নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
পঞ্চপকৰণ-অট্ঠকথা
ধাতুকথা-অট্ঠকথা
অট্ঠাৰসহি ভেদেহি, ৱিভঙ্গং মাৰভঞ্জনো;
দেসযিত্ৱা মহাৱীৰো, যং তস্সেৱ অনন্তৰং.
অদেসযি ধাতুকথং, ধাতুভেদপ্পকাসনো;
তস্সত্থং দীপযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
১. মাতিকাৱণ্ণনা
১. নযমাতিকাৱণ্ণনা
১. সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদীনঞ্হি ৱসেন ইদং পকৰণং চুদ্দসৱিধেন ৱিভত্তন্তি ৱুত্তং. তং সব্বম্পি উদ্দেসনিদ্দেসতো দ্ৱিধা ঠিতং. তত্থ মাতিকা উদ্দেসো. সা পঞ্চৱিধা – নযমাতিকা, অব্ভন্তৰমাতিকা, নযমুখমাতিকা, লক্খণমাতিকা, বাহিৰমাতিকাতি. তত্থ সঙ্গহো অসঙ্গহো…পে… ৱিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিতন্তি – অযং চুদ্দসহি পদেহি নিক্খিত্তা নযমাতিকা নাম. অযঞ্হি ইমিনা সঙ্গহাদিকেন নযেন ধাতুকথা ধম্মা ৱিভত্তাতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমাতিকাতি ৱুচ্চতি. এতেসং পদানং মূলভূতত্তা মূলমাতিকাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি.
২. অব্ভন্তৰমাতিকাৱণ্ণনা
২. পঞ্চক্খন্ধা …পে… মনসিকাৰোতি অযং পঞ্চৱীসাধিকেন পদসতেন নিক্খিত্তা অব্ভন্তৰমাতিকা নাম. অযঞ্হি ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি এৱং অৱত্ৱা সঙ্গহাদিনা নযেন ৱিভজিতব্বে খন্ধাদিধম্মে সৰূপতো দস্সেত্ৱা ধাতুকথায অব্ভন্তৰেযেৱ ঠপিতত্তা অব্ভন্তৰমাতিকাতি ৱুচ্চতি. খন্ধাদিপদানং ধম্মসঙ্গণীমাতিকায অসঙ্গহিতত্তা পকিণ্ণকমাতিকাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি.
৩. নযমুখমাতিকাৱণ্ণনা
৩. তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো; চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৱিপ্পযোগোতি অযং চতূহি পদেহি নিক্খিত্তা নযমুখমাতিকা নাম. অযঞ্হি সব্বেসুপি পঞ্চক্খন্ধাদীসু চেৱ কুসলত্তিকাদীসু চ মাতিকাধম্মেসু, তীহি খন্ধাযতনধাতুপদেহেৱ সঙ্গহো চ অসঙ্গহো চ যোজেতব্বো. তথা চতূহি অৰূপক্খন্ধেহি সম্পযোগো চ ৱিপ্পযোগো চ. এতানি ইমেসং সঙ্গহাসঙ্গহাদীনং নযানং মুখানীতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমুখমাতিকাতি ৱুচ্চতি.
৪. লক্খণমাতিকাৱণ্ণনা
৪. সভাগো, ৱিসভাগোতি অযং দ্ৱীহি পদেহি নিক্খিত্তা লক্খণমাতিকা নাম. অযঞ্হি সভাগলক্খণেহি ধম্মেহি সঙ্গহনযো, ৱিসভাগলক্খণেহি অসঙ্গহনযো, তথা সম্পযোগৱিপ্পযোগনযো যোজেতব্বোতি সভাগৱিসভাগলক্খণৱসেন সঙ্গহাদিলক্খণং দস্সেতুং ঠপিতত্তা লক্খণমাতিকাতি ৱুচ্চতি.
৫. বাহিৰমাতিকাৱণ্ণনা
৫. সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকাতি অযং ছসট্ঠি তিকপদানি, দ্ৱে চ দুকপদসতানি সঙ্খিপিত্ৱা নিক্খিত্তা বাহিৰমাতিকা নাম. অযঞ্হি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা…পে… মনসিকাৰো’’তি এৱং ধাতুকথায অব্ভন্তৰে অৱত্ৱা ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী’’তি এৱং ধাতুকথায মাতিকতো বহি ঠপিতত্তা বাহিৰমাতিকাতি ৱুচ্চতি.
এৱং মাতিকায পঞ্চধা ঠিতভাৱং ৱিদিত্ৱা ইদানি ‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’তিআদীসু সঙ্গহো তাৱ জাতিসঞ্জাতিকিৰিযাগণনৱসেন চতুব্বিধো. তত্থ – ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্ৰাহ্মণা, সব্বে ৱেস্সা, সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বেপি জাতিযা একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধকা, সব্বে ভাৰুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো; যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একট্ঠানে জাতা সংৱড্ঢা আগচ্ছন্তূ’’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বেপি সঞ্জাতিঠানেন নিৱুত্থোকাসেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে হত্থাৰোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সাৰোহা, সব্বে ৰথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিৰিযাসঙ্গহো নাম. সব্বেৱ হেতে অত্তনো কিৰিযাকৰণেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতীতি? ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতী’’তি. হঞ্চি চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং গণনসঙ্গহো নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তপ্পটিপক্খেন অসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. তেসং ৱিকপ্পতো সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতাদীনি. একুপ্পাদেকনিৰোধএকৱত্থুকএকাৰম্মণতাৱসেন সম্পযোগো, তপ্পটিপক্খতো ৱিপ্পযোগো. তেসং ৱিকপ্পতো সম্পযুত্তেন ৱিপ্পযুত্তাদীনি. তদুভযসংসগ্গৱিকপ্পতো সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্তন্তিআদীনি. পঞ্চক্খন্ধাতিআদীনি পন খন্ধৱিভঙ্গাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ফস্সাদযো পনেত্থ সন্নিট্ঠানৱসেন ৱুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণতো ৱুত্তাতি.
মাতিকাৱণ্ণনা.
২. নিদ্দেসৱণ্ণনা
১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা
১. খন্ধপদৱণ্ণনা
৬. ইদানি পঞ্চক্খন্ধাদিৱসেন নিক্খিত্তমাতিকং ‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’তিআদীহি নযমাতিকাপদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহীতিআদিনা নযেন নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ যস্মা ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদিকায নযমাতিকায ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি নযমুখমাতিকা ঠপিতা, তস্মা ৰূপক্খন্ধাদীনং সঙ্গহং দস্সেতুং কতিহি খন্ধেহি কতিহাযতনেহি কতিহি ধাতূহীতি তীণি খন্ধাযতনধাতুপদানেৱ উদ্ধটানি. ‘চত্তাৰি সচ্চানী’তিআদীসু একম্পি ন পৰামট্ঠং. যস্মা চ ‘‘সভাগো ৱিসভাগো’’তি এৱং লক্খণমাতিকা ঠপিতা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে ৰূপক্খন্ধো একেন খন্ধেনাতিআদি ৱুত্তং. সভাগা হি তস্স এতে খন্ধাদযোতি. তত্থ একেন খন্ধেনাতি ৰূপক্খন্ধেনেৱ. যঞ্হি কিঞ্চি ৰূপং ৰূপক্খন্ধসভাগত্তা ৰূপক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰূপক্খন্ধেনেৱ গণিতং, তং ৰূপক্খন্ধেনেৱ পৰিচ্ছিন্নং. একাদসহাযতনেহীতি মনাযতনৱজ্জেহি. সব্বোপি হি ৰূপক্খন্ধো দসাযতনানি ধম্মাযতনেকদেসো চ হোতি, তস্মা একাদসহাযতনেহি গণিতো, পৰিচ্ছিন্নো. একাদসহি ধাতূহীতি সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুৱজ্জাহি একাদসহি এতাসু হি অপৰিযাপন্নং ৰূপং নাম নত্থি.
