(১.) ৱিভঙ্গৱাৰো
৫৩. ইদানি যা এতা পণ্ণত্তিৱাৰে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযাদিৱসেন একূনপঞ্ঞাসং আদিং কত্ৱা নযমত্তং দস্সেন্তেন অপৰিমাণা পুচ্ছা দস্সিতা. তত্থ কুসলাকুসলাদীনং সহুপ্পত্তিযা অভাৱতো যা পুচ্ছা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি এৱং ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি. তা পহায যা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তাযেৱ ৱিস্সজ্জেতুং অযং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযাতিআদিনা নযেন পটিচ্চৱাৰস্স নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো.
তত্থ সিযা – সচে ইমা হেতুপচ্চযাদিৱসেন একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা সব্বসো ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, অথ কস্মা দস্সিতা? ননু যা লভন্তি, তাযেৱ দস্সেতব্বাতি? আম, দস্সেতব্বা সিযুং. তথা দস্সিযমানা পন সব্বেসু তিকদুকপট্ঠানাদীসু একেকস্মিং তিকে, দুকে, দুকতিকে, তিকদুকে, তিকতিকে, দুকদুকে চ সঙ্খেপং অকত্ৱা দস্সেতব্বাযেৱ ভৱেয্যুং. কস্মা? যস্মা যা কুসলত্তিকে লভন্তি, ন তাযেৱ ৱেদনাত্তিকাদীসু. ধম্মানুলোমপচ্চনীযে চ তিকপট্ঠানে ৱিতক্কত্তিকপীতিত্তিকানং ৱিস্সজ্জনে সব্বাপেতা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তস্মা উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন একেকস্মিং তিকে যত্তকাহি পুচ্ছাহি ভৱিতব্বং সব্বা কুসলত্তিকে দস্সিতা. এৱং দস্সিতাসু হি যা তত্থ ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তা ৱুচ্চমানা সক্কা সুখেন ৱিজানিতুন্তি সুখেন ৱিজাননত্থং সব্বাপি কুসলত্তিকে দস্সিতা. যা পনেত্থ ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তাযেৱ ৱিস্সজ্জিতাতি ৱেদিতব্বা.
তত্থ কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি চতুভূমককুসলধম্মেসু ৱেদনাক্খন্ধাদিভেদং একং ধম্মং পটিচ্চ পটিগন্ত্ৱা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৱেন পত্ৱা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৱং উপগন্ত্ৱাতি অত্থো. কুসলো ধম্মোতি চতুভূমককুসলধম্মেসুযেৱ সঞ্ঞাক্খন্ধাদিভেদো একো ধম্মো. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদতো যাৱ নিৰোধগমনা উদ্ধং পজ্জতি, নিব্বত্ততীতিপি অত্থো. অত্তানং লভতি, উপ্পাদাদযো তযোপি খণে পাপুণাতীতি ৱুত্তং হোতি. হেতুপচ্চযাতি কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৱং সাধেন্তেন.
এৱং ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱিস্সজ্জনং ৱত্ৱা ইদানি যং ধম্মং পটিচ্চ যো ধম্মো উপ্পজ্জতি, তং ধম্মং খন্ধৱসেন দস্সেতুং কুসলং একং খন্ধন্তিআদিমাহ. তত্থ একন্তি ৱেদনাদীসু চতূসু যংকিঞ্চি একং. তযো খন্ধাতি যো যো পচ্চযভাৱেন গহিতো, তং তং ঠপেত্ৱা অৱসেসা তযো খন্ধা. তযো খন্ধেতি ৱেদনাদীসু যো একো খন্ধো উপ্পজ্জতীতি গহিতো, তং ঠপেত্ৱা সেসে তযো. দ্ৱে খন্ধেতি ৱেদনাসঞ্ঞাদুকাদীসু ছসু দুকেসু যেকেচি দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ. দ্ৱে খন্ধাতি যে যে পচ্চযভাৱেন গহিতা, তে তে ঠপেত্ৱা অৱসেসা দ্ৱে খন্ধা কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৱং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.
