২. ৱেদনাত্তিকৱণ্ণনা
১. ৱেদনাত্তিকে তিস্সো ৱেদনা ৰূপং নিব্বানন্তি ইমে ধম্মা ন লব্ভন্তি, তস্মা একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধাতিআদি ৱুত্তং. পটিসন্ধিক্খণে সুখায ৱেদনাযাতি সহেতুকপটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তং. দুক্খৱেদনা পটিসন্ধিযং ন লব্ভতীতি দুতিযৱাৰে পটিসন্ধিগ্গহণং ন কতং. ততিযৱাৰে পটিসন্ধিক্খণেতি সহেতুকপটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তং. সেসমেত্থ ইতো পৰেসু চ পচ্চযেসু যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি. সব্বত্থ তযো তযো ৱাৰা ৱুত্তা. তেন ৱুত্তং হেতুযা তীণি…পে… অৱিগতে তীণীতি.
৬. পচ্চযসংসন্দনে পন সহেতুকায ৱিপাকদুক্খৱেদনায অভাৱতো হেতুমূলকনযে ৱিপাকে দ্ৱেতি ৱুত্তং. অধিপতিআদীহি সদ্ধিং সংসন্দনেসুপি ৱিপাকে দ্ৱেযেৱ. কস্মা? ৱিপাকে দুক্খৱেদনায অধিপতিঝানমগ্গানং অভাৱতো. যেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে ৱিপাকে দ্ৱে ৱাৰা লব্ভন্তি, ৱিপাকেন সদ্ধিং সংসন্দনে তেসুপি দ্ৱেযেৱ.
১০. পচ্চনীযে নপুৰেজাতে আৰুপ্পে চ পটিসন্ধিযঞ্চ দুক্খৱেদনায অভাৱতো দ্ৱে ৱাৰা আগতা. নৱিপ্পযুত্তেপি আৰুপ্পে দুক্খাভাৱতো দ্ৱেযেৱ. সব্বঅৰূপধম্মপৰিগ্গাহকা পন সহজাতাদযো পচ্চযা ইমস্মিং পচ্চনীযৱাৰে পৰিহাযন্তি. কস্মা? ৱেদনাসম্পযুত্তস্স ধম্মস্স ৱেদনাসম্পযুত্তং পটিচ্চ সহজাতাদীহি ৱিনা অনুপ্পত্তিতো পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ ৱিনাৱ উপ্পত্তিতো.
১৭. পচ্চযসংসন্দনে পন নপুৰেজাতে একন্তি আৰুপ্পে পটিসন্ধিযঞ্চ অহেতুকাদুক্খমসুখৱেদনাসম্পযুত্তং সন্ধায ৱুত্তং. নকম্মে দ্ৱেতি অহেতুককিৰিযসম্পযুত্তচেতনাৱসেন ৱুত্তং. সুখায হি অদুক্খমসুখায চ ৱেদনায সম্পযুত্তে ধম্মে পটিচ্চ তাহি ৱেদনাহি সম্পযুত্তা অহেতুককিৰিযচেতনা উপ্পজ্জন্তি. নহেতুপচ্চযা নৱিপাকেপি এসেৱ নযো. নৱিপ্পযুত্তে একন্তি আৰুপ্পে আৱজ্জনৱসেন ৱুত্তং. ইমিনা উপাযেন সব্বসংসন্দনেসু গণনা ৱেদিতব্বা.
২৫-৩৭. অনুলোমপচ্চনীযে পচ্চনীযে লদ্ধপচ্চযা এৱ পচ্চনীযতো তিট্ঠন্তি. পচ্চনীযানুলোমে সব্বা ৰূপধম্মপৰিগ্গাহকা সহজাতাদযো অনুলোমতোৱ তিট্ঠন্তি, ন পচ্চনীযতো. অহেতুকস্স পন চিত্তুপ্পাদস্স অধিপতি নত্থীতি অধিপতিপচ্চযো অনুলোমতো ন তিট্ঠতি. পটিচ্চৱাৰাদীসু পন পচ্ছাজাতো অনুলোমতো ন লব্ভতিযেৱাতি পৰিহীনো. যে চেত্থ অনুলোমতো লব্ভন্তি, তে পচ্চনীযতো লব্ভমানেহি সদ্ধিং পৰিৱত্তেত্ৱাপি যোজিতাযেৱ. তেসু তীণি দ্ৱে একন্তি তযোৱ ৱাৰপৰিচ্ছেদা, তে সব্বত্থ যথানুৰূপং সল্লক্খেতব্বা. যো চাযং পটিচ্চৱাৰে ৱুত্তো, সহজাতৱাৰাদীসুপি অযমেৱ ৱণ্ণনানযো.
৩৮. পঞ্হাৱাৰে পন সম্পযুত্তকানং খন্ধানন্তি তেন সদ্ধিং সম্পযুত্তকানং খন্ধানং তেহিযেৱ ৱা হেতূহি সুখৱেদনাদীহি ৱা.
৩৯. ৱিপ্পটিসাৰিস্সাতি দানাদীসু তাৱ ‘‘কস্মা মযা ইদং কতং, দুট্ঠু মে কতং, অকতং সেয্যো সিযা’’তি এৱং ৱিপ্পটিসাৰিস্স. ঝানপৰিহানিযং পন ‘‘পৰিহীনং মে ঝানং, মহাজানিযো ৱতম্হী’’তি এৱং ৱিপ্পটিসাৰিস্স. মোহো উপ্পজ্জতীতি দোসসম্পযুত্তমোহো. তথা মোহং অৰব্ভাতি দোসসম্পযুত্তমোহমেৱ.
৪৫. সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ভৱঙ্গং অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ভৱঙ্গস্সাতি তদাৰম্মণসঙ্খাতং পিট্ঠিভৱঙ্গং মূলভৱঙ্গস্স. ৱুট্ঠানস্সাতি তদাৰম্মণস্স ভৱঙ্গস্স ৱা. উভযম্পি হেতং কুসলাকুসলজৱনতো ৱুট্ঠিতত্তা ৱুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. কিৰিযং ৱুট্ঠানস্সাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ফলং ৱুট্ঠানস্সাতি ফলচিত্তং ভৱঙ্গস্স. ভৱঙ্গেন হি ফলতো ৱুট্ঠিতো নাম হোতি. পৰতো ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি আগতট্ঠানেসুপি এসেৱ নযো.
৪৬. দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা খন্ধাতি দোমনস্সসম্পযুত্তা অকুসলা খন্ধা. অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ৱুট্ঠানস্সাতি তদাৰম্মণসঙ্খাতস্স আগন্তুকভৱঙ্গস্স ৱা উপেক্খাসম্পযুত্তমূলভৱঙ্গস্স ৱা. সচে পন সোমনস্সসহগতং মূলভৱঙ্গং হোতি, তদাৰম্মণস্স চ উপ্পত্তিকাৰণং ন হোতি, জৱনস্স আৰম্মণতো অঞ্ঞস্মিম্পি আৰম্মণে অদুক্খমসুখৱেদনং অকুসলৱিপাকং উপ্পজ্জতেৱ. তম্পি হি জৱনতো ৱুট্ঠিতত্তা ৱুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. সহজাতপচ্চযাদিনিদ্দেসা উত্তানত্থাযেৱ. নহেত্থ কিঞ্চি অত্থি, যং ন সক্কা সিযা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱেদেতুং, তস্মা সাধুকং উপলক্খেতব্বং.