অসঙ্গহনযনিদ্দেসে কতিহি অসঙ্গহিতোতি সঙ্খেপেনেৱ পুচ্ছা কতা. ৱিস্সজ্জনে পনস্স যস্মা ৰূপক্খন্ধস্স ৱিসভাগা চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা, একং মনাযতনং, সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো; তস্মা চতূহি খন্ধেহীতিআদি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সঙ্গহাসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পন খন্ধনিদ্দেসে – ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহী’’তিআদিম্হি তাৱ একমূলকে সঙ্গহনযে সৰূপেনেৱ দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৱিস্সজ্জনানি. অসঙ্গহনযে সঙ্খেপেন দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৱিস্সজ্জনানি. ইমিনা উপাযেন দুকমূলকাদীসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানি. ৰূপক্খন্ধমূলকাযেৱ চেত্থ দুকতিকচতুক্কা দস্সিতা. পঞ্চকে পন ‘‘ৰূপক্খন্ধো চ…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো চা’’তি এৱং ভেদতো চ, ‘‘পঞ্চক্খন্ধা কতিহি খন্ধেহী’’তি এৱং অভেদতো চাতি দ্ৱিধা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি কতানি. এৱং পাড়িনযো ৱেদিতব্বোতি.
২. আযতনপদাদিৱণ্ণনা
২২. আযতনপদনিদ্দেসাদীসু আযতনপদনিদ্দেসে তাৱ চক্খাযতনং একেন খন্ধেনাতি একেন ৰূপক্খন্ধেনেৱ, একেন চক্খাযতনেনেৱ একায চক্খুধাতুযাৱ সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. সোতাযতনাদীসুপি ইমিনাৱ নযেন সঙ্গহাসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱাতি এত্থ পন যস্মা অসঙ্খতং ধম্মাযতনং নাম নিব্বানং, তঞ্চ খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি; তস্মা ‘খন্ধতো ঠপেত্ৱা’তি ৱুত্তং. চতূহি খন্ধেহীতি ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেহি. নিব্বানৱজ্জঞ্হি ধম্মাযতনং এতেহি সঙ্গহিতং. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেন পন ঠপেত্ৱা ধম্মাযতনধম্মধাতুযো সেসাযতনধাতূহি চ তং ন সঙ্গয্হতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘একেন খন্ধেন, একাদসহাযতনেহি, সত্তৰসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি. যথা চ তে হেট্ঠা ৰূপক্খন্ধমূলকা, এৱমিধাপি চক্খাযতনমূলকাৱ নযা ৱেদিতব্বা. দুকমত্তমেৱ পন পাড়িযং দস্সেত্ৱা ‘‘দ্ৱাদসাযতনানী’’তি অভেদতোৱ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং কতং. ধাতুনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো.
৪০. সচ্চনিদ্দেসে – সব্বেপি দুকতিকচতুক্কা পাড়িযং দস্সিতা. যস্মা চ দুকতিকেসু সমুদযসচ্চসদিসমেৱ মগ্গসচ্চেপি ৱিস্সজ্জনং, তস্মা তং সমুদযানন্তৰং ৱুত্তং.
৫০. ইন্দ্ৰিযনিদ্দেসে – জীৱিতিন্দ্ৰিযং দ্ৱীহি খন্ধেহীতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং ৰূপক্খন্ধেন, অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং সঙ্খাৰক্খন্ধেন সঙ্গহিতং. সেসং ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. পাড়িৱৱত্থানং পনেত্থ আযতনধাতুনিদ্দেসসদিসমেৱ.
৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৱণ্ণনা
৬১. পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে – ‘‘অৱিজ্জা কতিহি খন্ধেহী’’তি পুচ্ছং অনাৰভিত্ৱা অৱিজ্জা একেন খন্ধেনাতি এৱং ৱিস্সজ্জনমেৱ দস্সিতং. তত্থ সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ সব্বম্পি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং. তেনেৱাহ – ‘‘সত্তহি ধাতূহি সঙ্গহিত’’ন্তি. নামৰূপম্পি পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. তেনেৱেত্থ সদ্দাযতনম্পি সঙ্গহেত্ৱা একাদসহাযতনেহি সঙ্গহো দস্সিতো. ফস্সাদীসু খন্ধভেদো ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞেনেৱ হি একেন খন্ধেন ফস্সো সঙ্গহিতো, অঞ্ঞেন ৱেদনা, তণ্হাউপাদানকম্মভৱা পন সঙ্খাৰক্খন্ধেনেৱ সঙ্গহিতা. ভৱপদঞ্চেত্থ কম্মভৱাদীনং ৱসেন একাদসধা ৱিভত্তং. তত্থ কম্মভৱো ফস্সাদীহি সদিসৱিসজ্জনত্তা তেহি সদ্ধিং একতো দস্সিতো. উপপত্তিভৱকামভৱসঞ্ঞাভৱপঞ্চৱোকাৰভৱা অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৱিস্সজ্জনত্তা একতো দস্সিতা. যস্মা চেতে উপাদিন্নকধম্মাৱ তস্মা ‘‘একাদসহাযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহী’’তি ৱুত্তং. সদ্দাযতনঞ্হি অনুপাদিন্নং, তং এত্থ ন গহিতং.
৬৮. ৰূপভৱনিদ্দেসে – পঞ্চহাযতনেহীতি চক্খুসোতমনৰূপধম্মাযতনেহি. অট্ঠহি ধাতূহীতি চক্খুসোতচক্খুৱিঞ্ঞাণসোতৱিঞ্ঞাণৰূপধম্মমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি. অৰূপভৱাদযোপি তযো সদিসৱিস্সজ্জনত্তাৱ একতো দস্সিতা. তথা অসঞ্ঞাভৱএকৱোকাৰভৱা. তত্থ দ্ৱীহাযতনেহীতি ৰূপাযতনধম্মাযতনেহি. ধাতূসুপি এসেৱ নযো. একতলৱাসিকানঞ্হি সেসব্ৰহ্মানং চক্খুসব্ভাৱতো তস্সাৰম্মণত্তা তত্থ ৰূপাযতনং উদ্ধটং.