যস্মা পন একো খন্ধো একস্সেৱ দ্ৱিন্নংযেৱ ৱা, দ্ৱে ৱা পন একস্সেৱ পচ্চযো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ একো খন্ধো, একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি ন ৱুত্তং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপন্তি ইদং পটিচ্চত্থস্স সহজাতত্থত্তা যং কুসলেন সহজাতঞ্চেৱ হেতুপচ্চযঞ্চ লভতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং. পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু অযমেৱ নযো.
ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতন্তি এত্থ হেতুপচ্চযাভাৱতো অহেতুকং, ৰূপেন সদ্ধিং অনুপ্পত্তিতো আৰুপ্পৱিপাকঞ্চ ন গহেতব্বং. পটিসন্ধিক্খণেতি কটত্তাৰূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স অব্যাকতং পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱিপাকাব্যাকতন্তি তস্মিং খণে ৱিজ্জমানাব্যাকতৱসেন ৱুত্তং. খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি ইদং কটত্তাৰূপগ্গহণেন ৱত্থুম্হি গহিতেপি ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং.
একং মহাভূতন্তিআদি ৰূপাব্যাকতং পটিচ্চ ৰূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. একং খন্ধন্তিআদীসু ৱুত্তনযেনেৱ পনেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. এৱং ৰূপাব্যাকতম্হি ভূতে পটিচ্চ ভূতানং উপ্পত্তিং ৱত্ৱা ইদানি ভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপানং উপ্পত্তিং দস্সেতুং মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানন্তিআদি ৱুত্তং. এৱং সন্তে উপাদাৰূপন্তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং, ইতৰদ্ৱযং কস্মা ৱুত্তন্তি? মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং. যঞ্হি হেট্ঠা ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি দস্সিতং, তং ন কেৱলং খন্ধেযেৱ চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, মহাভূতেপি পন পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি দস্সনত্থমিদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ চিত্তসমুট্ঠানং পৱত্তেযেৱ, কটত্তাৰূপং পটিসন্ধিযম্পি. উপাদাৰূপন্তি তস্সেৱ উভযস্স ৱিসেসনং.
কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানাৱ মহাভূতা গহিতা. চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপন্তি এত্থ পন ভূতৰূপম্পি উপাদাৰূপম্পি গহিতং. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তিআদিনা নযেন হি ভূতৰূপম্পি খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপন্তি ৱুত্তনযেন উপাদাৰূপম্পি. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চাতি পঞ্হাৱিস্সজ্জনেসুপি এসেৱ নযো. এৱং হেতুপচ্চযে নৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. এতাযেৱ হি এত্থ লব্ভন্তি, সেসা চত্তালীস মোঘপুচ্ছাতি ন ৱিস্সজ্জিতা. ইমিনা উপাযেন আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ তত্থ পন ৱিচাৰেতব্বযুত্তকমেৱ ৱিচাৰযিস্সাম.
৫৪. আৰম্মণপচ্চযে তাৱ ৰূপস্স আৰম্মণপচ্চযৱসেন অনুপ্পত্তিতো তাসু নৱসু ৰূপমিস্সকা পহায তিস্সোৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. তেনেৱ চ কাৰণেন ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৱত্ৱা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ন ৱুত্তং. ন হি তং আৰম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জতি.
৫৫. অধিপতিপচ্চযে ৱিপাকাব্যাকতন্তি লোকুত্তৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱেত্থ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে’’তি ন গহিতং. সেসং হেতুপচ্চযসদিসমেৱ.
৫৬. অনন্তৰসমন্তৰেসুপি ৰূপং ন লব্ভতীতি আৰম্মণপচ্চযে ৱিয তিস্সোৱ পুচ্ছা.
