১. পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা

এৱং অনুলোমপট্ঠানাদীসু তিকপট্ঠানাদিৱসেন চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানে পট্ঠানমহাপকৰণে যে তিকাদযো নিস্সায নিদ্দিট্ঠত্তা এতং তিকপট্ঠানং, দুকপট্ঠানং…পে… দুকদুকপট্ঠানন্তি ৱুত্তং. তে অনামসিত্ৱা যেসং পচ্চযানং ৱসেন তে তিকাদযো ৱিভত্তা, তে পচ্চযে এৱ তাৱ ইমিনা মাতিকানিক্খেপপচ্চযৱিভঙ্গসঙ্খাতেন ৱাৰেন উদ্দেসতো চ নিদ্দেসতো চ দস্সেত্ৱা, ইদানি যে তিকাদযো নিস্সায নিদ্দিট্ঠত্তা এতং তিকপট্ঠানং, দুকপট্ঠানং…পে… দুকদুকপট্ঠানন্তি ৱুত্তং. তে তিকাদযো ইমেসং পচ্চযানং ৱসেন ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং একেকং তিকদুকং নিস্সায সত্তহি মহাৱাৰেহি দেসনা কতা. তেসং ইমানি নামানি – পটিচ্চৱাৰো, সহজাতৱাৰো, পচ্চযৱাৰো, নিস্সযৱাৰো, সংসট্ঠৱাৰো, সম্পযুত্তৱাৰো, পঞ্হাৱাৰোতি.

তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো’’তি এৱং পটিচ্চাভিধানৱসেন ৱুত্তো পটিচ্চৱাৰো নাম. কুসলং ধম্মং সহজাতো কুসলো ধম্মো’’তি এৱং সহজাতাভিধানৱসেন ৱুত্তো সহজাতৱাৰো নাম. সো পুৰিমেন পটিচ্চৱাৰেন অত্থতো নিন্নানাকৰণো. পটিচ্চাভিধানৱসেন বুজ্ঝনকানং ৱসেন পন পঠমো ৱুত্তো, সহজাতাভিধানৱসেন বুজ্ঝনকানং ৱসেন দুতিযো. দ্ৱীসুপি চেতেসু ৰূপাৰূপধম্মৱসেন পচ্চযা চেৱ পচ্চযুপ্পন্নধম্মা চ ৱেদিতব্বা. তে চ খো সহজাতাৱ, ন পুৰেজাতপচ্ছাজাতা লব্ভন্তি. ‘‘কুসলং ধম্মং পচ্চযা কুসলো ধম্মো’’তি এৱং পচ্চযাভিধানৱসেন ৱুত্তো পন পচ্চযৱাৰো নাম. সোপি পুৰিমৱাৰদ্ৱযং ৱিয ৰূপাৰূপধম্মৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. পচ্চযো পনেত্থ পুৰেজাতোপি লব্ভতি. অযমস্স পুৰিমৱাৰদ্ৱযতো ৱিসেসো. তদনন্তৰো ‘‘কুসলং ধম্মং নিস্সায কুসলো ধম্মো’’তি এৱং নিস্সযাভিধানৱসেন ৱুত্তো নিস্সযৱাৰো নাম. সো পুৰিমেন পচ্চযৱাৰেন অত্থতো নিন্নানাকৰণো. পচ্চযাভিধানৱসেন বুজ্ঝনকানং ৱসেন পন পঠমো ৱুত্তো, নিস্সযাভিধানৱসেন বুজ্ঝনকানং ৱসেন দুতিযো. ততো পৰং ‘‘কুসলং ধম্মং সংসট্ঠো কুসলো ধম্মো’’তি এৱং সংসট্ঠাভিধানৱসেন ৱুত্তো সংসট্ঠৱাৰো নাম. ‘‘কুসলং ধম্মং সম্পযুত্তো কুসলো ধম্মো’’তি এৱং সম্পযুত্তাভিধানৱসেন ৱুত্তো সম্পযুত্তৱাৰো নাম. সো পুৰিমেন সংসট্ঠৱাৰেন অত্থতো নিন্নানাকৰণো. সংসট্ঠাভিধানৱসেন বুজ্ঝনকানং ৱসেন পন পঠমো ৱুত্তো, সম্পযুত্তাভিধানৱসেন দুতিযো. দ্ৱীসুপি চেতেসু অৰূপধম্মৱসেনেৱ পচ্চযা পচ্চযুপ্পন্না চ ৱেদিতব্বা. সত্তমৱাৰে পন যস্মা ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন তে তে পঞ্হে উদ্ধৰিত্ৱা পুন ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদিনা নযেন সব্বেপি তে পঞ্হা নিজ্জটা নিগ্গুম্বা চ কত্ৱা ৱিভত্তা, তস্মা সো ৱাৰো পঞ্হানং সাধুকং ৱিভত্তত্তা পঞ্হাৱাৰোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গতো. ৰূপাৰূপধম্মৱসেনেৱ পনেত্থ পচ্চযাপি পচ্চযুপ্পন্নাপি ৱেদিতব্বা.