৭১. জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহীতি ৰূপজাতি ৰূপক্খন্ধেন, অৰূপজাতি সঙ্খাৰক্খন্ধেন. জৰামৰণেসুপি এসেৱ নযো. সোকাদীসুপি একেন খন্ধেনাতি সোকদুক্খদোমনস্সানি ৱেদনাক্খন্ধেন, পৰিদেৱো ৰূপক্খন্ধেন, উপাযাসাদযো সঙ্খাৰক্খন্ধেনাতি এৱং খন্ধৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
৭৩. ইদ্ধিপাদো দ্ৱীহীতি সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি, মনাযতনধম্মাযতনেহি, ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ঝানং দ্ৱীহীতি ৱেদনাক্খন্ধসঙ্খাৰক্খন্ধেহি. অপ্পমঞ্ঞাদযো সদিসৱিস্সজ্জনত্তা একতো নিদ্দিট্ঠা. চিত্তং পন চেতনানন্তৰং নিক্খিত্তম্পি অসদিসৱিস্সজ্জনত্তা পচ্ছা গহিতং. তত্থ অপ্পমঞ্ঞাদীসু একেন খন্ধেনাতি ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধেন, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধেন, সেসা সঙ্খাৰক্খন্ধেন সঙ্গহিতাতি এৱং খন্ধৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
৭. তিকপদৱণ্ণনা
৭৭. এৱং অব্ভন্তৰমাতিকায সঙ্গহং দস্সেত্ৱা ইদানি বাহিৰমাতিকায সঙ্গহং দস্সেতুং কুসলা ধম্মাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ৱেদনাত্তিকে তীহি ধাতূহীতি কাযৱিঞ্ঞাণমনোৱিঞ্ঞাণধম্মধাতূহি. সত্তহি ধাতূহীতি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতূহি চেৱ মনোধাতুধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ৱিপাকত্তিকে অট্ঠহি ধাতূহীতি কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা সদ্ধিং তাহিযেৱ. ৱিপাকধম্মধম্মা পন সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকেহি সদ্ধিং সদিসৱিস্সজ্জনত্তা একতো গহিতা. যথা চেতে, এৱং সব্বতিকদুকপদেসু যং যং পদং যেন যেন পদেন সদ্ধিং সদিসৱিস্সজ্জনং হোতি, তং তং উপ্পটিপাটিযাপি তেন তেন সদ্ধিং গহেত্ৱা ৱিস্সজ্জিতং. তত্থ ৱুত্তানুসাৰেনেৱ সঙ্গহাসঙ্গহনযো ৱেদিতব্বোতি.
সঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা.
২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭১. ইদানি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং চক্খাযতনেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্ৰিদং লক্খণং – ইমস্মিঞ্হি ৱাৰে যং খন্ধপদেন সঙ্গহিতং হুত্ৱা আযতনধাতুপদেহি অসঙ্গহিতং, খন্ধাযতনপদেহি ৱা সঙ্গহিতং হুত্ৱা ধাতুপদেন অসঙ্গহিতং, তস্স খন্ধাদীহি অসঙ্গহং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তং পন ৰূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতি. ৰূপক্খন্ধেন হি ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো. সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থি. ৱেদনাক্খন্ধেন চ ৱেদনাক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো. সোপি ধম্মাযতনধম্মধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থি. এৱং অসঙ্গহিততায অভাৱতো এতানি অঞ্ঞানি চ এৱৰূপানি মনাযতনধম্মাযতনাদীনি পদানি ইমস্মিং ৱাৰে ন গহিতানি. যানি পন পদানি ৰূপেকদেসং অৰূপেন অসম্মিস্সং, ৱিঞ্ঞাণেকদেসঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. পৰিযোসানে চ –
‘‘দসাযতনা সত্তৰস ধাতুযো,
সত্তিন্দ্ৰিযা অসঞ্ঞাভৱো একৱোকাৰভৱো;
পৰিদেৱো সনিদস্সনসপ্পটিঘং,
অনিদস্সনং পুনদেৱ সপ্পটিঘং উপাদা’’তি.
এৱং উদ্দানগাথায দস্সিতানেৱ. তস্মা তেসং ৱসেনেৱ সঙ্গহাসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পঞ্হৱসেন হি ইমস্মিং ৱাৰে আযতনধাতুৱসেনেৱ সদিসৱিস্সজ্জনে ৱীসতি ধম্মে সমোধানেত্ৱা একো পঞ্হো কতো, সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো সমোধানেত্ৱা একো, সত্তিন্দ্ৰিযানি সমোধানেত্ৱা একো, দ্ৱে ভৱে সমোধানেত্ৱা একো, পৰিদেৱেন চ সনিদস্সনসপ্পটিঘেহি চ একো, অনিদস্সনসপ্পটিঘেহি একো, সনিদস্সনেহি একো, সপ্পটিঘেহি চ উপাদাধম্মেহি চ একোতি অট্ঠ পঞ্হা কতা. তেসু খন্ধাদিৱিভাগো এৱং ৱেদিতব্বো সেয্যথিদং – পঠমপঞ্হে তাৱ চতূহি খন্ধেহীতি অৰূপক্খন্ধেহি, দ্ৱীহাযতনেহীতি চক্খাযতনাদীসু একেকেন সদ্ধিং মনাযতনেন, অট্ঠহি ধাতূহীতি চক্খুধাতুআদীসু একেকায সদ্ধিং সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি.
তত্ৰাযং নযো – চক্খাযতনেন হি খন্ধসঙ্গহেন ৰূপক্খন্ধো সঙ্গহিতো. তস্মিং সঙ্গহিতে ৰূপক্খন্ধে আযতনসঙ্গহেন চক্খাযতনমেৱেকং সঙ্গহিতং. সেসানি দস আযতনানি অসঙ্গহিতানি. ধাতুসঙ্গহেনপি তেন চক্খুধাতুযেৱেকা সঙ্গহিতা. সেসা দস ধাতুযো অসঙ্গহিতা. ইতি যানি তেন অসঙ্গহিতানি দসাযতনানি, তানি চক্খাযতনমনাযতনেহি দ্ৱীহি অসঙ্গহিতানি. যাপি তেন অসঙ্গহিতা দস ধাতুযো, তা চক্খুধাতুযা চেৱ সত্তহি চ ৱিঞ্ঞাণধাতূহি অসঙ্গহিতাতি. ৰূপাযতনাদীসুপি এসেৱ নযো.
১৭২. দুতিযপঞ্হে – যস্মা যায কাযচি ৱিঞ্ঞাণধাতুযা সঙ্গহিতো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো মনাযতনেন অসঙ্গহিতো নাম নত্থি, তস্মা আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৱুত্তং. এত্থ পন চতূহি খন্ধেহীতি ৰূপাদীহি চতূহি. একাদসহাযতনেহীতি মনাযতনৱজ্জেহি. দ্ৱাদসহি ধাতূহীতি যথানুৰূপা ছ ৱিঞ্ঞাণধাতুযো অপনেত্ৱা সেসাহি দ্ৱাদসহি. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযেৱ সঙ্গহিতা, ইতৰা অসঙ্গহিতা. সোতৱিঞ্ঞাণধাতুআদীসুপি এসেৱ নযো.
১৭৩. ততিযপঞ্হে – চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং ৱিস্সজ্জনং চক্খাযতনাদিসদিসমেৱ. ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযেসু পন ধম্মাযতনেন সদ্ধিং দ্ৱে আযতনানি, ধম্মধাতুযা চ সদ্ধিং অট্ঠ ধাতুযো ৱেদিতব্বা.