৫৭. সহজাতপচ্চযে পটিসন্ধিক্খণেতি পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তং. হেট্ঠা পন পচ্চযৱিভঙ্গে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে’’তি আগতং তম্পি ইমিনা সদ্ধিং অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমত্তমেৱ হেত্থ নানন্তি. অপিচ ‘‘তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) ৱচনতো ওক্কন্তীতি পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধিযাৱেতং নামং. পটিসন্ধীতি সব্বভৱসাধাৰণং. ইধ পন ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তিআদিৱচনতো পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধিযেৱ অধিপ্পেতা. সা হি ৰূপস্সপি অৰূপস্সপি পচ্চযভাৱঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনা হোতীতি গহিতা. বাহিৰং একং মহাভূতন্তি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু পথৱীপাসাণাদীসু মহাভূতং সন্ধায ৱুত্তং. পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰস্মিঞ্হি চত্তাৰো মহাভূতাতি অজ্ঝত্তিকঞ্চ বাহিৰঞ্চ একতো কত্ৱা গহিতং. সঙ্খেপদেসনা হি সা. অযং পন ৱিত্থাৰদেসনা, তস্মা সব্বং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘বাহিৰং একং মহাভূত’’ন্তিআদিমাহ. অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চাতি দ্ৱিসন্ততিসমুট্ঠানভূতৱসেন ৱুত্তং. মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তাৰূপন্তি ইদং পন কম্মসমুট্ঠানৱসেনেৱ ৱুত্তং. উপাদাৰূপন্তি উতুসমুট্ঠানৱসেনেৱ.
৫৮. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো ৱত্থুনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতং দস্সেতুং ৱুত্তং.
৫৯. নিস্সযপচ্চযে যস্মা পটিচ্চত্থো নাম সহজাতত্থো, তস্মা যা হেট্ঠা পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা দস্সিতা, ন সা গহিতা. চক্খাযতনাদীনি হি পুৰেজাতানি হুত্ৱা পচ্চযা হোন্তি, ইধ সহজাতমেৱ লব্ভতি. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘নিস্সযপচ্চযো সহজাতপচ্চযসদিসো’’তি.
৬০. উপনিস্সযপচ্চযে ৰূপস্স উপনিস্সযপচ্চযাভাৱা তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তি, তেন ৱুত্তং ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বে কুসলাকুসলাব্যাকতা আৰম্মণূপনিস্সযং লভন্তি, যে পন লভন্তি, তেসং ৱসেনেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
৬১. পুৰেজাতপচ্চযে ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ ৱত্থুনা পুৰেজাতপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধন্তি এত্থ যং ৱিপাকাব্যাকতস্স ৱত্থু ওক্কন্তিক্খণে সহজাতপচ্চযো হোতি, তং পুৰেজাতপচ্চযভাজনিযত্তা ইধ ন গহেতব্বং. যেপি কুসলাদযো আৰুপ্পে পুৰেজাতপচ্চযং ন লভন্তি, তেপি পুৰেজাতপচ্চযভাজনিযতোযেৱ ইধ ন গহেতব্বা. আৰম্মণং পন নিযমতো পুৰেজাতপচ্চযভাৱং ন লভতি. ৰূপাযতনাদীনি হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনংযেৱ পুৰেজাতপচ্চযতং সাধেন্তি, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অতীতানাগতানিপি আৰম্মণং হোন্তিযেৱ. তস্মা ইধ ন গহিতং. খন্ধৱসেন হি অযং দেসনা, ন ৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন. ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধ’’ন্তি দেসনায চ সব্বাপি ৱিঞ্ঞাণধাতুযো গহিতা, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদযো এৱাতি.
পচ্ছাজাতো কুসলাকুসলানং পচ্চযো ন হোতি, অব্যাকতস্সপি উপত্থম্ভকোৱ ন জনকো, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতি পচ্ছাজাতপচ্চযা’’তি এৱং ৱত্তব্বো একধম্মোপি নত্থীতি পচ্ছাজাতপচ্চযৱসেন ৱিস্সজ্জনং ন কতং.
