১. কুসলত্তিকৱণ্ণনা
১. পটিচ্চৱাৰৱণ্ণনা
১. পচ্চযানুলোমং
(১.) ৱিভঙ্গৱাৰো
৫৩. ইদানি যা এতা পণ্ণত্তিৱাৰে কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযাদিৱসেন একূনপঞ্ঞাসং আদিং কত্ৱা নযমত্তং দস্সেন্তেন অপৰিমাণা পুচ্ছা দস্সিতা. তত্থ কুসলাকুসলাদীনং সহুপ্পত্তিযা অভাৱতো যা পুচ্ছা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তি এৱং ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি. তা পহায যা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তাযেৱ ৱিস্সজ্জেতুং অযং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযাতিআদিনা নযেন পটিচ্চৱাৰস্স নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো.
তত্থ সিযা – সচে ইমা হেতুপচ্চযাদিৱসেন একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা সব্বসো ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, অথ কস্মা দস্সিতা? ননু যা লভন্তি, তাযেৱ দস্সেতব্বাতি? আম, দস্সেতব্বা সিযুং. তথা দস্সিযমানা পন সব্বেসু তিকদুকপট্ঠানাদীসু একেকস্মিং তিকে, দুকে, দুকতিকে, তিকদুকে, তিকতিকে, দুকদুকে চ সঙ্খেপং অকত্ৱা দস্সেতব্বাযেৱ ভৱেয্যুং. কস্মা? যস্মা যা কুসলত্তিকে লভন্তি, ন তাযেৱ ৱেদনাত্তিকাদীসু. ধম্মানুলোমপচ্চনীযে চ তিকপট্ঠানে ৱিতক্কত্তিকপীতিত্তিকানং ৱিস্সজ্জনে সব্বাপেতা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তস্মা উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন একেকস্মিং তিকে যত্তকাহি পুচ্ছাহি ভৱিতব্বং সব্বা কুসলত্তিকে দস্সিতা. এৱং দস্সিতাসু হি যা তত্থ ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তা ৱুচ্চমানা সক্কা সুখেন ৱিজানিতুন্তি সুখেন ৱিজাননত্থং সব্বাপি কুসলত্তিকে দস্সিতা. যা পনেত্থ ৱিস্সজ্জনং ন লভন্তি, তা পহায যা লভন্তি, তাযেৱ ৱিস্সজ্জিতাতি ৱেদিতব্বা.
তত্থ কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি চতুভূমককুসলধম্মেসু ৱেদনাক্খন্ধাদিভেদং একং ধম্মং পটিচ্চ পটিগন্ত্ৱা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৱেন পত্ৱা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৱং উপগন্ত্ৱাতি অত্থো. কুসলো ধম্মোতি চতুভূমককুসলধম্মেসুযেৱ সঞ্ঞাক্খন্ধাদিভেদো একো ধম্মো. উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদতো যাৱ নিৰোধগমনা উদ্ধং পজ্জতি, নিব্বত্ততীতিপি অত্থো. অত্তানং লভতি, উপ্পাদাদযো তযোপি খণে পাপুণাতীতি ৱুত্তং হোতি. হেতুপচ্চযাতি কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৱং সাধেন্তেন.
এৱং ‘‘উপ্পজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱিস্সজ্জনং ৱত্ৱা ইদানি যং ধম্মং পটিচ্চ যো ধম্মো উপ্পজ্জতি, তং ধম্মং খন্ধৱসেন দস্সেতুং কুসলং একং খন্ধন্তিআদিমাহ. তত্থ একন্তি ৱেদনাদীসু চতূসু যংকিঞ্চি একং. তযো খন্ধাতি যো যো পচ্চযভাৱেন গহিতো, তং তং ঠপেত্ৱা অৱসেসা তযো খন্ধা. তযো খন্ধেতি ৱেদনাদীসু যো একো খন্ধো উপ্পজ্জতীতি গহিতো, তং ঠপেত্ৱা সেসে তযো. দ্ৱে খন্ধেতি ৱেদনাসঞ্ঞাদুকাদীসু ছসু দুকেসু যেকেচি দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ. দ্ৱে খন্ধাতি যে যে পচ্চযভাৱেন গহিতা, তে তে ঠপেত্ৱা অৱসেসা দ্ৱে খন্ধা কুসলহেতুনা হেতুপচ্চযভাৱং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.
যস্মা পন একো খন্ধো একস্সেৱ দ্ৱিন্নংযেৱ ৱা, দ্ৱে ৱা পন একস্সেৱ পচ্চযো নাম নত্থি, তস্মা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ একো খন্ধো, একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা, দ্ৱে খন্ধে পটিচ্চ একো খন্ধো’’তি ন ৱুত্তং. কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতীতিআদীসুপি ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপন্তি ইদং পটিচ্চত্থস্স সহজাতত্থত্তা যং কুসলেন সহজাতঞ্চেৱ হেতুপচ্চযঞ্চ লভতি, তং দস্সেতুং ৱুত্তং. পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু অযমেৱ নযো.
ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকতন্তি এত্থ হেতুপচ্চযাভাৱতো অহেতুকং, ৰূপেন সদ্ধিং অনুপ্পত্তিতো আৰুপ্পৱিপাকঞ্চ ন গহেতব্বং. পটিসন্ধিক্খণেতি কটত্তাৰূপসঙ্খাতস্স অব্যাকতস্স অব্যাকতং পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱিপাকাব্যাকতন্তি তস্মিং খণে ৱিজ্জমানাব্যাকতৱসেন ৱুত্তং. খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি ইদং কটত্তাৰূপগ্গহণেন ৱত্থুম্হি গহিতেপি ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং.
একং মহাভূতন্তিআদি ৰূপাব্যাকতং পটিচ্চ ৰূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. একং খন্ধন্তিআদীসু ৱুত্তনযেনেৱ পনেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. এৱং ৰূপাব্যাকতম্হি ভূতে পটিচ্চ ভূতানং উপ্পত্তিং ৱত্ৱা ইদানি ভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপানং উপ্পত্তিং দস্সেতুং মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানন্তিআদি ৱুত্তং. এৱং সন্তে উপাদাৰূপন্তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং, ইতৰদ্ৱযং কস্মা ৱুত্তন্তি? মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থং. যঞ্হি হেট্ঠা ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপং কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি দস্সিতং, তং ন কেৱলং খন্ধেযেৱ চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, মহাভূতেপি পন পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি দস্সনত্থমিদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ চিত্তসমুট্ঠানং পৱত্তেযেৱ, কটত্তাৰূপং পটিসন্ধিযম্পি. উপাদাৰূপন্তি তস্সেৱ উভযস্স ৱিসেসনং.
কুসলে খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানাৱ মহাভূতা গহিতা. চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপন্তি এত্থ পন ভূতৰূপম্পি উপাদাৰূপম্পি গহিতং. ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তিআদিনা নযেন হি ভূতৰূপম্পি খন্ধে চ মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপন্তি ৱুত্তনযেন উপাদাৰূপম্পি. অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চাতি পঞ্হাৱিস্সজ্জনেসুপি এসেৱ নযো. এৱং হেতুপচ্চযে নৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. এতাযেৱ হি এত্থ লব্ভন্তি, সেসা চত্তালীস মোঘপুচ্ছাতি ন ৱিস্সজ্জিতা. ইমিনা উপাযেন আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ তত্থ পন ৱিচাৰেতব্বযুত্তকমেৱ ৱিচাৰযিস্সাম.
৫৪. আৰম্মণপচ্চযে তাৱ ৰূপস্স আৰম্মণপচ্চযৱসেন অনুপ্পত্তিতো তাসু নৱসু ৰূপমিস্সকা পহায তিস্সোৱ পুচ্ছা ৱিস্সজ্জিতা. তেনেৱ চ কাৰণেন ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৱত্ৱা ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ন ৱুত্তং. ন হি তং আৰম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জতি.
৫৫. অধিপতিপচ্চযে ৱিপাকাব্যাকতন্তি লোকুত্তৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱেত্থ ‘‘পটিসন্ধিক্খণে’’তি ন গহিতং. সেসং হেতুপচ্চযসদিসমেৱ.
৫৬. অনন্তৰসমন্তৰেসুপি ৰূপং ন লব্ভতীতি আৰম্মণপচ্চযে ৱিয তিস্সোৱ পুচ্ছা.
৫৭. সহজাতপচ্চযে পটিসন্ধিক্খণেতি পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তং. হেট্ঠা পন পচ্চযৱিভঙ্গে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে’’তি আগতং তম্পি ইমিনা সদ্ধিং অত্থতো একং, ব্যঞ্জনমত্তমেৱ হেত্থ নানন্তি. অপিচ ‘‘তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) ৱচনতো ওক্কন্তীতি পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধিযাৱেতং নামং. পটিসন্ধীতি সব্বভৱসাধাৰণং. ইধ পন ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তিআদিৱচনতো পঞ্চৱোকাৰপটিসন্ধিযেৱ অধিপ্পেতা. সা হি ৰূপস্সপি অৰূপস্সপি পচ্চযভাৱঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনা হোতীতি গহিতা. বাহিৰং একং মহাভূতন্তি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধেসু পথৱীপাসাণাদীসু মহাভূতং সন্ধায ৱুত্তং. পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰস্মিঞ্হি চত্তাৰো মহাভূতাতি অজ্ঝত্তিকঞ্চ বাহিৰঞ্চ একতো কত্ৱা গহিতং. সঙ্খেপদেসনা হি সা. অযং পন ৱিত্থাৰদেসনা, তস্মা সব্বং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘বাহিৰং একং মহাভূত’’ন্তিআদিমাহ. অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চাতি দ্ৱিসন্ততিসমুট্ঠানভূতৱসেন ৱুত্তং. মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তাৰূপন্তি ইদং পন কম্মসমুট্ঠানৱসেনেৱ ৱুত্তং. উপাদাৰূপন্তি উতুসমুট্ঠানৱসেনেৱ.
৫৮. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধাতি চতুন্নম্পি খন্ধানং একতো ৱত্থুনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতং দস্সেতুং ৱুত্তং.
৫৯. নিস্সযপচ্চযে যস্মা পটিচ্চত্থো নাম সহজাতত্থো, তস্মা যা হেট্ঠা পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা দস্সিতা, ন সা গহিতা. চক্খাযতনাদীনি হি পুৰেজাতানি হুত্ৱা পচ্চযা হোন্তি, ইধ সহজাতমেৱ লব্ভতি. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘নিস্সযপচ্চযো সহজাতপচ্চযসদিসো’’তি.
৬০. উপনিস্সযপচ্চযে ৰূপস্স উপনিস্সযপচ্চযাভাৱা তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তি, তেন ৱুত্তং ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. তত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বে কুসলাকুসলাব্যাকতা আৰম্মণূপনিস্সযং লভন্তি, যে পন লভন্তি, তেসং ৱসেনেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
৬১. পুৰেজাতপচ্চযে ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ ৱত্থুনা পুৰেজাতপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধন্তি এত্থ যং ৱিপাকাব্যাকতস্স ৱত্থু ওক্কন্তিক্খণে সহজাতপচ্চযো হোতি, তং পুৰেজাতপচ্চযভাজনিযত্তা ইধ ন গহেতব্বং. যেপি কুসলাদযো আৰুপ্পে পুৰেজাতপচ্চযং ন লভন্তি, তেপি পুৰেজাতপচ্চযভাজনিযতোযেৱ ইধ ন গহেতব্বা. আৰম্মণং পন নিযমতো পুৰেজাতপচ্চযভাৱং ন লভতি. ৰূপাযতনাদীনি হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনংযেৱ পুৰেজাতপচ্চযতং সাধেন্তি, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অতীতানাগতানিপি আৰম্মণং হোন্তিযেৱ. তস্মা ইধ ন গহিতং. খন্ধৱসেন হি অযং দেসনা, ন ৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন. ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধ’’ন্তি দেসনায চ সব্বাপি ৱিঞ্ঞাণধাতুযো গহিতা, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদযো এৱাতি.
পচ্ছাজাতো কুসলাকুসলানং পচ্চযো ন হোতি, অব্যাকতস্সপি উপত্থম্ভকোৱ ন জনকো, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতি পচ্ছাজাতপচ্চযা’’তি এৱং ৱত্তব্বো একধম্মোপি নত্থীতি পচ্ছাজাতপচ্চযৱসেন ৱিস্সজ্জনং ন কতং.
৬২. আসেৱনপচ্চযে কামং সব্বা কিৰিযা আসেৱনপচ্চযং ন লভন্তি, লব্ভমানৱসেন পন ‘‘কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি ৱুত্তং. তস্মা জৱনকিৰিযাৱেত্থ গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
৬৩. কম্মপচ্চযে কুসলাকুসলেসু একক্খণিকো কম্মপচ্চযো ৱেদিতব্বো, তথা কিৰিযাব্যাকতে. ৱিপাকাব্যাকতে পন নানাক্খণিকোপি, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানানং পন একক্খণিকো. কটত্তাৰূপানং নানাক্খণিকোৱ তথা অসঞ্ঞসত্তৰূপানং. কটত্তাৰূপং পনেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সেসং ন একন্ততো কম্মসমুট্ঠানত্তা উপাদাৰূপন্তি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ইধ কম্মসমুট্ঠানমেৱ অধিপ্পেতং.
৬৪. ৱিপাকপচ্চযে কুসলাকুসলং কিৰিযঞ্চ ন লব্ভতীতি অব্যাকতৱসেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কতং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৱ. কটত্তাৰূপন্তি যথালাভৱসেন ইন্দ্ৰিযৰূপঞ্চ ৱত্থুৰূপঞ্চ. উপাদাৰূপন্তি তদৱসেসং তস্মিং সমযে ৱিজ্জমানকং উপাদাৰূপং.
৬৫. আহাৰপচ্চযে সব্বেসম্পি কুসলাদীনং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ অৰূপাহাৰৱসেন উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি ভৱঙ্গাদিচিত্তসমুট্ঠানং. আহাৰসমুট্ঠানন্তি কবড়ীকাৰাহাৰসমুট্ঠানং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানমেৱ. পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে আহাৰপটিপাটিযা পঠমং কবড়ীকাৰো আহাৰো দস্সিতো, ইধ পন কুসলং ধম্মন্তি পুচ্ছাৱসেন পঠমং অৰূপাহাৰা দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.
৬৬. ইন্দ্ৰিযপচ্চযে পচ্চযৱিভঙ্গে ইন্দ্ৰিযপটিপাটিযা পঠমং চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি দস্সিতানি, ইধ পন কুসলাদিপুচ্ছাৱসেন পঠমং অৰূপিন্দ্ৰিযানং পচ্চযতা দস্সিতা. তত্থ কুসলাদীসু যথালাভৱসেন অৰূপিন্দ্ৰিযা গহেতব্বা. অসঞ্ঞসত্তানং ভূতৰূপেসুপি জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি.
৬৭. ঝানমগ্গপচ্চযেসু হেতুপচ্চযসদিসমেৱ ৱিস্সজ্জনং, তেনেৱেত্থ ‘‘হেতুপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৬৮. সম্পযুত্তপচ্চযে ৱিস্সজ্জনং আৰম্মণপচ্চযগতিকং, তেনেৱেত্থ ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৬৯. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযে ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা, খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. খন্ধা ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা. ৱত্থুনা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপং খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে পটিচ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতং সাধেন্তেহি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. সেসৱিস্সজ্জনেসুপি ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতিআদীসুপি ৱুত্তনযেনেৱত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিপাকাব্যাকতে চেত্থ ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদীনি সঙ্গহিতব্বানি. একং মহাভূতন্তিআদি ৰূপাব্যাকতস্স পচ্চযভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তং. চিত্তসমুট্ঠানন্তি অব্যাকতচিত্তসমুট্ঠানম্পি কুসলাকুসলচিত্তসমুট্ঠানম্পি.
৭০. অত্থিপচ্চযে সব্বং সহজাতপচ্চযগতিকং. তেনেৱেত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং.
৭১-৭২. নত্থিৱিগতা আৰম্মণপচ্চযগতিকা, অৱিগতং সহজাতগতিকং. তেনেৱেত্থ ‘‘আৰম্মণপচ্চযসদিসং, সহজাতপচ্চযসদিস’’ন্তি ৱুত্তং. ইমে তেৱীসতি পচ্চযাতি সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতানং ৱসেনেতং ৱুত্তং. ৱিত্থাৰেতব্বাতি যা পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং লভন্তি, তাসং ৱসেন ৱিত্থাৰেতব্বা. অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকে পচ্চযানুলোমে পটিচ্চৱাৰস্স কুসলত্তিকৱিস্সজ্জনে অত্থৱণ্ণনা.
(২.) সঙ্খ্যাৱাৰো
৭৩. ইদানি যে এত্থ হেতুপচ্চযাদীসু একেকস্মিং পচ্চযে ৱিস্সজ্জনৱাৰা লদ্ধা, তে গণনৱসেন দস্সেতুং হেতুযা নৱাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেতুযা নৱাতি হেতুপচ্চযে নৱ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱাৰা হোন্তি. সেয্যথিদং – কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং; অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি.
আৰম্মণে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং. অধিপতিযা নৱাতি হেতুযা ৱুত্তসদিসাৱ. দ্ৱাদসসু হি পচ্চযেসু নৱ নৱাতি ৱুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি হেতুপচ্চযসদিসানেৱ. ৱিভঙ্গে পন অত্থি ৱিসেসো. দসসু পচ্চযেসু তীণি তীণীতি ৱুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি আৰম্মণসদিসানেৱ. ৱিভঙ্গে পন অত্থি ৱিসেসো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্মিঞ্হি অব্যাকতপদস্স ৱিস্সজ্জনে ৰূপম্পি লব্ভতি, তথা পুৰেজাতপচ্চযে. আসেৱনপচ্চযে ৱিপাকানি চেৱ ৱীথিচিত্তানি চ ন লব্ভন্তি. ৱিপাকে একন্তি অব্যাকতমেৱ. এৱমেত্থ সঙ্খেপতো নৱ তীণি একন্তি, তিৱিধোৱ ৱাৰপৰিচ্ছেদো. ৱিত্থাৰতো দ্ৱাদস নৱকা, দস তিকা, একং এককন্তি সব্বেসুপি তেৱীসতিযা পচ্চযেসু একূনচত্তালীসাধিকং ৱাৰসতং হোতি, একূনচত্তালীসাধিকঞ্চ পুচ্ছাসতং. একূনচত্তালীসাধিকং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনসতন্তিপি তস্সেৱ নামং.
৭৪. এৱং হেতুপচ্চযাদিকে একমূলকে গণনং দস্সেত্ৱা ইতো পৰেসু দুমূলকাদীসু ৱিত্থাৰদেসনং সঙ্খিপিত্ৱা একমূলকে দস্সিতায দেসনায লব্ভমানগণনঞ্ঞেৱ আদায ৱাৰপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং দুমূলকে তাৱ হেতুপচ্চযা আৰম্মণে তীণীতিআদিমাহ. তত্ৰিদং লক্খণং – বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনোৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণে তীণী’’তি. হেতুআৰম্মণদুকে আৰম্মণে ৱুত্তানি তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. সমানগণনো পন সমানগণনেন সদ্ধিং যুত্তো অপৰিহীনগণনোৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা অধিপতিযা নৱা’’তি. হেতাধিপতিদুকে নৱেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. ৱিপাকে একন্তি হেতুৱিপাকদুকে ৱিপাকে ৱুত্তং একমেৱ ৱিস্সজ্জনং লব্ভতীতি এৱং তাৱ দুমূলকে ৱাৰপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো.
৭৫. তিমূলকাদীসুপি ইদমেৱ লক্খণং. তেনেৱাহ – হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি. হেতাৰম্মণাধিপতি তিকে আৰম্মণে ৱুত্তানি তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. এৱং সব্বত্থ নযো নেতব্বো.
৭৬-৭৯. দ্ৱাদসমূলকে পন ৱিপাকপচ্চযো ন লব্ভতি, তস্মা আসেৱনপচ্চযা কম্মে তীণীতি ৱত্ৱা ৱিপাকং অপৰামসিত্ৱা আহাৰে তীণীতি ৱুত্তং. তেৰসমূলকাদীসুপি এসেৱ নযো. তে পন সঙ্খিপিত্ৱা তেৱীসতিমূলকোৱেত্থ দস্সিতো. সো দুৱিধো হোতি – সাসেৱনো ৱা সৱিপাকো ৱা. তত্থ পঠমং সাসেৱনো দস্সিতো, সো তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘আসেৱনপচ্চযা অৱিগতে তীণী’’তি. সৱিপাকো পন আসেৱনং ন লভতি, তস্মা তং পহায ৱিপাকৱসেন গণনায দস্সনত্থং অনন্তৰাযেৱ ‘‘হেতুপচ্চযা…পে… ৱিপাকপচ্চযা আহাৰে এক’’ন্তি একং নযং দস্সেত্ৱা পচ্ছা তেৱীসতিমূলকোৱ দস্সিতো. এতেসু পন দ্ৱীসু তেৱীসতিমূলকেসু কিঞ্চাপি একস্মিং ৱিপাকপচ্চযো নত্থি, একস্মিং আসেৱনপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো পন উভযত্থাপি. ৰুড়্হীসদ্দেন পনেতে তেৱীসতিমূলকাত্ৱেৱ ৱেদিতব্বা. তেসু সাসেৱনে আসেৱনস্স ৱসেন সব্বত্থ তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি, সৱিপাকে ৱিপাকপচ্চযস্স ৱসেন একমেৱাতি অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকাদীসু গণনা.
যং পনেতং হেতুমূলকানন্তৰং ‘‘আৰম্মণে ঠিতেন সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হা’’তি ৱুত্তং, তং আৰম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকেপি দুমূলকাদীসুপি সব্বত্থ আৰম্মণপদে চেৱ আৰম্মণেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ যত্থ নৱহি ভৱিতব্বং, তত্থ তযোৱ পঞ্হা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱিপাকপদে পন ৱিপাকপদেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ একোৱ পঞ্হো হোতীতি. ইতি যং হেট্ঠা অৱোচুম্হ ‘‘বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনো হোতী’’তি, তং সুৱুত্তমেৱ.
৮০-৮৫. ইদানি যে আৰম্মণাদীনং পচ্চযানং ৱসেন একমূলকাদযো দস্সেতব্বা, তেসু একমূলকো তাৱ হেতুএকমূলকেনেৱ সদিসোতি একস্মিম্পি পচ্চযে ন দস্সিতো. আৰম্মণপচ্চযৱসেন পন দুমূলকে গণনং দস্সেতুং আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণি, অধিপতিযা তীণি…পে… অৱিগতে তীণীতি ৱুত্তং. এত্থ চ ‘‘আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণি…পে… অৱিগতে তীণী’’তি ৱত্তব্বে যে হেতুপচ্চযাদযো পচ্চযা বহুগণনা, তেসং ঊনতৰগণনেহি চ সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে যা গণনা লব্ভতি, তং দস্সেতুং আৰম্মণপচ্চযস্স পুৰিমভাগে ঠিতম্পি হেতুপচ্চযং পচ্ছিমভাগেৱ ঠপেত্ৱা ‘‘আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তি ৱুত্তং. তেনেতং আৱি কৰোতি – আৰম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতৰগণনেন ৱা সমানগণনেন ৱা পচ্চযেন সদ্ধিং দুকতিকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হাৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানি. ৱিপাকপচ্চযেন পন সদ্ধিং সংসন্দনে একমেৱ লব্ভতি, তং ৱিপাকপচ্চযাদিকায গণনায আৱি ভৱিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতং. যা চেসা দুমূলকে গণনা দস্সিতা, তিমূলকাদীসুপি এসাৱ গণনাতি আৰম্মণপচ্চযৱসেন তিমূলকাদযো ন ৱিত্থাৰিতা.
ইদানি অধিপতিপচ্চযাদিৱসেন দুমূলকাদীসু গণনং দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৱাতিআদি ৱুত্তং. তত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ পচ্চযসন্নিৱেসো ৱেদিতব্বো. যথা চ অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৱ, এৱং সেসেসুপি হেতুনা সমানগণনাসু নৱেৱ. ইতি যো যো পচ্চযো আদিম্হি তিট্ঠতি, তেন তেন সদ্ধিং সমানগণনানং সংসন্দনে আদিম্হি ঠিতস্স ৱসেন গণনা হোতি. তেন পন সদ্ধিং ঊনতৰগণনানং সংসন্দনে ঊনতৰগণনানংযেৱ ৱসেন গণনা হোতীতি ৱেদিতব্বো. যথা চ আৰম্মণপচ্চযৱসেন এৱং অধিপতিপচ্চযৱসেনাপি ততো পৰেসং অনন্তৰাদীনং ৱসেনাপি তিমূলকাদযো ন ৱিত্থাৰিতা. তস্মা দুমূলকে দস্সিতগণনাৱসেনেৱ সব্বত্থ সাধেতব্বা. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘একেকং পচ্চযং মূলকং কাতুন সজ্ঝাযমগ্গেন গণেতব্বা’’তি.
পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা.
পটিচ্চৱাৰো
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা
৮৬-৮৭. পচ্চযপচ্চনীযং পন যস্মা কুসলপদে ন লব্ভতি কুসলধম্মস্স হেতুপচ্চযেন ৱিনা অনুপ্পত্তিতো, তস্মা অকুসলং ধম্মং পটিচ্চাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ নহেতুপচ্চযাতি হেতুপচ্চযপটিক্খেপো হেতুপচ্চযং ৱিনা অঞ্ঞেন পচ্চযেন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ৱিচিকিচ্ছাসহগতো উদ্ধচ্চসহগতো মোহোতি অযঞ্হি সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সযং হেতুপচ্চযো হোতি, অঞ্ঞস্স পন সম্পযুত্তহেতুনো অভাৱা ন হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ঠপেত্ৱা হেতুপচ্চযং সেসেহি অত্তনো অনুৰূপপচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন সব্বপচ্চযপটিক্খেপেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অহেতুকং ৱিপাকাব্যাকতন্তি ইদং ৰূপসমুট্ঠাপকৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু এসেৱ নযো.