১৭৪. চতুত্থপঞ্হে – তীহাযতনেহীতি ৰূপাযতনধম্মাযতনমনাযতনেহি. তেসু হি ভৱেসু ৰূপাযতনধম্মাযতনৱসেন দ্ৱেৱ আযতনানি তেহি সঙ্গহিতানি. সেসানি নৱ ৰূপাযতনানি তেহেৱ চ দ্ৱীহি, মনাযতনেন চাতি তীহি অসঙ্গহিতানি নাম হোন্তি. নৱহি ধাতূহীতি ৰূপধাতুধম্মধাতূহি সদ্ধিং সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি.
১৭৫. পঞ্চমপঞ্হে – দ্ৱীহাযতনেহীতি পঠমপদং সন্ধায সদ্দাযতনমনাযতনেহি. দুতিযপদং সন্ধায ৰূপাযতনমনাযতনেহি. ধাতুযোপি তেসংযেৱ একেকেন সদ্ধিং সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো ৱেদিতব্বা.
১৭৬. ছট্ঠপঞ্হে – দসহাযতনেহীতি ৰূপাযতনধম্মাযতনৱজ্জেহি. সোড়সহি ধাতূহীতি ৰূপধাতুধম্মধাতুৱজ্জেহেৱ. কথং? অনিদস্সনসপ্পটিঘা হি ধম্মা নাম নৱ ওড়াৰিকাযতনানি. তেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতে ৰূপক্খন্ধে, আযতনসঙ্গহেন তানেৱ নৱাযতনানি সঙ্গহিতানি. ৰূপাযতনধম্মাযতনানি অসঙ্গহিতানি. ধাতুসঙ্গহেনপি তা এৱ নৱ ধাতুযো সঙ্গহিতা. ৰূপধাতুধম্মধাতুযো অসঙ্গহিতা. ইতি যানি তেহি অসঙ্গহিতানি দ্ৱে আযতনানি, তানি ৰূপাযতনৱজ্জেহি নৱহি ওড়াৰিকাযতনেহি, মনাযতনেন চাতি দসহি অসঙ্গহিতানি. যাপি তেহি অসঙ্গহিতা দ্ৱে ধাতুযো, তা ৰূপধাতুৱজ্জাহি নৱহি ওড়াৰিকধাতূহি, সত্তহি চ ৱিঞ্ঞাণধাতূহীতি সোড়সহি অসঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
১৭৭. সত্তমপঞ্হে – দ্ৱীহাযতনেহীতি ৰূপাযতনমনাযতনেহি. অট্ঠহি ধাতূহীতি ৰূপধাতুযা সদ্ধিং সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি.
১৭৮. অট্ঠমপঞ্হে – একাদসহাযতনেহীতি সপ্পটিঘধম্মে সন্ধায ধম্মাযতনৱজ্জেহি, উপাদাধম্মে সন্ধায ফোট্ঠব্বাযতনৱজ্জেহি. ধাতূসুপি এসেৱ নযো. অত্থযোজনা পনেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি.
সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা.
৩. ততিযনযো অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭৯. ইদানি অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং ৱেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্ৰিদং লক্খণং – ইমস্মিঞ্হি ৱাৰে যং খন্ধপদেন অসঙ্গহিতং হুত্ৱা আযতনধাতুপদেহি সঙ্গহিতং, তস্স খন্ধাদীহি সঙ্গহং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তং পন ৰূপক্খন্ধৱিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীসু ন যুজ্জতি. ৰূপক্খন্ধেন হি চত্তাৰো খন্ধা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তেসু তেন একধম্মোপি আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতো নাম নত্থি. ননু চ ৱেদনাদযো ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতাতি? সঙ্গহিতা. ন পন ৰূপক্খন্ধোৱ ধম্মাযতনং, ৰূপক্খন্ধতো হি সুখুমৰূপমত্তং ধম্মাযতনং ভজতি. তস্মা যে ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতা, ন তে ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতা নাম. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেনপি ইতৰে চত্তাৰো খন্ধা অসঙ্গহিতা. তেসু তেন একোপি আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতো নাম নত্থি. এৱং সঙ্গহিততায অভাৱতো এতানি অঞ্ঞানি চ এৱৰূপানি চক্খাযতনাদীনি পদানি ইমস্মিং ৱাৰে ন গহিতানি. যানি পন পদানি ৱিঞ্ঞাণেন ৱা ওড়াৰিকৰূপেন ৱা অসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –
‘‘তযো খন্ধা তথা সচ্চা, ইন্দ্ৰিযানি চ সোড়স;
পদানি পচ্চযাকাৰে, চুদ্দসূপৰি চুদ্দস.
‘‘সমতিংস পদা হোন্তি, গোচ্ছকেসু দসস্ৱথ;
দুৱে চূড়ন্তৰদুকা, অট্ঠ হোন্তি মহন্তৰা’’তি.
এতেসু পন পদেসু সদিসৱিস্সজ্জনানি পদানি একতো কত্ৱা সব্বেপি দ্ৱাদস পঞ্হা ৱুত্তা. তেসু এৱং খন্ধৱিভাগো ৱেদিতব্বো. আযতনধাতূসু পন ভেদো নত্থি. তত্থ পঠমপঞ্হে তাৱ – তীহি খন্ধেহীতি ৰূপসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেহি. আযতনধাতুযো পন ধম্মাযতনধম্মধাতুৱসেন ৱেদিতব্বা.
তত্ৰাযং নযো – ৱেদনাক্খন্ধেন হি নিব্বানঞ্চ সুখুমৰূপসঞ্ঞাসঙ্খাৰা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৱা আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তেসু নিব্বানং খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি, সেসা ৰূপসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেহি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. আযতনধাতুসঙ্গহং পন নিব্বানম্পি গচ্ছতেৱ. তেন ৱুত্তং – ‘‘অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা তীহি খন্ধেহি, একেনাযতনেন, একায ধাতুযা সঙ্গহিতা’’তি. সঞ্ঞাক্খন্ধপক্খে পনেত্থ সঞ্ঞং অপনেত্ৱা ৱেদনায সদ্ধিং তযো খন্ধা সঙ্খাৰাদীসু সঙ্খাৰক্খন্ধং অপনেত্ৱা ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাৱসেন তযো খন্ধা ৱেদিতব্বা.
১৮০. দুতিযে – চতূহি খন্ধেহীতি ৱিঞ্ঞাণৱজ্জেহি. তে হি নিৰোধেন খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৱা আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা.
১৮১. ততিযে – দ্ৱীহীতি ৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি. ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযেন হি ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তেসু পন ৱেদনাসঞ্ঞাৱ আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহী’’তি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ খন্ধভেদো ৱেদিতব্বো. ইতো পৰঞ্হি খন্ধানং নামমত্তমেৱ ৱক্খাম.
১৮২. চতুত্থে – তীহি খন্ধেহীতি ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযেসু ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰেহি, ৱেদনাপঞ্চকে ৰূপসঞ্ঞাসঙ্খাৰেহি; সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীসু ফস্সপৰিযোসানেসু ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি. ৱেদনায ৱেদনাক্খন্ধসদিসোৱ তণ্হুপাদানকম্মভৱেসু সঙ্খাৰক্খন্ধসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো.