তত্থ যো তাৱ এস সব্বপঠমো পটিচ্চৱাৰো নাম, সো উদ্দেসতো নিদ্দেসতো চ দুৱিধো হোতি. তত্থ উদ্দেসৱাৰো পঠমো, পুচ্ছাৱাৰোতিপি ৱুচ্চতি. পণ্ণত্তিৱাৰোতিপি তস্সেৱ নামং. সো হি কুসলাদযো পটিচ্চ কুসলাদীনং হেতুপচ্চযাদীনং ৱসেন উদ্দিট্ঠত্তা উদ্দেসৱাৰো, কুসলাদযো পটিচ্চ হেতুপচ্চযাদিৱসেন কুসলাদীনং উপ্পত্তিযা পুচ্ছিতত্তা পুচ্ছাৱাৰো, কুসলাদযো পটিচ্চ হেতুপচ্চযাদিৱসেন কুসলাদীনং উপ্পত্তিযা পঞ্ঞাপিতত্তা পণ্ণত্তিৱাৰোতিপি ৱুত্তো.

২৫-৩৪. তত্থ সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযাতি পৰিকপ্পপুচ্ছা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা, কিং সো কুসলং ধম্মং পটিচ্চ সিযাতি অথ ৱা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ যো কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য, সো হেতুপচ্চযা সিযাতি অযমেত্থ অত্থো. তত্থ পটীতি সদিসত্থে ৱত্ততি. সদিসপুগ্গলো হি পটিপুগ্গলো, সদিসভাগো চ পটিভাগোতি ৱুচ্চতি. ইচ্চাতি গমনুস্সুক্কৱচনমেতং. উভযং একতো কত্ৱা পটিচ্চাতি পটিগন্ত্ৱা সহুপ্পত্তিসঙ্খাতেন সদিসভাৱেন পত্ৱা, তেন সদ্ধিং একতো উপ্পত্তিভাৱং উপগন্ত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. কুসলো ধম্মোতি এৱং সহুপ্পত্তিভাৱেন কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযাতি পুচ্ছতি. অথ ৱা পটিচ্চাতি পচ্চযং কত্ৱা. তং পন পচ্চযকৰণং পুৰেজাতেপি পচ্চযে লব্ভতি সহজাতেপি. ইধ সহজাতং অধিপ্পেতং. সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. তত্থ কিঞ্চাপি সহজাতৱসেন কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো নত্থি, ইমস্মিং পন পুচ্ছাৱাৰে যম্পি ৱিস্সজ্জিযমানং অত্থতো লব্ভতি, যম্পি ন লব্ভতি, তং সব্বং পুচ্ছাৱসেন উদ্ধটং. পৰতো পন ৱিস্সজ্জনে যং ন লব্ভতি, তং পহায যং লব্ভতি, তদেৱ ৱিস্সজ্জিতং.

এৱমেত্থ পুচ্ছানং অত্থঞ্চেৱ পুচ্ছাগতিঞ্চ ঞত্ৱা ইদানি গণনৱসেন পুচ্ছাপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. এত্থ হি ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তি কুসলপদং আদিং কত্ৱা কুসলাকুসলাব্যাকতন্তা তিস্সো পুচ্ছা, পুন তদেৱাদিং কত্ৱা কুসলাব্যাকতাদিৱসেন দুকপ্পভেদন্তা তিস্সো, পুন তদেৱাদিং কত্ৱা তিকন্তা চ একা, এৱং কুসলং ধম্মং পটিচ্চাতি কুসলাদিকা সত্ত পুচ্ছা, তথা অকুসলাদিকা, তথা অব্যাকতাদিকা, তথা কুসলাব্যাকতাদিকা, অকুসলাব্যাকতাদিকা, কুসলাকুসলাদিকা, কুসলাকুসলাব্যাকতাদিকাতি সব্বাপি সত্তন্নং সত্তকানং ৱসেন কুসলত্তিকং নিস্সায হেতুপচ্চযে একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা.

তত্থ একমূলকাৱসানা নৱ, একমূলদুকাৱসানা নৱ, একমূলতিকাৱসানা তিস্সো, দুকমূলএকাৱসানা নৱ, দুকমূলদুকাৱসানা নৱ, দুকমূলতিকাৱসানা তিস্সো, তিকমূলএকাৱসানা তিস্সো, তিকমূলদুকাৱসানা তিস্সো, তিকমূলতিকাৱসানা একাতি এৱমেতা মূলৱসেনাপি ৱেদিতব্বা. যথা চ হেতুপচ্চযে একূনপঞ্ঞাসং, আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি তথেৱাতি সব্বেসুপি চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু –

সহস্সমেকঞ্চ সতং, ছসত্ততি পুনাপৰা;

পুচ্ছা সম্পিণ্ডিতা হোন্তি, নযম্হি একমূলকে.

৩৫-৩৬. ততো পৰং হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযাতি দুমূলকনযো আৰদ্ধো. তত্থ হেতাৰম্মণদুকো…পে… হেতুঅৱিগতদুকোতি হেতুপচ্চযেন সদ্ধিং তেৱীসতি দুকা হোন্তি. তেসু হেতুপচ্চযে ৱিয হেতাৰম্মণদুকেপি একূনপঞ্ঞাসং পুচ্ছা, তাসু পাড়িযং দ্ৱেযেৱ দস্সিতা. যথা চ হেতাৰম্মণদুকে একূনপঞ্ঞাসং তথা হেতাধিপতিদুকাদীসুপি. তত্থ পঠমপুচ্ছাৱসেন হেতাধিপতিদুকো, হেতানন্তৰদুকো, হেতুসমনন্তৰদুকোতি পটিপাটিযা তযো দুকে দস্সেত্ৱা পৰিযোসানে হেতুঅৱিগতদুকো দস্সিতো, সেসং সঙ্খিত্তং. পুচ্ছাপৰিচ্ছেদো পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বো.

সহস্সমেকঞ্চ সতং, সত্তৱীসতিমেৱ চ;

দুকেসু তেৱীসতিযা, পুচ্ছা হোন্তি দুমূলকে.

৩৭. ততো পৰং হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযাতি তিমূলকনযো আৰদ্ধো. তত্থ হেতাৰম্মণদুকেন সদ্ধিং অধিপতিপচ্চযাদীসু বাৱীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন বাৱীসতি তিকা হোন্তি. তেসু পঠমপুচ্ছাৱসেন পঠমত্তিকঞ্চ দুতিযত্তিকঞ্চ দস্সেত্ৱা পৰিযোসানতিকো দস্সিতো, সেসং সঙ্খিত্তং. যথা পন দুকেসু, এৱং তিকেসুপি একমেকস্মিং তিকে একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা সব্বেসুপি বাৱীসতিযা তিকেসু –

সহস্সমেকং পুচ্ছানং, অট্ঠসত্ততিমেৱ চ;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি তিকমূলকে.

৩৮. ততো পৰং হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা অনন্তৰপচ্চযাতি চতুমূলকনযো আৰদ্ধো. তত্থ পঠমত্তিকেন সদ্ধিং অনন্তৰপচ্চযাদীসু একৱীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন একৱীসতি চতুক্কা হোন্তি. তেসু দ্ৱে চতুক্কে দস্সেত্ৱা সেসং সঙ্খিত্তং. ইধাপি একমেকস্মিং চতুক্কে একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা সব্বেসুপি একৱীসতিযা চতুক্কেসু –

সহস্সমেকং পুচ্ছানং, একূনতিংস পুনাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি চতুমূলকে.

ততো পৰং পঞ্চমূলকং আদিং কত্ৱা যাৱ সব্বমূলকা দেসনা কতা, তং সব্বং সঙ্খিপিত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তঞ্চ উপৰি ৱত্তব্বঞ্চ একতো কত্ৱা পাড়িযং ‘‘একমূলকং, দুমূলকং, তিমূলকং, চতুমূলকং, পঞ্চমূলকং, সব্বমূলকং অসম্মুয্হন্তেন ৱিত্থাৰেতব্ব’’ন্তি নযো দস্সিতো. তত্থ একমূলকাদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তমেৱ. পঞ্চমূলকে পন পঠমচতুক্কেন সদ্ধিং সমনন্তৰপচ্চযাদীসু সমৱীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন সমৱীসতি পঞ্চকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি নৱ পুচ্ছানং, অসীতি চ পুনাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি পঞ্চমূলকে.

ছমূলকে পঠমপঞ্চকেন সদ্ধিং সহজাতপচ্চযাদীসু একূনৱীসতিযা পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন একূনৱীসতি ছক্কা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি নৱ পুচ্ছানং, একতিংস ততোপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি ছক্কমূলকে.

সত্তমূলকে পঠমছক্কেন সদ্ধিং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাদীসু অট্ঠাৰসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন অট্ঠাৰস সত্তকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি অট্ঠ পুচ্ছানং, দ্ৱাসীতি চ ততোপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি সত্তমূলকে.

অট্ঠমূলকে পঠমসত্তকেন সদ্ধিং নিস্সযপচ্চযাদীসু সত্তৰসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন সত্তৰস অট্ঠকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি অট্ঠ পুচ্ছানং, তেত্তিংসা চ ততোপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি অট্ঠমূলকে.

নৱমূলকে পঠমঅট্ঠকেন সদ্ধিং উপনিস্সযপচ্চযাদীসু সোড়সসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন সোড়স নৱকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি সত্ত পুচ্ছানং, চতুৰাসীতি ততোপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি নৱমূলকে.

দসমূলকে পঠমনৱকেন সদ্ধিং পুৰেজাতপচ্চযাদীসু পন্নৰসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন পন্নৰস দসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি সত্ত পুচ্ছানং, পঞ্চতিংস ততোপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযম্হি দসমূলকে.

একাদসমূলকে পঠমদসকেন সদ্ধিং পচ্ছাজাতপচ্চযাদীসু চুদ্দসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন চুদ্দস একাদসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

ছ সতানি চ পুচ্ছানং, ছড়াসীতি ততোপৰা;

নযম্হি পুচ্ছা গণিতা, একাদসকমূলকে.

দ্ৱাদসমূলকে পঠমএকাদসকেন সদ্ধিং আসেৱনপচ্চযাদীসু তেৰসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন তেৰস দ্ৱাদসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

ছ সতানি চ পুচ্ছানং, সত্ততিংস ততোপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে দ্ৱাদসমূলকে.

তেৰসমূলকে পঠমদ্ৱাদসকেন সদ্ধিং কম্মপচ্চযাদীসু দ্ৱাদসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন দ্ৱাদস তেৰসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি পঞ্চ পুচ্ছানং, অট্ঠাসীতি পুনাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে তেৰসমূলকে.

চুদ্দসমূলকে পঠমতেৰসকেন সদ্ধিং ৱিপাকপচ্চযাদীসু একাদসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন একাদস চুদ্দসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি পঞ্চ পুচ্ছানং, তিংস চাথ নৱাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে চুদ্দসমূলকে.

পন্নৰসমূলকে পঠমচুদ্দসকেন সদ্ধিং আহাৰপচ্চযাদীসু দসসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন দস পন্নৰসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি চত্তাৰি পুচ্ছানং, নৱুতি চ ততোপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে পন্নৰসমূলকে.

সোড়সমূলকে পঠমপন্নৰসকেন সদ্ধিং ইন্দ্ৰিযপচ্চযাদীসু নৱসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন নৱ সোড়সকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি চত্তাৰি চত্তা-লীসেকা চেৱ পুনাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে সোড়সমূলকে.

সত্তৰসমূলকে পঠমসোড়সকেন সদ্ধিং ঝানপচ্চযাদীসু অট্ঠসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন অট্ঠ সত্তৰসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি তীণি পুচ্ছানং, নৱুতি দ্ৱে পুনাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে সত্তৰসমূলকে.

অট্ঠাৰসমূলকে পঠমসত্তৰসকেন সদ্ধিং মগ্গপচ্চযাদীসু সত্তসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন সত্ত অট্ঠাৰসকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতানি তীণি পুচ্ছানং, তেচত্তাৰীসমেৱ চ;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে অট্ঠাৰসমূলকে.

একূনৱীসতিমূলকে পঠমঅট্ঠাৰসকেন সদ্ধিং সম্পযুত্তপচ্চযাদীসু ছসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন ছ একূনৱীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

দ্ৱে সতা নৱুতি চেৱ, চতস্সো চ পুনাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে একূনৱীসতিকে.

ৱীসতিমূলকে পঠমএকূনৱীসতিকেন সদ্ধিং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাদীসু পঞ্চসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন পঞ্চৱীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

দ্ৱে সতা হোন্তি পুচ্ছানং, চত্তালীসা চ পঞ্চ চ;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে ৱীসতিমূলকে.

একৱীসতিমূলকে পঠমৱীসতিকেন সদ্ধিং অত্থিপচ্চযাদীসু চতূসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন চত্তাৰো একৱীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

সতং ছনৱুতি চেৱ, পুচ্ছা হোন্তি সম্পিণ্ডিতা;

গণিতা লক্খণঞ্ঞূহি, একৱীসতিকে নযে.

দ্ৱাৱীসতিমূলকে পঠমএকৱীসতিকেন সদ্ধিং নত্থিপচ্চযাদীসু তীসু পচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন তযো দ্ৱাৱীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

চত্তালীসাধিকং সতং, সত্ত চেৱ পুনাপৰা;

পুচ্ছা গণনতো হোন্তি, নযে দ্ৱাৱীসতিমূলকে.

তেৱীসতিমূলকে পঠমদ্ৱাৱীসতিকেন সদ্ধিং দ্ৱীসু ৱিগতাৱিগতপচ্চযেসু একমেকস্স যোজনাৱসেন দ্ৱে তেৱীসতিকা হোন্তি. তেসু একমেকস্মিং একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা –

অট্ঠনৱুতিমেৱিধ, পুচ্ছা গণনতো মতা;

নযম্হি তেৱীসতিমে, তেৱীসতিকমূলকে.

চতুৱীসতিমূলকো পন সব্বপচ্চযানং সমোধানৱসেন ৱেদিতব্বো, তেনেৱ সব্বমূলকোতি ৱুত্তো. তত্থ একূনপঞ্ঞাসমেৱ পুচ্ছা হোন্তীতি সব্বাপেতা হেতুপচ্চযপদমেৱ গহেত্ৱা একমূলকাদীনং সব্বমূলকপৰিযোসানানং ৱসেন সত্থাৰা দেৱপৰিসতি ৱিত্থাৰতো ৱিভত্তা পুচ্ছা ইধ সঙ্খেপেন দস্সিতা.

তাসং পন সব্বাসম্পি অযং গণনপিণ্ডো – একমূলকনযস্মিঞ্হি একাদস সতানি ছসত্ততি চ পুচ্ছা আগতা. হেতুপচ্চযনযে তেনেৱ মূলকেন একূনপঞ্ঞাসং কত্ৱা ইমস্মিং হেতুপচ্চযমূলকে গহেতব্বা, সেসা সেসপচ্চযমূলকেসু পক্খিপিতব্বা. দুমূলকে সত্তৱীসানি একাদস সতানি, তিমূলকে সহস্সং অট্ঠসত্ততি চ, চতুমূলকে সহস্সং একূনতিংসঞ্চ, পঞ্চমূলকে অসীতাধিকানি নৱ সতানি, ছমূলকে একতিংসানি নৱ সতানি, সত্তমূলকে দ্ৱাসীতানি অট্ঠ সতানি, অট্ঠমূলকে তেত্তিংসানি অট্ঠ সতানি, নৱমূলকে চতুৰাসীতানি সত্ত সতানি, দসমূলকে পঞ্চতিংসানি সত্ত সতানি, একাদসমূলকে ছাসীতানি ছ সতানি, দ্ৱাদসমূলকে সত্ততিংসানি ছ সতানি, তেৰসমূলকে অট্ঠাসীতানি পঞ্চ সতানি, চুদ্দসমূলকে একূনচত্তালীসানি পঞ্চ সতানি, পন্নৰসমূলকে নৱুতানি চত্তাৰি সতানি, সোড়সমূলকে একচত্তালীসানি চত্তাৰি সত্তানি, সত্তৰসমূলকে দ্ৱানৱুতানি তীণি সতানি, অট্ঠাৰসমূলকে তেচত্তালীসানি তীণি সতানি, একূনৱীসতিমূলকে চতুনৱুতানি দ্ৱে সতানি, ৱীসতিমূলকে পঞ্চচত্তালীসানি দ্ৱে সতানি, একৱীসতিমূলকে ছনৱুতিসতং, দ্ৱাৱীসতিমূলকে সত্তচত্তালীসসতং, তেৱীসতিমূলকে অট্ঠনৱুতি, সব্বমূলকে একূনপঞ্ঞাসাতি এৱং হেতুপদং আদিং কত্ৱা ৱিভত্তেসু একমূলকাদীসু –

চুদ্দসেৱ সহস্সানি, পুন সত্ত সতানি চ;

পুচ্ছা হেতুপদস্সেৱ, একমূলাদিভেদতোতি.

৩৯-৪০. এৱং হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকতো পট্ঠায যাৱ সব্বমূলকনযা পুচ্ছাভেদং দস্সেত্ৱা ইদানি আৰম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৱা দস্সেতুং সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য আৰম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযাতিআদিমাহ. তত্থ আৰম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযাতি এত্তাৱতা আৰম্মণপচ্চযং আদিং কত্ৱা হেতুপচ্চযপৰিযোসানো একমূলকনযো দস্সিতো. ততো পৰং আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযাতি দুকমূলকং আৰদ্ধং. তত্থ ইমং পঠমদুকঞ্চেৱ আৰম্মণাৱিগতদুকঞ্চ দস্সেত্ৱা সেসং সঙ্খিত্তং. আৰম্মণপচ্চযা হেতুপচ্চযাতি অযং ওসানদুকোপি ন দস্সিতো. সচে পন কত্থচি ৱাচনামগ্গে সন্দিস্সতি, স্ৱেৱ ৱাচনামগ্গো গহেতব্বো. ততো পৰং আৰম্মণপচ্চযৱসেন তিকমূলকাদযো অদস্সেত্ৱাৱ অধিপতিপচ্চযং আদিং কত্ৱা এককাদযো দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযা, অনন্তৰপচ্চযা, সমনন্তৰপচ্চযা, সহজাতপচ্চযা, অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাতি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, তং একমূলকৱসেন ৱা সব্বমূলকৱসেন ৱা ৱেদিতব্বং.

৪১. ততো পৰং অৱিগতপচ্চযং আদিং কত্ৱা দুমূলকমেৱ দস্সেতুং – অৱিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অৱিগতহেতুদুকো, অৱিগতাৰম্মণদুকো, অৱিগতাধিপতিদুকোতি পটিপাটিযা তযো দুকে ৱত্ৱা পৰিযোসানে চ অৱিগতৱিগতদুকো একো দুকো দস্সিতো. ততো অৱিগতপচ্চযৱসেনেৱ তিমূলকং দস্সেতুং – ‘‘অৱিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা, অৱিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা, অৱিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা অনন্তৰপচ্চযা’’তি এৱং পটিপাটিযা তযো তিকে ৱত্ৱা ‘‘অৱিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা ৱিগতপচ্চযা’’তি পৰিযোসানত্তিকো ৱুত্তো. ততো অৱিগতপচ্চযৱসেনেৱ চতুমূলকং দস্সেতুং ‘‘অৱিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অধিপতিপচ্চযা, অৱিগতপচ্চযা হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা অনন্তৰপচ্চযা’’তি দ্ৱে চতুক্কে ৱত্ৱা ‘‘ৱিগতপচ্চযা’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ঠপিতং, সেসং সব্বং সঙ্খিত্তং. তস্স সঙ্খিত্তভাৱং দস্সেতুং ‘‘একেকস্স পদস্স একমূলকং, দুমূলকং, তিমূলকং, সব্বমূলকং অসম্মুয্হন্তেন ৱিত্থাৰেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. তস্মা যথা হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা হেতুআদিপদৱসেন একমূলকে একাদস পুচ্ছাসতানি ছসত্ততি চ পুচ্ছা…পে… সব্বমূলকে একূনপঞ্ঞাসং, এৱং আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি একমেকং আদিং কত্ৱা আৰম্মণাদিপদৱসেন একমেকস্স পদস্স একমূলকে একাদস পুচ্ছাসতানি ছসত্ততি চ পুচ্ছা…পে… সব্বমূলকে একূনপঞ্ঞাসাতি একেকস্স পদস্স একমূলকাদিভেদে সত্তসতাধিকানি চুদ্দস পুচ্ছা সহস্সানি হোন্তি. তাসং সব্বেসুপি চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু অযং গণনপৰিচ্ছেদো –

দ্ৱাপঞ্ঞাসসহস্সান-ট্ঠসতানি তীণি সতসহস্সানি;

কুসলত্তিকস্স পুচ্ছা, অনুলোমনযম্হি সুৱিভত্তা.

যথা চ কুসলত্তিকস্স, এৱং ৱেদনাত্তিকাদীনম্পীতি সব্বেসুপি দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু –

একসট্ঠিসহস্সানি, ছ সতানি সত্তসত্ততি;

সতসহস্সানি পুচ্ছানং, তিকভেদে পভেদতো.

সঙ্খিত্তা ৱাচনামগ্গে.

দুকেসু পন ‘‘সিযা হেতুং ধম্মং পটিচ্চ হেতুধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৱং হেতুং পটিচ্চ হেতু, হেতুং পটিচ্চ নহেতু, হেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ, নহেতুং পটিচ্চ নহেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু, নহেতুং পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চ, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ নহেতু, হেতুঞ্চ নহেতুঞ্চ পটিচ্চ হেতু চ নহেতু চাতি একমেকস্মিং দুকে হেতুপচ্চযাদীসু একমেকস্মিং পচ্চযে নৱ পুচ্ছা হোন্তি. তাসু হেতুপচ্চযং আদিং কত্ৱা একমূলকে দ্ৱেসতানি সোড়স চ পুচ্ছা হোন্তি. তাসু হেতুপচ্চযস্সেৱ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সা নৱ পুচ্ছা গহেতব্বা, সেসা অট্ঠ ৱাৰেন গহিতা.

তাসং দুকমূলকাদীসু তেৱীসতিযা ৱাৰেসু একেকং নৱকং অপনেত্ৱা যাৱ সব্বমূলকা অযং গণনপৰিচ্ছেদো – দুকমূলকে তাৱ একমূলকে দস্সিতেসু দ্ৱীসু সোড়সাধিকেসু পুচ্ছাসতেসু নৱ অপনেত্ৱা দ্ৱেসতানি সত্ত চ পুচ্ছা হোন্তি, ততো নৱ অপনেত্ৱা তিমূলকে অট্ঠনৱুতিসতং. এৱং পুৰিমপুৰিমতো নৱ নৱ অপনেত্ৱা চতুমূলকে একূননৱুতিসতং, পঞ্চমূলকে অসীতিসতং, ছমূলকে একসত্ততিসতং, সত্তমূলকে দ্ৱাসট্ঠিসতং, অট্ঠমূলকে তেপণ্ণাসসতং, নৱমূলকে চতুচত্তালীসসতং, দসমূলকে পঞ্চতিংসসতং, একাদসমূলকে ছব্বীসসতং, দ্ৱাদসমূলকে সত্তৰসাধিকসতং, তেৰসমূলকে অট্ঠাধিকসতং, চুদ্দসমূলকে নৱনৱুতি, পন্নৰসমূলকে নৱুতি, সোড়সমূলকে একাসীতি, সত্তৰসমূলকে দ্ৱাসত্ততি, অট্ঠাৰসমূলকে তেসট্ঠি, একূনৱীসতিমূলকে চতুপঞ্ঞাসং, ৱীসতিমূলকে পঞ্চচত্তালীসং, একৱীসতিমূলকে ছত্তিংসং, দ্ৱাৱীসতিমূলকে সত্তৱীস, তেৱীসতিমূলকে অট্ঠাৰস, সব্বমূলকে নৱাতি. যথা পনেতানি হেতুপচ্চযৱসেন একমূলকে সোড়সাধিকানি দ্ৱে পুচ্ছাসতানি…পে… সব্বমূলকে নৱ, এৱং আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি একমেকং আদিং কত্ৱা আৰম্মণাদিপদৱসেন একেকস্স পদস্স একমূলকে সোড়সাধিকানি দ্ৱে পুচ্ছাসতানি…পে… সব্বমূলকে নৱাতি একেকস্স পদস্স একমূলকাদিভেদে দ্ৱে পুচ্ছা সহস্সানি সত্তসতানি চ পুচ্ছা হোন্তি. তাসং সব্বেসুপি চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু অযং গণনপৰিচ্ছেদো –

চতুসট্ঠিসহস্সানি, পুন অট্ঠসতানি চ;

পুচ্ছা হেতুদুকস্সেৱ, অনুলোমনযে মতা.

যথা চ হেতুদুকস্স, এৱং সহেতুকদুকাদীনম্পীতি সব্বস্মিম্পি দুকসতে –

সট্ঠি সতসহস্সানি, চত্তাৰি চ ততোপৰং;

অসীতি চ সহস্সানি, পুচ্ছা দুকসতে ৱিদূ.

অযং তাৱ সুদ্ধিকে তিকপট্ঠানে চেৱ দুকপট্ঠানে চ পুচ্ছানং গণনপৰিচ্ছেদো.

যং পন ততো পৰং দ্ৱাৱীসতি তিকে গহেত্ৱা দুকসতে পক্খিপিত্ৱা দুকতিকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থ ‘‘সিযা হেতুং কুসলং ধম্মং পটিচ্চ হেতু কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৱং দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু একেকং তিকং দুকানং সতেন সতেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৱসেন গহেত্ৱা পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো.

যম্পি ততো পৰং দুকসতং গহেত্ৱা দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৱা তিকদুকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থাপি ‘‘সিযা কুসলং হেতুং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো হেতুধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৱং দুকসতে একেকং দুকং দ্ৱাৱীসতিযা তিকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৱসেন গহেত্ৱা পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো.