৮৮. নঅধিপতিপচ্চযে কামং অধিপতিপি অত্তনা সদ্ধিং দুতিযস্স অধিপতিনো অভাৱা নঅধিপতিপচ্চযং লভতি, যথা পন ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো মোহো অহেতুকো, ন তথা অধিপতযো এৱ নিৰাধিপতি. ছন্দাদীসু পন অঞ্ঞতৰং অধিপতিং অকত্ৱা কুসলাদীনং উপ্পত্তিকালে সব্বেপি কুসলাদযো নিৰাধিপতিনো. তস্মা মোহং ৱিয ৱিসুং অধিপতিমত্তমেৱ অনুদ্ধৰিত্ৱা সব্বসঙ্গাহিকৱসেন এসা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিকা দেসনা কতাতি ৱেদিতব্বা.
৮৯. নানন্তৰনসমনন্তৰেসু নাৰম্মণে ৱিয ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৱুত্তং ‘‘নাৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি. সহজাতপচ্চযো পৰিহীনো. যথা চেস, তথা নিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযাপি. কিং কাৰণা? এতেহি ৱিনা কস্সচি অনুপ্পত্তিতো. সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেপি হি পচ্চক্খায একোপি ৰূপাৰূপধম্মো নুপ্পজ্জতি, তস্মা তে পৰিহীনা.
৯০. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱিভঙ্গে পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতে খন্ধে পটিচ্চ কটত্তাৰূপন্তি হদযৱত্থুৱজ্জং ৱেদিতব্বং.
৯১. নউপনিস্সযপচ্চযৱিভঙ্গে ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং, তঞ্হি উপনিস্সযং ন লভতি. অৰূপং পন কিঞ্চাপি আৰম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযে ন লভেয্য, অনন্তৰূপনিস্সযমুত্তকং পন নত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘নাৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.
৯২. নপুৰেজাতে চিত্তসমুট্ঠানৰূপন্তি পঞ্চৱোকাৰৱসেন ৱুত্তং.
৯৩. নপচ্ছাজাতপচ্চযাতি এত্থ সহজাতপুৰেজাতপচ্চযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তস্মা সহজাতপচ্চযসদিসা এত্থ পাড়ি, সা নঅধিপতিপচ্চযে ৱিত্থাৰিতাতি ইধ সঙ্খিত্তা. নাসেৱনপচ্চযে কুসলাকুসলা পঠমজৱনৱসেন ৱেদিতব্বা, তথা কিৰিযাব্যাকতং. পাড়ি পন ইধাপি নঅধিপতিপচ্চযে ৱিত্থাৰিতৱসেন ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ – ‘‘নপচ্ছাজাতপচ্চযম্পি নাসেৱনপচ্চযম্পি নাধিপতিপচ্চযসদিস’’ন্তি.
৯৪-৯৭. নকম্মপচ্চযে ৱিপাকচেতনা নানাক্খণিককম্মপচ্চযং লভতীতি ন গহিতা. নাহাৰপচ্চযে একচ্চং ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং, তথা নইন্দ্ৰিযপচ্চযে.
৯৮. নঝানপচ্চযে পঞ্চৱিঞ্ঞাণধম্মা চেৱ একচ্চঞ্চ ৰূপং পচ্চযুপ্পন্নং. পঞ্চৱিঞ্ঞাণস্মিঞ্হি ৱেদনা চ চিত্তেকগ্গতা চ দুব্বলত্তা উপনিজ্ঝানলক্খণং ন পাপুণন্তীতি ঝানপচ্চযে ন গহিতা.
৯৯-১০২. নমগ্গপচ্চযে অহেতুকৱিপাককিৰিযঞ্চেৱ একচ্চঞ্চ ৰূপং পচ্চযুপ্পন্নং. নসম্পযুত্তনোনত্থিনোৱিগতেসু ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং. তেন ৱুত্তং ‘‘নাৰম্মণপচ্চযসদিস’’ন্তি.
১০৩. নহেতুযা দ্ৱেতি একমূলকগণনায যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি.
১০৪. দুমূলকে নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণে একন্তি এত্থ কিঞ্চাপি বহুগণনেন সদ্ধিং ঊনতৰগণনস্স সংসন্দনে ঊনতৰগণনৱসেন নহেতুযা ৱিয দ্ৱীহি ভৱিতব্বং. নাৰম্মণৱসেন পন অৰূপধম্মানং পৰিহীনত্তা অব্যাকতং পটিচ্চ ৰূপাব্যাকতস্স উপ্পত্তিং সন্ধায ‘‘এক’’ন্তি ৱুত্তং. সব্বেসু এককেসুপি এসেৱ নযো. দ্ৱেতি ৱুত্তট্ঠানে পন নহেতুযা লদ্ধৱসেন ৱাৰদ্ৱযং ৱেদিতব্বং.
১০৫-১০৬. তিমূলকাদীসু পন সব্বেসু নাৰম্মণপচ্চযস্স অপৰিহীনত্তা একমেৱ ৱিস্সজ্জনন্তি অযং পচ্চনীযে নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকাদীসু গণনা.
১০৭-১৩০. নাৰম্মণপচ্চযাদযো পন একমূলকে তাৱ পুৰিমেন সদিসত্তা ইধাপি ন দস্সিতাযেৱ. নাৰম্মণপচ্চযৱসেন দুমূলকে নাৰম্মণপচ্চযা, নহেতুযা একন্তি নহেতুদুমূলকে ৱুত্তমেৱ. নাধিপতিযা পঞ্চাতি নাৰম্মণপচ্চযে লদ্ধৱসেন ৱেদিতব্বাতি এৱং সব্বসংসন্দনেসু ঊনতৰগণনস্সেৱ পচ্চযস্স ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা. যত্থ যত্থ চ নাৰম্মণপচ্চযো পৱিসতি, তত্থ তত্থ ৰূপমেৱ পচ্চযুপ্পন্নং. নানন্তৰনসমনন্তৰনঅঞ্ঞমঞ্ঞনউপনিস্সযনাহাৰনইন্দ্ৰিযনসম্পযুত্তনোনত্থিনোৱিগতপচ্চযানং পৱিট্ঠট্ঠানেপি এসেৱ নযো. নাহাৰনইন্দ্ৰিযনঝাননমগ্গপচ্চযা সব্বত্থ সদিসৱিস্সজ্জনা. নসহজাতাদিচতুক্কং ইধাপি পৰিহীনমেৱাতি ইদমেত্থ লক্খণং. ইমিনা পন লক্খণেন সব্বেসু দুমূলকাদীসু ‘‘অযং পচ্চযো মূলং, অযমেত্থ দুমূলকো, অযং তিমূলকো, অযং সব্বমূলকো’’তি সল্লক্খেত্ৱা ঊনতৰগণনস্স পচ্চযস্স ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বাতি.
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা
১৩১-১৮৯. ইদানি অনুলোমপচ্চনীযে গণনং দস্সেতুং হেতুপচ্চযা নাৰম্মণে পঞ্চাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেতাধিপতিমগ্গপচ্চযেসু অনুলোমতো ঠিতেসু সহজাতাদযো চত্তাৰো সব্বট্ঠানিকপচ্চযা, আহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযা চত্তাৰোতি ইমে অট্ঠ পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তি. হেতুপচ্চযাদিৱসেন হি উপ্পজ্জমানো ধম্মো ইমে অট্ঠ পচ্চযে অলভন্তো নাম নত্থি. আৰম্মণঅনন্তৰসমনন্তৰউপনিস্সযসম্পযুত্তনত্থিৱিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু অৰূপট্ঠানিকা পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. ন হি আৰম্মণপচ্চযাদীহি উপ্পজ্জমানা অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযাদযো ন লভন্তি. সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেসু পন অনুলোমতো ঠিতেসু চত্তাৰো সব্বট্ঠানিকাযেৱ, পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি. এতেসঞ্হি পচ্চযানং ৱসেন উপ্পজ্জমানো সব্বট্ঠানিকে অলভন্তো নাম নত্থি. পচ্ছাজাতপচ্চযস্স অনুলোমতো ঠানং নাম নত্থি. এৱং সেসেসু অনুলোমতো ঠিতেসু যে চ লব্ভন্তি, যে চ ন লব্ভন্তি, তে সল্লক্খেত্ৱা সব্বেসুপি দুমূলকাদীসু নযেসু তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতৰগণনানংযেৱ ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বাতি.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা
১৯০. ইদানি পচ্চনীযানুলোমে গণনং দস্সেতুং নহেতুপচ্চযা আৰম্মণে দ্ৱেতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেতুম্হি পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৱা অধিপতিং অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. পচ্ছাজাতো পন অনুলোমতো সব্বত্থেৱ ন লব্ভতি, যে নৱ পচ্চযা ‘‘অৰূপানঞ্ঞেৱা’’তি ৱুত্তা, তেসু পুৰেজাতঞ্চ আসেৱনঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসেসু সত্তসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু সেসা অৰূপট্ঠানিকা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. যো হি আৰম্মণাদীহি নুপ্পজ্জতি, ন সো অনন্তৰাদযো লভতি. পটিসন্ধিৱিপাকো পন পুৰেজাততো, সব্বৱিপাকো চ সদ্ধিং কিৰিযমনোধাতুযা আসেৱনতো অনুপ্পজ্জমানোপি অনন্তৰাদযো লভতি, তস্মা ‘‘পুৰেজাতঞ্চ আসেৱনঞ্চ ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
পুৰেজাতপচ্ছাজাতআসেৱনৱিপাকৱিপ্পযুত্তেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু একং ঠপেত্ৱা অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. কম্মপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে ঠপেত্ৱা ৱিপাকপচ্চযং অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. আহাৰিন্দ্ৰিযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু ঠপেত্ৱা সব্বট্ঠানিকে চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযে চ অৱসেসা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, ইতৰে যুজ্জমানকৱসেন লব্ভন্তি. ঝানপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে. হেতাধিপতিআসেৱনমগ্গপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. মগ্গপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে হেতাধিপতিপচ্চযা অনুলোমতো ন লব্ভন্তি. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতে পুৰেজাতপচ্চযং ঠপেত্ৱা অৱসেসা অনুলোমতো লব্ভন্তি. এৱং তেসু তেসু পচ্চযেসু পচ্চনীকতো ঠিতেসু যে যে অনুলোমতো ন লব্ভন্তি, তে তে ঞত্ৱা তেসং তেসং পচ্চযানং সংসন্দনে ঊনতৰগণনানং ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা.
১৯১-১৯৫. দুমূলকাদীসু চ নযেসু যং যং পচ্চযং আদিং কত্ৱা যে যে দুকাদযো দস্সিতা, তে তে লব্ভমানালব্ভমানপচ্চযৱসেন যথা যথা দস্সিতা, তথা তথা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা. তত্থ যং নহেতুৱসেন দুমূলকাদযো নযে দস্সেন্তেন নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণপচ্চযা…পে… নাসেৱনপচ্চযাতি ৱত্ৱা ‘‘যাৱ আসেৱনা সব্বং সদিস’’ন্তি ৱুত্তং. তস্স, ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা সহজাতে এক’’ন্তিআদীহি সদিসতা ৱেদিতব্বা. যং পন ‘‘নকম্মে গণিতে পঞ্চ গণ্হাতী’’তি সীহড়ভাসায লিখিতং, তস্সত্থো – নহেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা নকম্মপচ্চযাতি এৱং নকম্মপচ্চযেন ঘটিতে সহজাতে একন্তি এৱং দস্সিতা পঞ্চেৱ পচ্চযা অনুলোমতো লব্ভন্তি, ন অঞ্ঞেতি. এৱং অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱা অধিপ্পেতত্থোযেৱ গহেতব্বো. এৱৰূপঞ্হি ব্যঞ্জনং অত্তনো সঞ্ঞানিবন্ধনত্থং পোৰাণেহি সকসকভাসায লিখিতং.
অপিচ ইমস্মিং পচ্চনীযানুলোমে পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসুপি অত্থি ধম্মো কম্মপচ্চযং লভতি, ন ইন্দ্ৰিযপচ্চযং. সো অসঞ্ঞেসু চেৱ পঞ্চৱোকাৰে পৱত্তে চ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেন ৱেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো মগ্গপচ্চযং লভতি, নহেতুপচ্চযং. সো ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহজাতমোহৱসেন ৱেদিতব্বো. অত্থি ধম্মো ঝানপচ্চযং লভতি, নমগ্গপচ্চযং. সো মনোধাতুঅহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱেদিতব্বো. যত্থ কটত্তাৰূপানি নানাক্খণিককম্মৱসেনেৱ কম্মপচ্চযং লভন্তি, তত্থ ৰূপধম্মা হেতাধিপতিৱিপাকিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযে ন লভন্তি, সব্বট্ঠানিকা পচ্চনীযা ন হোন্তি. অহেতুকে অধিপতিপচ্চযো নত্থীতি ইমেসম্পি পকিণ্ণকানং ৱসেনেত্থ গণনৱাৰো অসম্মোহতো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰাযং নযো – নহেতুপচ্চযা আৰম্মণে দ্ৱেতি এত্থ তাৱ অহেতুকমোহো চেৱ অহেতুকৱিপাককিৰিযা চ পচ্চযুপ্পন্নং, তস্মা অকুসলেনাকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং সন্ধাযেত্থ দ্ৱেতি ৱুত্তং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. আসেৱনে পন ৱিপাকং ন লব্ভতি, তথা কিৰিযমনোধাতু. তস্মা কিৰিযাহেতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেনেত্থ অব্যাকতেন অব্যাকতং ৱেদিতব্বং. ৱিপাকে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতমেৱ. মগ্গে একন্তি অকুসলেন অকুসলমেৱ.
১৯৬-১৯৭. নাৰম্মণমূলকে হেতুযা পঞ্চাতি ৰূপমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি কুসলং অকুসলং অব্যাকতং কুসলাব্যাকতং অকুসলাব্যাকতঞ্চাতি পঞ্চ কোট্ঠাসে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. সব্বপঞ্চকেসু এসেৱ নযো. অঞ্ঞমঞ্ঞে একন্তি ভূতৰূপানি চেৱ ৱত্থুঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. তানি হি নাৰম্মণপচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি. তিমূলকেপি এসেৱ নযো.
১৯৮-২০২. নাধিপতিমূলকে হেতুযা নৱাতি অনুলোমে হেতুম্হি ৱুত্তানেৱ. তীণীতিআদীনিপি হেট্ঠা অনুলোমে ৱুত্তসদিসানেৱ. তিমূলকে দ্ৱেতি হেট্ঠা নহেতুপচ্চযা আৰম্মণে ৱুত্তসদিসানেৱ.
২০৩-২৩৩. নপুৰেজাতমূলকে হেতুযা সত্তাতি হেট্ঠা ‘‘আৰুপ্পে কুসলং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিনা নযেন পুৰেজাতে দস্সিতানেৱ. সব্বসত্তকেসু এসেৱ নযো. নকম্মমূলকে হেতুযা তীণীতিআদীসু চেতনাৱ পচ্চযুপ্পন্না. তস্মা কুসলং অকুসলং অব্যাকতঞ্চ পটিচ্চ উপ্পত্তিং সন্ধায তীণীতি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন ‘‘একং দ্ৱে তীণি পঞ্চ সত্ত নৱা’’তি আগতট্ঠানেসু গণনা ৱেদিতব্বা. ‘‘চত্তাৰি ছ অট্ঠা’’তি ইমা পন তিস্সো গণনা নত্থেৱাতি.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা.
নিট্ঠিতা চ পটিচ্চৱাৰস্স অত্থৱণ্ণনা.
২. সহজাতৱাৰৱণ্ণনা
২৩৪-২৪২. সহজাতৱাৰে কুসলং ধম্মং সহজাতোতি কুসলং ধম্মং পটিচ্চ তেন সহজাতো হুত্ৱাতি অত্থো. সেসমেত্থ পটিচ্চৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অৱসানে পনস্স ‘‘পটিচ্চত্তং নাম সহজাতত্তং, সহজাতত্তং নাম পটিচ্চত্ত’’ন্তি ইদং উভিন্নম্পি এতেসং ৱাৰানং অত্থতো নিন্নানাকৰণভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. অত্থতো হি এতে দ্ৱেপি নিন্নানাকৰণা. এৱং সন্তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অত্থনিযমনত্থং ৱুত্তা. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চা’’তিআদীসু হি অসহজাতম্পি পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি ৱুচ্চতি. সহজাতম্পি চ উপাদাৰূপং ভূতৰূপস্স পচ্চযো ন হোতি. ইতি পটিচ্চৱাৰেন সহজাতপচ্চযভাৱং, সহজাতৱাৰেন চ পটিচ্চাতি ৱুত্তস্স সহজাতভাৱং নিযমেতুং উভোপেতে ৱুত্তা. অপিচ তথা বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন দেসনাৱিলাসেন নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাপ্পভেদজাননৱসেন চাপি এতে উভোপি ৱুত্তাতি.
সহজাতৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা
২৪৩. পচ্চযৱাৰে কুসলং ধম্মং পচ্চযাতি কুসলধম্মে পতিট্ঠিতো হুত্ৱা কুসলং ধম্মং নিস্সযট্ঠেন পচ্চযং কত্ৱাতি অত্থো. কুসলং একং খন্ধং পচ্চযাতি কুসলং একং খন্ধং নিস্সযপচ্চযং কত্ৱা তযো খন্ধা উপ্পজ্জন্তি হেতুপচ্চযাতি ৱুত্তং হোতি. ইমিনাৱুপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱত্থুং পচ্চযা ৱিপাকাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতা খন্ধাতি ইদং পঞ্চৱোকাৰে পৱত্তিৱসেন ৱুত্তং. পঞ্চৱোকাৰে পৱত্তিযঞ্হি খন্ধানং পুৰেজাতং ৱত্থু নিস্সযপচ্চযো হোতি. পটিচ্চট্ঠস্স পন সহজাতট্ঠত্তা পটিচ্চৱাৰে এস নযো ন লব্ভতীতি পটিসন্ধিযং সহজাতমেৱ ৱত্থুং সন্ধায ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি ৱুত্তং. কুসলং একং খন্ধঞ্চ ৱত্থুঞ্চ পচ্চযা তযো খন্ধাতিআদীসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা কুসলো চ অব্যাকতো চাতি কুসলাব্যাকতানং হেতুপচ্চযৱসেন একতো উপ্পত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. কুসলুপ্পত্তিক্খণস্মিঞ্হি ৱত্থুং নিস্সায কুসলা খন্ধা, চিত্তসমুট্ঠানে চ মহাভূতে নিস্সায চিত্তসমুট্ঠানং উপাদাৰূপং হেতুপচ্চযৱসেন একতো উপ্পজ্জতি. ইতি পচ্চযভূতস্স অব্যাকতস্স নানত্তেপি পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযৱসেন একতো উপ্পত্তিং সন্ধাযেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো. এৱং ইমস্মিং হেতুপচ্চযে সহজাতঞ্চ পুৰেজাতঞ্চ নিস্সযট্ঠেন পচ্চযং কত্ৱা সত্তৰস পঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা. তত্থ খন্ধা চেৱ ভূতা চ সহজাতৱসেন, ৱত্থু সহজাতপুৰেজাতৱসেন গহিতং. পটিচ্চৱাৰে পন সহজাতৱসেন পচ্চযো লব্ভতি, তস্মা তত্থ নৱেৱ পঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা. যে পনেতে এত্থ সত্তৰস পঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা, তেসু একাদিকে একাৱসানে ৱিস্সজ্জনে কুসলাদীসু একপচ্চযতো একো পচ্চযুপ্পন্নো. একাদিকে দুকাৱসানে একপচ্চযতো নানাপচ্চযুপ্পন্নো. দুকাদিকে একাৱসানে নানাপচ্চযতো একো পচ্চযুপ্পন্নো. দুকাদিকে দুকাৱসানে নানাপচ্চযতো নানাপচ্চযুপ্পন্নো.
২৪৮-২৫২. আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি ইমিনাৱুপাযেন পঞ্হাৱিস্সজ্জনপ্পভেদো ৱেদিতব্বো. যং পনেতং আৰম্মণপচ্চযে ৱত্থুং পচ্চযা খন্ধাতি ৱুত্তং, তং পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকক্খন্ধেযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি অব্যাকতং নিস্সায আৰম্মণপচ্চযেন উপ্পজ্জন্তানং পভেদদস্সনত্থং ৱুত্তানি. পুন ৱত্থুং পচ্চযাতি পৱত্তে ৱিপাককিৰিযাব্যাকতানং উপ্পত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং. সেসং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. এৱং ইমস্মিং আৰম্মণপচ্চযে সহজাতঞ্চ পুৰেজাতঞ্চ পচ্চযং কত্ৱা সত্ত পঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা. তত্থ খন্ধা সহজাতৱসেন, ৱত্থু সহজাতপুৰেজাতৱসেন, চক্খাযতনাদীনি পুৰেজাতৱসেনেৱ গহিতানি. পটিচ্চৱাৰে পন সহজাতৱসেনেৱ পচ্চযো লব্ভতি. তস্মা তত্থ তযোৱ পঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা.
২৫৩-২৫৪. অধিপতিপচ্চযে ৱিপাকাব্যাকতং লোকুত্তৰমেৱ ৱেদিতব্বং. অনন্তৰসমনন্তৰা ৰূপাভাৱেন আৰম্মণসদিসা. পৰতো আসেৱননত্থিৱিগতেসুপি এসেৱ নযো.
২৫৫. সহজাতপচ্চযে কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপন্তি উপাদাৰূপসঙ্খাতং কটত্তাৰূপং. ইদং অসঞ্ঞসত্তানঞ্ঞেৱ ৰূপং সন্ধায ৱুত্তং. চক্খাযতনাদীনি পঞ্চৱোকাৰৱসেন ৱুত্তানি.
২৫৬-২৫৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে চ যথা আৰম্মণপচ্চযা এৱন্তি ৱিস্সজ্জনসমতং সন্ধায ৱুত্তং. পচ্চযুপ্পন্নেসু পন নানত্তং অত্থি.
২৫৮. উপনিস্সযপচ্চযে আৰম্মণপচ্চযসদিসন্তি ৰূপাভাৱতোপি ৱিস্সজ্জনসমতাযপি ৱুত্তং.
২৫৯-২৬০. ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযাতিআদীনং পটিচ্চৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱত্থো গহেতব্বো.
২৬১-২৬৬. কম্মপচ্চযে তীণীতি কুসলং পচ্চযা কুসলো অব্যাকতো কুসলাব্যাকতো চাতি এৱং তীণি ৱেদিতব্বানি. অকুসলেপি এসেৱ নযো.
২৬৭-২৬৮. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযে খন্ধে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধে নিস্সায ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. খন্ধা ৱত্থুং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি খন্ধা ৱত্থুং নিস্সায ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
২৬৯-২৭৬. ইদানি যথালদ্ধানি ৱিস্সজ্জনানি গণনৱসেন দস্সেতুং হেতুযা সত্তৰসাতিআদিমাহ. তত্থ হেতুযা সত্তৰসাতি কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতন্তি এৱং কুসলৱসেন একাদিকানি একাৱসানানি দ্ৱে, দুকাৱসানং একন্তি তীণি ৱুত্তানি হোন্তি, তথা অকুসলৱসেন. অব্যাকতেন অব্যাকতং, তেনেৱ কুসলং, অকুসলং, কুসলাব্যাকতং অকুসলাব্যাকতঞ্চ; কুসলাব্যাকতেহি কুসলং, অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতং; অকুসলাব্যাকতেহি অকুসলং, অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতন্তি এৱং সত্তৰস ৱেদিতব্বানি.
আৰম্মণে সত্তাতি কুসলেন কুসলং; অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলং, অকুসলং; কুসলাব্যাকতেন কুসলং; অকুসলাব্যাকতেন অকুসলন্তি এৱং সত্ত.
ৱিপাকে একন্তি অব্যাকতেন অব্যাকতমেৱ. এৱমেত্থ সত্তৰস, সত্ত, একন্তি তযো ৱাৰপৰিচ্ছেদা হোন্তি. তেসু দ্ৱাদস সত্তৰসকা, দস সত্তকা, একং এককন্তি তে সব্বে সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা পৰতো দুকতিকাদিৱসেন পচ্চযসংসন্দনে ঊনতৰগণনস্স ৱসেন গণনা ৱেদিতব্বা. সক্কা হি ইমায গণনায দুকমূলাদীসু ৱাৰপৰিচ্ছেদে জানিতুন্তি পুন ‘‘কুসলং ধম্মং পচ্চযা কুসলো ধম্মো’’তি অনামসিত্ৱা গণনৱসেনেৱ ৱাৰপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং হেতুপচ্চযা আৰম্মণে সত্তাতিআদি আৰদ্ধং.
তত্থ কুসলং ধম্মং পচ্চযা কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা. কুসলং একং খন্ধং পচ্চযা তযো খন্ধাতি ইমিনা নযেন আৰম্মণে লদ্ধৱিস্সজ্জনানি ৱিত্থাৰেতব্বানি. অযং তাৱ অনুলোমে নযো.
২৭৭-২৮৫. পচ্চনীযে পন কুসলং ন লব্ভতীতি অকুসলং ধম্মং পচ্চযাতি অকুসলমেৱ আদিং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনং আৰদ্ধং. তং যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি. যঞ্হেত্থ ৱত্তব্বং সিযা, তং পটিচ্চৱাৰস্স পচ্চনীযে ৱুত্তমেৱ.
২৮৬-২৮৭. যং পনেতং পচ্চনীযে লদ্ধৱিস্সজ্জনপৰিচ্ছেদং গণনতো দস্সেতুং নহেতুযা চত্তাৰীতিআদি ৱুত্তং, তত্থ চত্তাৰি, সত্তৰস, সত্ত, পঞ্চ, তীণি, একন্তি ছ পৰিচ্ছেদা. তেসং ৱসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে গণনা ৱেদিতব্বা. যো হি পচ্চযো সত্তৰস ৱিস্সজ্জনানি লভতি, তেন সদ্ধিং সদিসসংসন্দনে সত্তৰস, ঊনতৰসংসন্দনে সেসা ছপি পৰিচ্ছেদা লব্ভন্তি. এৱং সেসেসুপি অধিকপৰিচ্ছেদং ঠপেত্ৱা সমসমা ঊনতৰা চ লব্ভন্তীতি.
এত্থ চ অধিকতৰা ন লব্ভন্তীতি অযমেত্থ নিযমো. সমসমা পন ঊনতৰা চ অত্থা ৱিৰোধে সতি লব্ভন্তি. তেনেত্থ ‘‘নহেতুপচ্চযা নাৰম্মণে এক’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এত্থ হি নহেতুযা চতুন্নং, নাৰম্মণে পঞ্চন্নং আগতত্তা নহেতুৱসেন চত্তাৰীতি ৱত্তব্বং সিযা, নাৰম্মণেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা পন আৰম্মণধম্মো ৱিৰুজ্ঝতীতি অকুসলং ধম্মং পচ্চযা অকুসলো ধম্মো, অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা অকুসলো, অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা অকুসলোতি তীণি ৱিস্সজ্জনানি পৰিহীনানি. অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা অব্যাকতোতি ৰূপৱসেন একমেৱ ৱুত্তং. এৱং সব্বত্থ ৱিৰুদ্ধাৱিৰুদ্ধং ঞত্ৱা লব্ভমানপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. অপিচেত্থ ইদং নযমত্তদস্সনং. নাধিপতিযা চত্তাৰীতি নহেতুযা লদ্ধানেৱ. সেসচতুক্কেসুপি এসেৱ নযো.
নানন্তৰে একন্তি অহেতুকচিত্তসমুট্ঠানস্স চেৱ সেসৰূপস্স চ ৱসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং. এৱং সব্বেসু এককেসু যুজ্জমানকৰূপং জানিতব্বং. নপুৰেজাতে দ্ৱেতি ইধাপি নহেতুৱসেন চত্তাৰীতি ৱত্তব্বং সিযা, নপুৰেজাতেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা পন অব্যাকতং ধম্মং পচ্চযা অকুসলো, অকুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা অকুসলোতি ৱত্থুপুৰেজাতৱসেন দ্ৱে ৱিস্সজ্জনানি পৰিহীনানি. আৰুপ্পে পন অহেতুকমোহস্স অহেতুককিৰিযস্স চ ৱসেন দ্ৱে ৱুত্তানি. নৱিপ্পযুত্তে দ্ৱেতি আৰুপ্পে অহেতুকাকুসলকিৰিযৱসেন দ্ৱে. নোনত্থি নোৱিগতেসু একন্তি সব্বস্স ৰূপস্স ৱসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং দট্ঠব্বং. তিকাদীসু অপুব্বং নত্থি.
২৮৮. নাৰম্মণমূলকে পন নঅধিপতিযা পঞ্চাতি নাৰম্মণে লদ্ধানেৱ. নকম্মে একন্তি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ কটত্তাৰূপঞ্চ অগ্গহেত্ৱা সেসৰূপৱসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং ৱেদিতব্বং.
২৮৯-২৯৬. নাধিপতিমূলকে নপুৰেজাতে সত্তাতি নপুৰেজাতে লদ্ধানেৱ. নপচ্ছাজাতে সত্তৰসাতি ইমানিপি তত্থ লদ্ধানি সত্তৰসেৱ. নানন্তৰনসমনন্তৰনঅঞ্ঞমঞ্ঞনউপনিস্সযনসম্পযুত্তনোনত্থিনোৱিগতমূলকানি নাৰম্মণমূলকসদিসানেৱ. ইমিনাৱ নযমত্তদস্সনেন সব্বত্থ আগতানাগতং লব্ভমানালব্ভমানঞ্চ ৱেদিতব্বন্তি.
পচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২৯৭-৩২৮. ইমিনাযেৱ পন লক্খণেন অনুলোমং পুৰতো কত্ৱা অনুলোমপচ্চনীযে পচ্চনীযং পুৰতো কত্ৱা পচ্চনীযানুলোমে চ গণনপৰিচ্ছেদো আগতানাগতং লব্ভমানালব্ভমানঞ্চ ৱেদিতব্বন্তি.
পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা
৩২৯-৩৩৭. নিস্সযৱাৰে কুসলং ধম্মং নিস্সাযাতি কুসলং ধম্মং পতিট্ঠট্ঠেন নিস্সযং কত্ৱাতি অত্থো. সেসমেত্থ পচ্চযৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অৱসানে পনস্স ‘‘পচ্চযত্তং নাম নিস্সযত্তং, নিস্সযত্তং নাম পচ্চযত্ত’’ন্তি ইদং উভিন্নম্পি এতেসং ৱাৰানং অত্থতো নিন্নানাকৰণভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. অত্থতো হি এতেপি পটিচ্চসহজাতা ৱিয নিন্নানাকৰণা. এৱং সন্তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অত্থনিযমনত্থং ৱুত্তা. অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতিআদীসু হি অনিস্সায ৱত্তমানং নানাক্খণিকম্পি ‘‘পচ্চযা উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞমঞ্ঞং অল্লীযিত্ৱা ঠিতকট্ঠাদীসু চ একং একস্স নিস্সযপচ্চযো ন হোতি, তথা উপাদাৰূপং মহাভূতস্স নিস্সযপচ্চযো ন হোতিযেৱ. ইতি পচ্চযৱাৰেন নিস্সযপচ্চযভাৱং নিস্সযৱাৰেন চ পচ্চযাতি ৱুত্তস্স সহজাতপুৰেজাতভাৱং নিযমেতুং উভোপেতে ৱুত্তা. অপিচ তথা বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন দেসনাৱিলাসেন নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাপভেদজাননৱসেন চাপি এতে উভোপি ৱুত্তাতি.
নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা.
৫. সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা
৩৩৮-৩৪৬. সংসট্ঠৱাৰে কুসলং ধম্মং সংসট্ঠোতি কুসলং ধম্মং একুপ্পাদাদিলক্খণেন সম্পযোগট্ঠেন পচ্চযং কত্ৱাতি অত্থো. কুসলং একং খন্ধং সংসট্ঠোতি কুসলং একং খন্ধং সম্পযুত্তপচ্চযং কত্ৱা তযো খন্ধা উপ্পজ্জন্তি হেতুপচ্চযাতি ৱুত্তং হোতি. ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পন হেতুপচ্চযে অৰূপধম্মস্সেৱ সম্পযোগট্ঠেন পচ্চযং কত্ৱা তযো পঞ্হা ৱিস্সজ্জিতা. যথা চ হেতুপচ্চযে, তথা আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি, কেৱলং ৱিপাকপচ্চযে একমেৱ ৱিস্সজ্জনং.
৩৪৭-৩৫০. ইদানি যথালদ্ধানি ৱিস্সজ্জনানি গণনৱসেন দস্সেতুং হেতুযা তীণীতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বতিকেসু কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতন্তি অযমেৱ নিযমো. এককে পন অব্যাকতেন অব্যাকতমেৱ লব্ভতীতি এৱমেত্থ বাৱীসতিযা পচ্চযেসু তীণি, ৱিপাকে একন্তি দ্ৱে পৰিচ্ছেদা. পচ্ছাজাতে অনুলোমং নত্থি. তস্মা তীণি একন্তি ইমেসঞ্ঞেৱ ৱসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে যত্থ ৱিপাকপচ্চযো পৱিসতি; তত্থ একং, সেসেসু তীণীতি এৱং গণনা ৱেদিতব্বা. সেসমেত্থ অনুলোমে উত্তানত্থমেৱ.
৩৫১-৩৫৪. পচ্চনীযে পন কুসলং ন লব্ভতীতি অকুসলমেৱ আদিং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং, তং উত্তানত্থমেৱ.
৩৫৯. যং পনেত্থ পচ্চনীযে ৱিস্সজ্জনপৰিচ্ছেদং গণনতো দস্সেতুং নহেতুযা দ্ৱেতিআদি ৱুত্তং, তত্থ দ্ৱে তীণি একন্তি তযো পৰিচ্ছেদা. তেসং ৱসেন দুকতিকাদীসু পচ্চযসংসন্দনে গণনা ৱেদিতব্বা. ইধাপি অধিকতৰগণনানং ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং সংসন্দনে ঊনতৰগণনমেৱ লব্ভতি, সমগণনেন সদ্ধিং সমগণনং. যস্মা চেত্থ অৰূপধম্মাযেৱ পচ্চযুপ্পন্না, তস্মা নহেতুনাধিপতিনপুৰেজাতনপচ্ছাজাতনাসেৱননকম্মনৱিপাকনঝাননমগ্গনৱিপ্পযুত্তৱসেন দসেৱ পচ্চযা পচ্চনীকতো দস্সিতা, সেসা চুদ্দস ন লব্ভন্তি. যেপি লব্ভন্তি, তেসুপি ৱিপাকে পচ্চযুপ্পন্নে নকম্মনৱিপাকা ন লব্ভন্তি.
৩৬০-৩৬৮. নহেতুপচ্চযা নাধিপতিযা দ্ৱেতি নহেতুযা লদ্ধং দ্ৱযমেৱ. সেসদ্ৱযেসুপি এসেৱ নযো. নকম্মে একন্তি অহেতুককিৰিযচেতনং পচ্চযুপ্পন্নং কত্ৱা অব্যাকতেন অব্যাকতং. নৱিপাকে দ্ৱেতি অহেতুকমোহকিৰিযৱসেন দ্ৱে. নঝানে একন্তি অহেতুকপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱসেন অব্যাকতৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং. নমগ্গে একন্তি অহেতুকৱিপাককিৰিযৱসেন অব্যাকতৱিস্সজ্জনং. ইমিনাৱুপাযেন সব্বসংসন্দনেসু অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
৩৬৯-৩৮৩. অনুলোমপচ্চনীযে হেট্ঠা ৱুত্তা নহেতুআদযো দসেৱ পচ্চনীযতো লব্ভন্তি, ন সেসা. যেপি লব্ভন্তি, তেসু হেতুম্হি অনুলোমতো ঠিতে ঝানমগ্গা পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তীতি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
৩৮৪-৩৯১. পচ্চনীযানুলোমে নহেতুপচ্চযুপ্পন্নেসু অহেতুকমোহোৱ ঝানমগ্গপচ্চযং লভতি, সেসা ন লভন্তি. নঝানপচ্চযে অট্ঠাহেতুকচিত্তানিপি. নকম্মপচ্চযা নহেতুপচ্চযা নাধিপতিপচ্চযা নপুৰেজাতপচ্চযা আৰম্মণে একন্তি আৰুপ্পে অহেতুককিৰিযচেতনাৱসেন অব্যাকতেন অব্যাকতং. ইমিনা উপাযেন যং লব্ভতি, যঞ্চ ন লব্ভতি, তস্স ৱসেন সব্বত্থ গণনা ৱেদিতব্বাতি.
সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা.
৬. সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা
৩৯২-৪০০. সম্পযুত্তৱাৰে কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তোতি কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তপচ্চযং কত্ৱাতি অত্থো. সেসমেত্থ সংসট্ঠৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অৱসানে পনস্স ‘‘সংসট্ঠত্তং নাম সম্পযুত্তত্তং, সম্পযুত্তত্তং নাম সংসট্ঠত্ত’’ন্তি ইদং উভিন্নম্পি এতেসং ৱাৰানং অত্থতো নিন্নানাকৰণভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. অত্থতো হি এতেপি পটিচ্চসহজাতা ৱিয পচ্চযনিস্সযা ৱিয চ নিন্নানাকৰণা. এৱং সন্তেপি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অত্থনিযমনত্থং ৱুত্তা. ‘‘সংসট্ঠা যোজিতা হযা’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৭০) হি অসম্পযুত্তম্পি সংসট্ঠন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘যা সা ৱীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৮৩২) অসংসট্ঠং ৱোকিণ্ণম্পি সম্পযুত্তন্তি. ইতি সংসট্ঠৱাৰেন একুপ্পাদলক্খণস্স সম্পযুত্তস্স সংসট্ঠভাৱং সম্পযুত্তৱাৰেন চ সংসট্ঠস্স একুপ্পাদাদিলক্খণস্স সম্পযুত্তভাৱং নিযমেতুং উভোপেতে ৱুত্তা. অপিচ তথা বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন দেসনাৱিলাসেন নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাপভেদজাননৱসেন চাপি এতে উভোপি ৱুত্তাতি.
সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা.
এতেসু পন ছসু ৱাৰেসু অত্থি কোচি পচ্চযো একন্তং অনুলোমতো ন তিট্ঠতি, পচ্চনীকতোৱ তিট্ঠতি; অত্থি একন্তং পচ্চনীকতো ন তিট্ঠতি, অনুলোমতোৱ তিট্ঠতি; অত্থি অনেকন্তং অনুলোমতো চেৱ তিট্ঠতি, পচ্চনীকতো চাতি ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং. তত্থ পঠমো পঞ্হো পচ্ছাজাতস্স, দুতিযো মহাচতুক্কস্স, ততিযো যুজ্জমানকানং সেসানং ৱসেন ৱেদিতব্বোতি.
৭. পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
৪০১-৪০৩. পঞ্হাৱাৰে ‘‘সিযা কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা কুসলত্তিকে উদ্ধৰিতব্বপুচ্ছানং লব্ভমানৱসেন ৱিস্সজ্জনং দস্সেতুং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদি ৱুত্তং. কুসলো চ নামেস সযং উপ্পজ্জন্তো ঠপেত্ৱা পচ্ছাজাতঞ্চ ৱিপাকঞ্চ সেসেহি দ্ৱাৱীসতিযা পচ্চযেহি উপ্পজ্জতি. কুসলস্স পচ্চযো হোন্তো ঠপেত্ৱা পুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপাকৱিপ্পযুত্তে সেসেহি ৱীসতিযা পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. তস্মা যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুং হেতুপচ্চযেনাতিআদি আৰদ্ধং.
তত্থ যা এসা পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰে ৱিয ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি অকত্ৱা ‘‘হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তি দেসনা কতা, তস্সা এৱ কৰণে ইদং পযোজনং – তত্থ হি সুঞ্ঞট্ঠং দীপেতুং ধম্মানন্তি ৱুত্তং. ইধ পচ্চযতো উপ্পজ্জমানা ধম্মা ৰাসিতো উপ্পজ্জন্তি, ন একেকতোতি ৰাসট্ঠং দীপেতুং খন্ধানন্তি ৱুত্তং. পটিচ্চৱাৰাদীসু ৱা খন্ধৱসেন পচ্চযুপ্পন্নদেসনা আৰুড়্হাতি তেনেৱানুক্কমেন ইধাপি আৰুড়্হাতি. কস্মা পনেতেসু এৱং আৰুড়্হাতি? অসঙ্কৰতো ৱিভাগদস্সনত্থং. ‘‘একং ধম্মং পটিচ্চ সেসা ধম্মা’’তি হি আদিনা নযেন ৱুচ্চমানে অসুকধম্মং নাম নিস্সায অসুকধম্মাতি ন সক্কা অসঙ্কৰতো পচ্চযে পচ্চযুপ্পন্নে চ জানিতুং, এৱং সন্তে উদ্দেসনিদ্দেসা নিব্বিসেসা সিযুং. তস্মা অসঙ্কৰতো ৱিভাগদস্সনত্থং এৱং আৰুড়্হাতি ৱেদিতব্বা. চিত্তসমুট্ঠানানন্তি ইদং যস্স অব্যাকতস্স কুসলো হেতুপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তমেৱ দস্সেতুং ৱুত্তং. পচ্চযৱিভঙ্গে পন কুসলাদিৱসেন ৱিভাগং অকত্ৱা সামঞ্ঞতো সব্বেসং হেতূনং ৱসেন উপ্পন্নৰূপদস্সনত্থং চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৱত্ৱা তংসমুট্ঠানানন্তি ৱুত্তং. তস্মা তত্থ অব্যাকতহেতুসমুট্ঠানৰূপং, ওক্কন্তিক্খণে কটত্তাৰূপম্পি সঙ্গহং গতং. ইমিনা উপাযেন সেসেসুপি এৱৰূপেসু ৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
৪০৪. দানং দত্ৱাতি দেয্যধম্মং চজিত্ৱা. যায ৱা চেতনায সো দিয্যতি, সা চেতনা দানং. দত্ৱাতি তং চেতনং পৰিযোদাপেত্ৱা ৱিসুদ্ধং কত্ৱা. সীলং সমাদিযিত্ৱাতি পঞ্চঙ্গাদিৱসেন নিচ্চসীলং গণ্হিত্ৱা. ইমিনা সমাদানৱিৰতিযেৱ দস্সিতা. সম্পত্তৱিৰতিসমুচ্ছেদৱিৰতিযো পন লোকে সীলন্তি অপাকটত্তা ন ৱুত্তা. কিঞ্চাপি ন ৱুত্তা, আৰম্মণপচ্চযা পন হোন্তিযেৱ. তত্থ সমুচ্ছেদৱিৰতি সেক্খানংযেৱ কুসলস্স আৰম্মণং হোতি, ন ইতৰেসং. উপোসথকম্মং কত্ৱাতি ‘‘পাণং ন হনে, ন চাদিন্নমাদিযে’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এৱং ৱুত্তং উপোসথদিৱসেসু অট্ঠঙ্গউপোসথকিৰিযং কত্ৱা. তং পচ্চৱেক্খতীতি তং কুসলং সেক্খোপি পুথুজ্জনোপি পচ্চৱেক্খতি, অৰহাপি পচ্চৱেক্খতেৱ. অৰহতোপি হি পুব্বে কতং কুসলং কুসলমেৱ, যেন পন চিত্তেন পচ্চৱেক্খতি, তং কিৰিযচিত্তং নাম হোতি. তস্মা ‘‘এতং কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্মিং অধিকাৰে ন লব্ভতি. পুব্বে সুচিণ্ণানীতি ‘‘দত্ৱা সমাদিযিত্ৱা কত্ৱা’’তি হি আসন্নে কতানি ৱুত্তানি, ইমানি ন আসন্নে কতানীতি ৱেদিতব্বানি. দানাদীহি ৱা সেসানি কামাৱচৰকুসলানি দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং. ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা. অযমেৱ ৱা পাড়ি. সেক্খা গোত্ৰভুন্তি সোতাপন্নং সন্ধায ৱুত্তং. সো হি গোত্ৰভুং পচ্চৱেক্খতি. ৱোদানন্তি ইদং পন সকদাগামিঅনাগামিনো সন্ধায ৱুত্তং. তেসঞ্হি তং চিত্তং ৱোদানং নাম হোতি. সেক্খাতি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি মগ্গফলভৱঙ্গাতিক্কমৱসেন অত্তনা পটিলদ্ধা মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা, সুদ্ধমগ্গতোযেৱ পন ৱুট্ঠায পচ্চৱেক্খণং নাম নত্থি.
কুসলং অনিচ্চতোতি এত্থ ৱিপস্সনূপগং তেভূমককুসলমেৱ ৱেদিতব্বং, ৱিপস্সনাকুসলং পন কামাৱচৰমেৱ. চেতোপৰিযঞাণেনাতি ৰূপাৱচৰকুসলং দস্সেতি. আকাসানঞ্চাযতনন্তিআদীহি অৰূপাৱচৰকুসলাৰম্মণৱসেন উপ্পজ্জমানং অৰূপাৱচৰকুসলমেৱ. কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্সাতিআদীহি পুগ্গলং অনামসিত্ৱা ধম্মৱসেন দস্সেতি. তেনেৱেত্থ হেট্ঠা গহিতম্পি চেতোপৰিযঞাণং পুন ৱুত্তং.
৪০৫. অস্সাদেতীতি সোমনস্সসহগতলোভসম্পযুত্তচিত্তেহি অনুভৱতি চেৱ ৰজ্জতি চ. অভিনন্দতীতি সপ্পীতিকতণ্হাৱসেন নন্দতি হট্ঠপহট্ঠো হোতি, দিট্ঠাভিনন্দনায ৱা অভিনন্দতি. ৰাগো উপ্পজ্জতীতি অস্সাদেন্তস্স ৰাগো উপ্পজ্জতি নাম. ইদং অট্ঠপি লোভসহগতানি গহেত্ৱা ৱুত্তং. দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৱসেন চতূহিপি চিত্তেহি সম্পযুত্তা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. অসন্নিট্ঠানগতস্স পনেত্থ ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি. ৱিক্খেপগতস্স উদ্ধচ্চং, অকতং ৱত মে কল্যাণন্তি ৱিপ্পটিসাৰিনো দোমনস্সং. তং আৰব্ভাতি তানি সুচিণ্ণানি আৰম্মণং কত্ৱাতি অত্থো. বহুৱচনস্স হেস একৱচনাদেসো, জাতিৱসেন ৱা একৱচনমেৱেতং.
৪০৬. অৰহা মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি মগ্গৱীথিযং ফলানন্তৰস্স ভৱঙ্গস্স অতিক্কমৱসেন ৱুট্ঠহিত্ৱা. পচ্চৱেক্খণচিত্তানি পনস্স কিৰিযাব্যাকতানি. এৱং কিৰিযাব্যাকতস্স আৰম্মণপচ্চযং দস্সেত্ৱা পুন ৱিপাকাব্যাকতস্স দস্সেতুং সেক্খা ৱাতিআদিমাহ. কুসলে নিৰুদ্ধেতি ৱিপস্সনাজৱনৱীথিযা পচ্ছিন্নায. ৱিপাকোতি কামাৱচৰৱিপাকো. তদাৰম্মণতাতি তদাৰম্মণতায, তং কুসলস্স জৱনস্স আৰম্মণভূতং ৱিপস্সিতকুসলং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ন কেৱলঞ্চ তদাৰম্মণৱসেনেৱ, পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেনাপি. ৱিপাকো হি কম্মং আৰম্মণং কত্ৱা গহিতপটিসন্ধিকস্স কুসলাৰম্মণো হোতিযেৱ, সো পন দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ইধ ন দস্সিতো.
কুসলং অস্সাদেতীতিআদি অকুসলজৱনাৱসানে কুসলাৰম্মণৱিপাকং দস্সেতুং ৱুত্তং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৱিপাকস্সাতি ইদং দুব্বিঞ্ঞেয্যম্পি সমানং মহগ্গতৱিপাকস্স তদাৰম্মণভাৱেন অনুপ্পত্তিতো লব্ভমানকৱসেন ৱুত্তং. কিৰিযস্সাতি অৰহত্তং পত্ৱা অসমাপন্নপুব্বে আকাসানঞ্চাযতনে পটিলোমতো ৱা একন্তৰিকৱসেন ৱা সমাপন্নকিৰিযায. চেতোপৰিযঞাণস্সাতিআদীনি পৰতো আৱজ্জনায যোজেতব্বানি. যা এতেসং আৱজ্জনা, তস্সা কুসলা খন্ধা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.
৪০৭-৪০৯. ৰাগন্তি অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা ৰাগং. অত্তনো ৰাগৱসেন পনেত্থ ৱণ্ণনা পাকটা হোতি. অস্সাদেতীতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. ৱিচিকিচ্ছাদীসু পন তীসু অস্সাদেতব্বতায অভাৱেন ‘‘অস্সাদেতী’’তি ন ৱুত্তং. দিট্ঠি পনেত্থ উপ্পজ্জতি, সা অস্সাদেতীতি পদস্স পৰিহীনত্তা আগতপটিপাটিযা পঠমং ন ৱুত্তা. ৱিচিকিচ্ছাদীসুযেৱ তং তং সভাগং পঠমং ৱত্ৱা তস্স তস্স অনন্তৰা ৱুত্তা. ইমেসু চ পন ৰাগাদীসু ‘‘কিং মে পাপধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি অক্খন্তিৱসেন ৱা, ‘‘কতং পাপং কতং লুদ্ধ’’ন্তি ৱিপ্পটিসাৰাদিৱসেন ৱা দোমনস্সুপ্পত্তি ৱেদিতব্বা.
৪১০. চক্খুং অনিচ্চতোতি ৱিপস্সনানুক্কমেন ওড়াৰিকাযতনানি ৱত্থুৰূপঞ্চাতি একাদস ৰূপানি পাকটত্তা গহিতানি. পুন ৰূপাযতনাদীনি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং আৰম্মণত্তা গহিতানি. যস্মা পনেসা ৱিঞ্ঞাণকাযৱসেন দেসনা, ন ধাতুৱসেন, তস্মা মনোধাতু ন গহিতা. এৱং সব্বত্থ গহিতাগহিতং ৱেদিতব্বং.
৪১১. ফলং পচ্চৱেক্খন্তি নিব্বানং পচ্চৱেক্খন্তীতি পচ্চৱেক্খণকুসলস্স আৰম্মণদস্সনত্থং ৱুত্তং.
৪১৩-৪১৬. আৰম্মণাধিপতিনিদ্দেসে সেক্খপুথুজ্জনানং ৱসেন চতুভূমককুসলং দস্সিতং, তথা সহজাতাধিপতিনিদ্দেসে. অৰহতো উত্তমধম্মং অধিগতত্তা লোকিযকুসলেসু গৰুকাৰো নত্থীতি অগ্গমগ্গোৱ দস্সিতো.
