতায অত্থিপচ্চযেন অৱিসিট্ঠত্তা, ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো চ সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতভাৱতো অত্থিপচ্চযো ৱিয ৱিসেসিতব্বোতি সো ৱিয ন ৱত্তব্বো. সহজাতপুৰেজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱো হোতি, ন ৱিপ্পযুত্তভাৱো. তথা সহজাতপচ্ছাজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱো হোতি. ৱক্খতি হি ‘‘অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠা. ১.৪.৮৪), ন পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱো, তস্মা ৱিপ্পযুত্তগ্গহণেন মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৱস্স অগ্গহণতো ন সো অত্থিপচ্চযৱিসেসো ভৱিতুং যুত্তোতি ভিয্যোপি ন ৱত্তব্বো.

ননু চ সহজাতপচ্চযো চ হেতুআদীহি ৱিসেসিতব্বোতি সোপি নিস্সযৱিপ্পযুত্তা ৱিয অত্থিপচ্চযৱিসেসভাৱেন ন ৱত্তব্বোতি? ন, ৱিৰুদ্ধপচ্চযেহি অৱিসেসিতব্বত্তা. নিস্সযৱিপ্পযুত্তা হি অত্থিপচ্চযো ৱিয উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধেহি পচ্চযেহি ৱিসেসিতব্বা, ন পন সহজাতো. হেতুআদযো হি সহজাতা এৱ, ন উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধাতি.

পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা

নহেতুমূলকৱণ্ণনা

৫৩২. সুদ্ধো আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতীতি এত্থ সুদ্ধগ্গহণেন ন কিঞ্চি পযোজনং. আৰম্মণে হি পচ্চনীযতো ঠিতে অধিপতিপচ্চযাদিভূতো আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতিযেৱাতি. সুদ্ধোতি ৱা অট্ঠসু পচ্চযেসু কেৱলং আৰম্মণপচ্চযো পৰিহাযতি, ন সেসাতি দস্সেতি. একাদসন্নন্তি সহজাতে সঙ্গহং গচ্ছন্তেসু পন্নৰসসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তে ৱজ্জেত্ৱা একাদসন্নং ৱসেন. তেতি তে সহজাতে অন্তোগধাযেৱ তস্মিং পটিক্খিত্তে অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তীতি দস্সেতি, অনন্তোগধা পন আৰম্মণাধিপতিপুৰেজাতনিস্সযাদযো আৰম্মণাদিআকাৰেন লভন্তীতি.

কিঞ্চাপি সহজাতপচ্চযোযেৱ নত্থীতি তস্মিং পটিক্খিত্তে ইমে ৱাৰা ন লব্ভেয্যুং, অথ খো নিস্সযঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন এতে লভিতব্বা সিযুন্তি অধিপ্পাযো. যস্মা পনাতিআদিনা যদিপি সহজাতপচ্চযো নত্থি, যস্মা পন সহজাতপচ্চযধম্মে ঠিতা এতে ন নিস্সযাদযো ন হোন্তি, যস্মা চ সহজাতে পটিক্খিত্তে যে পটিক্খিত্তা হোন্তি, তে ইধ সহজাতপটিক্খেপেন পটিক্খিত্তা, তস্মা তেপি ৱাৰা ন লব্ভন্তীতি দস্সেতি.

ঠপেত্ৱা সহজাতপচ্চযন্তি এতেন নিস্সযাদিভূতঞ্চ সহজাতপচ্চযং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কুসলতো পৱত্তমানেসু কুসলাব্যাকতেসু কুসলস্স কুসলো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতীতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন পৱত্তিসব্ভাৱতো’’তি. যে ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতাতি তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৱেন ৱুচ্চমানা যে ধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন ৱুচ্চমানানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি সঙ্গহং গতাতি অত্থো. কুসলো চ কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি কত্ৱা কুসলাব্যাকতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতেহেৱ ধম্মেহি পচ্চযো হোতি, সমুদাযভূতো একদেসভূতেহীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. কুসলো পন কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেহেৱ কুসলাব্যাকতানং সহজাতাদীহি, ন অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞমঞ্ঞে পটিক্খিত্তে সো ৱাৰো পৰিহাযতীতি ৱত্তব্বং.

চতুন্নং খন্ধানং একদেসোৱাতি সহজাতে সন্ধায ৱুত্তং. অসহজাতা হি আহাৰিন্দ্ৰিযা ৰূপক্খন্ধেকদেসোৱ হোন্তি. তেতি তে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মা.

৫৩৩. ‘‘দুমূলকাদিৱসেন পচ্চযগণনং দস্সেতু’’ন্তি লিখিতং, ‘‘পচ্চনীযগণনং দস্সেতু’’ন্তি পন ৱত্তব্বং. পচ্চনীযৱাৰগণনা হি দস্সিতাতি.

‘‘ৱিপাকং পনেত্থ নউপনিস্সযপচ্চযেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা ন লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, ৱিপাকস্সপি পন কম্মং উপনিস্সযো অহুত্ৱাপি কম্মপচ্চযো হোতীতি ৱিপাকত্তিকে দস্সিতমেতন্তি.

নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫৩৪. সত্ত পঞ্চ তীণি দ্ৱে একন্তি পৰিচ্ছিন্নগণনানীতি সত্তাদিপৰিচ্ছেদেহি পৰিচ্ছিন্নগণনানি ৱিস্সজ্জনানি হেতুমূলকে দস্সিতানীতি আহ.

৫৩৮. ননিস্সযপচ্চযা নউপনিস্সযপচ্চযা নপচ্ছাজাতে তীণীতি মূলকং সঙ্খিপিত্ৱা দসমূলকে ‘‘নপচ্ছাজাতে তীণী’’তি ৱুত্তং গণনং উদ্ধৰতি. ‘‘তেসু কটত্তাৰূপঞ্চ আহাৰসমুট্ঠানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং, দ্ৱীসু পন ৱিপাকো ততিযে তেসমুট্ঠানিককাযো চ পচ্চযুপ্পন্নো হোতিযেৱ.

৫৪৫. অব্যাকতো চ সহজাতঅব্যাকতস্সাতি ‘‘অৰূপাব্যাকতো অৰূপাব্যাকতস্স, ৰূপাব্যাকতো চ ৰূপাব্যাকতস্সা’’তি এতং দ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপাব্যাকতো পন অৰূপাব্যাকতস্স, অৰূপাব্যাকতো চ ৰূপাব্যাকতস্স সহজাতপচ্চযো হোন্তো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতিযেৱ. ‘‘অব্যাকতো সহজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন অব্যাকতস্সাতি এৱং পঞ্চা’’তি পন ৱত্তব্বং.

৫৪৬. নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুযা নৱাতি এত্থ ‘‘একমূলকেকাৱসানা অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন লব্ভন্তী’’তি ৱুত্তং, অত্থিপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে অট্ঠসু পচ্চযেসু সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযানি পটিক্খিত্তানি, আৰম্মণউপনিস্সযকম্মানি ঠিতানীতি তেসং তিণ্ণং ঠিতানং ৱসেন লব্ভন্তীতি ৱত্তব্বং. সব্বত্থ হি অট্ঠসু পচ্চযেসু যে যে পটিক্খিত্তা, তে তে অপনেত্ৱা যে যে ঠিতা, তেসং ৱসেন তে তে ৱাৰা লব্ভন্তীতি ইদমেত্থ লক্খণন্তি. যাৱ নিস্সযম্পীতি ন কেৱলং নাৰম্মণেযেৱ ঠত্ৱা, অথ খো যাৱ নিস্সযং, তাৱ ঠত্ৱাপি নউপনিস্সযে দ্ৱে কাতব্বাতি অত্থো. নউপনিস্সযতো হি পুৰিমেসু চ নৱপি লব্ভন্তি, নউপনিস্সযে পন পৱত্তে অত্থিআৰম্মণউপনিস্সযপটিক্খেপেন সত্ত পচ্চযা পটিক্খিত্তাতি অৱসিট্ঠস্স কম্মস্স ৱসেন দ্ৱেযেৱাতি.

পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা

৫৫০. সদিসৱাৰাতি অনুৰূপৱাৰাতি অত্থো. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধেসু হি একাদসসু ‘‘কুসলো কুসলস্স অকুসলো অকুসলস্সা’’তি ইমে হেতুযা লদ্ধেসু সত্তসু ইমেহেৱ দ্ৱীহি সমানা হোন্তি, অত্থাভাৱতো পন ন অনুৰূপাতি. অথ ৱা ৱচনতো অত্থতো চ উদ্দেসতো যথাযোগং নিদ্দেসতো চাতি সব্বথা সমানতং সন্ধায ‘‘সদিসৱাৰা’’তি আহ.