যম্পি ততো পৰং তিকে তিকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা তিকতিকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থাপি ‘‘সিযা কুসলং সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৱং দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু একেকং তিকং সেসেহি একৱীসতিযা তিকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৱসেন গহেত্ৱা পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো.

যম্পি ততো পৰং দুকে দুকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা দুকদুকপট্ঠানং নাম দেসিতং, তত্থাপি ‘‘সিযা হেতুং সহেতুকং ধম্মং পটিচ্চ হেতু সহেতুকো ধম্মো উপ্পজ্জেয্য হেতুপচ্চযা’’তি এৱং দুকসতে একেকং দুকং সেসেহি নৱনৱুতিযা দুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা দস্সেতব্বানং পুচ্ছানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বেসং একমূলকাদীনং ৱসেন গহেত্ৱা পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. তথাগতেন হি সব্বম্পেতং পভেদং দস্সেত্ৱাৱ দেৱপৰিসায ধম্মো দেসিতো, ধম্মসেনাপতিস্স পন তেন ‘‘অজ্জ ইদঞ্চিদঞ্চ দেসিত’’ন্তি সঙ্খিপিত্ৱা নযদস্সনমত্তেনেৱ দেসনা অক্খাতা. থেৰেনাপি সঙ্খিপিত্ৱাৱ ৱাচনামগ্গো পৱত্তিতো, সো থেৰেন পৱত্তিতনযেনেৱ সঙ্গীতিকালে সঙ্গহং আৰোপিতো.

তং পনস্স সঙ্খেপনযং দস্সেতুং তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰন্তি অযং গাথা ঠপিতা. তস্সত্থো – তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰন্তি পৱৰং তিকপট্ঠানঞ্চ. দুকুত্তমন্তি উত্তমং সেট্ঠং দুকপট্ঠানঞ্চ. দুকতিকঞ্চেৱাতি দুকতিকপট্ঠানঞ্চ. তিকদুকঞ্চাতি তিকদুকপট্ঠানঞ্চ. তিকতিকঞ্চেৱাতি তিকতিকপট্ঠানঞ্চ. দুকদুকঞ্চাতি দুকদুকপট্ঠানঞ্চ. ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰাতি এতে তিকপট্ঠানাদযো সুট্ঠু গম্ভীৰা ছ নযা অনুলোমম্হি ৱেদিতব্বাতি. তত্থ দ্ৱে অনুলোমানি – ধম্মানুলোমঞ্চ পচ্চযানুলোমঞ্চ. তত্থ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো’’তি এৱং অভিধম্মমাতিকাপদেহি সঙ্গহিতানং ধম্মানং অনুলোমদেসনাৱসেন পৱত্তং ধম্মানুলোমং নাম. ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা’’তি এৱং চতুৱীসতিযা পচ্চযানং অনুলোমদেসনাৱসেন পৱত্তং পচ্চযানুলোমং নাম.

তত্থ হেট্ঠা অট্ঠকথাযং ‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং…পে… ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি অযং গাথা ধম্মানুলোমং সন্ধায ৱুত্তা. ইধ পন অযং গাথা তস্মিং ধম্মানুলোমে পচ্চযানুলোমং সন্ধায ৱুত্তা. তস্মা ‘‘ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি অট্ঠকথাগাথায ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানাদযো ছ নযা সুগম্ভীৰাতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পনোকাসে ‘‘হেতুপচ্চযা আৰম্মণপচ্চযা’’তি এৱং পৱত্তে পচ্চযানুলোমে এতে ধম্মানুলোমে তিকপট্ঠানাদযো ‘‘ছ নযা সুগম্ভীৰা’’তি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. তেসু অনুলোমে তিকপট্ঠানে কুসলত্তিকমত্তস্সেৱ ৱসেন অযং ইমস্মিং পটিচ্চৱাৰস্স পণ্ণত্তিৱাৰে সঙ্খিপিত্ৱা পুচ্ছাপভেদো দস্সিতো. সেসেসু পন তিকেসু সেসপট্ঠানেসু চ একাপি পুচ্ছা ন দস্সিতা. ততো পৰেসু পন সহজাতৱাৰাদীসু কুসলত্তিকস্সাপি ৱসেন পুচ্ছং অনুদ্ধৰিত্ৱা লব্ভমানকৱসেন ৱিস্সজ্জনমেৱ দস্সিতং. ‘‘ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি ৱচনতো পন ইমস্মিং পচ্চযানুলোমে ছপি এতে পট্ঠাননযা পুচ্ছাৱসেন উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতব্বা. পট্ঠানং ৱণ্ণযন্তানঞ্হি আচৰিযানং ভাৰো এসোতি.