১৮৩. পঞ্চমে – জাতিজৰামৰণেসু জীৱিতিন্দ্ৰিযসদিসোৱ. ঝানেন পন নিব্বানং সুখুমৰূপং সঞ্ঞা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৱা আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তস্মা তং সন্ধায ৰূপক্খন্ধসঞ্ঞাক্খন্ধানং ৱসেন দ্ৱে খন্ধা ৱেদিতব্বা.
১৮৪. ছট্ঠে – সোকাদিত্তযে ৱেদনায সদিসো. উপাযাসাদীসু সঙ্খাৰসদিসো. পুন ৱেদনায ৱেদনাক্খন্ধসদিসো, সঞ্ঞায সঞ্ঞাক্খন্ধসদিসো, চেতনাদীসু সঙ্খাৰক্খন্ধসদিসো ৱিনিচ্ছযো. ইমিনা উপাযেন সত্তমপঞ্হাদীসুপি সঙ্গহাসঙ্গহো ৱেদিতব্বোতি.
অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা.
৪. চতুত্থনযো সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৯১. ইদানি সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং সমুদযসচ্চেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং খন্ধাদীহি সঙ্গহিতেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহিতং, পুন তস্সেৱ খন্ধাদীহি সঙ্গহং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তং খন্ধাযতনধাতূসু একম্পি সকলকোট্ঠাসং গহেত্ৱা ঠিতপদেসু ন যুজ্জতি. সকলেন হি খন্ধাদিপদেন অঞ্ঞং খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহিতং নাম নত্থি, যং অত্তনো সঙ্গাহকং সঙ্গণ্হিত্ৱা পুন তেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছেয্য. তস্মা তথাৰূপানি পদানি ইমস্মিং ৱাৰে ন গহিতানি. যানি পন পদানি সঙ্খাৰেকদেসং ৱা অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি – ৱেদনেকদেসং ৱা সুখুমৰূপং ৱা সদ্দেকদেসং ৱা, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –
‘‘দ্ৱে সচ্চা পন্নৰসিন্দ্ৰিযা, একাদস পটিচ্চপদা;
উদ্ধং পুন একাদস, গোচ্ছকপদমেত্থ তিংসৱিধ’’ন্তি.
পঞ্হা পনেত্থ দ্ৱেযেৱ হোন্তি. তত্থ যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৱ যেহি ধম্মেহি খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহিতং, তে ধম্মে সন্ধায সব্বত্থ একেন খন্ধেনাতিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং নযো – সমুদযসচ্চেন হি তণ্হাৱজ্জা সেসা সঙ্খাৰা খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. পুন তেহি তণ্হাৱ সঙ্গহিতা. সা তণ্হা পুন সঙ্খাৰেহেৱ খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি. এসেৱ নযো সব্বত্থ. অৰূপধম্মপুচ্ছাসু পনেত্থ সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱা ৱেদনাক্খন্ধো ৱা একো খন্ধো নাম. ৰূপধম্মপুচ্ছাসু ৰূপক্খন্ধো. পৰিদেৱপুচ্ছায সদ্দাযতনং একং আযতনং নাম. সদ্দধাতু একা ধাতু নাম, সেসট্ঠানেসু ধম্মাযতনধম্মধাতুৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা.
৫. পঞ্চমনযো অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৯৩. ইদানি অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং ৰূপক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতেন খন্ধাদিৱসেন অসঙ্গহিতং, পুন তস্সেৱ খন্ধাদীহি অসঙ্গহং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তং পঞ্চক্খন্ধগ্গাহকেসু দুক্খসচ্চাদীসু ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সুখুমৰূপগ্গাহকেসু অনিদস্সনঅপ্পটিঘাদীসু চ পদেসু ন যুজ্জতি. তাদিসেন হি পদেন নিব্বানং খন্ধসঙ্গহমত্তং ন গচ্ছেয্য. সেসা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতধম্মা নাম নত্থি. তস্মা তথাৰূপানি পদানি ইমস্মিং ৱাৰে ন গহিতানি. যানি পন পঞ্চক্খন্ধে ৱিঞ্ঞাণঞ্চ সুখুমৰূপেন সদ্ধিং একতো ন দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –
‘‘সব্বে খন্ধা তথাযতনধাতুযো সচ্চতো তযো;
ইন্দ্ৰিযানিপি সব্বানি, তেৱীসতি পটিচ্চতো.
‘‘পৰতো সোড়স পদা, তেচত্তালীসকং তিকে;
গোচ্ছকে সত্ততি দ্ৱে চ, সত্ত চূড়ন্তৰে পদা.
‘‘মহন্তৰে পদা ৱুত্তা, অট্ঠাৰস ততো পৰং;
অট্ঠাৰসেৱ ঞাতব্বা, সেসা ইধ ন ভাসিতা’’তি.
পঞ্হা পনেত্থ সদিসৱিস্সজ্জনানং ৱসেন সমোধানেত্ৱা কতিহি সদ্ধিং সব্বেপি চতুত্তিংস হোন্তি. তত্থ যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৱ যেহি খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতং, তে ধম্মে সন্ধায একেন খন্ধেনাতিআদি ৱুত্তং.
তত্ৰাযং নযো – ৰূপক্খন্ধেন হি চত্তাৰো খন্ধা নিব্বানঞ্চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. আযতনধাতুসঙ্গহেন পন ঠপেত্ৱা ৱিঞ্ঞাণং অৱসেসা সঙ্গহিতাতি ৱিঞ্ঞাণমেৱ তীহিপি খন্ধসঙ্গহাদীহি অসঙ্গহিতং নাম. পুন তেন ৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং নিব্বানেন চত্তাৰো খন্ধা খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে সব্বেপি পুন ৱিঞ্ঞাণেনেৱ খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতাতি একেন খন্ধেন, একেনাযতনেন, সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা নাম হোন্তি. অথ ৱা – যদেতং ৰূপক্খন্ধেন ৱিঞ্ঞাণমেৱ তীহি খন্ধাদিসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং, তেহিপি ৱিঞ্ঞাণধম্মেহি তে ৰূপধম্মাৱ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতা. পুন তে ৰূপধম্মা ৱিঞ্ঞাণেনেৱ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতা. ৱিঞ্ঞাণঞ্চ খন্ধতো একো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, আযতনতো একং মনাযতনং, ধাতুতো সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো. তস্মা ‘‘একেন খন্ধেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৱ যেহি ধম্মেহি খন্ধাদিৱসেন অসঙ্গহিতং, তেসং ধম্মানং ৱসেন খন্ধাদযো ৱেদিতব্বা. তত্থ দুতিযপঞ্হে তাৱ – ৰূপৱিঞ্ঞাণানং ৱসেন ৱেদিতব্বা. ৱেদনাদযো হি ৰূপৱিঞ্ঞাণেহেৱ খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে চ দ্ৱে খন্ধা একাদসাযতনানি সত্তৰস ধাতুযো হোন্তি.
১৯৫. ততিযপঞ্হে – ৱিঞ্ঞাণং ৰূপাদীহি চতূহি অসঙ্গহিতন্তি তেসং ৱসেন খন্ধাদযো ৱেদিতব্বা.
১৯৬. চতুত্থপঞ্হে – চক্খাযতনং ৱেদনাদীহি চতূহীতি ইমিনা নযেন সব্বত্থ খন্ধাদযো ৱেদিতব্বা. পৰিযোসানে – ৰূপঞ্চ ধম্মাযতনন্তি উদ্দানগাথায দস্সিতধম্মাযেৱ অঞ্ঞেনাকাৰেন সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতাতি.
অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা.
৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা
২২৮. ইদানি সম্পযোগৱিপ্পযোগপদং ভাজেতুং ৰূপক্খন্ধোতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং লব্ভতি যঞ্চ ন লব্ভতি তং সব্বং পুচ্ছায গহিতং. ৱিস্সজ্জনে পন যং ন লব্ভতি, তং নত্থীতি পটিক্খিত্তং. চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৱিপ্পযোগো; সভাগো ৱিসভাগোতি হি ৱচনতো চতূহি অৰূপক্খন্ধেহেৱ সভাগানং একসন্তানস্মিং একক্খণে উপ্পন্নানং অৰূপক্খন্ধানংযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগো লব্ভতি. ৰূপধম্মানং পন ৰূপেন নিব্বানেন ৱা, নিব্বানস্স চ ৰূপেন সদ্ধিং সম্পযোগো নাম নত্থি. তথা ৰূপনিব্বানানং অৰূপক্খন্ধেহি, ৱিসভাগা হি তে তেসং. যথা চ অৰূপক্খন্ধানং ৰূপনিব্বানেহি, এৱং ভিন্নসন্তানেহি নানাক্খণিকেহি অৰূপধম্মেহিপি সদ্ধিং নত্থিযেৱ. তেপি হি তেসং সন্তানক্খণৱিসভাগতায ৱিসভাগাযেৱ. অযং পন ৱিসভাগতা সঙ্গহট্ঠেন ৱিৰুজ্ঝনতো সঙ্গহনযে নত্থি. গণনূপগমত্তঞ্হি সঙ্গহট্ঠো. সম্পযোগনযে পন অত্থি, একুপ্পাদতাদিলক্খণঞ্হি সম্পযোগট্ঠোতি. এৱমেত্থ যস্স একধম্মেনপি সম্পযোগলক্খণং ন যুজ্ঝতি, তস্স পুচ্ছায সঙ্গহং কত্ৱাপি নত্থীতি পটিক্খেপো কতো. যস্স ৱিপ্পযোগলক্খণং যুজ্জতি, তস্স ৱিপ্পযোগো দস্সিতো. যানি পন পদানি সত্তসু ৱিঞ্ঞাণধাতূসু একাযপি অৱিপ্পযুত্তে ৰূপেন নিব্বানেন ৱা মিস্সকধম্মে দীপেন্তি, তানি সব্বথাপি ইধ ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –
‘‘ধম্মাযতনং ধম্মধাতু, দুক্খসচ্চঞ্চ জীৱিতং;
সড়াযতনং নামৰূপং, চত্তাৰো চ মহাভৱা.
‘‘জাতিজৰা চ মৰণং, তিকেস্ৱেকূনৱীসতি;
গোচ্ছকেসু চ পঞ্ঞাস, অট্ঠ চূড়ন্তৰে পদা.
‘‘মহন্তৰে পন্নৰস, অট্ঠাৰস ততো পৰে;
তেৱীস পদসতং এতং, সম্পযোগে ন লব্ভতী’’তি.
ধম্মাযতনঞ্হি ৰূপনিব্বানমিস্সকত্তা তস্মিং অপৰিযাপন্নেন ৱিঞ্ঞাণেনপি ন সক্কা সম্পযুত্তন্তি ৱত্তুং. যস্মা পনেত্থ ৱেদনাদযো ৱিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা, তস্মা ৱিপ্পযুত্তন্তিপি ন সক্কা ৱত্তুং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. এৱং সব্বত্থাপি এতানি ন যুজ্জন্তীতি ইধ ন গহিতানি. সেসানি খন্ধাদীনি যুজ্জন্তীতি তানি গহেত্ৱা একেকৱসেন চ সমোধানেন চ পঞ্হৱিস্সজ্জনং কতং. তেসু পঞ্হেসু, পঠমে – একেনাযতনেনাতি মনাযতনেন. কেহিচীতি ধম্মাযতনধম্মধাতুপৰিযাপন্নেহি ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰেহি.
২২৯. দুতিযে – তীহীতি পুচ্ছিতং পুচ্ছিতং ঠপেত্ৱা সেসেহি. কেহিচি সম্পযুত্তোতি ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাসঙ্খাৰেহি. ইতৰেপি অত্তানং ঠপেত্ৱা ইতৰেহি. কেহিচি ৱিপ্পযুত্তোতি ৰূপনিব্বানেহি. এৱং সব্বত্থ ৰূপস্স ৱিপ্পযোগে ধম্মাযতনধম্মধাতূসু অৰূপং, অৰূপস্স ৱিপ্পযোগে ৰূপং দট্ঠব্বং. ততিযপঞ্হো উত্তানত্থোৱ.
২৩১. চতুত্থে – ‘কতিহি খন্ধেহী’তিআদিং অৱত্ৱা সম্পযুত্তন্তি নত্থীতি ৱুত্তং. তং পন খন্ধাদীনংযেৱ ৱসেন ৱেদিতব্বং. পৰতোপি এৱৰূপেসু পঞ্হেসু এসেৱ নযো. আদিপঞ্হস্মিঞ্হি সৰূপতো দস্সেত্ৱা পৰতো পাড়ি সংখিত্তা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. যত্থ পন নাতিপাকটা ভৱিস্সতি, তত্থ নং পাকটং কত্ৱাৱ গমিস্সাম.
২৩৪. সোড়সহি ধাতূহীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু তাৱ অত্তানং ঠপেত্ৱা ছহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি, দসহি চ ৰূপধাতূহি. সেসাসুপি এসেৱ নযো.
২৩৫. তীহি খন্ধেহীতি সঙ্খাৰক্খন্ধং ঠপেত্ৱা সেসেহি. একায ধাতুযাতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা. সমুদযমগ্গানঞ্হি অঞ্ঞায ধাতুযা সম্পযোগো নত্থি. একেন খন্ধেনাতি সঙ্খাৰক্খন্ধেন. একেনাযতনেনাতি ধম্মাযতনেন. একায ধাতুযাতি ধম্মধাতুযা. এতেসু হি তং সচ্চদ্ৱযং কেহিচি সম্পযুত্তং.
২৩৮. সুখিন্দ্ৰিযাদিপঞ্হে – তীহীতি সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণেহি. একায ধাতুযাতি কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ. ছহি ধাতূহীতি কাযৱিঞ্ঞাণধাতুৱজ্জাহি.
২৪৫. ৰূপভৱপঞ্হে – সব্বেসম্পি অৰূপক্খন্ধানং অৰূপাযতনানঞ্চ অত্থিতায ন কেহিচীতি ৱুত্তং. ঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণধাতূনং পন নত্থিতায তীহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তোতি ৱুত্তং.
২৫৬. অধিমোক্খপঞ্হে – দ্ৱীহি ধাতূহীতি মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি. পন্নৰসহীতি সেসাহি দসহি ৰূপধাতূহি, পঞ্চহি চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি.
২৫৭. কুসলপঞ্হে – কুসলেহি চতুন্নম্পি খন্ধানং গহিতত্তা সম্পযোগো পটিক্খিত্তো.