৪১৭. অনন্তৰপচ্চযে পুৰিমা পুৰিমাতি একভূমকাপি নানাভূমকাপি কুসলা একতো কত্ৱা ৱুত্তা. অনুলোমং গোত্ৰভুস্স, অনুলোমং ৱোদানস্সাতি নানাৰম্মণৱসেন. গোত্ৰভু মগ্গস্স, ৱোদানং মগ্গস্সাতি নানাভূমিৱসেন. কুসলং ৱুট্ঠানস্সাতি এত্থ পন কুসলন্তি তেভূমককুসলং. ৱুট্ঠানন্তি তেভূমকৱিপাকং. তেহি কুসলজৱনৱীথিতো ৱুট্ঠহন্তি, তস্মা ৱুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তং দুৱিধং হোতি – তদাৰম্মণং ভৱঙ্গঞ্চ. তত্থ কামাৱচৰকুসলস্স উভযম্পি ৱুট্ঠানং হোতি, মহগ্গতস্স ভৱঙ্গমেৱ. মগ্গো ফলস্সাতি ইদং যস্মা লোকুত্তৰৱিপাকং জৱনৱীথিপৰিযাপন্নত্তা ৱুট্ঠানং নাম ন হোতি, তস্মা ৱিসুং ৱুত্তং. অনুলোমং সেক্খাযাতি অসেক্খায কুসলং অনন্তৰং ন হোতি, তস্মা ৱিভাগং কৰোতি. ফলসমাপত্তিযাতি সোতাপত্তিফলসকদাগামিফলঅনাগামিফলসমাপত্তিযাপি. ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা. অকুসলে দুৱিধম্পি ৱুট্ঠানং লব্ভতি. ৱিপাকাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতাতি এত্থ ৱিপাকাব্যাকতা ৱিপাকাব্যাকতানংযেৱ, কিৰিযাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতানংযেৱ ৱেদিতব্বা. ভৱঙ্গং আৱজ্জনাযাতিআদি ৱোমিস্সকৱসেন ৱুত্তং. তত্থ কিৰিযাতি কামাৱচৰকিৰিযা. সা দুৱিধস্সাপি ৱুট্ঠানস্স অনন্তৰপচ্চযো হোতি, মহগ্গতা ভৱঙ্গস্সেৱ. ইতি যে হেট্ঠা পচ্চযৱিভঙ্গনিদ্দেসে ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আৰভিত্ৱা কুসলং কুসলস্স, কুসলং অব্যাকতস্স, অকুসলং অকুসলস্স, অকুসলং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং অব্যাকতস্স, অব্যাকতং কুসলস্স, অব্যাকতং অকুসলস্সাতি সত্ত ৱাৰা দস্সিতা; তেসং ৱসেন ইধ সঙ্খেপতো অনন্তৰপচ্চযো ৱিভত্তো.
ৱিত্থাৰতো পনেত্থ –
দসধা সত্তৰসধা, সমসট্ঠিৱিধেন চ;
বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে.
অযঞ্হি অনন্তৰপচ্চযো ন কেৱলং সত্তধাৱ নিদ্দেসং লভতি, কুসলং পন কুসলস্স ৱিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স ৱিপাকস্স; ৱিপাকং ৱিপাকস্স কিৰিযস্স; কিৰিযং কুসলস্স অকুসলস্স ৱিপাকস্স কিৰিযস্সাতি এৱং দসধাপি নিদ্দেসং লভতি. ন কেৱলং দসধাযেৱ, কুসলং পন কুসলস্স কুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স; অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৱিপাকস্স কুসলৱিপাকস্স; কুসলৱিপাকং কুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স কিৰিযস্স; অকুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকস্স কুসলৱিপাকস্স কিৰিযস্স; কিৰিযং কিৰিযস্স কুসলস্স অকুসলস্স কুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্সাতি এৱং সত্তৰসধা নিদ্দেসং লভতি.
ন কেৱলঞ্চ সত্তৰসধাৱ সমসট্ঠিৱিধেনাপি নিদ্দেসং লভতেৱ. কথং? কামাৱচৰকুসলঞ্হি ভূমিভেদেন চতুব্বিধস্স কুসলস্স অনন্তৰপচ্চযো হোতি, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰং সকসকভূমিকস্সেৱাতি কুসলং কুসলস্স ছব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকুসলং পন কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স লোকুত্তৰৱিপাকস্স; ৰূপাৱচৰকুসলং ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স; অৰূপাৱচৰকুসলং কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰঅৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকস্স; লোকুত্তৰকুসলং লোকুত্তৰৱিপাকস্সাতি কুসলং ৱিপাকস্স দ্ৱাদসৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. অকুসলং অকুসলস্স অকুসলৱিপাকস্স তেভূমককুসলৱিপাকস্সাতি পঞ্চৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো.
কামাৱচৰকুসলৱিপাকং কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্স অকুসলৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাতি কামাৱচৰকুসলৱিপাকং ৱিপাকস্স চতুব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো. ৰূপাৱচৰৱিপাকং তেভূমককুসলৱিপাকস্সাতি তিৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. অৰূপাৱচৰৱিপাকং অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্সাতি দুৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. লোকুত্তৰৱিপাকং চতুভূমককুসলৱিপাকস্সাতি চতুব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো. এৱং কুসলৱিপাকং ৱিপাকস্স তেৰসধাপি অনন্তৰপচ্চযো. অকুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকস্স কামাৱচৰকুসলৱিপাকস্সাতি দুৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. এৱং সব্বথাপি ৱিপাকং ৱিপাকস্স পঞ্চদসৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকুসলৱিপাকং পন কামাৱচৰকিৰিযস্স, তথা অকুসলৱিপাকং, তথা ৰূপাৱচৰৱিপাকং, তথা অৰূপাৱচৰৱিপাকঞ্চাতি ৱিপাকং কিৰিযস্স চ চতুব্বিধেন অনন্তৰপচ্চযো.
কামাৱচৰকিৰিযং তেভূমককিৰিযস্স, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকিৰিযং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰানঞ্ঞেৱাতি কিৰিযং কিৰিযস্স পঞ্চৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকিৰিযং অকুসলৱিপাকস্স চেৱ চতুভূমককুসলৱিপাকস্স চ, ৰূপাৱচৰকিৰিযং কামাৱচৰকুসলৱিপাকৰূপাৱচৰৱিপাকানং অৰূপাৱচৰকিৰিযং চতুভূমককুসলৱিপাকস্সাপীতি কিৰিযং ৱিপাকস্স একাদসৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো. কামাৱচৰকিৰিযং পন কামাৱচৰকুসলস্স অকুসলস্সাতি কুসলাকুসলানং দুৱিধেন অনন্তৰপচ্চযো হোতি. এৱং সমসট্ঠিৱিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি.
ন কেৱলঞ্চ সমসট্ঠিৱিধেনেৱ, বহুৱিধেনাপি লভতেৱ. কথং? কামাৱচৰপঠমমহাকুসলচিত্তং তাৱ অত্তনো, চতুন্নঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলানং পাদকযোগেন সোড়সন্নং সোমনস্সলোকুত্তৰানন্তি একৱীসতিযা চ কুসলানং, জৱনপৰিযোসানে তদাৰম্মণভৱঙ্গৱসেন উপ্পজ্জমানানং একাদসন্নং কামাৱচৰৱিপাকানং, ভৱঙ্গৱসেনেৱ পৱত্তানং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকানং, ফলসমাপত্তিৱসেন পৱত্তানং দ্ৱাদসন্নং লোকুত্তৰৱিপাকানন্তি এৱং একৱীসতিযা কুসলানং; দ্ৱত্তিংসায ৱিপাকানন্তি তেপঞ্ঞাসায চিত্তানং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. তথা দুতিযকুসলচিত্তং. ততিযচতুত্থানি পন ঠপেত্ৱা উপৰিভূমককুসলানি চ লোকুত্তৰৱিপাকানি চ সেসএকৱীসতিচিত্তানং. পঞ্চমছট্ঠানি অত্তনো চ, নৱন্নঞ্চ উপৰিভূমকউপেক্খাকুসলানং, তেৱীসতিযা চ ৱিপাকানন্তি তেত্তিংসায. সত্তমঅট্ঠমানি একৱীসতিযাৱ.
পঞ্চ ৰূপাৱচৰকুসলানি অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমানং ৰূপাৱচৰকুসলানং, চতুন্নম্পি ঞাণসম্পযুত্তমহাৱিপাকানং, পঞ্চন্নং ৰূপাৱচৰৱিপাকানঞ্চাতি দসন্নং. এতেনেৱ চ নযেন অৰূপাৱচৰকুসলেসু পঠমং অত্তনো ৱিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং, দুতিযং দ্ৱাদসন্নং, ততিযং তেৰসন্নং, চতুত্থং চুদ্দসন্নং ফলসমাপত্তিযা চাতি পন্নৰসন্নং লোকুত্তৰকুসলং অত্তনো অত্তনো ৱিপাকস্সেৱ. অট্ঠসু লোভসহগতেসু একেকং অকুসলং একাদসন্নং কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নৱন্নং, মহগ্গতৱিপাকানং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৱীসতিযা. দ্ৱে দোমনস্সসহগতানি উপেক্খাসহগতানং ছন্নং কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি সত্তন্নং. ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৱযং সোমনস্সসহগতাহেতুকৱিপাকেন সদ্ধিং একাদসন্নং কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নৱন্নং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একৱীসতিযা.
কুসলৱিপাকপঞ্চৱিঞ্ঞাণা কুসলৱিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু দ্ৱিন্নং ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং. তাসু দ্ৱীসু সোমনস্সসহগতা দসন্নং ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং ভৱঙ্গভূতানং তদাৰম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স ৱোট্ঠব্বনকিৰিযস্স চাতি দ্ৱাদসন্নং. উপেক্খাসহগতাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পন আৱজ্জনমনোধাতুযা দ্ৱিট্ঠানিকায আৱজ্জনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা দসন্নঞ্চ ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনন্তি দ্ৱাদসন্নমেৱ. তিহেতুকমহাৱিপাকা সোমনস্সসহগতাহেতুকৱজ্জানং দসন্নম্পি কামাৱচৰৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকানং আৱজ্জনদ্ৱযস্স চাতি একৱীসতিযা, দুহেতুকৱিপাকা ঠপেত্ৱা মহগ্গতৱিপাকে সেসানং দ্ৱাদসন্নং. পঞ্চ ৰূপাৱচৰৱিপাকা তেভূমককুসলৱিপাকসহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং সত্তৰসন্নং আৱজ্জনদ্ৱযস্স চাতি একূনৱীসতিযা. অৰূপাৱচৰৱিপাকেসু পঠমং কামাৱচৰকুসলৱিপাকতিহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানং, চতুন্নং অৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানং চতুন্নং মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স চাতি নৱন্নং. দুতিযং হেট্ঠিমৱিপাকং ৱজ্জেত্ৱা অট্ঠন্নং, ততিযং দ্ৱে হেট্ঠিমানি ৱজ্জেত্ৱা সত্তন্নং, চতুত্থং তীণি হেট্ঠিমানি ৱজ্জেত্ৱা ছন্নং চত্তাৰি লোকুত্তৰৱিপাকানি তিহেতুকৱিপাকানং তেৰসন্নং অত্তনো অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি চুদ্দসন্নং.
অকুসলৱিপাকপঞ্চৱিঞ্ঞাণা অকুসলৱিপাকমনোধাতুযা, মনোধাতু অকুসলৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা. সা তদাৰম্মণকালে অত্তনো পচ্ছিমস্স চুতিকালে পটিসন্ধিৱসেন ভৱঙ্গৱসেন চ পৱত্তানং ইতৰেসম্পি নৱন্নং কামাৱচৰৱিপাকানং উপেক্খাসহগতানং দ্ৱিন্নং পৰিত্তকিৰিযানঞ্চাতি দ্ৱাদসন্নং. কিৰিযমনোধাতু দসন্নং ৱিঞ্ঞাণানং হসিতুপ্পাদকিৰিযা পঞ্চৱোকাৰে ভৱঙ্গৱসেন পৱত্তানং নৱন্নং তিহেতুকৱিপাকানং, তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তানং পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৱিপাকানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন তেৰসন্নং. ৱোট্ঠব্বনকিৰিযা ঠপেত্ৱা কিৰিযমনোধাতুং দসন্নং কামাৱচৰকিৰিযানং, কামাৱচৰকুসলাকুসলানং পঞ্চৱোকাৰে ভৱঙ্গৱসেন পৱত্তানং পন্নৰসন্নং ৱিপাকচিত্তানঞ্চাতি পঞ্চচত্তালীসায.