৬২. ইদানি যস্মিং যস্মিং পচ্চযে যে যে ৱাৰা লদ্ধা, সব্বে তে সঙ্খিপিত্ৱা গণনায দস্সেতুং হেতুযা তীণীতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বানি তীণি সুদ্ধানং তিণ্ণং পদানং ৱসেন ৱেদিতব্বানি. আৰম্মণে নৱ একমূলকেকাৱসানানি. অধিপতিযা পঞ্চ সহজাতাধিপতিৱসেন অমিস্সানি তীণি, আৰম্মণাধিপতিৱসেন চ ‘‘সুখায সম্পযুত্তো সুখায সম্পযুত্তস্স, অদুক্খমসুখায সম্পযুত্তো অদুক্খমসুখায সম্পযুত্তস্সা’’তি দ্ৱে, তানি ন গণেতব্বানি. সুখায পন সম্পযুত্তো অদুক্খমসুখায, অদুক্খমসুখায সম্পযুত্তো সুখাযাতি ইমানি দ্ৱে গণেতব্বানীতি এৱং পঞ্চ. অনন্তৰসমনন্তৰেসু সত্তাতি সুখা দ্ৱিন্নং, তথা দুক্খা, অদুক্খমসুখা তিণ্ণম্পীতি এৱং সত্ত. উপনিস্সযে নৱাতি সুখসম্পযুত্তো সুখসম্পযুত্তস্স তীহিপি উপনিস্সযেহি, দুক্খসম্পযুত্তস্স পকতূপনিস্সযেনেৱ, উপেক্খাসম্পযুত্তস্স তীহিপি, দুক্খসম্পযুত্তো দুক্খসম্পযুত্তস্স অনন্তৰপকতূপনিস্সযেহি, সুখসম্পযুত্তস্স পকতূপনিস্সযেন, অদুক্খমসুখসম্পযুত্তস্স দ্ৱিধা, অদুক্খমসুখসম্পযুত্তো অদুক্খমসুখসম্পযুত্তস্স তিধাপি, তথা সুখসম্পযুত্তস্স, দুক্খসম্পযুত্তস্স অনন্তৰপকতূপনিস্সযেহীতি এৱং নৱ. পচ্চযভেদতো পনেত্থ পকতূপনিস্সযা নৱ, অনন্তৰূপনিস্সযা সত্ত, আৰম্মণূপনিস্সযা চত্তাৰোতি ৱীসতি উপনিস্সযা. পুৰেজাতপচ্ছাজাতা পনেত্থ ছিজ্জন্তি. ন হি পুৰেজাতা পচ্ছাজাতা ৱা অৰূপধম্মা অৰূপধম্মানং পচ্চযা হোন্তি.
কম্মে অট্ঠাতি সুখসম্পযুত্তো সুখসম্পযুত্তস্স দ্ৱিধাপি, দুক্খসম্পযুত্তস্স নানাক্খণিকতোৱ তথা ইতৰস্স. দুক্খসম্পযুত্তো দুক্খসম্পযুত্তস্স দ্ৱিধাপি, সুখসম্পযুত্তস্স নত্থি, ইতৰস্স নানাক্খণিকতোৱ অদুক্খমসুখসম্পযুত্তো অদুক্খমসুখসম্পযুত্তস্স দ্ৱিধাপি, ইতৰেসং নানাক্খণিকতোতি এৱং অট্ঠ. পচ্চযভেদতো পনেত্থ নানাক্খণিকা অট্ঠ, সহজাতা তীণীতি একাদস কম্মপচ্চযা. যথা চ পুৰেজাতপচ্ছাজাতা, এৱং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযোপেত্থ ছিজ্জতি. অৰূপধম্মা হি অৰূপধম্মানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোন্তি. নত্থিৱিগতেসু সত্ত অনন্তৰসদিসাৱ. এৱমেত্থ তীণি পঞ্চ সত্ত অট্ঠ নৱাতি পঞ্চ গণনপৰিচ্ছেদা. তেসং ৱসেন পচ্চযসংসন্দনে ঊনতৰগণনেন সদ্ধিং সংসন্দনেসু অতিৰেকঞ্চ অলব্ভমানঞ্চ অপনেত্ৱা গণনা ৱেদিতব্বা.