৫৫১. পটিসন্ধিনামৰূপং সন্ধাযাতি পটিসন্ধিযং হেতুনামপচ্চযং ৱত্থুৰূপঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নং সন্ধায. তীণি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সাতি এত্থ ‘‘অব্যাকতো কটত্তাৰূপস্স চা’’তি ইদম্পি ৱত্তব্বং.

৫৫৬. অধিপতিমূলকে নহেতুযা দসাতি দ্ৱিন্নম্পি অধিপতীনং ৱসেন ৱুত্তং, নাৰম্মণে সত্তাতি সহজাতাধিপতিস্স, নসহজাতে সত্তাতি আৰম্মণাধিপতিস্সাতি এৱং সব্বত্থ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে ঘটনেসু চ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে ঘটিতে মূলভাৱেন ঠিতে পচ্চযে যে ধম্মা পৰিহাযন্তি, যে চ তিট্ঠন্তি, তে সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা যে ধম্মা ঠিতা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেসং ৱসেন গণনা উদ্ধৰিতব্বা. অনুলোমে ৱুত্তঘটিতে হি মূলভাৱেন ঠপেত্ৱা ঘটিতাৱসেসা পচ্চযা পচ্চনীযতো যোজিতাতি তত্থ লদ্ধাযেৱ পচ্চনীযতো ঠিতপচ্চযানং ৱসেন সমানা ঊনা চ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি.

অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা

৬৩১. ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং অতিৰেকগণনস্সপি গণনং পৰিহাপেত্ৱাতি এত্থ অনুলোমতো যোজিযমানেন পচ্চযেন সদ্ধিং পচ্চনীযতো ঠিতস্স অতিৰেকগণনস্সপি গণনং পৰিহাপেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. পৰিহাপনগণনায ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং সমানত্তঞ্চ ন একন্তিকং. নহেতুনাৰম্মণদুকস্স হি গণনা অধিপতিপচ্চযেন যোজিযমানেন ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং পৰিহীনাপি অধিপতিপচ্চযে লদ্ধগণনায ন সমানা, অথ খো ততোপি ঊনতৰা হোতীতি আহ ‘‘ন পনেতং সব্বসংসন্দনেসু গচ্ছতী’’তি.

নিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে সহজাতে চ অনুলোমতো অতিট্ঠমানানং হেতুআদীনং সহজাতস্স চ অট্ঠানং পাকটন্তি অপাকটমেৱ দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুপুৰেজাতো অনুলোমতো ন তিট্ঠতী’’তি আহ. আহাৰে ৱাতিআদিনা ইদং দস্সেতি – সহজাতে পচ্চনীযতো ঠিতে অনুলোমতো অতিট্ঠমানা ঝানমগ্গসম্পযুত্তা আহাৰে ৱা ইন্দ্ৰিযে ৱা পচ্চনীযতো ঠিতে তিট্ঠন্তীতি হেতুআদযোপি তিট্ঠন্তি. সব্বঝানমগ্গেহি পন চতুক্খন্ধেকদেসভূতানং সম্পযুত্তেন চ চতুক্খন্ধভূতানং সব্বেসং তেসং অনুলোমতো ঠানং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং, ইতৰেসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অধিপতিউপনিস্সযাতি আৰম্মণমিস্সানম্পি অনুলোমতো ঠানং দস্সেতি.

‘‘ইন্দ্ৰিযে একন্তি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ ৱসেনা’’তি পন ৱত্তব্বং. কমেন গন্ত্ৱা ৱিপ্পযুত্তে তীণীতি ইদং পাকটভাৱত্থং ‘‘নৱমূলকাদীসু ৱিপ্পযুত্তে তীণী’’তি এৱং কেসুচি পোত্থকেসু উদ্ধটং. ইমানি চ দ্ৱে পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযৱসেনাতি ইদং ‘‘ইমানি চ দ্ৱে পচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেনা’’তি চ ৱত্তব্বং.

নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬৩৬. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হেতুযা তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানানন্তি এত্থ ‘‘পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানঞ্চা’’তিপি ৱত্তব্বং. হেতুযা ৱুত্তেহি তীহীতি ৱাৰসামঞ্ঞমেৱ সন্ধায ৱদতি, তথা কম্মে তীণীতি হেতুযা ৱুত্তানেৱাতি চ. পচ্চযেসু পন সব্বত্থ ৱিসেসো সল্লক্খেতব্বো. অধিপতিযা তীণীতি নঅঞ্ঞমঞ্ঞনহেতুনআৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি এতানি হেট্ঠা হেতুযা ৱুত্তানেৱাতি.

৬৪৪. যথা চ হেট্ঠাতি যথা নহেতুমূলকে যাৱ নৱিপাকা, তাৱ গন্ত্ৱা নাহাৰিন্দ্ৰিযেসু একেকমেৱ গহিতং, তথা ইধাপি নাৰম্মণমূলকাদীসু একেকমেৱ গহিতন্তি অধিপ্পাযো.

৬৪৮. নানাক্খণিকা কুসলাকুসলচেতনা কম্মসমুট্ঠানৰূপস্সাতি এত্থ ‘‘ৱিপাকান’’ন্তিপি ৱত্তব্বং. আহাৰিন্দ্ৰিযেসু তীণি সহজাতসদিসানি ৰূপস্সপি পচ্চযভাৱতো, ঝানমগ্গাদীসু তীণি হেতুসদিসানি অৰূপানংযেৱ পচ্চযভাৱতোতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. আদি-সদ্দেন চ ‘‘নৱিপ্পযুত্তনহেতুনাৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণী’’তিআদীনি (পট্ঠা. ১.১.৬৪৯) সঙ্গণ্হাতি.

৬৫০. যং পনাতি যং পচ্চযং সকট্ঠানে অনুলোমতো লভন্তম্পি অগ্গহেত্ৱা ততো পৰেতৰা পচ্চনীযতো গয্হন্তি, সো পচ্চযো পচ্ছা অনুলোমতোৱ যোজনং লভতীতি অত্থো. যথা পন নহেতুমূলকাদীসু নাহাৰে ঘটিতে ইন্দ্ৰিযৱসেন, নিন্দ্ৰিযে চ ঘটিতে আহাৰৱসেন পঞ্হলাভো হোতীতি তেসু অঞ্ঞতৰং পচ্চনীযতো অযোজেত্ৱা অনুলোমতো যোজিতং, এৱং নোঅত্থিনোঅৱিগতমূলকেসু উপনিস্সযে ঘটিতে কম্মৱসেন, কম্মে চ ঘটিতে উপনিস্সযৱসেন পঞ্হলাভো হোতীতি তেসু অঞ্ঞতৰং পচ্চনীযতো অযোজেত্ৱা অনুলোমতো যোজিতন্তি ৱেদিতব্বং. এৱমেতস্মিং পচ্চনীযানুলোমে সব্বানি মূলানি দ্ৱেধা ভিন্নানি নাহাৰনিন্দ্ৰিযানি নউপনিস্সযনকম্মানি চ পত্ৱাতি.

পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলত্তিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ৱেদনাত্তিকৱণ্ণনা

১. ৱেদনাৰূপনিব্বানানি পন তিকমুত্তকানি পটিচ্চাদিনিযমং পচ্চযুপ্পন্নৱচনঞ্চ ন লভন্তি. পটিচ্চৱাৰাদীসু পন ছসু যতো হেতুপচ্চযাদিতো তিকধম্মানং উপ্পত্তি ৱুত্তা, তত্থ যথানুৰূপতো আৰম্মণাদিপচ্চযভাৱেন লব্ভন্তীতি ৱেদিতব্বানীতি.