কামাৱচৰতিহেতুকসোমনস্সসহগতকিৰিযদ্ৱযং ভৱঙ্গৱসেন পৱত্তানং তেৰসন্নং তিহেতুকৱিপাকানং তদাৰম্মণৱসেন পঞ্চন্নং সোমনস্সসহগতৱিপাকানং পৰিকম্মৱসেন পৱত্তমানানং চতুন্নং ৰূপাৱচৰকিৰিযানং অৰহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন দ্ৱাৱীসতিযা দুহেতুকসোমনস্সসহগতকিৰিযদ্ৱযং যথাৱুত্তানং তেৰসন্নং ভৱঙ্গচিত্তানং পঞ্চন্নং তদাৰম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন সত্তৰসন্নং. কামাৱচৰতিহেতুকউপেক্খাসহগতকিৰিযদ্ৱযং তেসংযেৱ তেৰসন্নং ভৱঙ্গানং, তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তানং ছন্নং উপেক্খাসহগতৱিপাকানং, পৰিকম্মৱসেন পৱত্তানং একিস্সা ৰূপাৱচৰকিৰিযায চতুন্নং অৰূপাৱচৰকিৰিযানং অৰহত্তফলসমাপত্তিযা অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন চতুৱীসতিযা. দুহেতুকউপেক্খাসহগতকিৰিযদ্ৱযং তেসংযেৱ তেৰসন্নং ভৱঙ্গানং ছন্নং তদাৰম্মণানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠাৰসন্নং. ৰূপাৱচৰকিৰিযেসু একেকং নৱন্নং পঞ্চৱোকাৰে তিহেতুকভৱঙ্গানং অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি দসন্নং. অৰূপাৱচৰকিৰিযেসু পঠমং পঞ্চৱোকাৰে নৱন্নং ভৱঙ্গানং, চতুৱোকাৰে একস্স অত্তনো পচ্ছিমস্স চাতি একাদসন্নং. দুতিযং চতুৱোকাৰে দ্ৱে ভৱঙ্গানি লভতি. ততিযং তীণি, চতুত্থং চত্তাৰি ফলসমাপত্তিঞ্চাতি তেসু একেকং যথাপটিপাটিযা একাদসন্নং দ্ৱাদসন্নং তেৰসন্নং পঞ্চদসন্নঞ্চ অনন্তৰপচ্চযো হোতি. এৱং বহুৱিধেনাপি নিদ্দেসং লভতি. তেন ৱুত্তং –
‘‘দসধা সত্তৰসধা, সমসট্ঠিৱিধেন চ;
বহুধাপি চ নিদ্দেসং, সাধুকং উপলক্খযে’’তি.
সমনন্তৰপচ্চযাদযো উত্তানত্থাযেৱ.
৪২৩. উপনিস্সযে সদ্ধং উপনিস্সাযাতি কম্মকম্মফলইধলোকপৰলোকাদীসু সদ্ধং উপনিস্সযং কত্ৱা. যথা হি পুৰিসো হেট্ঠাপথৱিযং উদকং অত্থীতি সদ্দহিত্ৱা পথৱিং খনতি, এৱং সদ্ধো কুলপুত্তো দানাদীনং ফলঞ্চ আনিসংসঞ্চ সদ্দহিত্ৱা দানাদীনি পৱত্তেতি. তস্মা ‘‘সদ্ধং উপনিস্সাযা’’তি ৱুত্তং.
সীলং উপনিস্সাযাতিআদীসুপি ইমে সীলাদযো ধম্মে উপনিস্সযং কত্ৱাতি অত্থো. সীলৱা হি সীলানুভাৱেসু সীলানিসংসেসু চ কুসলো সীলং উপনিস্সায সীলৱন্তানং দানং দেতি, উপৰূপৰি সীলং সমাদিযতি সুপৰিসুদ্ধং অখণ্ডং, চাতুদ্দসীআদীসু পক্খদিৱসেসু উপোসথকম্মং কৰোতি, সীলসম্পদং নিস্সায ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. বহুস্সুতোপি দানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো দানাদীনঞ্চ সঙ্কিলেসৱোদানাদিভেদং সুতমযায পঞ্ঞায পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতো সুতং উপনিস্সায দানাদীনি পৱত্তেতি. চাগৱাপি চাগাধিমুত্তো অত্তনো চাগসম্পদং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলৱন্তো হুত্ৱা দিন্নং মহপ্ফলন্তি সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, তায পটিপত্তিযা পৰিসুদ্ধচিত্তো ঝানাদীনি উপ্পাদেতি. পঞ্ঞৱাপি ইধলোকপৰলোকহিতঞ্চেৱ লোকসমতিক্কমনুপাযঞ্চ উপপৰিক্খন্তো ‘‘সক্কা ইমায পটিপত্তিযা ইধলোকহিতম্পি পৰলোকহিতম্পি লোকসমতিক্কমনূপাযঞ্চ সম্পাদেতু’’ন্তি পঞ্ঞং উপনিস্সায দানাদীনি পৱত্তেতি. যস্মা পন ন কেৱলং সদ্ধাদযো দানাদীনংযেৱ উপনিস্সযা, অত্তনো অপৰভাগে উপ্পজ্জমানানং সদ্ধাদীনম্পি উপনিস্সযা এৱ, তস্মা সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞাযাতি ৱুত্তং.
পৰিকম্মন্তি অনন্তৰং অগ্গহেত্ৱা পুব্বভাগে পৰিকম্মং গহেতব্বং. যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং দিব্বচক্খুপৰিকম্মমেৱ, পৰিকম্মং ৱিসুং নত্থি. দিব্বচক্খুস্সেৱ পৰিভণ্ডঞাণানি এতানি, তস্মিং ইজ্ঝমানে ইজ্ঝন্তি এৱং সন্তেপি তদধিমুত্ততায সহিতং দিব্বচক্খুপৰিকম্মং তেসং পৰিকম্মন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি এতানি সব্বেসং দিব্বচক্খুকানং সমগতিকানি হোন্তি. তস্মা ভৱিতব্বমেত্থ পৰিকম্মৱিসেসেনাতি. দিব্বচক্খু দিব্বায সোতধাতুযাতি দূৰে ৰূপানি দিস্ৱা তেসং সদ্দং সোতুকামস্স দিব্বচক্খু সোতধাতুৱিসুদ্ধিযা উপনিস্সযো হোতি. তেসং পন সদ্দং সুত্ৱা তত্থ গন্তুকামতাদিৱসেন দিব্বসোতধাতু ইদ্ধিৱিধঞাণস্স উপনিস্সযো হোতি. এৱং সব্বত্থ তস্স তস্স উপকাৰকভাৱৱসেন উপনিস্সযপচ্চযতা ৱেদিতব্বা.
মগ্গং উপনিস্সায অনুপ্পন্নং সমাপত্তিন্তি তেন তেন মগ্গেন সিথিলীকতপাৰিপন্থকত্তা পহীনপাৰিপন্থকত্তা চ তং তং সমাপত্তিং উপ্পাদেন্তীতি তেসং মগ্গো সমাপত্তিযা উপনিস্সযো হোতি. ৱিপস্সন্তীতি উপৰূপৰিমগ্গত্থায ৱিপস্সন্তি. অত্থপটিসম্ভিদাযাতিআদি পটিসম্ভিদানং মগ্গপটিলাভেনেৱ ইজ্ঝনতো ৱুত্তং. এৱংইদ্ধানঞ্চ পনেতাসং পচ্ছা তেসু তেসু আৰম্মণেসু পৱত্তিযা মগ্গোৱ উপনিস্সযো নাম হোতি.
সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতীতি অহমস্মি সদ্ধো পসন্নোতি মানং পৱত্তেতি. দিট্ঠিং গণ্হাতীতি তস্মিং তস্মিং ৱচনে সদ্ধাৱসেনেৱ গন্ত্ৱা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপৰিক্খন্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তিআদিৱসেন দিট্ঠিং গণ্হাতি. সীলং সুতং চাগং পঞ্ঞন্তি অহমস্মি সীলৱা সুতৱা চাগী পঞ্ঞাসম্পন্নোতি মানং জপ্পেতি. সীলসুতচাগপঞ্ঞাসু পন মানমঞ্ঞনং ৱিয দিট্ঠিমঞ্ঞনং উপ্পাদেন্তো দিট্ঠিং গণ্হাতি. ৰাগস্সাতিআদীসু সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায অত্তুক্কংসনকালে তেসু একেকো ধম্মো ৰাগস্স, পৰৱম্ভনকালে দোসস্স, উভযেন সম্পযুত্তস্স মোহস্স, ৱুত্তপ্পকাৰানং মানদিট্ঠীনং, সদ্ধাদিসম্পদং উপনিস্সায ভৱভোগসম্পত্তিপত্থনায উপনিস্সযো হোতি. এৱমেত্থ লোকিযকুসলঞ্ঞেৱ দস্সিতং. লোকুত্তৰং পন সন্তং পণীতং উত্তমং অকুসলৱিদ্ধংসনং. তস্মা চন্দো ৱিয অন্ধকাৰতমানং ন অকুসলস্স উপনিস্সযো হোতীতি ন গহিতং.
আতাপেতীতিআদি কাযিকদুক্খৱসেন অব্যাকতধম্মদস্সনত্থং ৱুত্তং. সদ্ধো হি সদ্ধং নিস্সায অতিসীতং অতিউণ্হন্তি অনোসক্কিত্ৱা নানপ্পকাৰানি নৱকম্মৱেয্যাৱচ্চাদীনি কৰোন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, ভোগং উপ্পাদেত্ৱা পুঞ্ঞানি কৰিস্সামীতি পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সীলৱাপি সীলানুৰক্খণত্থং অব্ভোকাসিকত্তাদিৱসেন অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, পিণ্ডচাৰিকত্তাদিৱসেন পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. সুতৱাপি বাহুস্সচ্চানুৰূপং পটিপত্তিং পটিপজ্জিস্সামীতি ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. চাগৱাপি চাগাধিমুত্ততায অত্তনো যাপনমত্তেপি পচ্চযে অনৱসেসেত্ৱা পৰিচ্চজন্তো, অঙ্গাদিপৰিচ্চাগং ৱা পন কৰোন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, পৰিচ্চজিতব্বস্স ৱত্থুনো উপ্পাদনত্থং পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি. পঞ্ঞৱাপি উপৰূপৰি পঞ্ঞং ৱড্ঢেস্সামীতি সপ্পঞ্ঞতং নিস্সায সীতুণ্হাদীনি অগণেত্ৱা সজ্ঝাযমনসিকাৰেসু যোগং কৰোন্তো অত্তানং আতাপেতি পৰিতাপেতি, মিচ্ছাজীৱে আদীনৱং সম্মাজীৱে চ আনিসংসং দিস্ৱা মিচ্ছাজীৱং পহায পৰিসুদ্ধেন আজীৱেন জীৱিতৱুত্তিং পৰিযেসন্তো পৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খং পচ্চনুভোতি.
কাযিকস্স সুখস্সাতি সদ্ধাদিসম্পত্তিং উপনিস্সায উপ্পন্নানি সুখোপকৰণানি পৰিভুঞ্জনকালে সদ্ধাদিসমুট্ঠানপণীতৰূপফুটকাযস্স চ তেসং ৱসেন অৱিপ্পটিসাৰমূলকপামোজ্জপীতিসমুট্ঠানৰূপফুটকাযস্স চ সুখুপ্পত্তিকালে তেসং কটত্তা উপ্পন্নৱিপাকসুখকালে চ কাযিকস্স সুখস্স, ৱুত্তনযেনেৱ দুক্খুপ্পত্তিকালে সদ্ধাদিগুণসম্পত্তিং অসহমানেহি পযুত্তৱধবন্ধনাদিকালে চ কাযিকস্স দুক্খস্স, সদ্ধাদযো উপনিস্সায পৱত্তিতফলসমাপত্তিকালে পন ফলসমাপত্তিযা এতেসু একেকো উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি ৱেদিতব্বো. কুসলং কম্মন্তি কুসলচেতনা অত্তনো ৱিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো, সা পন বলৱচেতনাৱ লব্ভতি, ন দুব্বলা. তত্ৰিদং ৱত্থু – একা কিৰ ইত্থী উব্বন্ধিতুকামা ৰুক্খে ৰজ্জুং লগ্গেত্ৱা সংৱিধাতব্বং সংৱিদহতি. অথেকো চোৰো ৰত্তিভাগে তং গেহং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ইমায ৰজ্জুযা কিঞ্চিদেৱ বন্ধিত্ৱা হৰিস্সামী’’তি সত্থেন ছিন্দিতুং উপগতো. অথ সা ৰজ্জু আসীৱিসো হুত্ৱা সুসূতি অকাসি. চোৰো ভীতো অপসক্কি. ইত্থী অত্তনো নিৱেসনা নিক্খমিত্ৱা ৰজ্জুপাসে গীৱং পটিমুঞ্চিত্ৱা উব্বন্ধা কালমকাসি. এৱং বলৱচেতনা অন্তৰাযে নিৱাৰেত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স উপনিস্সযো হোতি. ন পনেতং একন্ততো গহেতব্বং. কতোকাসঞ্হি কম্মং এৱ ৱিপাকস্স অন্তৰাযং পটিবাহিত্ৱা ৱিপচ্চতি, ৱিপাকজনকং পন কম্মং ৱিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি ন ৱত্তব্বং. কম্মন্তি এত্থ চতুভূমকম্পি ৱেদিতব্বং. যং পন পৰতো ‘‘মগ্গো ফলসমাপত্তিযা’’তি ৱুত্তং, তং অচেতনাৱসেন. তেনেতং দীপেতি – যো কোচি ৱিপাকজনকো ধম্মো, সো অত্তনো ৱিপাকস্স উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি.