(২.) সঙ্খ্যাৱাৰো

৭৩. ইদানি যে এত্থ হেতুপচ্চযাদীসু একেকস্মিং পচ্চযে ৱিস্সজ্জনৱাৰা লদ্ধা, তে গণনৱসেন দস্সেতুং হেতুযা নৱাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ হেতুযা নৱাতি হেতুপচ্চযে নৱ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱাৰা হোন্তি. সেয্যথিদং – কুসলেন কুসলং, কুসলেন অব্যাকতং, কুসলেন কুসলাব্যাকতং; অকুসলেন অকুসলং, অকুসলেন অব্যাকতং, অকুসলেন অকুসলাব্যাকতং, অব্যাকতেন অব্যাকতং, কুসলাব্যাকতেন অব্যাকতং, অকুসলাব্যাকতেন অব্যাকতন্তি.

আৰম্মণে তীণীতি কুসলেন কুসলং, অকুসলেন অকুসলং, অব্যাকতেন অব্যাকতং. অধিপতিযা নৱাতি হেতুযা ৱুত্তসদিসাৱ. দ্ৱাদসসু হি পচ্চযেসু নৱ নৱাতি ৱুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি হেতুপচ্চযসদিসানেৱ. ৱিভঙ্গে পন অত্থি ৱিসেসো. দসসু পচ্চযেসু তীণি তীণীতি ৱুত্তং. সব্বেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি আৰম্মণসদিসানেৱ. ৱিভঙ্গে পন অত্থি ৱিসেসো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্মিঞ্হি অব্যাকতপদস্স ৱিস্সজ্জনে ৰূপম্পি লব্ভতি, তথা পুৰেজাতপচ্চযে. আসেৱনপচ্চযে ৱিপাকানি চেৱ ৱীথিচিত্তানি চ ন লব্ভন্তি. ৱিপাকে একন্তি অব্যাকতমেৱ. এৱমেত্থ সঙ্খেপতো নৱ তীণি একন্তি, তিৱিধোৱ ৱাৰপৰিচ্ছেদো. ৱিত্থাৰতো দ্ৱাদস নৱকা, দস তিকা, একং এককন্তি সব্বেসুপি তেৱীসতিযা পচ্চযেসু একূনচত্তালীসাধিকং ৱাৰসতং হোতি, একূনচত্তালীসাধিকঞ্চ পুচ্ছাসতং. একূনচত্তালীসাধিকং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনসতন্তিপি তস্সেৱ নামং.

৭৪. এৱং হেতুপচ্চযাদিকে একমূলকে গণনং দস্সেত্ৱা ইতো পৰেসু দুমূলকাদীসু ৱিত্থাৰদেসনং সঙ্খিপিত্ৱা একমূলকে দস্সিতায দেসনায লব্ভমানগণনঞ্ঞেৱ আদায ৱাৰপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং দুমূলকে তাৱ হেতুপচ্চযা আৰম্মণে তীণীতিআদিমাহ. তত্ৰিদং লক্খণং – বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনোৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণে তীণী’’তি. হেতুআৰম্মণদুকে আৰম্মণে ৱুত্তানি তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. সমানগণনো পন সমানগণনেন সদ্ধিং যুত্তো অপৰিহীনগণনোৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘হেতুপচ্চযা অধিপতিযা নৱা’’তি. হেতাধিপতিদুকে নৱেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. ৱিপাকে একন্তি হেতুৱিপাকদুকে ৱিপাকে ৱুত্তং একমেৱ ৱিস্সজ্জনং লব্ভতীতি এৱং তাৱ দুমূলকে ৱাৰপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো.

৭৫. তিমূলকাদীসুপি ইদমেৱ লক্খণং. তেনেৱাহ – হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি. হেতাৰম্মণাধিপতি তিকে আৰম্মণে ৱুত্তানি তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লব্ভন্তীতি অত্থো. এৱং সব্বত্থ নযো নেতব্বো.

৭৬-৭৯. দ্ৱাদসমূলকে পন ৱিপাকপচ্চযো ন লব্ভতি, তস্মা আসেৱনপচ্চযা কম্মে তীণীতি ৱত্ৱা ৱিপাকং অপৰামসিত্ৱা আহাৰে তীণীতি ৱুত্তং. তেৰসমূলকাদীসুপি এসেৱ নযো. তে পন সঙ্খিপিত্ৱা তেৱীসতিমূলকোৱেত্থ দস্সিতো. সো দুৱিধো হোতি – সাসেৱনো ৱা সৱিপাকো ৱা. তত্থ পঠমং সাসেৱনো দস্সিতো, সো তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি লভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘আসেৱনপচ্চযা অৱিগতে তীণী’’তি. সৱিপাকো পন আসেৱনং ন লভতি, তস্মা তং পহায ৱিপাকৱসেন গণনায দস্সনত্থং অনন্তৰাযেৱ ‘‘হেতুপচ্চযা…পে… ৱিপাকপচ্চযা আহাৰে এক’’ন্তি একং নযং দস্সেত্ৱা পচ্ছা তেৱীসতিমূলকোৱ দস্সিতো. এতেসু পন দ্ৱীসু তেৱীসতিমূলকেসু কিঞ্চাপি একস্মিং ৱিপাকপচ্চযো নত্থি, একস্মিং আসেৱনপচ্চযো, পচ্ছাজাতপচ্চযো পন উভযত্থাপি. ৰুড়্হীসদ্দেন পনেতে তেৱীসতিমূলকাত্ৱেৱ ৱেদিতব্বা. তেসু সাসেৱনে আসেৱনস্স ৱসেন সব্বত্থ তীণেৱ ৱিস্সজ্জনানি, সৱিপাকে ৱিপাকপচ্চযস্স ৱসেন একমেৱাতি অযং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকাদীসু গণনা.

যং পনেতং হেতুমূলকানন্তৰং ‘‘আৰম্মণে ঠিতেন সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হা’’তি ৱুত্তং, তং আৰম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকেপি দুমূলকাদীসুপি সব্বত্থ আৰম্মণপদে চেৱ আৰম্মণেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ যত্থ নৱহি ভৱিতব্বং, তত্থ তযোৱ পঞ্হা হোন্তীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ৱিপাকপদে পন ৱিপাকপদেন সদ্ধিং সেসপচ্চযযোজনাসু চ একোৱ পঞ্হো হোতীতি. ইতি যং হেট্ঠা অৱোচুম্হ ‘‘বহুগণনোপি পচ্চযো অবহুগণনেন সদ্ধিং যুত্তো তেন সমানগণনো হোতী’’তি, তং সুৱুত্তমেৱ.

৮০-৮৫. ইদানি যে আৰম্মণাদীনং পচ্চযানং ৱসেন একমূলকাদযো দস্সেতব্বা, তেসু একমূলকো তাৱ হেতুএকমূলকেনেৱ সদিসোতি একস্মিম্পি পচ্চযে ন দস্সিতো. আৰম্মণপচ্চযৱসেন পন দুমূলকে গণনং দস্সেতুং আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণি, অধিপতিযা তীণি…পে… অৱিগতে তীণীতি ৱুত্তং. এত্থ চ ‘‘আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণি…পে… অৱিগতে তীণী’’তি ৱত্তব্বে যে হেতুপচ্চযাদযো পচ্চযা বহুগণনা, তেসং ঊনতৰগণনেহি চ সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে যা গণনা লব্ভতি, তং দস্সেতুং আৰম্মণপচ্চযস্স পুৰিমভাগে ঠিতম্পি হেতুপচ্চযং পচ্ছিমভাগেৱ ঠপেত্ৱা ‘‘আৰম্মণপচ্চযা হেতুযা তীণী’’তি ৱুত্তং. তেনেতং আৱি কৰোতি – আৰম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতৰগণনেন ৱা সমানগণনেন ৱা পচ্চযেন সদ্ধিং দুকতিকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হাৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানি. ৱিপাকপচ্চযেন পন সদ্ধিং সংসন্দনে একমেৱ লব্ভতি, তং ৱিপাকপচ্চযাদিকায গণনায আৱি ভৱিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতং. যা চেসা দুমূলকে গণনা দস্সিতা, তিমূলকাদীসুপি এসাৱ গণনাতি আৰম্মণপচ্চযৱসেন তিমূলকাদযো ন ৱিত্থাৰিতা.

ইদানি অধিপতিপচ্চযাদিৱসেন দুমূলকাদীসু গণনং দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৱাতিআদি ৱুত্তং. তত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ পচ্চযসন্নিৱেসো ৱেদিতব্বো. যথা চ অধিপতিপচ্চযা হেতুযা নৱ, এৱং সেসেসুপি হেতুনা সমানগণনাসু নৱেৱ. ইতি যো যো পচ্চযো আদিম্হি তিট্ঠতি, তেন তেন সদ্ধিং সমানগণনানং সংসন্দনে আদিম্হি ঠিতস্স ৱসেন গণনা হোতি. তেন পন সদ্ধিং ঊনতৰগণনানং সংসন্দনে ঊনতৰগণনানংযেৱ ৱসেন গণনা হোতীতি ৱেদিতব্বো. যথা চ আৰম্মণপচ্চযৱসেন এৱং অধিপতিপচ্চযৱসেনাপি ততো পৰেসং অনন্তৰাদীনং ৱসেনাপি তিমূলকাদযো ন ৱিত্থাৰিতা. তস্মা দুমূলকে দস্সিতগণনাৱসেনেৱ সব্বত্থ সাধেতব্বা. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘একেকং পচ্চযং মূলকং কাতুন সজ্ঝাযমগ্গেন গণেতব্বা’’তি.

পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা.