অভিধম্মপিটকে

কথাৱত্থু-অট্ঠকথা

নিসিন্নো দেৱলোকস্মিং, দেৱসঙ্ঘপুৰক্খতো;

সদেৱকস্স লোকস্স, সত্থা অপ্পটিপুগ্গলো.

সব্বপঞ্ঞত্তিকুসলো, পঞ্ঞত্তিপৰিদীপনং;

ৱত্ৱা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং, লোকে উত্তমপুগ্গলো.

যং পুগ্গলকথাদীনং, কথানং ৱত্থুভাৱতো;

কথাৱত্থুপ্পকৰণং, সঙ্খেপেন অদেসযী.

মাতিকাঠপনেনেৱ, ঠপিতস্স সুৰালযে;

তস্স মোগ্গলিপুত্তেন, ৱিভত্তস্স মহীতলে.

ইদানি যস্মা সম্পত্তো, অত্থসংৱণ্ণনাক্কমো;

তস্মা নং ৱণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতাতি.

নিদানকথা

যমকপাটিহীৰাৱসানস্মিঞ্হি ভগৱা তিদসপুৰে পাৰিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৱস্সং উপগন্ত্ৱা মাতৰং কাযসক্খিং কত্ৱা দেৱপৰিসায অভিধম্মকথং কথেন্তো ধম্মসঙ্গণীৱিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকৰণানি দেসযিত্ৱা কথাৱত্থুদেসনায ৱাৰে সম্পত্তে ‘‘অনাগতে মম সাৱকো মহাপঞ্ঞো মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো নাম উপ্পন্নং সাসনমলং সোধেত্ৱা ততিযসঙ্গীতিং কৰোন্তো ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসিন্নো সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৱা ইমং পকৰণং ভাজেস্সতী’’তি তস্সোকাসং কৰোন্তো যা চেসা পুগ্গলৱাদে তাৱ চতূসু পঞ্হেসু দ্ৱিন্নং পঞ্চকানং ৱসেন অট্ঠমুখা ৱাদযুত্তি, তং আদিং কত্ৱা সব্বকথামগ্গেসু অসম্পুণ্ণভাণৱাৰমত্তায তন্তিযা মাতিকং ঠপেসি. অথাৱসেসং অভিধম্মকথং ৱিত্থাৰনযেনেৱ কথেত্ৱা ৱুত্থৱস্সো সুৱণ্ণৰজতসোপানমজ্ঝে মণিমযেন সোপানেন দেৱলোকতো সঙ্কস্সনগৰে ওৰুয্হ সত্তহিতং সম্পাদেন্তো যাৱতাযুকং ঠত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি.

অথস্স মহাকস্সপপ্পমুখো ৱসীগণো অজাতসত্তুৰাজানং সহাযং গহেত্ৱা ধম্মৱিনযসৰীৰং সঙ্গহং আৰোপেসি. ততো ৱস্সসতস্স অচ্চযেন ৱজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ দস ৱত্থূনি দীপযিংসু. তানি সুত্ৱা কাকণ্ডকস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো যসত্থেৰো সুসুনাগপুত্তং কালাসোকং নাম ৰাজানং সহাযং গহেত্ৱা দ্ৱাদসন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং অন্তৰে সত্তথেৰসতানি উচ্চিনিত্ৱা তানি দসৱত্থূনি মদ্দিত্ৱা ধম্মৱিনযসৰীৰং সঙ্গহং আৰোপেসি.

তেহি পন ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি নিগ্গহিতা দসসহস্সা ৱজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ পক্খং পৰিযেসমানা অত্তনো অনুৰূপং দুব্বলপক্খং লভিত্ৱা ৱিসুং মহাসঙ্ঘিকাচৰিযকুলং নাম অকংসু. ততো ভিজ্জিত্ৱা অপৰানি দ্ৱে আচৰিযকুলানি জাতানি – গোকুলিকা চ একব্যোহাৰিকা চ. গোকুলিকনিকাযতো ভিজ্জিত্ৱা অপৰানি দ্ৱে আচৰিযকুলানি জাতানি – পণ্ণত্তিৱাদা চ বাহুলিযা চ. বহুস্সুতিকাতিপি তেসংযেৱ নামং. তেসংযেৱ অন্তৰে চেতিযৱাদা নাম অপৰে আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. এৱং মহাসঙ্ঘিকাচৰিযকুলতো দুতিযে ৱস্সসতে পঞ্চাচৰিযকুলানি উপ্পন্নানি. তানি মহাসঙ্ঘিকেহি সদ্ধিং ছ হোন্তি.

তস্মিংযেৱ দুতিযে ৱস্সসতে থেৰৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা দ্ৱে আচৰিযৱাদা উপ্পন্না – মহিসাসকা চ ৱজ্জিপুত্তকা চ. তত্থ ৱজ্জিপুত্তকৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা অপৰে চত্তাৰো আচৰিযৱাদা উপ্পন্না – ধম্মুত্তৰিযা, ভদ্ৰযানিকা, ছন্নাগাৰিকা, সমিতিযাতি. পুন তস্মিংযেৱ দুতিযে ৱস্সসতে মহিসাসকৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা সব্বত্থিৱাদা ধম্মগুত্তিকাতি দ্ৱে আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. পুন সব্বত্থিৱাদকুলতো ভিজ্জিত্ৱা কস্সপিকা নাম জাতা. কস্সপিকেসু ভিন্নেসু অপৰে সঙ্কন্তিকা নাম জাতা. সঙ্কন্তিকেসু ভিন্নেসু সুত্তৱাদা নাম জাতাতি থেৰৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা ইমে একাদস আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. তে থেৰৱাদেহি সদ্ধিং দ্ৱাদস হোন্তি. ইতি ইমে চ দ্ৱাদস, মহাসঙ্ঘিকানঞ্চ ছ আচৰিযৱাদাতি সব্বেৱ অট্ঠাৰস আচৰিযৱাদা দুতিযে ৱস্সসতে উপ্পন্না. অট্ঠাৰস নিকাযাতিপি, অট্ঠাৰসাচৰিযকুলানীতিপি এতেসংযেৱ নামং. এতেসু পন সত্তৰস ৱাদা ভিন্নকা, থেৰৱাদো অসম্ভিন্নকোতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তম্পি চেতং দীপৱংসে –

‘‘নিক্কড্ঢিতা পাপভিক্খূ, থেৰেহি ৱজ্জিপুত্তকা;

অঞ্ঞং পক্খং লভিত্ৱান, অধম্মৱাদী বহূ জনা.