১০. সব্বঅৰূপধম্মপৰিগ্গাহকা পন সহজাতাদযো পচ্চযাতি ইমিনা কুসলত্তিকেপি পৰিহীনং সহজাতং ৰূপাৰূপধম্মপৰিগ্গাহকত্তা আদিম্হি ঠপেত্ৱা আদিসদ্দেন সব্বাৰূপধম্মপৰিগ্গাহকৱচনেন চ পচ্চযুপ্পন্নৱসেন সব্বঅৰূপধম্মপৰিগ্গাহকানং আৰম্মণাদীনং পৰিহানিং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. তেন কুসলত্তিকপৰিহীনানং সব্বট্ঠানিকানং চতুন্নং সব্বতিকাদীসু পৰিহানি দস্সিতা হোতি. পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ ৱিনাৱ উপ্পত্তিতোতি এতেন পন পচ্ছাজাতপচ্চযস্স অনুলোমে পৰিহানিং, পচ্চনীযে চ লাভং দস্সেতি. সহজাতাদযোতি ৱা সহজাতমূলকা সহজাতনিবন্ধনা পটিচ্চাদিং ফৰন্তেহি সহজাতধম্মেহি ৱিনা পচ্চযা অহোন্তাতি ৱুত্তং হোতি. কস্মা পন সহজাতনিবন্ধনা সব্বাৰূপধম্মপৰিগ্গাহকা চ যে, তেৱ পৰিহাযন্তি, ন পন যো সহজাতানিবন্ধনো সব্বাৰূপধম্মপৰিগ্গাহকো চ ন হোতি, সো পচ্ছাজাতোতি তত্থ কাৰণং ৱদন্তো ‘‘সহজাতাদীহি ৱিনা অনুপ্পত্তিতো পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ ৱিনাৱ উপ্পত্তিতো’’তি আহ. তত্থ সহজাতাদীহি ৱিনাতি সহজাতনিবন্ধনেহি সব্বাৰূপধম্মপৰিগ্গাহকেহি চ ৱিনাতি অত্থো. অথ ৱা সহজাতনিবন্ধনানমেৱ পৰিহানি, ন পচ্ছাজাতস্স সহজাতানিবন্ধনস্সাতি এত্থেৱ কাৰণং ৱদন্তো ‘‘সহজাতাদীহি ৱিনা অনুপ্পত্তিতো পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ ৱিনাৱ উপ্পত্তিতো’’তি আহ. সহজাতনিবন্ধনাপি পন সব্বঅৰূপধম্মপৰিগ্গাহকাযেৱ পৰিহাযন্তীতি দস্সিতমেতন্তি.

১৭. নৱিপাকেপি এসেৱ নযোতি নযদস্সনমেৱ কৰোতি, ন চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নসামঞ্ঞদস্সনং. সুখায হি অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায সম্পযুত্তে ধম্মে পটিচ্চ তাহি ৱেদনাহি সম্পযুত্তা অহেতুককিৰিযধম্মা ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহজাতমোহো চাতি অযঞ্হেত্থ নযোতি. নৱিপ্পযুত্তে একন্তি আৰুপ্পে আৱজ্জনৱসেন ৱুত্তন্তি ইদং আৱজ্জনাহেতুকমোহানং ৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

২৫-৩৭. অনুলোমপচ্চনীযে যথা কুসলত্তিকং, এৱং গণেতব্বন্তি হেতুমূলকাদীনং নযানং একমূলকদ্ৱিমূলকাদিৱসেন চ যোজেত্ৱা গহেতব্বতাসামঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং, ন গণনসামঞ্ঞং. ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু এসেৱ নযো. অহেতুকস্স পন চিত্তুপ্পাদস্সাতিআদি নহেতুমূলকং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘অহেতুকস্স পন চিত্তুপ্পাদস্স মোহস্স চা’’তি পনেত্থ ৱত্তব্বং. মোহস্স চাপি হি অহেতুকস্স অধিপতিঅভাৱতো অধিপতিনো নহেতুমূলকে অনুলোমতো অট্ঠানন্তি. পৰিৱত্তেত্ৱাপীতি নহেতুপচ্চযা নঅধিপতিপচ্চযা আৰম্মণে তীণীতি এৱং পুৰতো ঠিতম্পি আৰম্মণাদিং পচ্ছতো যোজেত্ৱাতি অত্থো.

৩৯. পঞ্হাৱাৰে দোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি এতেন তংসম্পযুত্তে দস্সেতি. উপনিস্সযৱিভঙ্গে ‘‘সদ্ধাপঞ্চকেসু মানং জপ্পেতি দিট্ঠিং গণ্হাতীতি কত্তব্বং, অৱসেসেসু ন কত্তব্ব’’ন্তি ইদং পাঠগতিদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন পন ৰাগাদীহি মানদিট্ঠীনং অনুপ্পত্তিতো. কুসলত্তিকেপি হি ৰাগাদীসু ‘‘মানং জপ্পেতি দিট্ঠিং গণ্হাতী’’তি পাড়ি ন ৱুত্তা, ‘‘ৰাগো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি পত্থনা ৰাগস্স দোসস্স মোহস্স মানস্স দিট্ঠিযা পত্থনায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.২.৫৩) পন ৰাগাদীনং মানদিট্ঠিউপনিস্সযভাৱো ৱুত্তো. তথা ইধাপি দট্ঠব্বন্তি. ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তেন পন চিত্তেন গামঘাতং নিগমঘাতং কৰোতী’’তি সোমনস্সসম্পযুত্তলোভসহগতচিত্তেন গামনিগমৱিলুপ্পনং সন্ধায ৱুত্তং.

৬২. সুদ্ধানন্তি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নপদানং অনঞ্ঞত্তং দস্সেতি. পুৰেজাতপচ্ছাজাতা পনেত্থ ন ৱিজ্জন্তি.ন হি পুৰেজাতা পচ্ছাজাতা ৱা অৰূপধম্মা অৰূপধম্মানং পচ্চযা হোন্তীতি এত্থ পুৰেজাতাতি ইমস্মিং তিকে ৱুচ্চমানা অধিকাৰপ্পত্তা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তাদযোৱ অৰূপধম্মানং পুৰেজাতা হুত্ৱা পচ্চযা ন হোন্তি পুৰেজাতত্তাভাৱতোতি অধিপ্পাযো, তথা পচ্ছাজাতত্তাভাৱতো পচ্ছাজাতা ৱা হুত্ৱা ন হোন্তীতি.

৬৩-৬৪. সাধিপতিঅমোহৱসেনাতি অধিপতিভাৱসহিতামোহৱসেনাতি অত্থো.

৮৩-৮৭. নহেতুপচ্চযা…পে… নউপনিস্সযে অট্ঠাতি নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা নউপনিস্সযে অট্ঠাতি এৱং সঙ্খিপিত্ৱা উদ্ধৰতি. নানাক্খণিককম্মপচ্চযৱসেন ৱেদিতব্বাতি ইদং ‘‘দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তস্সা’’তি এতং ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসেসু অট্ঠসুপি নানাক্খণিককম্মপচ্চযসম্ভৱং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি সহজাতপচ্চযো অট্ঠসুপি লব্ভতি, অথ খো তীস্ৱেৱাতি.

ৱেদনাত্তিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ৱিপাকত্তিকৱণ্ণনা

১-২৩. ৱিপাকত্তিকে ৱিপাকধম্মং পটিচ্চাতি ৱিপাকং ধম্মং পটিচ্চ. সমাসেনপি হি সোযেৱত্থো ৱুত্তোতি পাড়িযং সমাসং কত্ৱা লিখিতং.

২৪-৫২. ‘‘নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মং পটিচ্চ নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মো উপ্পজ্জতি নৱিপাকপচ্চযা’’তি এতস্স ৱিভঙ্গে ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘কটত্তাৰূপ’’ন্তি. তং খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জমানস্স মহাভূতে পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থত্তা ন ৱুত্তং. ন হেত্থ কটত্তাৰূপস্স খন্ধে পটিচ্চ উপ্পত্তি অত্থি, যস্স মহাভূতে পটিচ্চ উপ্পত্তি ৱত্তব্বা সিযা. পৱত্তিযং পন কটত্তাৰূপং ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং…পে… মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি এতেনেৱ দস্সিতং হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা অসঞ্ঞসত্তানং ৰূপসমানগতিকত্তা নাহাৰপচ্চযে চ পৱত্তিযং কটত্তাৰূপং ন উদ্ধটং. তম্পি হি উপ্পাদক্খণে আহাৰপচ্চযেন ৱিনা উপ্পজ্জতীতি উদ্ধৰিতব্বং সিযাতি.

ৱিপাকত্তিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. উপাদিন্নত্তিকৱণ্ণনা

১৫. উপাদিন্নত্তিকে অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযং ধম্মং পটিচ্চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো ধম্মো উপ্পজ্জতি নাধিপতিপচ্চযাতি এতেন সযং অধিপতিভূতত্তা অৱিৰহিতাৰম্মণাধিপতীসুপি অধিপতি দুৱিধেনপি অধিপতিপচ্চযেন উপ্পজ্জতীতি ন ৱত্তব্বো, অযমেতস্স সভাৱোতি দস্সেতি.

৭২. উপাদিন্নুপাদানিযো কবড়ীকাৰাহাৰো উপাদিন্নুপাদানিযস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযোতি এত্থ কম্মজানং ৰূপানং অব্ভন্তৰগতা ওজা তস্সেৱ কম্মজকাযস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয কটত্তাৰূপানং অনুপালনুপত্থম্ভনৱসেন পচ্চযো, ন জনকৱসেনাতি অযমত্থো অট্ঠকথাযং ৱুত্তো. এতস্মিং পন অত্থে সতি উপাদিন্নুপাদানিযো চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো চ ধম্মা উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযন্তি এত্থ ‘‘আহাৰ’’ন্তিপি ৱত্তব্বং, যদি চ কম্মজা ওজা সকলাপৰূপানমেৱ আহাৰপচ্চযো হোতি, এৱং সতি ‘‘উপাদিন্নুপাদানিযো কবড়ীকাৰাহাৰো অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা, ৱুত্তঞ্চিদং, তম্পি অনজ্ঝোহটায সসন্তানগতায উপাদিন্নোজায অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযং সন্ধায ৱুত্তং. এৱঞ্চ সতি ‘‘উপাদিন্নুপাদানিযো চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো চ ধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৪.৮৫) অযম্পি পঞ্হো পচ্ছাজাতাহাৰৱসেন উদ্ধৰিতব্বো সিযা, তস্মা অজ্ঝোহটস্স উপাদিন্নাহাৰস্স লোকুত্তৰক্খণে অভাৱতো দুমূলকেসু পঠমপঞ্হে ‘‘আহাৰ’’ন্তি ন ৱুত্তং. দুতিযপঞ্হো চ ন উদ্ধটো, ন ইতৰস্স উপাদিন্নাহাৰস্স কামভৱে অসম্ভৱাভাৱতোতি অজ্ঝোহটমেৱ মণ্ডূকাদিসৰীৰগতং উপাদিন্নাহাৰং সন্ধায ‘‘উপাদিন্নুপাদানিযো কবড়ীকাৰাহাৰো উপাদিন্নুপাদানিযস্স চ অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স চ কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৪.৭৪) ৱদন্তানং ৱাদো বলৱতৰো. ন হি অজ্ঝোহটমত্তাৱ মণ্ডূকাদযো কুচ্ছিৱিত্থতং ন কৰোন্তি, ন চ বলং ন উপজাযন্তি, ন চ ৰূপৱিসেসো ন ৱিঞ্ঞাযতীতি.

‘‘অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠা. ১.৪.৮৩) এৱমাদীহি ইধ ৱুত্তেহি একমূলকদুকতিকাৱসানপঞ্হৱিস্সজ্জনেহি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো সহজাত’’ন্তিআদিনা ইধ দুতিযদুকাৱসানে ৱিয ৱিস্সজ্জনং লব্ভতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. সুখাৱবোধনত্থং পন তত্থ সহজাতৱসেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কতং. পচ্চনীযে পন সহজাতস্সেৱ অপটিক্খেপে লাভতো, পটিক্খেপে চ অলাভতো সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ একমূলকদুকাৱসানা তত্থ উদ্ধটা, ইধ পনেতেহি ৱিস্সজ্জনেহি একো ধম্মো সহজাতাদীসু অত্থিপচ্চযৱিসেসেসু অনেকেহিপি অনেকেসং ধম্মানং একো অত্থিপচ্চযো হোতীতি দস্সিতং হোতি. একো হি ধম্মো একস্স ধম্মস্স একেনেৱ অত্থিপচ্চযৱিসেসেন অত্থিপচ্চযো হোতি, একো অনেকেসং একেনপি অনেকেহিপি, তথা অনেকো একস্স, অনেকো অনেকেসং সমানত্তে পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং, অত্থিপচ্চযৱিসেসেসু পন পঞ্চসু সহজাতং পুৰেজাতেনেৱ সহ অত্থিপচ্চযো হোতি, অনঞ্ঞধম্মত্তে পচ্ছাজাতেন চ, ন নানাধম্মত্তে.

যদি সিযা, ‘‘উপাদিন্নুপাদানিযো চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো চ ধম্মা উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো পচ্ছাজাতং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি এত্থ ‘‘সহজাত’’ন্তিপি ৱত্তব্বং সিযা. কম্মজানঞ্হি ভূতানং সহজাতানং পচ্ছাজাতানঞ্চ লোকুত্তৰানং একক্খণে লব্ভমানানম্পি একো অত্থিপচ্চযভাৱো নত্থি সহজাতপচ্ছাজাতানং নানাধম্মানং ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তাতি তং ন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা পচ্চনীযে চ ‘‘নইন্দ্ৰিযে বাৱীসা’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা হি ইন্দ্ৰিযপটিক্খেপেপি সহজাতপচ্ছাজাতৱসেন তস্স পঞ্হস্স লাভতো ‘‘তেৱীসা’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি. পুৰেজাতং সহজাতেনেৱ সহ অত্থিপচ্চযো হোতি, ন ইতৰেহি, তম্পি ৱত্থু তংসহিতপুৰেজাতমেৱ, ন ইতৰং. কুসলত্তিকে হি পঞ্হাৱাৰে ‘‘নৱিপ্পযুত্তপচ্চযা অত্থিযা পঞ্চা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৬৪৯) ৱুত্তং, সনিদস্সনত্তিকে পন ‘‘ৱিপ্পযুত্তে বাৱীসা’’তি. যং পন তত্থ অত্থিৱিভঙ্গে পচ্চযুদ্ধাৰে চ তিমূলকেকাৱসানং উদ্ধটং, তং ৱত্থুসহিতস্স আৰম্মণপুৰেজাতস্স সহজাতেন, সহ পচ্চযভাৱতোতি পচ্ছাজাতং আহাৰিন্দ্ৰিযেহেৱ, অনঞ্ঞধম্মত্তে চ সহজাতেন চ, আহাৰো পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযেহেৱ, ইন্দ্ৰিযং পচ্ছাজাতাহাৰেনাতি এৱমেতং অত্থিপচ্চযৱিভাগং সল্লক্খেত্ৱা অনুলোমে পচ্চনীযাদীসু চ লব্ভমানা পঞ্হা উদ্ধৰিতব্বা.

উপাদিন্নত্তিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ৱিতক্কত্তিকৱণ্ণনা

২২. ৱিতক্কত্তিকে পটিচ্চৱাৰানুলোমে অধিপতিযা তেৱীসাতি সত্তসু মূলকেসু যথাক্কমং সত্ত পঞ্চ তীণি একং তীণি তীণি একন্তি এৱং তেৱীস, অঞ্ঞমঞ্ঞে অট্ঠৱীস সত্ত পঞ্চ পঞ্চ তীণি চত্তাৰি তীণি একন্তি এৱং, পুৰেজাতে একাদস তীণি চত্তাৰি দ্ৱে দুতিযততিযদুমূলকেসু একং একন্তি এৱং, তথা আসেৱনে. অঞ্ঞানি গণনানি হেতুআৰম্মণসদিসানি.

৩১. পচ্চনীযে নাধিপতিপচ্চযে পঠমপঞ্হে ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তে খন্ধে পটিচ্চ অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা অধিপতী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ৱিপাকং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিনা ৱিস্সজ্জনং কতং, ন পন অৱিসেসেন. কস্মা? ৱিপাকৱজ্জানং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তক্খন্ধানং একন্তেন সাধিপতিভাৱতো. ৱিপাকানং পন লোকুত্তৰানমেৱ সাধিপতিভাৱো, ন ইতৰেসন্তি তে ৱিসুং নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱুত্তা. লোকুত্তৰৱিপাকাধিপতিস্স চেত্থ পুৰিমকোট্ঠাসেযেৱ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো.

৩৮. নাসেৱনমূলকে অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং ৱিপাকেন সহ গচ্ছন্তেনাতি এতং মূলং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তঅৱিতক্কৱিচাৰপদেহি অৱিতক্কেহি সহ যোজেন্তেন নপুৰেজাতসদিসং পাড়িগমনং কাতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. সদিসতা চেত্থ যেভুয্যেন ৱিসদিসতা চ দট্ঠব্বা. তত্থ হি আৰুপ্পে অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং ইধ ৱিপাকং অৱিতক্কৱিচাৰমত্তন্তিআদি যোজেতব্বন্তি অযমেত্থ ৱিসেসো. ইদঞ্চ নাসেৱনৱিভঙ্গানন্তৰং লিখিতব্বং, ন ঝানানন্তৰং, কেসুচি পোত্থকেসু লিখিতং.