২৫৮. ৱেদনাত্তিকপঞ্হে – একেন খন্ধেনাতি ৱেদনাক্খন্ধেনেৱ. পন্নৰসহীতি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূহি চেৱ ৰূপধাতূহি চ. একাদসহীতি কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা সদ্ধিং ৰূপধাতূহি.
২৬২. নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মপঞ্হে – পঞ্চহীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি. অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযপঞ্হে – ছহীতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱজ্জাহি. সৱিতক্কসৱিচাৰপঞ্হে – পন্নৰসহীতি পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি সদ্ধিং ৰূপধাতূহি. অৱিতক্কৱিচাৰমত্তপঞ্হে – একেন খন্ধেনাতিআদি সঙ্খাৰক্খন্ধৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. দুতিযজ্ঝানৱিচাৰঞ্হি ঠপেত্ৱা সেসা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা নাম. পীতিং ঠপেত্ৱা সেসা পীতিসহগতা. তত্থ ৱিচাৰো ৱিচাৰেন, পীতি চ পীতিযা ন সম্পযুত্তাতি সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূসু কেহিচি সম্পযুত্তা নাম. সোড়সহীতি ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱজ্জাহেৱ. অৱিতক্কঅৱিচাৰপঞ্হে – একায ধাতুযাতি মনোধাতুযা. সুখসহগতা উপেক্খাসহগতা চ ৱেদনাত্তিকে ৱুত্তাৱ. দস্সনেনপহাতব্বাদযো কুসলসদিসাৱ.
২৭১. পৰিত্তাৰম্মণং ৱিপাকধম্মসদিসং. একায ধাতুযাতি ধম্মধাতুযা. কেহিচীতি যে তত্থ পৰিত্তাৰম্মণা ন হোন্তি, তেহি. ধম্মধাতু পন পৰিত্তাৰম্মণানং ছন্নং চিত্তুপ্পাদানং ৱসেন চতূহি খন্ধেহি সঙ্গহিতত্তা পঠমপটিক্খেপমেৱ ভজতি. মহগ্গতাৰম্মণাদযো কুসলসদিসাৱ.
২৭৩. অনুপ্পন্নেসু – পঞ্চহি ধাতূহীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি. তানি হি একন্তেন উপ্পাদিধম্মভূতানেৱ, উপ্পন্নকোট্ঠাসম্পি পন ভজন্তি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাদযো পৰিত্তাৰম্মণসদিসাৱ. হেতুআদযো সমুদযসদিসাৱ. সহেতুকা চেৱ ন চ হেতূপি পীতিসহগতসদিসাৱ. তথা পৰামাসসম্পযুত্তা. অনুপাদিন্না অনুপ্পন্নসদিসাৱ. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
সম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা.
৭. সত্তমনযো সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩০৬. ইদানি সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং ৱেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্ৰিদং লক্খণং – ইমস্মিঞ্হি ৱাৰে পুচ্ছায উদ্ধটপদেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি ৱিপ্পযোগং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তং পন ৰূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতি. ৰূপক্খন্ধেন হি সম্পযুত্তা নাম নত্থি. তস্মা তঞ্চ অঞ্ঞানি চ এৱৰূপানি পদানি ইমস্মিং ৱাৰে ন গহিতানি. যানি পন পদানি ধম্মধাতুযা সম্পযুত্তে ধম্মে ৱিঞ্ঞাণঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –
‘‘চত্তাৰো খন্ধাযতনঞ্চ একং,
দ্ৱে ইন্দ্ৰিযা ধাতুপদানি সত্ত;
তযো পটিচ্চা অথ ফস্সসত্তকং,
তিকে তযো সত্ত মহন্তৰে চ.
‘‘একং সৱিতক্কং, সৱিচাৰমেকং;
যুত্তং উপেক্খায চ একমেৱা’’তি.
পৰিযোসানে – খন্ধা চতুৰোতিআদিনাপি অযমেৱত্থো সঙ্গহিতো. তত্থ যানি পদানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, তানি উপ্পটিপাটিযাপি সমোধানেত্ৱা তত্থ ৱেদনাক্খন্ধাদিকা পঞ্হা কতা. তেসু এৱং খন্ধাদিৱিভাগো ৱেদিতব্বো. ৱেদনাক্খন্ধাদিপঞ্হে তাৱ – একেনাতি মনাযতনেন. সত্তহীতি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি. কেহিচীতি ধম্মাযতনে ৱেদনাদীহি. ৱিঞ্ঞাণধাতুপঞ্হে – তে ধম্মা ন কেহিচীতি তে পুচ্ছায উদ্ধটপদং ৱিঞ্ঞাণধাতুং ঠপেত্ৱা সেসা ছ ৱিঞ্ঞাণধাতুধম্মা, ৰূপং, নিব্বানঞ্চ. তেহি সব্বেসং খন্ধাযতনানং সঙ্গহিতত্তা ন কেহিচি খন্ধেহি আযতনেহি ৱা ৱিপ্পযুত্তা. একায ধাতুযাতি যা যা পুচ্ছায উদ্ধটা হোতি তায তায.
৩০৯. উপেক্খিন্দ্ৰিযপঞ্হে – পঞ্চহীতি উপেক্খাসম্পযুত্তাহি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীহি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পুচ্ছায উদ্ধটপদেনেৱ সদ্ধিং ৱিপ্পযুত্তানং ৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
সম্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা.
৮. অট্ঠমনযো ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩১৭. ইদানি ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদং ভাজেতুং ৰূপক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ সব্বাপি পুচ্ছা মোঘপুচ্ছাৱ. ৰূপক্খন্ধেন হি ৱিপ্পযুত্তা নাম চত্তাৰো খন্ধা, তেসং অঞ্ঞেহি সম্পযোগো নত্থি. ৱেদনাক্খন্ধেন ৱিপ্পযুত্তং ৰূপং নিব্বানঞ্চ, তস্স চ কেনচি সম্পযোগো নত্থি. এৱং সব্বপদেসু. ৱিপ্পযুত্তানং পন সম্পযোগাভাৱো ৱেদিতব্বো. ইতি পুচ্ছায মোঘত্তা সব্বৱিস্সজ্জনেসু নত্থি নত্থিইচ্চেৱ ৱুত্তন্তি.
ৱিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা.
৯. নৱমনযো সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩১৯. ইদানি সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদং ভাজেতুং ৱেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং খন্ধাদিৱসেন সম্পযুত্তং, পুন তস্সেৱ খন্ধাদীহি সম্পযোগং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতং. তং ৰূপেন ৱা ৰূপমিস্সকেহি ৱা সব্বৰূপক্খন্ধসঙ্গাহকেহি ৱা পদেহি সদ্ধিং ন যুজ্জতি. ৰূপেন হি ৰূপমিস্সকেন ৱা অঞ্ঞেসং সম্পযোগো নত্থি. সব্বৰূপক্খন্ধসঙ্গাহকেহি সব্বেসং সম্পযোগাৰহানং খন্ধাদীনং গহিতত্তা অঞ্ঞংযেৱ নত্থি, যং তেন সহ সম্পযোগং গচ্ছেয্য. তস্মা তথাৰূপানি পদানি ইধ ন গহিতানি. যানি পন পদানি ৰূপেন অসম্মিস্সং অৰূপেকদেসং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –
‘‘অৰূপক্খন্ধা চত্তাৰো, মনাযতনমেৱ চ;
ৱিঞ্ঞাণধাতুযো সত্ত, দ্ৱে সচ্চা চুদ্দসিন্দ্ৰিযা.
‘‘পচ্চযে দ্ৱাদস পদা, ততো উপৰি সোড়স;
তিকেসু অট্ঠ গোচ্ছকে, তেচত্তালীসমেৱ চ.
‘‘মহন্তৰদুকে সত্ত, পদা পিট্ঠিদুকেসু ছ;
নৱমস্স পদস্সেতে, নিদ্দেসে সঙ্গহং গতা’’তি.
সব্বপঞ্হেসু পন যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটা, তে যেহি সম্পযুত্তা হোন্তি, তেসং ৱসেন খন্ধাদিভেদো ৱেদিতব্বো. ৱেদনাক্খন্ধেন হি ইতৰে তযো খন্ধা সম্পযুত্তা, পুন তেহি ৱেদনাক্খন্ধো সম্পযুত্তো. সো তেহি সঞ্ঞাদীহি তীহি খন্ধেহি, একেন মনাযতনেন, সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি, একস্মিং ধম্মাযতনে, ধম্মধাতুযা চ, কেহিচি সঞ্ঞাসঙ্খাৰেহেৱ সম্পযুত্তো. এসেৱ নযো সব্বত্থাতি.
সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৱণ্ণনা.
১০. দসমনযো ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৩৫৩. ইদানি ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং ৰূপক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যে সম্পযোগৱিপ্পযোগপদনিদ্দেসে ৰূপক্খন্ধাদযো ধম্মা উদ্ধটা, সব্বপুচ্ছাসু তেযেৱ উদ্ধটা. সদিসৱিস্সজ্জনানং পন একতো গহিতত্তা পদানি অঞ্ঞায পটিপাটিযা আগতানি. তত্থ যং পদং পুচ্ছায উদ্ধটং, তং যেহি ধম্মেহি ৱিপ্পযুত্তং, তেসং ৱসেন খন্ধাদিৱিভাগো ৱেদিতব্বো. ৰূপক্খন্ধেন হি ৱেদনাদযো ৱিপ্পযুত্তা, তেহি চ ৰূপক্খন্ধো ৱিপ্পযুত্তো. নিব্বানং পন সুখুমৰূপগতিকমেৱ. সো ৰূপক্খন্ধো চতূহি খন্ধেহি, একেন মনাযতনেন সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি, ধম্মাযতনধম্মধাতূসু, কেহিচি ৱেদনাদীহি ধম্মেহেৱ ৱিপ্পযুত্তো. এসেৱ নযো সব্বত্থাতি.
ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা.
১১. একাদসমনযো সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৪০৯. ইদানি সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং সমুদযসচ্চেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যে সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে সমুদযসচ্চাদযোৱ ধম্মা উদ্ধটা, সব্বপুচ্ছাসু তেযেৱ উদ্ধটা. সদিসৱিস্সজ্জনানং পন একতো গহিতত্তা পদানি অঞ্ঞায পটিপাটিযা আগতানি. তত্থ যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটপদেন খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তেসং যেহি সম্পযোগো ৱা ৱিপ্পযোগো ৱা হোতি, তেসং ৱসেন খন্ধাদিৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰাযং নযো – সমুদযসচ্চেন তাৱ সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্না ধম্মা খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তে চ সেসেহি তীহি খন্ধেহি, একেন মনাযতনেন, সত্তহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি, সঙ্খাৰক্খন্ধে ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ ঠপেত্ৱা তণ্হং সেসেহি সম্পযুত্তত্তা কেহিচি সম্পযুত্তা নাম. একেন পন ৰূপক্খন্ধেন, দসহি ৰূপাযতনেহি, ৰূপধাতূহি চ ৱিপ্পযুত্তা, একস্মিং ধম্মাযতনে ধম্মধাতুযা চ, ৰূপনিব্বানেহি ৱিপ্পযুত্তত্তা কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা নাম. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা.
১২. দ্ৱাদসমনযো সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
৪১৭. ইদানি সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং ৱেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যে সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদনিদ্দেসে ৱেদনাক্খন্ধাদযো ধম্মা উদ্ধটা, সব্বপুচ্ছাসু তেযেৱ উদ্ধটা. তত্থ যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তা, তেসং যেহি সঙ্গহো ৱা অসঙ্গহো ৱা হোতি, তেসং ৱসেন খন্ধাদিভেদো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰাযং নযো – ৱেদনাক্খন্ধো হি সঞ্ঞাদীহি সম্পযুত্তো. তে সঞ্ঞাদযো তীহি সঞ্ঞাদিক্খন্ধেহি, দ্ৱীহি ধম্মাযতনমনাযতনেহি, ধম্মধাতুযা চেৱ, সত্তহি চ ৱিঞ্ঞাণধাতূহীতি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, সেসাহি খন্ধাযতনধাতূহি অসঙ্গহিতা. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা.
১৩. তেৰসমনযো অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা
৪৪৮. ইদানি অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং ৰূপক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যে পঞ্চমে অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে ৰূপক্খন্ধেন সদিসপঞ্হা ধম্মা, যে চ অৰূপভৱেন সদিসা, তেযেৱ উদ্ধটা. সেসা পন ন ৰুহন্তীতি ন উদ্ধটা. ৱেদনাক্খন্ধেন হি খন্ধাদিৱসেন পন ৰূপাৰূপধম্মা অসঙ্গহিতা হোন্তি. তেসঞ্চ সম্পযোগো নাম নত্থি. তস্মা যানি পদানি ৰুহন্তি, তানেৱ সদিসৱিস্সজ্জনেহি সদ্ধিং সমোধানেত্ৱা উদ্ধটানি. তত্থ যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটধম্মেহি খন্ধাদিৱসেন অসঙ্গহিতা, তে যেহি সম্পযুত্তা চ ৱিপ্পযুত্তা চ, তেসং ৱসেন খন্ধাদিৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰাযং নযো – ৰূপক্খন্ধেন তাৱ ৱিঞ্ঞাণমেৱ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং. তং ৱেদনাদীহি তীহি খন্ধেহি, ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ ৱেদনাদীহেৱ সম্পযুত্তং. একেন ৰূপক্খন্ধেন, দসহি ৰূপাযতনৰূপধাতূহি, ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ ৰূপনিব্বানধম্মেহি ৱিপ্পযুত্তং. তং সন্ধায তে ধম্মা তীহি খন্ধেহীতিআদি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদৱণ্ণনা.
১৪. চুদ্দসমনযো ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
৪৫৬. ইদানি ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং ৰূপক্খন্ধেনাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যেসং পদানং ৱিপ্পযোগো ন ৰুহতি, তানি ইমস্মিং ৱাৰে ন গহিতানি. কানি পন তানীতি? ধম্মাযতনাদীনি. ধম্মাযতনস্স হি খন্ধাদীসু একেনাপি ৱিপ্পযোগো ন ৰুহতি. ধম্মধাতুআদীসুপি এসেৱ নযো. তেসং ইদমুদ্দানং –