৬৩-৬৪. হেতুযা সদ্ধিং আৰম্মণং ন লব্ভতি, তথা অনন্তৰাদযো. অধিপতিযা দ্ৱেতি দুক্খপদং ঠপেত্ৱা সেসানি দ্ৱে. দুক্খসম্পযুত্তো হি হেতু অধিপতি নাম নত্থি, তস্মা সো ন লব্ভতীতি অপনীতো. সেসদ্ৱযেসুপি এসেৱ নযো. ইতি হেতুমূলকে দ্ৱেযেৱ গণনপৰিচ্ছেদা, তেসং ৱসেন ছ ঘটনানি ৱুত্তানি. তেসু পঠমং অৱিপাকভূতানং ঞাণৱিপ্পযুত্তনিৰাধিপতিধম্মানং ৱসেন ৱুত্তং, দুতিযং তেসঞ্ঞেৱ ৱিপাকভূতানং, ততিযচতুত্থানি তেসঞ্ঞেৱ ঞাণসম্পযুত্তানং, পঞ্চমং অৱিপাকভূতসাধিপতিঅমোহৱসেন, ছট্ঠং ৱিপাকভূতসাধিপতিঅমোহৱসেন. পঠমং ৱা সব্বহেতুৱসেন, দুতিযং সব্বৱিপাকহেতুৱসেন, ততিযং সব্বামোহহেতুৱসেন, চতুত্থং সব্বৱিপাকামোহহেতুৱসেন. পঞ্চমং সব্বসাধিপতিঅমোহৱসেন, ছট্ঠং সব্বসাধিপতিৱিপাকামোহৱসেন.
৬৬. আৰম্মণমূলকে অধিপতিযা চত্তাৰীতি আৰম্মণাধিপতিৱসেন সুখং সুখস্স, অদুক্খমসুখস্স, অদুক্খমসুখং অদুক্খমসুখস্স, সুখস্সাতি এৱং চত্তাৰি. উপনিস্সযেপি আৰম্মণূপনিস্সযৱসেন চত্তাৰো ৱুত্তা. ঘটনানি পনেত্থ একমেৱ. অধিপতিমূলকাদীসুপি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ যং লব্ভতি যঞ্চ ন লব্ভতি, তং সব্বং সাধুকং সল্লক্খেত্ৱা সংসন্দনঘটনগণনা ৱেদিতব্বা.
৮৩-৮৭. পচ্চনীযম্হি কুসলত্তিকে ৱুত্তনযেনেৱ অনুলোমতো পচ্চযে উদ্ধৰিত্ৱা তত্থ লদ্ধানং ৱাৰানং ৱসেন পচ্চনীযতো গণনৱসেন নহেতুযা নৱাতি সব্বপচ্চযেসু নৱ ৱাৰা দস্সিতা. তে একমূলকেকাৱসানানং নৱন্নং ৱিস্সজ্জনানং ৱসেন ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো, সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তেন চিত্তেন দানং দত্ৱা’’তিআদিনা নযেন পাড়িং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতব্বা. পচ্চযসংসন্দনে পনেত্থ নহেতুপচ্চযা…পে… নউপনিস্সযে অট্ঠাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযৱসেন ৱেদিতব্বা. দুব্বলকম্মঞ্হি ৱিপাকস্স ন উপনিস্সযো হোতি. কেৱলং পন নানাক্খণিককম্মপচ্চযেনেৱ পচ্চযো হোতি. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীযপচ্চনীযানুলোমেসু চ তেসং তেসং পচ্চযানং যোগে লদ্ধৱাৰৱসেন সক্কা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ গণেতুং, তস্মা ন ৱিত্থাৰিতন্তি.
ৱেদনাত্তিকৱণ্ণনা.