‘‘দসসহস্সা সমাগন্ত্ৱা, অকংসু ধম্মসঙ্গহং;

তস্মাযং ধম্মসঙ্গীতি, মহাসঙ্গীতি ৱুচ্চতি.

‘‘মহাসঙ্গীতিকা ভিক্খূ, ৱিলোমং অকংসু সাসনে;

ভিন্দিত্ৱা মূলসঙ্গহং, অঞ্ঞং অকংসু সঙ্গহং.

‘‘অঞ্ঞত্ৰ সঙ্গহিতা সুত্তং, অঞ্ঞত্ৰ অকৰিংসু তে;

অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, ৱিনযে নিকাযেসু চ পঞ্চসু.

‘‘পৰিযাযদেসিতঞ্চাপি, অথো নিপ্পৰিযাযদেসিতং;

নীতত্থঞ্চেৱ নেয্যত্থং, অজানিত্ৱান ভিক্খৱো.

‘‘অঞ্ঞং সন্ধায ভণিতং, অঞ্ঞং অত্থং ঠপযিংসু তে;

ব্যঞ্জনচ্ছাযায তে ভিক্খূ, বহুং অত্থং ৱিনাসযুং.

‘‘ছড্ডেত্ৱান একদেসং, সুত্তং ৱিনযগম্ভীৰং;

পতিৰূপং সুত্তং ৱিনযং, তঞ্চ অঞ্ঞং কৰিংসু তে.

‘‘পৰিৱাৰং অত্থুদ্ধাৰং, অভিধম্মং ছপ্পকৰণং;

পটিসম্ভিদঞ্চ নিদ্দেসং, একদেসঞ্চ জাতকং.

‘‘এত্তকং ৱিস্সজ্জিত্ৱান, অঞ্ঞানি অকৰিংসু তে;

নামং লিঙ্গং পৰিক্খাৰং, আকপ্পকৰণানি চ.

‘‘পকতিভাৱং জহিত্ৱা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;

পুব্বঙ্গমা ভিন্নৱাদা, মহাসঙ্গীতিকাৰকা.

‘‘তেসঞ্চ অনুকাৰেন, ভিন্নৱাদা বহূ অহু;

ততো অপৰকালম্হি, তস্মিং ভেদো অজাযথ.

‘‘গোকুলিকা একব্যোহাৰি, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;

গোকুলিকানং দ্ৱে ভেদা, অপৰকালম্হি জাযথ.

‘‘বহুস্সুতিকা চ পঞ্ঞত্তি, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;

চেতিযা চ পুনৱাদী, মহাসঙ্গীতিভেদকা.

‘‘পঞ্চৱাদা ইমে সব্বে, মহাসঙ্গীতিমূলকা;

অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং.

‘‘গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৱা অঞ্ঞং অকংসু তে;

নামং লিঙ্গং পৰিক্খাৰং, আকপ্পকৰণানি চ.

‘‘পকতিভাৱং জহিত্ৱা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;

ৱিসুদ্ধত্থেৰৱাদম্হি, পুন ভেদো অজাযথ.

‘‘মহিসাসকা ৱজ্জিপুত্তকা, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;

ৱজ্জিপুত্তকৱাদম্হি, চতুধা ভেদো অজাযথ.

‘‘ধম্মুত্তৰিকা ভদ্দযানিকা, ছন্নাগাৰিকা চ সমিতি;

মহিসাসকানং দ্ৱে ভেদা, অপৰকালম্হি অজাযথ.

‘‘সব্বত্থিৱাদা ধম্মগুত্তা, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;

সব্বত্থিৱাদানং কস্সপিকা, সঙ্কন্তিকস্সপিকেন চ.

‘‘সঙ্কন্তিকানং সুত্তৱাদী, অনুপুব্বেন ভিজ্জথ;

ইমে একাদস ৱাদা, সম্ভিন্না থেৰৱাদতো.

‘‘অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং;

গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৱা অঞ্ঞং অকংসু তে.

‘‘নামং লিঙ্গং পৰিক্খাৰং, আকপ্পকৰণানি চ;

পকতিভাৱং জহিত্ৱা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে.

‘‘সত্তৰস ভিন্নৱাদা, একৱাদো অভিন্নকো;

সব্বেৱট্ঠাৰস হোন্তি, ভিন্নৱাদেন তে সহ.

‘‘নিগ্ৰোধোৱ মহাৰুক্খো, থেৰ ৱাদানমুত্তমো;

অনূনং অনধিকঞ্চ, কেৱলং জিনসাসনং.

‘‘সন্তকা ৱিয ৰুক্খম্হি, নিব্বত্তা ৱাদসেসকা;

পঠমে ৱস্সসতে নত্থি, দুতিযে ৱস্সসতন্তৰে;

ভিন্না সত্তৰস ৱাদা, উপ্পন্না জিনসাসনে’’তি.

অপৰাপৰং পন হেমৱতিকা, ৰাজগিৰিকা, সিদ্ধত্থিকা, পুব্বসেলিযা, অপৰসেলিযা, ৱাজিৰিযাতি অঞ্ঞেপি ছ আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. তে ইধ অনধিপ্পেতা. পুৰিমকানং পন অট্ঠাৰসন্নং আচৰিযৱাদানং ৱসেন পৱত্তমানে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধো অসোকো ধম্মৰাজা দিৱসে দিৱসে বুদ্ধপূজায সতসহস্সং, ধম্মপূজায সতসহস্সং, সঙ্ঘপূজায সতসহস্সং, অত্তনো আচৰিযস্স নিগ্ৰোধত্থেৰস্স সতসহস্সং, চতূসু দ্ৱাৰেসু ভেসজ্জত্থায সতসহস্সন্তি পঞ্চসতসহস্সানি পৰিচ্চজন্তো সাসনে উড়াৰং লাভসক্কাৰং পৱত্তেসি.

তিত্থিযা হতলাভসক্কাৰা অন্তমসো ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি অলভন্তা লাভসক্কাৰং পত্থযমানা ভিক্খূসু পব্বজিত্ৱা সকানি সকানি দিট্ঠিগতানি – ‘‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসন’’ন্তি দীপেন্তি. পব্বজ্জং অলভমানাপি সযমেৱ কেসে ছিন্দিত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা ৱিহাৰেসু ৱিচৰন্তা উপোসথকম্মাদিকৰণকালে সঙ্ঘমজ্ঝং পৱিসন্তি. তে ভিক্খুসঙ্ঘেন ধম্মেন ৱিনযেন সত্থুসাসনেন নিগ্গয্হমানাপি ধম্মৱিনযানুলোমায পটিপত্তিযা অসণ্ঠহন্তা অনেকৰূপং সাসনস্স অব্বুদঞ্চ মলঞ্চ কণ্টকঞ্চ সমুট্ঠাপেন্তি. কেচি অগ্গিং পৰিচৰন্তি, কেচি পঞ্চাতপে তপন্তি, কেচি আদিচ্চং অনুপৰিৱত্তন্তি, কেচি ‘‘ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ ৱোভিন্দিস্সামা’’তি তথা তথা পগ্গণ্হিংসু. তদা ভিক্খুসঙ্ঘো ন তেহি সদ্ধিং উপোসথং ৱা পৱাৰণং ৱা অকাসি. অসোকাৰামে সত্ত ৱস্সানি উপোসথো উপচ্ছিজ্জি.

ৰাজা ‘‘আণায কাৰেস্সামী’’তি ৱাযমন্তোপি কাৰেতুং নাসক্খি, অঞ্ঞদত্থু দুগ্গহিতগাহিনা বালেন অমচ্চেন অনেকেসু ভিক্খূসু জীৱিতা ৱোৰোপিতেসু ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি. সো তঞ্চ ৱিপ্পটিসাৰং তঞ্চ সাসনে উপ্পন্নং অব্বুদং ৱূপসমেতুকামো ‘‘কো নু খো ইমস্মিং অত্থে পটিবলো’’তি সঙ্ঘং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো, মহাৰাজা’’তি সুত্ৱা সঙ্ঘস্স ৱচনেন অহোগঙ্গাপব্বততো থেৰং পক্কোসাপেত্ৱা ইদ্ধিপাটিহাৰিযদস্সনেন থেৰস্স আনুভাৱে নিব্বিচিকিচ্ছো অত্তনো কুক্কুচ্চং পুচ্ছিত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰং ৱূপসমেসি. থেৰোপি তং ৰাজুয্যানেযেৱ ৱসন্তো সত্ত দিৱসানি সমযং উগ্গণ্হাপেসি. সো উগ্গহিতসমযো সত্তমে দিৱসে অসোকাৰামে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা সাণিপাকাৰং পৰিক্খিপাপেত্ৱা সাণিপাকাৰন্তৰে নিসিন্নো একলদ্ধিকে একলদ্ধিকে ভিক্খূ একতো একতো কাৰেত্ৱা একমেকং ভিক্খুসমূহং পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, কিংৱাদী সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ততো সস্সতৱাদিনো – ‘‘সস্সতৱাদী’’তি আহংসু. একচ্চসস্সতিকা, অন্তানন্তিকা, অমৰাৱিক্খেপিকা, অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সঞ্ঞীৱাদা, অসঞ্ঞীৱাদা, নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা, উচ্ছেদৱাদা, দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা – ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদী’’তি আহংসু. ৰাজা পঠমমেৱ সমযস্স উগ্গহিতত্তা নযিমে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা ইমেতি ঞত্ৱা তেসং সেতকানি ৱত্থানি দত্ৱা উপ্পব্বাজেসি. তে সব্বেপি সট্ঠিসহস্সা অহেসুং.

অথঞ্ঞে ভিক্খূ পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘কিংৱাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘ৱিভজ্জৱাদী, মহাৰাজা’’তি. এৱং ৱুত্তে ৰাজা থেৰং পুচ্ছি – ‘‘ৱিভজ্জৱাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ততো ৰাজা ‘সুদ্ধং দানি, ভন্তে, সাসনং, কৰোতু ভিক্খুসঙ্ঘো উপোসথ’ন্তি আৰক্খং দত্ৱা নগৰং পাৱিসি. সমগ্গো সঙ্ঘো সন্নিপতিত্ৱা উপোসথং অকাসি. তস্মিং সন্নিপাতে সট্ঠিভিক্খুসতসহস্সানি অহেসুং. তস্মিং সমাগমে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো যানি চ তদা উপ্পন্নানি ৱত্থূনি, যানি চ আযতিং উপ্পজ্জিস্সন্তি, সব্বেসম্পি তেসং পটিবাহনত্থং সত্থাৰা দিন্ননযৱসেনেৱ তথাগতেন ঠপিতমাতিকং ৱিভজন্তো সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং আহৰিত্ৱা ইমং পৰপ্পৱাদমথনং আযতিলক্খণং কথাৱত্থুপ্পকৰণং অভাসি.

ততো সট্ঠিসতসহস্সসঙ্খ্যেসু ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৱা তিপিটকপৰিযত্তিধৰানং পভিন্নপটিসম্ভিদানং ভিক্খূনং সহস্সমেকং গহেত্ৱা যথা মহাকস্সপত্থেৰো চ যসত্থেৰো চ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিংসু; এৱমেৱ সঙ্গাযন্তো সাসনমলং ৱিসোধেত্ৱা ততিযসঙ্গীতিং অকাসি. তত্থ অভিধম্মং সঙ্গাযন্তো ইমং যথাভাসিতং পকৰণং সঙ্গহং আৰোপেসি. তেন ৱুত্তং –

‘‘যং পুগ্গলকথাদীনং, কথানং ৱত্থুভাৱতো;

কথাৱত্থুপ্পকৰণং, সঙ্খেপেন অদেসযী.

‘‘মাতিকাঠপনেনেৱ, ঠপিতস্স সুৰালযে;

তস্স মোগ্গলিপুত্তেন, ৱিভত্তস্স মহীতলে.

‘‘ইদানি যস্মা সম্পত্তো, অত্থসংৱণ্ণনাক্কমো;

তস্মা নং ৱণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতা’’তি.

নিদানকথা নিট্ঠিতা.

মহাৱগ্গো

১. পুগ্গলকথা

১. সুদ্ধসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা

১. তত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি অযং পুচ্ছা. আমন্তাতি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? অসুকস্সাতি ন ৱত্তব্বা. ভগৱতা হি ইমস্মিং পকৰণে নানপ্পকাৰানং লদ্ধীনং ৱিসোধনত্থং তন্তিৱসেন মাতিকা ঠপিতা. সা থেৰেন সত্থাৰা দিন্ননযে ঠত্ৱা তন্তিৱসেন ৱিভত্তা. ন হি থেৰো যত্তকা এত্থ ৱাদমগ্গা দস্সিতা, তত্তকেহি ৱাদীহি সদ্ধিং ৱাদেন ৱিগ্গাহিককথং কথেসি. এৱং সন্তেপি পন তাসং তাসং কথানং অত্থস্স সুখাৱধাৰণত্থং সকৱাদীপুচ্ছা, পৰৱাদীপুচ্ছা, সকৱাদীপটিঞ্ঞা, পৰৱাদীপটিঞ্ঞাতি এৱং ৱিভাগং দস্সেত্ৱাৱ অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম.

পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি হি অযং সকৱাদীপুচ্ছা. তায ‘‘যে অত্থি পুগ্গলোতি এৱংলদ্ধিকা পুগ্গলৱাদিনো, তে এৱং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন পুগ্গলৱাদিনোতি? সাসনে ৱজ্জিপুত্তকা চেৱ সমিতিযা চ বহিদ্ধা চ বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা. তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা, সত্তো জীৱো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৱা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতাকাৰেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পৰমত্থোতি অনুস্সৱাদিৱসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যো পৰতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, ৰূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদিনা খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযৱসেন সত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো দস্সিতো. যথা সো ভূতেন সভাৱট্ঠেন উপলব্ভতি, এৱং তৱ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. পৰৱাদী আমন্তাতি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম, ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি পটিজাননং আগচ্ছতি. ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – সো হি যং তং পৰতো ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি সুত্তং আগতং, তং গহেত্ৱা যস্মা পন ভগৱা সচ্চৱাদী ন ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰো ৱাচং ভাসতি, নাপি অনুস্সৱাদিৱসেন ধম্মং দেসেতি, সদেৱকং পন লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি, তস্মা যো তেন ৱুত্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি, সো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনেৱ অত্থীতি লদ্ধিং গহেত্ৱা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.

অথস্স তাদিসস্স লেসৱচনস্স ছলৱাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৱাদী যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – য্ৱাযং পৰতো ‘‘সপ্পচ্চযো অপ্পচ্চযো, সঙ্খতো অসঙ্খতো, সস্সতো, অসস্সতো সনিমিত্তো অনিমিত্তো’’তি এৱং পৰিদীপিতো ৰূপাদিসত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো আগতো; ন সম্মুতিসচ্চৱসেন, নাপি অনুস্সৱাদিৱসেন গহেতব্বো. অত্তনো পন ভূততায এৱ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পৰমত্থো. তং সন্ধাযাহ – ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো, ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি.

ততোতি কৰণৱচনমেতং, তস্মা তেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন সো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমেত্থ অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৰুপ্পনাদিভেদেন ৱা সপ্পচ্চযাদিভেদেন ৱা আকাৰেন যো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তেনাকাৰেন উপলব্ভতীতি? ন হেৱং ৱত্তব্বেতি অৱজাননা পৰৱাদিস্স. সো হি তথাৰূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৱজানাতি. তত্ৰাযং পদচ্ছেদো – ‘ন হি এৱং ৱত্তব্বে’তি, ন হি এৱন্তিপি ৱট্টতি. দ্ৱিন্নম্পি এৱং ন ৱত্তব্বোতি অত্থো.

আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৱাদিৱচনং. যস্মা তে পুৰিমায ৱত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৱত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুৰিমা ন সন্ধিযতি, তস্মাপি নিগ্গহং পত্তো. তং নিগ্গহং দোসং অপৰাধং সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৱং নিগ্গহং আজানাপেত্ৱা ইদানি তং ঠপনায চেৱ অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱসেন পাকটং কৰোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতীতি যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি অত্থো. অযং তাৱ পৰৱাদীপক্খস্স ঠপনতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমঠপনা নাম. তেন ৱত ৰেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কাৰণৱচনং. ৱতাতি ওকপ্পনৱচনং. ৰেতি আমন্তনৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেন, ৰে ৱত্তব্বে ৱত, ৰে হম্ভো, ভদ্ৰমুখ, তেন কাৰণেন ৱত্তব্বোযেৱাতি. যং তত্থ ৱদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা অনুলোমৰোপনা নাম. যং তস্স পৰিযোসানে মিচ্ছাতিপদং তস্স পুৰতো ইদং তে’তি আহৰিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পৰতো চ পাড়িযং এতং আগতমেৱ.

নো চে পন ৱত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমঠপনা নাম. নো চ ৱত ৰেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৱদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা পটিলোমৰোপনা নাম. ইধাপি পৰিযোসানে মিচ্ছাতিপদস্স পুৰতো ইদং তেতি আহৰিতব্বমেৱ. পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো.

তত্ৰাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, তেন ৱত ভো সো উপলব্ভতীতি ৱত্তব্বো. যং পন তত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং তাৱ অনুলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি. অথ ন ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো উপলব্ভতী’’তি, পুৰিমপঞ্হেপি ন ৱত্তব্বোৱ. যং পনেত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং পটিলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি. এৱমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনাৰোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি একোতি দ্ৱে নিগ্গহা কতা. ‘আজানাহি নিগ্গহ’ন্তি এতস্সেৱ পনেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পঠমং ৱাদং নিস্সায পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৱীহাকাৰেহি আৰোপিতত্তা একোৱাযং নিগ্গহোতি পঠমো নিগ্গহো.

২. ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. সো হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি গহিতত্তা ‘‘নুপলব্ভতী’’তি অসম্পটিচ্ছন্তো এৱং পুচ্ছতি. সকৱাদী যথা ৰূপাদিধম্মা উপলব্ভন্তি, এৱং অনুপলব্ভনীযতো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুন ইতৰো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৱ সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানি ৱা একতো কত্ৱাপি এৱমাহ. সকৱাদী ‘পুগ্গলো’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিসব্ভাৱতোপি দ্ৱিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৱা পুচ্ছিতত্তাপি ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পৰমত্থসচ্চৱসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা সম্মুতিসচ্চৱসেন ৱোমিস্সকৱসেন ৱা পটিক্খিত্তা. পৰৱাদী পন ‘নুপলব্ভতী’তি ৱচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৱাদং নিস্সায যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্তন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৱিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং কৰোন্তো আজানাহি পটিকম্মন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা ৱাদট্ঠপনং কত্ৱা অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহো পাকটো কতো, এৱং পটিকম্মং পাকটং কৰোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থতো ৱেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পৰৱাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৱ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৱ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৱা পটিকম্মস্স ৱা পাকটভাৱকৰণং, পাপনাৰোপনাহি পনস্স পাকটকৰণং হোতি. তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানং ৱসেন চতূহাকাৰেহি. পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৱেদিতব্বং.

৩. এৱং পটিকম্মং কত্ৱা ইদানি য্ৱাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৱ ছলৱাদং নিস্সায দুক্কটভাৱং দস্সেন্তো ত্ৱঞ্চে পন মঞ্ঞসীতিআদিমাহ. তত্থ ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৱং মঞ্ঞসি. ৱত্তব্বে খোতি ইদং পচ্চনীকে আমন্তাতি পটিঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. নো চ ৱত্তব্বেতি ইদং পন ন হেৱাতি অৱজাননং সন্ধায ৱুত্তং. তেন তৱ তত্থাতি তেন কাৰণেন ত্ৱংযেৱ তস্মিং নুপলব্ভতীতি পক্খে – ‘‘হেৱং পটিজানন্তন্তি আমন্তা’’তি এৱং পটিজানন্তো. হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ন হেৱাতি অৱজানন্তো এৱং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৱং নিগ্গহাৰহং তং নিগ্গণ্হাম. সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৱসি.

এৱমস্স নিগ্গহেতব্বভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো হঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনাৰোপনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. পৰিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৱ ৱচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৱাদেন চতূহি আকাৰেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.

৪. এৱং নিগ্গহং কত্ৱাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৱ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যো মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৱ ৱাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো. অথ ৱা এসো চে তৱ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৱমেৱং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৱমেৱং পস্স. ইদানি য্ৱাস্স হেট্ঠা সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৱত্তব্বে খো’’তিআদিৱচনেন দস্সেত্ৱা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৱং উপনেন্তো নো চ মযং তযাতিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে আমন্তাতি এতায পটিঞ্ঞায এৱং পটিজানন্তা পুন ন হেৱাতি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৱং ন নিগ্গহেতব্বোযেৱ. এৱং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম.

ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি অৱোচ, তং দস্সেতুং হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতিআহ. এৱমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.

৫. ইদানি ‘‘ন হেৱং নিগ্গহেতব্বে’’তিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৱং নিগ্গহেতব্বো. এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৱো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কাৰণেন, যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি, ইদং নিগ্গণ্হনং তৱ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কাৰণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কাৰণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৱ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৱসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতা. এৱমেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং ৱসেন অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা সকৱাদিনো পুব্বপক্খে সতি পৰৱাদিনো ৱচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৱাদেন জযো হোতি.

২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা

৬. ইদানি যথা পৰৱাদিনো পুব্বপক্খে সতি সকৱাদিনো ধম্মেনেৱ তথেন সুজযো হোতি, তথা ৱাদুপ্পত্তিং দস্সেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং আৰদ্ধং. তত্থ পচ্চনীকে পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, ৰূপাদিভেদং সচ্চিকট্ঠপৰমত্থং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৱা পৰমত্থমিস্সকং ৱা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতি পুন অনুযোগো পৰৱাদিস্স, সম্মুতিৱসেন নুপলব্ভতীতি নৱত্তব্বত্তা মিস্সকৱসেন ৱা অনুযোগস্স সংকিণ্ণত্তা ন হেৱন্তি পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. পটিঞ্ঞাতং পটিক্খিপতীতি ৱচনসামঞ্ঞমত্তেন আজানাহি নিগ্গহন্তিআদিৱচনং পৰৱাদিস্স. এৱমযং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি দুতিযৱাদং নিস্সায দুতিযো নিগ্গহো হোতীতি ৱেদিতব্বো. এৱং তেন ছলেন নিগ্গহো আৰোপিতো.

৭-১০. ইদানি ধম্মেন সমেন অত্তনো ৱাদে জযং দস্সেতুং অনুলোমনযে পুচ্ছা সকৱাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. লদ্ধিযা ওকাসং অদত্ৱা পৰমত্থৱসেন পুন অনুযোগো সকৱাদিস্স, পৰমত্থৱসেন পুগ্গলস্স অভাৱতো পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. ততো পৰং ধম্মেন সমেন অত্তনো জযদস্সনত্থং আজানাহি পটিকম্মন্তিআদি সব্বং সকৱাদীৱচনমেৱ হোতি. তত্থ সব্বেসং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱমিদং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদিকস্স পচ্চনীকপঞ্চকস্স উপলব্ভতীতিআদীনং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৱসেন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতি. এৱমেতানি পঠমসচ্চিকট্ঠে দ্ৱে পঞ্চকানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ পুৰিমপঞ্চকে পৰৱাদিস্স সকৱাদিনা কতো নিগ্গহো সুনিগ্গহো. সকৱাদিস্স পন পৰৱাদিনা ছলৱাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৱা অত্তনা সাধিতো জযো দুজ্জযো. দুতিযপঞ্চকে সকৱাদিস্স পৰৱাদিনা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. পৰৱাদিস্স পন সকৱাদিনা ধম্মৱাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৱা অত্তনা সাধিতো জযো সুজযোতি পঠমসচ্চিকট্ঠো. তত্থেতং ৱুচ্চতি –

‘‘নিগ্গহো পৰৱাদিস্স, সুদ্ধো পঠমপঞ্চকে;

অসুদ্ধো পন তস্সেৱ, পটিকম্মজযো তহিং.

‘‘নিগ্গহো সকৱাদিস্স, অসুদ্ধো দুতিযপঞ্চকে;

ৱিসুদ্ধো পন তস্সেৱ, পটিকম্মজযো তহিং.

‘‘তস্মা দ্ৱীসুপি ঠানেসু, জযোৱ সকৱাদিনো;

ধম্মেন হি জযো নাম, অধম্মেন কুতো জযো.

‘‘সচ্চিকট্ঠে যথা চেত্থ, পঞ্চকদ্ৱযমণ্ডিতে;

ধম্মাধম্মৱসেনেৱ, ৱুত্তো জযপৰাজযো.

‘‘ইতো পৰেসু সব্বেসু, সচ্চিকট্ঠেসু পণ্ডিতো;

এৱমেৱ ৱিভাৱেয্য, উভো জযপৰাজযে’’তি.

২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা

১১. এৱং সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠং ৱিত্থাৰেত্ৱা ইদানি তমেৱ অপৰেহি ওকাসাদীহি নযেহি ৱিত্থাৰেতুং পুন পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি সৰীৰং সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সনাদোসঞ্চ ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তি আপজ্জনদোসঞ্চ দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. পাঠো পন সঙ্খিত্তো. তত্থ যস্মা সৰীৰং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ ন উপলব্ভতী’’তি ৱুত্তে সৰীৰতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৱাদিস্স, পঠমং অনুজানিত্ৱা পচ্ছা অৱজানাতীতি ছলৱাদস্স ৱসেন পটিকম্মং পৰৱাদিস্স. সেসং পাকটমেৱ.

৩. কালসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা

১২. দুতিযনযে সব্বদাতি পুৰিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চ ধৰমানপৰিনিব্বুতকালঞ্চ সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, স্ৱেৱ খত্তিযো সো ব্ৰাহ্মণোতিআদীনং আপত্তিদোসঞ্চ ধৰমানপৰিনিব্বুতানং ৱিসেসাভাৱদোসঞ্চ দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং পঠমনযে ৱুত্তসদিসমেৱ.

৪. অৱযৱসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা

১৩. ততিযনযে সব্বেসূতি খন্ধাযতনাদীনি সন্ধায অনুযোগো সকৱাদিস্স, ৰূপস্মিং অত্তা, চক্খুস্মিং অত্তাতিআদিদোসভযেন পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং তাদিসমেৱাতি.

ওকাসদিসচ্চিকট্ঠাদি

২. পচ্চনীকানুলোমৱণ্ণনা

১৪. এৱমেতানি তীণি অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে অনুলোমমত্তৱসেনেৱ তাৱ পটিপাটিযা ভাজেত্ৱা পুন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকে পচ্চনীকমত্তৱসেনেৱ ভাজেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্স পাড়িযং সঙ্খিপিত্ৱা আগতে পচ্চনীকে ৱুত্তনযেনেৱ পচ্চনীকস্স চ পাড়িযং সঙ্খিপিত্ৱা আগতে অনুলোমে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা সুদ্ধিকস্স চেৱ ইমেসঞ্চ তিণ্ণন্তি চতুন্নং সচ্চিকট্ঠানং একেকস্মিং সচ্চিকট্ঠে অনুলোমপচ্চনীকস্স পচ্চনীকানুলোমস্স চাতি দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং পচ্চনীকানং ৱসেন অযং অট্ঠমুখা নাম ৱাদযুত্তি নিদ্দিট্ঠা হোতীতি ৱেদিতব্বা. যা একেকস্মিং মুখে একেকস্স নিগ্গহস্স ৱসেন অট্ঠকনিগ্গহোতি পাড়িযং লিখিযতি. তত্থেতং ৱুচ্চতি –

‘‘এৱং চতুব্বিধে পঞ্হে, পঞ্চকদ্ৱযভেদতো;

এসা অট্ঠমুখা নাম, ৱাদযুত্তি পকাসিতা.

‘‘অট্ঠেৱ নিগ্গহা তত্থ, চত্তাৰো তেসু ধম্মিকা;

অধম্মিকা চ চত্তাৰো, সব্বত্থ সকৱাদিনো;

জযো পৰাজযো চেৱ, সব্বত্থ পৰৱাদিনো’’তি.

সচ্চিকট্ঠৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা

১৭-২৭. ইদানি ৰূপাদীহি সদ্ধিং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ ৰূপঞ্চাতি যথা ৰূপং পৰমত্থতো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তথেৱ উপলব্ভতীতি সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, অত্থি পুগ্গলোতি ৱচনমত্তং গহেত্ৱা পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. যদি তে ৰূপং ৱিয পৰমত্থতো পুগ্গলো অত্থি, ৰূপতো ৱেদনাদীনং ৱিয পুগ্গলস্সাপি অঞ্ঞত্তং আপজ্জতীতি অনুযোগো সকৱাদিস্স, সমযসুত্তৱিৰোধং দিস্ৱা পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসং অত্থতো পাকটমেৱ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসভেদস্স সচ্চিকট্ঠপৰমত্থস্স ৱসেন সকৱাদীপক্খমূলকে অনুলোমপচ্চনীকে সত্তপঞ্ঞাস অনুলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. পৰৱাদীপক্খমূলকেপি পচ্চনীকানুলোমে সত্তপঞ্ঞাস পটিলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. তত্থ ‘‘ৱুত্তং ভগৱতা’’তি ৱচনমত্তেন পুগ্গলস্স অত্থিতং ৰূপস্স চ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন উপলব্ভনীযতং দস্সেত্ৱা উভিন্নং অঞ্ঞত্তং পটিজানাপনত্থং ৱুত্তং ভগৱতাতি অনুযোগো পৰৱাদিস্স, সম্মুতিপৰমত্থানং একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৱাতি.

সুদ্ধিকসংসন্দনৱণ্ণনা.

৬. ওপম্মসংসন্দনৱণ্ণনা

২৮-৩৬. ইদানি ৰূপাদীহেৱ সদ্ধিং ওপম্মৱসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ ৰূপৱেদনানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চ পুগ্গলৰূপানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞপুচ্ছা চাতি পুচ্ছাদ্ৱযম্পি সকৱাদিস্স, উভোপি পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পৰৱাদিনা অনুঞ্ঞাতেন উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন ৰূপৱেদনানং ৱিয ৰূপপুগ্গলানং অঞ্ঞত্তানুযোগো সকৱাদিস্স, পটিক্খেপো ইতৰস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৱ. ধম্মতো পনেত্থ ৰূপমূলকাদীনং চক্কানঞ্চ ৱসেন সকৱাদীপক্খে ৱীসাধিকানি নৱ নিগ্গহপঞ্চকসতানি দস্সিতানি. কথং? খন্ধেসু তাৱ ৰূপমূলকে চক্কে চত্তাৰি, তথা ৱেদনাদিমূলকেসূতি ৱীসতি. আযতনেসু চক্খাযতনমূলকে চক্কে একাদস, তথা সেসেসূতি দ্ৱত্তিংসসতং. ধাতূসু চক্খুধাতুমূলকে চক্কে সত্তৰস, তথা সেসেসূতি ছাধিকানি তীণি সতানি. ইন্দ্ৰিযেসু চক্খুন্দ্ৰিযমূলকে চক্কে একৱীসতি, তথা সেসেসূতি দ্ৱাসট্ঠাধিকানি চত্তাৰি সতানি. এৱং সব্বানিপি ৱীসাধিকানি নৱ নিগ্গহপঞ্চকসতানি হোন্তি.

৩৭-৪৫. পৰৱাদীপক্খেপি ৰূপং উপলব্ভতীতি অনুলোমৱসেনেৱ ৰূপৱেদনাদীনং অঞ্ঞত্তপটিঞ্ঞং কাৰেত্ৱা পুন অত্থি পুগ্গলোতি সুত্তং নিস্সায ছলৱসেন পুগ্গলস্স ৰূপাদীহি উপলদ্ধিসামঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা অঞ্ঞত্তানুযোগো কতো. সেসমিধাপি অত্থতো উত্তানমেৱ. ধম্মতোপি সকৱাদীপক্খে ৱুত্তনযেন ৱীসাধিকানি নৱ পটিকম্মপঞ্চকসতানি দস্সিতানি.

ৰূপাদীহি সদ্ধিং ওপম্মৱসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং.

৭. চতুক্কনযসংসন্দনৱণ্ণনা

৪৬-৫২. ইদানি যং সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতি, তেন যস্মা ৰূপাদীসু সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেসু অঞ্ঞতৰেন ভৱিতব্বং; ৰূপাদিনিস্সিতেন ৱা, অঞ্ঞত্ৰ ৱা ৰূপাদীহি, ৰূপাদীনং ৱা নিস্সযেন, তস্মা ইমিনা চতুক্কনযেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং আৰদ্ধং. তত্থ ৰূপং পুগ্গলোতি অনুযোগো সকৱাদিস্স, উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন ন হেৱাতি পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স, নিগ্গহাৰোপনং সকৱাদিস্স. কিং পনেতং যুত্তং, ননু ৰূপং ৱেদনাতি ৱুত্তম্পি পটিক্খিপিতব্বমেৱাতি? আম পটিক্খিপিতব্বং. তং পন ৰূপতো ৱেদনায অঞ্ঞসভাৱসব্ভাৱতো, ন অঞ্ঞত্তাভাৱতো. অযঞ্চ ৰূপাদীসু একধম্মতোপি পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছতি, তস্মা যুত্তং. অযঞ্চ অনুযোগো ৰূপং পুগ্গলো…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং পুগ্গলোতি সকলং পৰমত্থসচ্চং সন্ধায আৰদ্ধো. সকলং পন পচ্চত্তলক্খণৱসেন একতো ৱত্তুং ন সক্কাতি তন্তিৱসেন অনুযোগলক্খণমত্তমেতং ঠপিতং. তেন ৱিঞ্ঞূ অত্থং ৱিভাৱেন্তি. ৱাদকামেন পন ইমং লক্খণং গহেত্ৱা যথা যথা পৰৱাদিস্স ওকাসো ন হোতি, তথা তথা ৱত্তব্বং. ইতি তন্তিৱসেন অনুযোগলক্খণস্স ঠপিতত্তাপি যুত্তমেৱ. ইমিনা নযেন সব্বানুযোগেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

অযং পন ৱিসেসো – ৰূপস্মিং পুগ্গলোতিআদীসু যথা একং মহাভূতং নিস্সায তযো মহাভূতা, ৱত্থুৰূপং নিস্সায ৱিঞ্ঞাণং ৰূপস্মিন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি, কিং তে এৱং ৰূপস্মিং পুগ্গলো? যথা চ সভাগৱিনিব্ভোগতো ৱেদনাদযো সব্বধম্মা, অৰূপা ৱা পন চত্তাৰো খন্ধা, নিব্বানমেৱ ৱা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি, কিং তে এৱং পুগ্গলো? যথা চ চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং নিস্সযৱসেন ‘‘ৱেদনায ৰূপং…পে… ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৰূপ’’ন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি, কিং তে এৱং পুগ্গলোতি? সব্বানুযোগেসু পন উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন চেৱ সমযৱিৰোধেন চ পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. সেসমেত্থ অত্থতো পাকটমেৱ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠেসু একেকস্মিং চত্তাৰি চত্তাৰি কত্ৱা নিগ্গহৱসেন অট্ঠৱীসাধিকানি দ্ৱে পঞ্চকসতানি দস্সিতানি. পৰৱাদীপক্খেপি পটিকম্মৱসেন তত্তকানেৱ. যা পনেত্থ অত্থি পুগ্গলোতি ৱুত্তে সকৱাদিস্স পটিঞ্ঞা, সা সুত্তে আগতেন সম্মুতিৱসেন. যো ৰূপং পুগ্গলোতিআদীসু পটিক্খেপো, সো সক্কাযদিট্ঠিপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা. পৰৱাদিস্স পটিকম্মং ছলৱসেনেৱাতি.

চতুক্কনযসংসন্দনং.

নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথা.

৮. লক্খণযুত্তিৱণ্ণনা

৫৩. ইদানি লক্খণযুত্তি নাম হোতি. তত্থ যস্মা ঠপেত্ৱা নিব্বানং সেসো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থো পচ্চযপটিবদ্ধতায সপ্পচ্চযো, পচ্চযেহি সমাগম্ম কতত্তা সঙ্খতো, উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনতো সদা অভাৱতো অসস্সতো, উপ্পত্তিকাৰণসঙ্খাতস্স নিমিত্তস্স অত্থিতায সনিমিত্তো, নিব্বানং ৱুত্তপ্পকাৰাভাৱতো অপ্পচ্চযং অসঙ্খতং সস্সতং অনিমিত্তন্তি ইদং সচ্চিকট্ঠস্স লক্খণং. তস্মা যদি পুগ্গলোপি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থোৱ তস্সাপি ইমিনা লক্খণেন ভৱিতব্বন্তি সন্ধায পুগ্গলো সপ্পচ্চযোতিআদযো অট্ঠপি অনুযোগা সকৱাদিস্স, পটিক্খেপো পৰৱাদিস্স. আজানাহি নিগ্গহন্তিআদি পনেত্থ সঙ্খিত্তং. এৱমেতানি সকৱাদীপক্খে অনুলোমপচ্চনীকে অনুলোমমত্তৱসেন অট্ঠ পঞ্চকানি ৱেদিতব্বানি.

৫৪. পৰৱাদীপক্খেপি পচ্চনীকানুলোমে পচ্চনীকমত্তৱসেন অট্ঠেৱ. তত্থ যস্মা পৰৱাদিনা সুত্তৱসেন সম্মুতিসচ্চং সাধিতং, সম্মুতিযা চ সপ্পচ্চযাদিভাৱো নত্থি, তস্মা যাথাৱতো চ পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. ছলৱসেন পন ৱত্তব্বং ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তিআদি সব্বং ইধাপি সঙ্খিত্তমেৱ.

লক্খণযুত্তিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. ৱচনসোধনৱণ্ণনা

৫৫-৫৯. ইদানি ৱচনসোধনং হোতি. তত্থ যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৱচনং, তং সোধেতুং পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি পুগ্গলোতি. পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তস্সত্থো – যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযং, তং একত্থং ৱা ভৱেয্য নানত্থং ৱা. যদি তাৱ নানত্থং, যথা অঞ্ঞং ৰূপং, অঞ্ঞা ৱেদনা, এৱং অঞ্ঞো পুগ্গলো, অঞ্ঞো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. অথেকত্থং, যথা যং চিত্তং তং মনো, এৱং স্ৱেৱ পুগ্গলো, সো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তেন তং ৱদামি ‘‘যদি তে যো পুগ্গলো, সো উপলব্ভতি, এৱং সন্তে যো যো উপলব্ভতি, সো সো পুগ্গলোতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এত’’ন্তি? ততো পুগ্গলৱাদী যস্মা পুগ্গলস্স উপলব্ভতং ইচ্ছতি, ন উপলব্ভমানানম্পি ৰূপাদীনং পুগ্গলভাৱং, তস্মা পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – মম পুগ্গলো অত্থি পুগ্গলোতি সত্থু ৱচনতো উপলব্ভতি. যো পন উপলব্ভতি, ন সো সব্বো পুগ্গলো, অথ খো কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতি. তত্থ কো-কাৰত্থে কে-কাৰো, হি-কাৰো চ নিপাতমত্তো. কোচি পুগ্গলো, কোচি ন পুগ্গলোতি অযং পনেত্থ অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – পুগ্গলোপি হি ৰূপাদীসুপি যো কোচি ধম্মো উপলব্ভতিযেৱ, তত্থ পুগ্গলোৱ পুগ্গলো. ৰূপাদীসু পন কোচিপি ন পুগ্গলোতি. ততো তং সকৱাদী আহ – পুগ্গলো কে হি চি উপলব্ভতি কে হি চি ন উপলব্ভতীতি. তস্সত্থো – পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযস্স অত্থতো একত্তে যদি উপলব্ভতীতি অনুঞ্ঞাতো ধম্মো পুগ্গলতো অনঞ্ঞোপি কোচি পুগ্গলো কোচি ন পুগ্গলো, পুগ্গলোপি তে কোচি উপলব্ভতি, কোচি ন উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এতন্তি? সো পুগ্গলস্স অনুপলদ্ধিং অনিচ্ছন্তো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি. ইতো পৰং ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদি সব্বং সঙ্খিত্তং. ৱিত্থাৰতো পন ৱেদিতব্বং. পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. সব্বানি হেতানি উপলব্ভতিৱেৱচনানেৱ, অপিচ যস্মা ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতিসচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি অযং পুগ্গলৱাদিনো পটিঞ্ঞা, তস্মাস্স যথেৱ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি লদ্ধি, এৱমেৱং পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিপি আপজ্জতি. যা পনস্স পুগ্গলো অত্থীতি লদ্ধি, তস্সা ৱিজ্জমানোতিৱেৱচনমেৱ, তস্মা সব্বানিপেতানি ৱচনানি সোধিতানি.

৬০. তত্থ যং অৱসানে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তিআদি ৱুত্তং, তত্ৰাযমধিপ্পাযো – যঞ্হেতং পৰৱাদিনা ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি কেহিচি পুগ্গলো, কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি ৱুত্তং, তং যস্মা অত্থতো পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতি এত্তকং হোতি, তস্মা নং সকৱাদী সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা ইদানি নং এৱং অনুযুঞ্জতি. তযা হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি ৱচনমত্তং নিস্সায ‘‘পুগ্গলো অত্থী’’তি লদ্ধি গহিতা, যথা চ ভগৱতা এতং ৱুত্তং, তথা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজা, সদা সতো’’তিআদিনা (সু. নি. ১১২৫) নযেন ‘‘নত্থী’’তিপি ৱুত্তং, তস্মা যথেৱ তে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তি লদ্ধি, তথা পুগ্গলো নত্থি, নত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতিপি আপজ্জতি, কিং এতং সম্পটিচ্ছসীতি? অথ নং অসম্পটিচ্ছন্তো ন হেৱাতি পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ নিগ্গহাদিৱিধানং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.

ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পঞ্ঞত্তানুযোগৱণ্ণনা