৬২. আসেৱনপচ্চযে কামং সব্বা কিৰিযা আসেৱনপচ্চযং ন লভন্তি, লব্ভমানৱসেন পন ‘‘কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি ৱুত্তং. তস্মা জৱনকিৰিযাৱেত্থ গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
৬৩. কম্মপচ্চযে কুসলাকুসলেসু একক্খণিকো কম্মপচ্চযো ৱেদিতব্বো, তথা কিৰিযাব্যাকতে. ৱিপাকাব্যাকতে পন নানাক্খণিকোপি, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানানং পন একক্খণিকো. কটত্তাৰূপানং নানাক্খণিকোৱ তথা অসঞ্ঞসত্তৰূপানং. কটত্তাৰূপং পনেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সেসং ন একন্ততো কম্মসমুট্ঠানত্তা উপাদাৰূপন্তি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ইধ কম্মসমুট্ঠানমেৱ অধিপ্পেতং.
৬৪. ৱিপাকপচ্চযে কুসলাকুসলং কিৰিযঞ্চ ন লব্ভতীতি অব্যাকতৱসেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কতং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৱ. কটত্তাৰূপন্তি যথালাভৱসেন ইন্দ্ৰিযৰূপঞ্চ ৱত্থুৰূপঞ্চ. উপাদাৰূপন্তি তদৱসেসং তস্মিং সমযে ৱিজ্জমানকং উপাদাৰূপং.
৬৫. আহাৰপচ্চযে সব্বেসম্পি কুসলাদীনং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ অৰূপাহাৰৱসেন উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ভৱঙ্গাদিচিত্তসমুট্ঠানং. আহাৰসমুট্ঠানন্তি কবড়ীকাৰাহাৰসমুট্ঠানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানমেৱ. পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে আহাৰপটিপাটিযা পঠমং কবড়ীকাৰো আহাৰো দস্সিতো, ইধ পন কুসলং ধম্মন্তি পুচ্ছাৱসেন পঠমং অৰূপাহাৰা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.
৬৬. ইন্দ্ৰিযপচ্চযে পচ্চযৱিভঙ্গে ইন্দ্ৰিযপটিপাটিযা পঠমং চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি দস্সিতানি, ইধ পন কুসলাদিপুচ্ছাৱসেন পঠমং অৰূপিন্দ্ৰিযানং পচ্চযতা দস্সিতা. তত্থ কুসলাদীসু যথালাভৱসেন অৰূপিন্দ্ৰিযা গহেতব্বা. অসঞ্ঞসত্তানং ভূতৰূপেসুপি জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি.
৬৭. ঝানমগ্গপচ্চযেসু হেতুপচ্চযসদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং, তেনেৱেত্থ ‘‘হেতুপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৬৮. সম্পযুত্তপচ্চযে ৱিস্সজ্জনং আৰম্মণপচ্চযগতিকং, তেনেৱেত্থ ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৬৯. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযে ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. খন্ধা ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা. ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপং খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেসৱিস্সজ্জনেসুপি ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতিআদীসুপি ৱুত্তনযেনেৱত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিপাকাব্যাকতে চেত্থ ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদীনি সঙ্গহিতব্বানি. একং মহাভূতন্তিআদি ৰূপাব্যাকতস্স পচ্চযভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানম্পি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানম্পি.
৭০. অত্থিপচ্চযে সব্বং সহজাতপচ্চযগতিকং. তেনেৱেত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৭১-৭২. নত্থিৱিগতা আৰম্মণপচ্চযগতিকা, অৱিগতং সহজাতগতিকং. তেনেৱেত্থ ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিসং, সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং. ইমে তেৱীসতি পচ্চযাতি সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতানং ৱসেনেতং ৱুত্তং. ৱিত্থাৰেতব্বাতি যা পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তাসং ৱসেন ৱিত্থাৰেতব্বা. অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকে পচ্চযানুলোমে পটিচ্চৱাৰস্স কুসলত্তিকৱিস্সজ্জনে অত্থৱণ্ণনা.