১. পচ্চযানুলোমং
(১.) ৱিভঙ্গৱাৰো
৫৩. ইদানি যা এতা পণ্ণত্তিৱাৰে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযাদিৱসেন একূনপঞ্ঞাসং আদিং কত্ৱা নযমত্তং দস্সেন্তেন অপৰিমাণা পুচ্ছা দস্সিতা. তত্থ কুসলাকুসলাদীনং সহুপ্পত্তিযা অভাৱতো যা পুচ্ছা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি এৱং ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি. তা পহায যা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তাযেৱ ৱিস্সজ্জেতুং অযং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযাতিআদিনা নযেন পটিচ্চৱাৰস্স নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো.
তত্থ সিযা – সচে ইমা হেতুপচ্চযাদিৱসেন একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা সব্বসো ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, অথ কস্মা দস্সিতা? ননু যা লভন্তি, তাযেৱ দস্সেতব্বাতি? আম, দস্সেতব্বা সিযুং. তথা দস্সিযমানা পন সব্বেসু তিকদুকপট্ঠানাদীসু একেকস্মিং তিকে, দুকে, দুকতিকে, তিকদুকে, তিকতিকে, দুকদুকে চ সঙ্খেপং অকত্ৱা দস্সেতব্বাযেৱ ভৱেয্যুং. কস্মা? যস্মা যা কুসলত্তিকে লভন্তি, ন তাযেৱ ৱেদনাত্তিকাদীসু. ধম্মানুলোমপচ্চনীযে চ তিকপট্ঠানে ৱিতক্কত্তিকপীতিত্তিকানং ৱিস্সজ্জনে সব্বাপেতা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তস্মা উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন একেকস্মিং তিকে যত্তকাহি পুচ্ছাহি ভৱিতব্বং সব্বা কুসলত্তিকে দস্সিতা. এৱং দস্সিতাসু হি যা তত্থ ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তা ৱুচ্চমানা সক্কা সুখেন ৱিজানিতুন্তি সুখেন ৱিজাননত্থং সব্বাপি কুসলত্তিকে দস্সিতা. যা পনেত্থ ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তাযেৱ ৱিস্সজ্জিতাতি ৱেদিতব্বা.
তত্থ কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি চতুভূমককুসলধম্মেসু ৱেদনাক্খন্ধাদিভেদং একং ধম্মং পটিচ্চ পটিগন্ত্ৱা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৱেন পত্ৱা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৱং উপগন্ত্ৱাতি অত্থো. কুসলো ধম্মোতি চতুভূমককুসলধম্মেসুযেৱ সঞ্ঞাক্খন্ধাদিভেদো একো ধম্মো. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদতো যাৱ নিৰোধগমনা উদ্ধং পজ্জতি, নিব্বত্ততীতিপি অত্থো. অত্তানং লভতি, উপ্পাদাদযো তযোপি খণে পাপুণাতীতি ৱুত্তং হোতি. হেতুপচ্চযাতি কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৱং সাধেন্তেন.
এৱং ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱিস্সজ্জনং ৱত্ৱা ইদানি যং ধম্মং পটিচ্চ যো ধম্মো উপ্পজ্জতি, তং ধম্মং খন্ধৱসেন দস্সেতুং কুসলং একং খন্ধন্তিআদিমাহ. তত্থ একন্তি ৱেদনাদীসু চতূসু যংকিঞ্চি একং. তযো খন্ধাতি যো যো পচ্চযভাৱেন গহিতো, তং তং ঠপেত্ৱা অৱসেসা তযো খন্ধা. তযো খন্ধেতি ৱেদনাদীসু যো একো খন্ধো উপ্পজ্জতীতি গহিতো, তং ঠপেত্ৱা সেসে তযো. দ্ৱে খন্ধেতি ৱেদনাসঞ্ঞাদুকাদীসু ছসু দুকেসু যেকেচি দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ. দ্ৱে খন্ধাতি যে যে পচ্চযভাৱেন গহিতা, তে তে ঠপেত্ৱা অৱসেসা দ্ৱে খন্ধা কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৱং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.
যস্মা পন একো খন্ধো একস্সেৱ দ্ৱিন্নংযেৱ ৱা, দ্ৱে ৱা পন একস্সেৱ পচ্চযো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ একো খন্ধো, একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি ন ৱুত্তং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপন্তি ইদং পটিচ্চত্থস্স সহজাতত্থত্তা যং কুসলেন সহজাতঞ্চেৱ হেতুপচ্চযঞ্চ লভতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং. পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু অযমেৱ নযো.
ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতন্তি এত্থ হেতুপচ্চযাভাৱতো অহেতুকং, ৰূপেন সদ্ধিং অনুপ্পত্তিতো আৰুপ্পৱিপাকঞ্চ ন গহেতব্বং. পটিসন্ধিক্খণেতি কটত্তাৰূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স অব্যাকতং পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱিপাকাব্যাকতন্তি তস্মিং খণে ৱিজ্জমানাব্যাকতৱসেন ৱুত্তং. খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি ইদং কটত্তাৰূপগ্গহণেন ৱত্থুম্হি গহিতেপি ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং.
একং মহাভূতন্তিআদি ৰূপাব্যাকতং পটিচ্চ ৰূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. একং খন্ধন্তিআদীসু ৱুত্তনযেনেৱ পনেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. এৱং ৰূপাব্যাকতম্হি ভূতে পটিচ্চ ভূতানং উপ্পত্তিং ৱত্ৱা ইদানি ভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপানং উপ্পত্তিং দস্সেতুং মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানন্তিআদি ৱুত্তং. এৱং সন্তে উপাদাৰূপন্তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং, ইতৰদ্ৱযং কস্মা ৱুত্তন্তি? মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং. যঞ্হি হেট্ঠা ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি দস্সিতং, তং ন কেৱলং খন্ধেযেৱ চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, মহাভূতেপি পন পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি দস্সনত্থমিদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ চিত্তসমুট্ঠানং পৱত্তেযেৱ, কটত্তাৰূপং পটিসন্ধিযম্পি. উপাদাৰূপন্তি তস্সেৱ উভযস্স ৱিসেসনং.
কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানাৱ মহাভূতা গহিতা. চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপন্তি এত্থ পন ভূতৰূপম্পি উপাদাৰূপম্পি গহিতং. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তিআদিনা নযেন হি ভূতৰূপম্পি খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপন্তি ৱুত্তনযেন উপাদাৰূপম্পি. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চাতি পঞ্হাৱিস্সজ্জনেসুপি এসেৱ নযো. এৱং হেতুপচ্চযে নৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. এতাযেৱ হি এত্থ লব্ভন্তি, সেসা চত্তালীস মোঘপুচ্ছাতি ন ৱিস্সজ্জিতা. ইমিনা উপাযেন আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ তত্থ পন ৱিচাৰেতব্বযুত্তকমেৱ ৱিচাৰযিস্সাম.
৫৪. আৰম্মণপচ্চযে তাৱ ৰূপস্স আৰম্মণপচ্চযৱসেন অনুপ্পত্তিতো তাসু নৱসু ৰূপমিস্সকা পহায তিস্সোৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. তেনেৱ চ কাৰণেন ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৱত্ৱা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ন ৱুত্তং. ন হি তং আৰম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জতি.
৫৫. অধিপতিপচ্চযে ৱিপাকাব্যাকতন্তি লোকুত্তৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱেত্থ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে’’তি ন গহিতং. সেসং হেতুপচ্চযসদিসমেৱ.
৫৬. অনন্তৰসমন্তৰেসুপি ৰূপং ন লব্ভতীতি আৰম্মণপচ্চযে ৱিয তিস্সোৱ পুচ্ছা.
৫৭. সহজাতপচ্চযে পটিসন্ধিক্খণেতি পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তং. হেট্ঠা পন পচ্চযৱিভঙ্গে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে’’তি আগতং তম্পি ইমিনা সদ্ধিং অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমত্তমেৱ হেত্থ নানন্তি. অপিচ ‘‘তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) ৱচনতো ওক্কন্তীতি পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধিযাৱেতং নামং. পটিসন্ধীতি সব্বভৱসাধাৰণং. ইধ পন ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তিআদিৱচনতো পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধিযেৱ অধিপ্পেতা. সা হি ৰূপস্সপি অৰূপস্সপি পচ্চযভাৱঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনা হোতীতি গহিতা. বাহিৰং একং মহাভূতন্তি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু পথৱীপাসাণাদীসু মহাভূতং সন্ধায ৱুত্তং. পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰস্মিঞ্হি চত্তাৰো মহাভূতাতি অজ্ঝত্তিকঞ্চ বাহিৰঞ্চ একতো কত্ৱা গহিতং. সঙ্খেপদেসনা হি সা. অযং পন ৱিত্থাৰদেসনা, তস্মা সব্বং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘বাহিৰং একং মহাভূত’’ন্তিআদিমাহ. অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চাতি দ্ৱিসন্ততিসমুট্ঠানভূতৱসেন ৱুত্তং. মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তাৰূপন্তি ইদং পন কম্মসমুট্ঠানৱসেনেৱ ৱুত্তং. উপাদাৰূপন্তি উতুসমুট্ঠানৱসেনেৱ.
৫৮. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো ৱত্থুনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতং দস্সেতুং ৱুত্তং.
৫৯. নিস্সযপচ্চযে যস্মা পটিচ্চত্থো নাম সহজাতত্থো, তস্মা যা হেট্ঠা পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা দস্সিতা, ন সা গহিতা. চক্খাযতনাদীনি হি পুৰেজাতানি হুত্ৱা পচ্চযা হোন্তি, ইধ সহজাতমেৱ লব্ভতি. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘নিস্সযপচ্চযো সহজাতপচ্চযসদিসো’’তি.
৬০. উপনিস্সযপচ্চযে ৰূপস্স উপনিস্সযপচ্চযাভাৱা তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তি, তেন ৱুত্তং ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বে কুসলাকুসলাব্যাকতা আৰম্মণূপনিস্সযং লভন্তি, যে পন লভন্তি, তেসং ৱসেনেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
৬১. পুৰেজাতপচ্চযে ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ ৱত্থুনা পুৰেজাতপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধন্তি এত্থ যং ৱিপাকাব্যাকতস্স ৱত্থু ওক্কন্তিক্খণে সহজাতপচ্চযো হোতি, তং পুৰেজাতপচ্চযভাজনিযত্তা ইধ ন গহেতব্বং. যেপি কুসলাদযো আৰুপ্পে পুৰেজাতপচ্চযং ন লভন্তি, তেপি পুৰেজাতপচ্চযভাজনিযতোযেৱ ইধ ন গহেতব্বা. আৰম্মণং পন নিযমতো পুৰেজাতপচ্চযভাৱং ন লভতি. ৰূপাযতনাদীনি হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনংযেৱ পুৰেজাতপচ্চযতং সাধেন্তি, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অতীতানাগতানিপি আৰম্মণং হোন্তিযেৱ. তস্মা ইধ ন গহিতং. খন্ধৱসেন হি অযং দেসনা, ন ৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন. ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধ’’ন্তি দেসনায চ সব্বাপি ৱিঞ্ঞাণধাতুযো গহিতা, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদযো এৱাতি.
পচ্ছাজাতো কুসলাকুসলানং পচ্চযো ন হোতি, অব্যাকতস্সপি উপত্থম্ভকোৱ ন জনকো, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতি পচ্ছাজাতপচ্চযা’’তি এৱং ৱত্তব্বো একধম্মোপি নত্থীতি পচ্ছাজাতপচ্চযৱসেন ৱিস্সজ্জনং ন কতং.
৬২. আসেৱনপচ্চযে কামং সব্বা কিৰিযা আসেৱনপচ্চযং ন লভন্তি, লব্ভমানৱসেন পন ‘‘কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি ৱুত্তং. তস্মা জৱনকিৰিযাৱেত্থ গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
৬৩. কম্মপচ্চযে কুসলাকুসলেসু একক্খণিকো কম্মপচ্চযো ৱেদিতব্বো, তথা কিৰিযাব্যাকতে. ৱিপাকাব্যাকতে পন নানাক্খণিকোপি, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানানং পন একক্খণিকো. কটত্তাৰূপানং নানাক্খণিকোৱ তথা অসঞ্ঞসত্তৰূপানং. কটত্তাৰূপং পনেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সেসং ন একন্ততো কম্মসমুট্ঠানত্তা উপাদাৰূপন্তি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ইধ কম্মসমুট্ঠানমেৱ অধিপ্পেতং.
৬৪. ৱিপাকপচ্চযে কুসলাকুসলং কিৰিযঞ্চ ন লব্ভতীতি অব্যাকতৱসেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কতং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৱ. কটত্তাৰূপন্তি যথালাভৱসেন ইন্দ্ৰিযৰূপঞ্চ ৱত্থুৰূপঞ্চ. উপাদাৰূপন্তি তদৱসেসং তস্মিং সমযে ৱিজ্জমানকং উপাদাৰূপং.
৬৫. আহাৰপচ্চযে সব্বেসম্পি কুসলাদীনং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ অৰূপাহাৰৱসেন উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ভৱঙ্গাদিচিত্তসমুট্ঠানং. আহাৰসমুট্ঠানন্তি কবড়ীকাৰাহাৰসমুট্ঠানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানমেৱ. পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে আহাৰপটিপাটিযা পঠমং কবড়ীকাৰো আহাৰো দস্সিতো, ইধ পন কুসলং ধম্মন্তি পুচ্ছাৱসেন পঠমং অৰূপাহাৰা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.
৬৬. ইন্দ্ৰিযপচ্চযে পচ্চযৱিভঙ্গে ইন্দ্ৰিযপটিপাটিযা পঠমং চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি দস্সিতানি, ইধ পন কুসলাদিপুচ্ছাৱসেন পঠমং অৰূপিন্দ্ৰিযানং পচ্চযতা দস্সিতা. তত্থ কুসলাদীসু যথালাভৱসেন অৰূপিন্দ্ৰিযা গহেতব্বা. অসঞ্ঞসত্তানং ভূতৰূপেসুপি জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি.
৬৭. ঝানমগ্গপচ্চযেসু হেতুপচ্চযসদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং, তেনেৱেত্থ ‘‘হেতুপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৬৮. সম্পযুত্তপচ্চযে ৱিস্সজ্জনং আৰম্মণপচ্চযগতিকং, তেনেৱেত্থ ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৬৯. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযে ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. খন্ধা ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা. ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপং খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেসৱিস্সজ্জনেসুপি ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতিআদীসুপি ৱুত্তনযেনেৱত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিপাকাব্যাকতে চেত্থ ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদীনি সঙ্গহিতব্বানি. একং মহাভূতন্তিআদি ৰূপাব্যাকতস্স পচ্চযভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানম্পি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানম্পি.
৭০. অত্থিপচ্চযে সব্বং সহজাতপচ্চযগতিকং. তেনেৱেত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৭১-৭২. নত্থিৱিগতা আৰম্মণপচ্চযগতিকা, অৱিগতং সহজাতগতিকং. তেনেৱেত্থ ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিসং, সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং. ইমে তেৱীসতি পচ্চযাতি সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতানং ৱসেনেতং ৱুত্তং. ৱিত্থাৰেতব্বাতি যা পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তাসং ৱসেন ৱিত্থাৰেতব্বা. অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকে পচ্চযানুলোমে পটিচ্চৱাৰস্স কুসলত্তিকৱিস্সজ্জনে অত্থৱণ্ণনা.
(২.) সঙ্খ্যাৱাৰো
৭৩. ইদানি যে এত্থ হেতুপচ্চযাদীসু একেকস্মিং পচ্চযে ৱিস্সজ্জনৱাৰা লদ্ধা, তে গণনৱসেন দস্সেতুং হেতুযা নৱাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেতুযা নৱাতি হেতুপচ্চযে নৱ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱাৰা হোন্তি. সেয্যথিদং – কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং; অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি.
আৰম্মণে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং. অধিপতিযা নৱাতি হেতুযা ৱুত্তসদিসাৱ. দ্ৱাদসসু হি পচ্চযেসু নৱ নৱাতি ৱুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি হেতুপচ্চযসদিসানেৱ. ৱিভঙ্গে পন অত্থি ৱিসেসো. দসসু পচ্চযেসু তীণি তীণীতি ৱুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি আৰম্মণসদিসানেৱ. ৱিভঙ্গে পন অত্থি ৱিসেসো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্মিঞ্হি অব্যাকতপদস্স ৱিস্সজ্জনে ৰূপম্পি লব্ভতি, তথা পুৰেজাতপচ্চযে. আসেৱনপচ্চযে ৱিপাকানি চেৱ ৱীথিচিত্তানি চ ন লব্ভন্তি. ৱিপাকে একন্তি অব্যাকতমেৱ. এৱমেত্থ সঙ্খেপতো নৱ তীণি একন্তি, তিৱিধোৱ ৱাৰপৰিচ্ছেদো. ৱিত্থাৰতো দ্ৱাদস নৱকা, দস তিকা, একং এককন্তি সব্বেসুপি তেৱীসতিযা পচ্চযেসু একূনচত্তালীসাধিকং ৱাৰসতং হোতি, একূনচত্তালীসাধিকঞ্চ পুচ্ছাসতং. একূনচত্তালীসাধিকং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনসতন্তিপি তস্সেৱ নামং.
৭৪. এৱং হেতুপচ্চযাদিকে একমূলকে গণনং দস্সেত্ৱা ইতো পৰেসু দুমূলকাদীসু ৱিত্থাৰদেসনং সঙ্খিপিত্ৱা একমূলকে দস্সিতায দেসনায লব্ভমানগণনঞ্ঞেৱ আদায ৱাৰপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং দুমূলকে তাৱ হেতুপচ্চযা আৰম্মণে তীণীতিআদিমাহ. তত্ৰিদং লক্খণং – বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনোৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণে তীণী’’তি. হেতুআৰম্মণদুকে আৰম্মণে ৱুত্তানি তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. সমানগণনো পন সমানগণনেন সদ্ধিং যুত্তো অপৰিহীনগণনোৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা অধিপতিযা নৱা’’তি. হেতাধিপতিদুকে নৱেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. ৱিপাকে একন্তি হেতুৱিপাকদুকে ৱিপাকে ৱুত্তং একমেৱ ৱিস্সজ্জনং লব্ভতীতি এৱং তাৱ দুমূলকে ৱাৰপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো.
৭৫. তিমূলকাদীসুপি ইদমেৱ লক্খণং. তেনেৱাহ – হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি. হেতাৰম্মণাধিপতি তিকে আৰম্মণে ৱুত্তানি তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. এৱং সব্বত্থ নযো নেতব্বো.
৭৬-৭৯. দ্ৱাদসমূলকে পন ৱিপাকপচ্চযো ন লব্ভতি, তস্মা আসেৱনপচ্চযা কম্মে তীণীতি ৱত্ৱা ৱিপাকং অপৰামসিত্ৱা আহাৰে তীণীতি ৱুত্তং. তেৰসমূলকাদীসুপি এসেৱ নযো. তে পন সঙ্খিপিত্ৱা তেৱীসতিমূলকোৱেত্থ দস্সিতো. সো দুৱিধো হোতি – সাসেৱনো ৱা সৱিপাকো ৱা. তত্থ পঠমং সাসেৱনো দস্সিতো, সো তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘আসেৱনপচ্চযা অৱিগতে তীণী’’তি. সৱিপাকো পন আসেৱনং ন লভতি, তস্মা তং পহায ৱিপাকৱসেন গণনায দস্সনত্থং অনন্তৰাযেৱ ‘‘হেতুপচ্চযা…পে… ৱিপাকপচ্চযা আহাৰে এক’’ন্তি একং নযং দস্সেত্ৱা পচ্ছা তেৱীসতিমূলকোৱ দস্সিতো. এতেসু পন দ্ৱীসু তেৱীসতিমূলকেসু কিঞ্চাপি একস্মিং ৱিপাকপচ্চযো নত্থি, একস্মিং আসেৱনপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো পন উভযত্থাপি. ৰুড়্হীসদ্দেন পনেতে তেৱীসতিমূলকাত্ৱেৱ ৱেদিতব্বা. তেসু সাসেৱনে আসেৱনস্স ৱসেন সব্বত্থ তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি, সৱিপাকে ৱিপাকপচ্চযস্স ৱসেন একমেৱাতি অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকাদীসু গণনা.
যং পনেতং হেতুমূলকানন্তৰং ‘‘আৰম্মণে ঠিতেন সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হা’’তি ৱুত্তং, তং আৰম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকেপি দুমূলকাদীসুপি সব্বত্থ আৰম্মণপদে চেৱ আৰম্মণেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ যত্থ নৱহি ভৱিতব্বং, তত্থ তযোৱ পঞ্হা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱিপাকপদে পন ৱিপাকপদেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ একোৱ পঞ্হো হোতীতি. ইতি যং হেট্ঠা অৱোচুম্হ ‘‘বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনো হোতী’’তি, তং সুৱুত্তমেৱ.
৮০-৮৫. ইদানি যে আৰম্মণাদীনং পচ্চযানং ৱসেন একমূলকাদযো দস্সেতব্বা, তেসু একমূলকো তাৱ হেতুএকমূলকেনেৱ সদিসোতি একস্মিম্পি পচ্চযে ন দস্সিতো. আৰম্মণপচ্চযৱসেন পন দুমূলকে গণনং দস্সেতুং আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণি, অধিপতিযা তীণি…পে… অৱিগতে তীণীতি ৱুত্তং. এত্থ চ ‘‘আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণি…পে… অৱিগতে তীণী’’তি ৱত্তব্বে যে হেতুপচ্চযাদযো পচ্চযা বহুগণনা, তেসং ঊনতৰগণনেহি চ সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে যা গণনা লব্ভতি, তং দস্সেতুং আৰম্মণপচ্চযস্স পুৰিমভাগে ঠিতম্পি হেতুপচ্চযং পচ্ছিমভাগেৱ ঠপেত্ৱা ‘‘আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তি ৱুত্তং. তেনেতং আৱি কৰোতি – আৰম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতৰগণনেন ৱা সমানগণনেন ৱা পচ্চযেন সদ্ধিং দুকতিকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হাৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানি. ৱিপাকপচ্চযেন পন সদ্ধিং সংসন্দনে একমেৱ লব্ভতি, তং ৱিপাকপচ্চযাদিকায গণনায আৱি ভৱিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতং. যা চেসা দুমূলকে গণনা দস্সিতা, তিমূলকাদীসুপি এসাৱ গণনাতি আৰম্মণপচ্চযৱসেন তিমূলকাদযো ন ৱিত্থাৰিতা.
ইদানি অধিপতিপচ্চযাদিৱসেন দুমূলকাদীসু গণনং দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৱাতিআদি ৱুত্তং. তত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ পচ্চযসন্নিৱেসো ৱেদিতব্বো. যথা চ অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৱ, এৱং সেসেসুপি হেতুনা সমানগণনাসু নৱেৱ. ইতি যো যো পচ্চযো আদিম্হি তিট্ঠতি, তেন তেন সদ্ধিং সমানগণনানং সংসন্দনে আদিম্হি ঠিতস্স ৱসেন গণনা হোতি. তেন পন সদ্ধিং ঊনতৰগণনানং সংসন্দনে ঊনতৰগণনানংযেৱ ৱসেন গণনা হোতীতি ৱেদিতব্বো. যথা চ আৰম্মণপচ্চযৱসেন এৱং অধিপতিপচ্চযৱসেনাপি ততো পৰেসং অনন্তৰাদীনং ৱসেনাপি তিমূলকাদযো ন ৱিত্থাৰিতা. তস্মা দুমূলকে দস্সিতগণনাৱসেনেৱ সব্বত্থ সাধেতব্বা. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘একেকং পচ্চযং মূলকং কাতুন সজ্ঝাযমগ্গেন গণেতব্বা’’তি.
পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা.
পটিচ্চৱাৰো
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা
৮৬-৮৭. পচ্চযপচ্চনীযং পন যস্মা কুসলপদে ন লব্ভতি কুসলধম্মস্স হেতুপচ্চযেন ৱিনা অনুপ্পত্তিতো, তস্মা অকুসলং ধম্মং পটিচ্চাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ নহেতুপচ্চযাতি হেতুপচ্চযপটিক্খেপো হেতুপচ্চযং ৱিনা অঞ্ঞেন পচ্চযেন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ৱিচিকিচ্ছাসহগতো উদ্ধচ্চসহগতো মোহোতি অযঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সযং হেতুপচ্চযো হোতি, অঞ্ঞস্স পন সম্পযুত্তহেতুনো অভাৱা ন হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ঠপেত্ৱা হেতুপচ্চযং সেসেহি অত্তনো অনুৰূপপচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন সব্বপচ্চযপটিক্খেপেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অহেতুকং ৱিপাকাব্যাকতন্তি ইদং ৰূপসমুট্ঠাপকৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু এসেৱ নযো.
৮৮. নঅধিপতিপচ্চযে কামং অধিপতিপি অত্তনা সদ্ধিং দুতিযস্স অধিপতিনো অভাৱা নঅধিপতিপচ্চযং লভতি, যথা পন ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো মোহো অহেতুকো, ন তথা অধিপতযো এৱ নিৰাধিপতি. ছন্দাদীসু পন অঞ্ঞতৰং অধিপতিং অকত্ৱা কুসলাদীনং উপ্পত্তিকালে সব্বেপি কুসলাদযো নিৰাধিপতিনো. তস্মা মোহং ৱিয ৱিসুং অধিপতিমত্তমেৱ অনুদ্ধৰিত্ৱা সব্বসঙ্গাহিকৱসেন এসা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিকা দেসনা কতাতি ৱেদিতব্বা.
৮৯. নানন্তৰনসমনন্তৰেসু নাৰম্মণে ৱিয ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৱুত্তং ‘‘নাৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. সহজাতপচ্চযো পৰিহীনো. যথা চেস, তথা নিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযাপি. কিং কাৰণা? এতেহি ৱিনা কস্সচি অনুপ্পত্তিতো. সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেপি হি পচ্চক্খায একোপি ৰূপাৰূপধম্মো নুপ্পজ্জতি, তস্মা তে পৰিহীনা.
৯০. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱিভঙ্গে পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতে খন্ধে পটিচ্চ কটত্তাৰূপন্তি হদযৱত্থুৱজ্জং ৱেদিতব্বং.
৯১. নউপনিস্সযপচ্চযৱিভঙ্গে ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং, তঞ্হি উপনিস্সযং ন লভতি. অৰূপং পন কিঞ্চাপি আৰম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযে ন লভেয্য, অনন্তৰূপনিস্সযমুত্তকং পন নত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘নাৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.
৯২. নপুৰেজাতে চিত্তসমুট্ঠানৰূপন্তি পঞ্চৱোকাৰৱসেন ৱুত্তং.
৯৩. নপচ্ছাজাতপচ্চযাতি এত্থ সহজাতপুৰেজাতপচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তস্মা সহজাতপচ্চযসদিসা এত্থ পাড়ি, সা নঅধিপতিপচ্চযে ৱিত্থাৰিতাতি ইধ সঙ্খিত্তা. নাসেৱনপচ্চযে কুসলাকুসলা পঠমজৱনৱসেন ৱেদিতব্বা, তথা কিৰিযাব্যাকতং. পাড়ি পন ইধাপি নঅধিপতিপচ্চযে ৱিত্থাৰিতৱসেন ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ – ‘‘নপচ্ছাজাতপচ্চযম্পি নাসেৱনপচ্চযম্পি নাধিপতিপচ্চযসদিস’’ন্তি.
৯৪-৯৭. নকম্মপচ্চযে ৱিপাকচেতনা নানাক্খণিককম্মপচ্চযং লভতীতি ন গহিতা. নাহাৰপচ্চযে একচ্চং ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং, তথা নইন্দ্ৰিযপচ্চযে.
৯৮. নঝানপচ্চযে পঞ্চৱিঞ্ঞাণধম্মা চেৱ একচ্চঞ্চ ৰূপং পচ্চযুপ্পন্নং. পঞ্চৱিঞ্ঞাণস্মিঞ্হি ৱেদনা চ চিত্তেকগ্গতা চ দুব্বলত্তা উপনিজ্ঝানলক্খণং ন পাপুণন্তীতি ঝানপচ্চযে ন গহিতা.
৯৯-১০২. নমগ্গপচ্চযে অহেতুকৱিপাককিৰিযঞ্চেৱ একচ্চঞ্চ ৰূপং পচ্চযুপ্পন্নং. নসম্পযুত্তনোনত্থিনোৱিগতেসু ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৱুত্তং ‘‘নাৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.
১০৩. নহেতুযা দ্ৱেতি একমূলকগণনায যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি.
১০৪. দুমূলকে নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণে একন্তি এত্থ কিঞ্চাপি বহুগণনেন সদ্ধিং ঊনতৰগণনস্স সংসন্দনে ঊনতৰগণনৱসেন নহেতুযা ৱিয দ্ৱীহি ভৱিতব্বং. নাৰম্মণৱসেন পন অৰূপধম্মানং পৰিহীনত্তা অব্যাকতং পটিচ্চ ৰূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিং সন্ধায ‘‘এক’’ন্তি ৱুত্তং. সব্বেসু এককেসুপি এসেৱ নযো. দ্ৱেতি ৱুত্তট্ঠানে পন নহেতুযা লদ্ধৱসেন ৱাৰদ্ৱযং ৱেদিতব্বং.
১০৫-১০৬. তিমূলকাদীসু পন সব্বেসু নাৰম্মণপচ্চযস্স অপৰিহীনত্তা একমেৱ ৱিস্সজ্জনন্তি অযং পচ্চনীযে নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকাদীসু গণনা.
১০৭-১৩০. নাৰম্মণপচ্চযাদযো পন একমূলকে তাৱ পুৰিমেন সদিসত্তা ইধাপি ন দস্সিতাযেৱ. নাৰম্মণপচ্চযৱসেন দুমূলকে নাৰম্মণপচ্চযা, নহেতুযা একন্তি নহেতুদুমূলকে ৱুত্তমেৱ. নাধিপতিযা পঞ্চাতি নাৰম্মণপচ্চযে লদ্ধৱসেন ৱেদিতব্বাতি এৱং সব্বসংসন্দনেসু ঊনতৰগণনস্সেৱ পচ্চযস্স ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা. যত্থ যত্থ চ নাৰম্মণপচ্চযো পৱিসতি, তত্থ তত্থ ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং. নানন্তৰনসমনন্তৰনঅঞ্ঞমঞ্ঞনউপনিস্সযনাহাৰনইন্দ্ৰিযনসম্পযুত্তনোনত্থিনোৱিগতপচ্চযানং পৱিট্ঠট্ঠানেপি এসেৱ নযো. নাহাৰনইন্দ্ৰিযনঝাননমগ্গপচ্চযা সব্বত্থ সদিসৱিস্সজ্জনা. নসহজাতাদিচতুক্কং ইধাপি পৰিহীনমেৱাতি ইদমেত্থ লক্খণং. ইমিনা পন লক্খণেন সব্বেসু দুমূলকাদীসু ‘‘অযং পচ্চযো মূলং, অযমেত্থ দুমূলকো, অযং তিমূলকো, অযং সব্বমূলকো’’তি সল্লক্খেত্ৱা ঊনতৰগণনস্স পচ্চযস্স ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বাতি.
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা
১৩১-১৮৯. ইদানি অনুলোমপচ্চনীযে গণনং দস্সেতুং হেতুপচ্চযা নাৰম্মণে পঞ্চাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেতাধিপতিমগ্গপচ্চযেসু অনুলোমতো ঠিতেসু সহজাতাদযো চত্তাৰো সব্বট্ঠানিকপচ্চযা, আহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযা চত্তাৰোতি ইমে অট্ঠ পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তি. হেতুপচ্চযাদিৱসেন হি উপ্পজ্জমানো ধম্মো ইমে অট্ঠ পচ্চযে অলভন্তো নাম নত্থি. আৰম্মণঅনন্তৰসমনন্তৰউপনিস্সযসম্পযুত্তনত্থিৱিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু অৰূপট্ঠানিকা পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. ন হি আৰম্মণপচ্চযাদীহি উপ্পজ্জমানা অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযাদযো ন লভন্তি. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু চত্তাৰো সব্বট্ঠানিকাযেৱ, পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. এতেসঞ্হি পচ্চযানং ৱসেন উপ্পজ্জমানো সব্বট্ঠানিকে অলভন্তো নাম নত্থি. পচ্ছাজাতপচ্চযস্স অনুলোমতো ঠানং নাম নত্থি. এৱং সেসেসু অনুলোমতো ঠিতেসু যে চ লব্ভন্তি, যে চ ন লব্ভন্তি, তে সল্লক্খেত্ৱা সব্বেসুপি দুমূলকাদীসু নযেসু তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতৰগণনানংযেৱ ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বাতি.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা
১৯০. ইদানি পচ্চনীযানুলোমে গণনং দস্সেতুং নহেতুপচ্চযা আৰম্মণে দ্ৱেতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেতুম্হি পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৱা অধিপতিং অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. পচ্ছাজাতো পন অনুলোমতো সব্বত্থেৱ ন লব্ভতি, যে নৱ পচ্চযা ‘‘অৰূপানঞ্ঞেৱা’’তি ৱুত্তা, তেসু পুৰেজাতঞ্চ আসেৱনঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসেসু সত্তসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু সেসা অৰূপট্ঠানিকা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. যো হি আৰম্মণাদীহি নুপ্পজ্জতি, ন সো অনন্তৰাদযো লভতি. পটিসন্ধিৱিপাকো পন পুৰেজাততো, সব্বৱিপাকো চ সদ্ধিং কিৰিযমনোধাতুযা আসেৱনতো অনুপ্পজ্জমানোপি অনন্তৰাদযো লভতি, তস্মা ‘‘পুৰেজাতঞ্চ আসেৱনঞ্চ ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
পুৰেজাতপচ্ছাজাতআসেৱনৱিপাকৱিপ্পযুত্তেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু একং ঠপেত্ৱা অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. কম্মপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৱা ৱিপাকপচ্চযং অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. আহাৰিন্দ্ৰিযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু ঠপেত্ৱা সব্বট্ঠানিকে চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযে চ অৱসেসা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, ইতৰে যুজ্জমানকৱসেন লব্ভন্তি. ঝানপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে. হেতাধিপতিআসেৱনমগ্গপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. মগ্গপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে হেতাধিপতিপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে পুৰেজাতপচ্চযং ঠপেত্ৱা অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. এৱং তেসু তেসু পচ্চযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু যে যে অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, তে তে ঞত্ৱা তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতৰগণনানং ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা.
১৯১-১৯৫. দুমূলকাদীসু চ নযেসু যং যং পচ্চযং আদিং কত্ৱা যে যে দুকাদযো দস্সিতা, তে তে লব্ভমানালব্ভমানপচ্চযৱসেন যথা যথা দস্সিতা, তথা তথা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা. তত্থ যং নহেতুৱসেন দুমূলকাদযো নযে দস্সেন্তেন নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা…পে… নাসেৱনপচ্চযাতি ৱত্ৱা ‘‘যাৱ আসেৱনা সব্বং সদিস’’ন্তি ৱুত্তং. তস্স, ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা সহজাতে এক’’ন্তিআদীহি সদিসতা ৱেদিতব্বা. যং পন ‘‘নকম্মে গণিতে পঞ্চ গণ্হাতী’’তি সীহড়ভাসায লিখিতং, তস্সত্থো – নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা নকম্মপচ্চযাতি এৱং নকম্মপচ্চযেন ঘটিতে সহজাতে একন্তি এৱং দস্সিতা পঞ্চেৱ পচ্চযা অনুলোমতো লব্ভন্তি, ন অঞ্ঞেতি. এৱং অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱা অধিপ্পেতত্থোযেৱ গহেতব্বো. এৱৰূপঞ্হি ব্যঞ্জনং অত্তনো সঞ্ঞানিবন্ধনত্থং পোৰাণেহি সকসকভাসায লিখিতং.
অপিচ ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমে পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপি অত্থি ধম্মো কম্মপচ্চযং লভতি, ন ইন্দ্ৰিযপচ্চযং. সো অসঞ্ঞেসু চেৱ পঞ্চৱোকাৰে পৱত্তে চ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেন ৱেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো মগ্গপচ্চযং লভতি, নহেতুপচ্চযং. সো ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহজাতমোহৱসেন ৱেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো ঝানপচ্চযং লভতি, নমগ্গপচ্চযং. সো মনোধাতুঅহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱেদিতব্বো. যত্থ কটত্তাৰূপানি নানাক্খণিককম্মৱসেনেৱ কম্মপচ্চযং লভন্তি, তত্থ ৰূপধম্মা হেতাধিপতিৱিপাকিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযে ন লভন্তি, সব্বট্ঠানিকা পচ্চনীযা ন হোন্তি. অহেতুকে অধিপতিপচ্চযো নত্থীতি ইমেসম্পি পকিণ্ণকানং ৱসেনেত্থ গণনৱাৰো অসম্মোহতো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰাযং নযো – নহেতুপচ্চযা আৰম্মণে দ্ৱেতি এত্থ তাৱ অহেতুকমোহো চেৱ অহেতুকৱিপাককিৰিযা চ পচ্চযুপ্পন্নং, তস্মা অকুসলেনাকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং সন্ধাযেত্থ দ্ৱেতি ৱুত্তং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. আসেৱনে পন ৱিপাকং ন লব্ভতি, তথা কিৰিযমনোধাতু. তস্মা কিৰিযাহেতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেনেত্থ অব্যাকতেন অব্যাকতং ৱেদিতব্বং. ৱিপাকে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতমেৱ. মগ্গে একন্তি অকুসলেন অকুসলমেৱ.
১৯৬-১৯৭. নাৰম্মণমূলকে হেতুযা পঞ্চাতি ৰূপমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি কুসলং অকুসলং অব্যাকতং কুসলাব্যাকতং অকুসলাব্যাকতঞ্চাতি পঞ্চ কোট্ঠাসে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. সব্বপঞ্চকেসু এসেৱ নযো. অঞ্ঞমঞ্ঞে একন্তি ভূতৰূপানি চেৱ ৱত্থুঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. তানি হি নাৰম্মণপচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি. তিমূলকেপি এসেৱ নযো.
১৯৮-২০২. নাধিপতিমূলকে হেতুযা নৱাতি অনুলোমে হেতুম্হি ৱুত্তানেৱ. তীণীতিআদীনিপি হেট্ঠা অনুলোমে ৱুত্তসদিসানেৱ. তিমূলকে দ্ৱেতি হেট্ঠা নহেতুপচ্চযা আৰম্মণে ৱুত্তসদিসানেৱ.
২০৩-২৩৩. নপুৰেজাতমূলকে হেতুযা সত্তাতি হেট্ঠা ‘‘আৰুপ্পে কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিনা নযেন পুৰেজাতে দস্সিতানেৱ. সব্বসত্তকেসু এসেৱ নযো. নকম্মমূলকে হেতুযা তীণীতিআদীসু চেতনাৱ পচ্চযুপ্পন্না. তস্মা কুসলং অকুসলং অব্যাকতঞ্চ পটিচ্চ উপ্পত্তিং সন্ধায তীণীতি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন ‘‘একং দ্ৱে তীণি পঞ্চ সত্ত নৱা’’তি আগতট্ঠানেসু গণনা ৱেদিতব্বা. ‘‘চত্তাৰি ছ অট্ঠা’’তি ইমা পন তিস্সো গণনা নত্থেৱাতি.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা.
নিট্ঠিতা চ পটিচ্চৱাৰস্স অত্থৱণ্ণনা.