১০. ইন্দ্ৰিযযমকং
ইদানি তেসঞ্ঞেৱ মূলযমকে দেসিতানং কুসলাদিধম্মানং লব্ভমানৱসেন একদেসং সংগণ্হিত্ৱা ধম্মযমকানন্তৰং দেসিতস্স ইন্দ্ৰিযযমকস্স ৱণ্ণনা হোতি. তত্থ খন্ধযমকাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ পাড়িৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং. ইধাপি হি পণ্ণত্তিৱাৰাদযো তযো মহাৱাৰা অৱসেসা অন্তৰৱাৰা চ সদ্ধিং কালপ্পভেদাদীহি খন্ধযমকাদীসু আগতসদিসাৱ. ইন্দ্ৰিযানং পন বহুতায ধাতুযমকতোপি বহুতৰানি যমকানি হোন্তি. যথা পন হেট্ঠা পুগ্গলৱাৰাদীসু চক্খাযতনচক্খুধাতুমূলকে নযে চক্খাযতনচক্খুধাতূহি সদ্ধিং জিৱ্হাযতনকাযাযতনানি ন যোজিতানি. জিৱ্হাযতনকাযাযতনমূলকানি চ যমকানেৱ ন গহিতানি, তথা ইধাপি চক্খুন্দ্ৰিযমূলকে নযে জিৱ্হিন্দ্ৰিযকাযিন্দ্ৰিযানি ন যোজিতানি, জিৱ্হিন্দ্ৰিযকাযিন্দ্ৰিযমূলকানি চ যমকানেৱ ন গহিতানি. তেসং অগ্গহণে কাৰণং তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. মনিন্দ্ৰিযং পন যথা চক্খুন্দ্ৰিযাদিমূলকেহি তথেৱ ইত্থিন্দ্ৰিযাদিমূলকেহিপি সদ্ধিং যস্মা যোজনং গচ্ছতি, তস্মা নিক্খিত্তপটিপাটিযা অযোজেত্ৱা সব্বেহিপি চক্খুন্দ্ৰিযমূলকাদীহি সদ্ধিং পৰিযোসানে যোজিতন্তি ৱেদিতব্বং. চক্খুন্দ্ৰিযেন সদ্ধিং ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযানি যোজিতানি সুখিন্দ্ৰিযদুক্খিন্দ্ৰিযদোমনস্সিন্দ্ৰিযানি পটিসন্ধিযং নত্থীতি ন গহিতানি. সোমনস্সিন্দ্ৰিযউপেক্খিন্দ্ৰিযানি পটিসন্ধিযং উপ্পত্তিসব্ভাৱতো গহিতানি. তথা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি পঞ্চ. লোকুত্তৰানি তীণি পটিসন্ধিযং অভাৱেনেৱ ন গহিতানি. ইতি যানি গহিতানি, তেসং ৱসেনেত্থ চক্খুন্দ্ৰিযমূলকে নযে যমকগণনা ৱেদিতব্বা. যথা চেত্থ, এৱং সব্বত্থ. যানি পন ন গহিতানি, তেসং ৱসেন যমকানি ন গণেতব্বানি. গণেন্তেন ৱা মোঘপুচ্ছাৱসেন গণেতব্বানীতি এৱং তাৱ সব্বৱাৰেসু পাড়িৱৱত্থানমেৱ ৱেদিতব্বং.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা
১-৮৬. অত্থৱিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং নযমুখং – সচক্খুকানং ন ইত্থীনন্তি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীনঞ্চেৱ ৰূপীনং পুৰিসনপুংসকানঞ্চ ৱসেন ৱুত্তং. তেসঞ্হি ইত্থিন্দ্ৰিযং নুপ্পজ্জতি. সচক্খুকানং ন পুৰিসানন্তি ৰূপীব্ৰহ্মানঞ্চেৱ ইত্থিনপুংসকানঞ্চ ৱসেন ৱুত্তং. তেসঞ্হি পুৰিসিন্দ্ৰিযং নুপ্পজ্জতি. অচক্খুকানং উপপজ্জন্তানং তেসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি একৱোকাৰচতুৱোকাৰকামধাতুসত্তে সন্ধায ৱুত্তং. সচক্খুকানং ৱিনা সোমনস্সেনাতি উপেক্খাসহগতানং চতুন্নং মহাৱিপাকপটিসন্ধীনং ৱসেন ৱুত্তং. সচক্খুকানং ৱিনা উপেক্খাযাতি সোমনস্সসহগতপটিসন্ধিকানং ৱসেন ৱুত্তং. উপেক্খায অচক্খুকানন্তি অহেতুকপটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তং. অহেতুকানন্তি অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং অভাৱতো ৱুত্তং. তত্থ হি একন্তেনেৱ সদ্ধাসতিপঞ্ঞাযো নত্থি. সমাধিৱীৰিযানি পন ইন্দ্ৰিযপ্পত্তানি ন হোন্তি. সহেতুকানং অচক্খুকানন্তি গব্ভসেয্যকৱসেন চেৱ অৰূপীৱসেন চ ৱুত্তং. অঞ্ঞো হি সহেতুকো অচক্খুকো নাম নত্থি. সচক্খুকানং অহেতুকানন্তি অপাযে ওপপাতিকৱসেন ৱুত্তং. সচক্খুকানং ঞাণৱিপ্পযুত্তানন্তি কামধাতুযং দুহেতুকপটিসন্ধিকানং ৱসেন ৱুত্তং. সচক্খুকানং ঞাণসম্পযুত্তানন্তি ৰূপীব্ৰহ্মানো চেৱ কামাৱচৰদেৱমনুস্সে চ সন্ধায ৱুত্তং. ঞাণসম্পযুত্তানং অচক্খুকানন্তি অৰূপিনো চ তিহেতুকগব্ভসেয্যকে চ সন্ধায ৱুত্তং.
১৯০. জীৱিতিন্দ্ৰিযমূলকে ৱিনা সোমনস্সেন উপপজ্জন্তানন্তি দ্ৱেপি জীৱিতিন্দ্ৰিযানি সন্ধায ৱুত্তং. পৱত্তে সোমনস্সৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেতি অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং সন্ধায ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বত্থাপি পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেন জীৱিতিন্দ্ৰিযযোজনা ৱেদিতব্বা. সোমনস্সিন্দ্ৰিযাদিমূলকেসুপি পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেনেৱত্থো গহেতব্বো. পটিলোমনযে পন নিৰোধৱাৰে চ এতেসঞ্চেৱ অঞ্ঞেসঞ্চ ধম্মানং যথালাভৱসেন চুতিপটিসন্ধিপৱত্তেসু তীসুপি অনুপ্পাদনিৰোধা ৱেদিতব্বা.
২৮১. অনাগতৱাৰে এতেনেৱ ভাৱেনাতি এতেন পুৰিসভাৱেনেৱ, অন্তৰা ইত্থিভাৱং অনাপজ্জিত্ৱা পুৰিসপটিসন্ধিগ্গহণেনেৱাতি অত্থো. কতিচি ভৱে দস্সেত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তীতি কতিচি পটিসন্ধিযো গহেত্ৱা ইত্থিভাৱং অপ্পত্ৱাৱ পৰিনিব্বাযিস্সন্তীতি অত্থো. দুতিযপুচ্ছাযপি এসেৱ নযো.
৩৬১. পচ্চুপ্পন্নেন অতীতৱাৰে সুদ্ধাৱাসানং উপপত্তিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে মনিন্দ্ৰিযঞ্চ নুপ্পজ্জিত্থাতি চিত্তযমকে ৱিয উপ্পাদক্খণাতিক্কমৱসেন অত্থং অগ্গহেত্ৱা তস্মিং ভৱে অনুপ্পন্নপুব্বৱসেন গহেতব্বোতি. ইমিনা নযমুখেন সব্বস্মিম্পি পৱত্তিৱাৰে অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা.
পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা
৪৩৫-৪৮২. পৰিঞ্ঞাৱাৰে পন চক্খুমূলকাদীসু একমেৱ চক্খুসোতযমকং দস্সিতং. যস্মা পন সেসানিপি লোকিযঅব্যাকতানি চেৱ লোকিযঅব্যাকতমিস্সকানি চ পৰিঞ্ঞেয্যানেৱ, তস্মা তানি অনুপদিট্ঠানিপি ইমিনাৱ দস্সিতানি হোন্তি. যস্মা পন অকুসলং একন্ততো পহাতব্বমেৱ, একন্তং কুসলং ভাৱেতব্বমেৱ, লোকুত্তৰাব্যাকতং সচ্ছিকাতব্বং, তস্মা ‘‘দোমনস্সিন্দ্ৰিযং পজহতী’’তি ‘‘অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং ভাৱেতী’’তি ‘‘অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং সচ্ছিকৰোতী’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পন ভাৱেতব্বম্পি অত্থি সচ্ছিকাতব্বম্পি, তং ভাৱনাৱসেনেৱ গহিতং. তত্থ দ্ৱে পুগ্গলাতি সকদাগামিমগ্গসমঙ্গী চ, অৰহত্তমগ্গসমঙ্গী চ. তেসু একো সমুচ্ছিন্দিতুং অসমত্থত্তা দোমনস্সিন্দ্ৰিযং ন পজহতি নাম. একো পহীনদোসত্তা চক্খুন্দ্ৰিযং ন পৰিজানাতীতি অনুপ্পাদং আপাদেতুং অসমত্থতায ন পৰিজানাতি. ইমিনা নযেন সব্বৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা.
ইন্দ্ৰিযযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথা
এত্তাৱতা চ –
যস্সোৱাদে ঠত্ৱা, নিট্ঠিতকিচ্চস্স কিচ্চসম্পন্নো;
যুৱতিজনোপি অতীতো, সুৱিহিতনিযমো যমস্সাণং.
দেৱপৰিসায মজ্ঝে, দেৱপুৰে সব্বদেৱদেৱেন;
যমকং নাম পকাসিতং, যমামললোমেন যং তেন.
পাড়িৱৱত্থানৱিধিং, পুচ্ছাৱিস্সজ্জনে চ অত্থনযং;
দস্সেতুং আৰদ্ধা, যমকঅট্ঠকথা মযা তস্স.
সা সুবহুঅন্তৰাযে, লোকম্হি যথা অনন্তৰাযেন;
অযমজ্জ পঞ্চমত্তেহি, তন্তিযা ভাণৱাৰেহি.
নিট্ঠং পত্তা এৱং, নিট্ঠানং পাপুণন্তু সব্বেপি;
হিতসুখনিব্বত্তিকৰা, মনোৰথা সব্বসত্তানন্তি.
যমকপ্পকৰণ-অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.
নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
পট্ঠানপ্পকৰণ-অট্ঠকথা
দেৱাতিদেৱো দেৱানং, দেৱদানৱপূজিতো,
দেসযিত্ৱা পকৰণং, যমকং সুদ্ধসংযমো.
অত্থতো ধম্মতো চেৱ, গম্ভীৰস্সাথ তস্স যং,
অনন্তৰং মহাৱীৰো, সত্তমং ইসিসত্তমো.
পট্ঠানং নাম নামেন, নামৰূপনিৰোধনো,
দেসেসি অতিগম্ভীৰ-নযমণ্ডিতদেসনং.
ইদানি তস্স সম্পত্তো, যস্মা সংৱণ্ণনাক্কমো,
তস্মা নং ৱণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা
সম্মাসম্বুদ্ধেন হি অনুলোমপট্ঠানে দ্ৱাৱীসতি তিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং, সতং দুকে নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. ততো পৰং দ্ৱাৱীসতি তিকে গহেত্ৱা দুকসতে পক্খিপিত্ৱা দুকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. ততো পৰং দুকসতং গহেত্ৱা দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৱা তিকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. তিকে পন তিকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা তিকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. দুকে চ দুকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা দুকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. এৱং –
তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৱ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৱ দুকং দুকঞ্চ,
ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰাতি.
পচ্চনীযপট্ঠানেপি দ্ৱাৱীসতি তিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম. দ্ৱাৱীসতি তিকে দুকসতে পক্খিপিত্ৱা দুকতিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৱা তিকদুকপট্ঠানং নাম. তিকে তিকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা তিকতিকপট্ঠানং নাম. দুকে দুকেসুযেৱ পক্খিপিত্ৱা দুকদুকপট্ঠানং নামাতি এৱং পচ্চনীযেপি ছহি নযেহি পট্ঠানং নিদ্দিট্ঠং. তেন ৱুত্তং –
‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৱ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৱ দুকং দুকঞ্চ,
ছ পচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি.
ততো পৰং অনুলোমপচ্চনীযেপি এতেনেৱুপাযেন ছ নযা দস্সিতা. তেনাহ –
‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৱ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৱ দুকং দুকঞ্চ,
ছ অনুলোমপচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি.
তদনন্তৰং পচ্চনীযানুলোমম্হি এতেহেৱ ছহি নযেহি নিদ্দিট্ঠং. তেনাহ –
‘‘তিকঞ্চ পট্ঠানৱৰং দুকুত্তমং,
দুকং তিকঞ্চেৱ তিকং দুকঞ্চ;
তিকং তিকঞ্চেৱ দুকং দুকঞ্চ,
ছ পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীৰা’’তি.
এৱং অনুলোমে ছ পট্ঠানানি, পচ্চনীযে ছ, অনুলোমপচ্চনীযে ছ, পচ্চনীযানুলোমে ছ পট্ঠানানীতি ইদং ‘‘চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানপট্ঠানমহাপকৰণং নামা’’তি হি ৱুত্তং.
তত্থ যেসং চতুৱীসতিযা সমন্তপট্ঠানানং সমোধানৱসেনেতং চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং পট্ঠানমহাপকৰণং নামাতি ৱুত্তং, তেসঞ্চেৱ ইমস্স চ পকৰণস্স নামত্থো তাৱ এৱং ৱেদিতব্বো. কেনট্ঠেন পট্ঠানন্তি? নানপ্পকাৰপচ্চযট্ঠেন. ‘প-কাৰো’ হি নানপ্পকাৰত্থং দীপেতি, ঠানসদ্দো পচ্চযত্থং. ঠানাট্ঠানকুসলতাতিআদীসু হি পচ্চযো ঠানন্তি ৱুত্তো. ইতি নানপ্পকাৰানং পচ্চযানং ৱসেন দেসিতত্তা ইমেসু চতুৱীসতিযা পট্ঠানেসু একেকং পট্ঠানং নাম. ইমেসং পন পট্ঠানানং সমূহতো সব্বম্পেতং পকৰণং পট্ঠানন্তি ৱেদিতব্বং.
অপৰো নযো – কেনট্ঠেন পট্ঠানন্তি? ৱিভজনট্ঠেন. ‘‘পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৱিৱৰণা ৱিভজনা উত্তানীকম্ম’’ন্তি (ম. নি. ১.৩৭১) আগতট্ঠানস্মিঞ্হি ৱিভজনট্ঠেন পট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. ইতি কুসলাদীনং ধম্মানং হেতুপচ্চযাদিৱসেন ৱিভত্তত্তা ইমেসু চতুৱীসতিযা পট্ঠানেসু একেকং পট্ঠানং নাম. ইমেসং পন পট্ঠানানং সমূহতো সব্বম্পেতং পকৰণং পট্ঠানং নামাতি ৱেদিতব্বং.
অপৰো নযো – কেনট্ঠেন পট্ঠানন্তি? পট্ঠিতত্থেন. গমনট্ঠেনাতি অত্থো. ‘‘গোট্ঠা পট্ঠিতগাৱো’’তি (ম. নি. ১.১৫৬) আগতট্ঠানস্মিঞ্হি যেন পট্ঠানেন পট্ঠিতগাৱোতি ৱুত্তো, তং অত্থতো গমনং হোতি. ইতি নাতিৱিত্থাৰিতনযেসু ধম্মসঙ্গণীআদীসু অনিস্সঙ্গগমনস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স হেতুপচ্চযাদিভেদভিন্নেসু কুসলাদীসু ৱিত্থাৰিতনযলাভতো নিস্সঙ্গৱসেন পৱত্তগমনত্তা ইমেসু চতুৱীসতিযা পট্ঠানেসু একেকং পট্ঠানং নাম. ইমেসং পন পট্ঠানানং সমূহতো সব্বম্পেতং পকৰণং পট্ঠানং নামাতি ৱেদিতব্বং.
তত্থ অনুলোমম্হি তাৱ পঠমং তিকৱসেন দেসিতত্তা তিকপট্ঠানং নাম. তস্স পদচ্ছেদো – তিকানং পট্ঠানং এত্থ অত্থীতি তিকপট্ঠানং. তিকানং নানপ্পকাৰকা পচ্চযা এতিস্সা দেসনায অত্থীতি অত্থো. দুতিযৱিকপ্পেপি তিকানং পট্ঠানন্ত্ৱেৱ তিকপট্ঠানং. হেতুপচ্চযাদিৱসেন তিকানং ৱিভজনাতি অত্থো. ততিযৱিকপ্পে হেতুপচ্চযাদিভেদভিন্নতায লদ্ধৱিত্থাৰা তিকা এৱ পট্ঠানং তিকপট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স নিস্সঙ্গগমনভূমীতি অত্থো. দুকপট্ঠানাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং অনুলোমে ছপট্ঠানানি ৱিদিত্ৱা পচ্চনীযাদীসুপি ইমিনাৱুপাযেন ৱেদিতব্বানি.
যস্মা পনেতানি অনুলোমে, পচ্চনীযে, অনুলোমপচ্চনীযে, পচ্চনীযানুলোমেতি সমন্তা ছ ছ হুত্ৱা চতুৱীসতি হোন্তি; তস্মা ‘‘চতুৱীসতি সমন্তপট্ঠানানী’’তি ৱুচ্চন্তি. ইতি ইমেসং চতুৱীসতিযা খুদ্দকপট্ঠানসঙ্খাতানং সমন্তপট্ঠানানং সমোধানৱসেনেতং চতুৱীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং পট্ঠানমহাপকৰণং নাম.
তং পনেতং যে তিকাদযো নিস্সায নিদ্দিট্ঠত্তা ‘‘তিকপট্ঠানং দুকপট্ঠানং…পে… দুকদুকপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং, তে অনামসিত্ৱা যেসং পচ্চযানং ৱসেন তে তিকাদযো ৱিভত্তা তে পচ্চযে দস্সেতুং আদিতো তাৱস্স মাতিকানিক্খেপৱাৰো নাম ৱুত্তো; পচ্চযৱিভঙ্গৱাৰোতিপি তস্সেৱ নামং. সো উদ্দেসনিদ্দেসতো দুৱিধো. তস্স হেতুপচ্চযো…পে… অৱিগতপচ্চযোতি অযং উদ্দেসো.
তত্থ হেতু চ সো পচ্চযো চাতি হেতুপচ্চযো. হেতু হুত্ৱা পচ্চযো, হেতুভাৱেন পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি. আৰম্মণপচ্চযাদীসুপি এসেৱ নযো. তত্থ হেতূতি ৱচনাৱযৱকাৰণমূলানমেতং অধিৱচনং. ‘‘পটিঞ্ঞা হেতূ’’তিআদীসু হি লোকে ৱচনাৱযৱো হেতূতি, ৱুচ্চতি. সাসনে পন ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা’’তিআদীসু (মহাৱ. ৬০) কাৰণং. ‘‘তযো কুসলা হেতূ, তযো অকুসলা হেতূ’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৫৯) মূলং হেতূতি ৱুচ্চতি. তং ইধ অধিপ্পেতং. পচ্চযোতি এত্থ পন অযং ৱচনত্থো – পটিচ্চ এতস্মা এতীতি পচ্চযো, অপ্পচ্চক্খায নং ৱত্ততীতি অত্থো. যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপ্পচ্চক্খায তিট্ঠতি ৱা উপ্পজ্জতি ৱা, সো তস্স পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতি.
লক্খণতো পন উপকাৰকলক্খণো পচ্চযো, যো হি ধম্মো যস্স ধম্মস্স ঠিতিযা ৱা উপ্পত্তিযা ৱা উপকাৰকো হোতি, সো তস্স পচ্চযোতি ৱুচ্চতি. পচ্চযো, হেতু; কাৰণং নিদানং সম্ভৱো, পভৱোতি অত্থতো একং, ব্যঞ্জনতো নানং. ইতি মূলট্ঠেন হেতু, উপকাৰকট্ঠেন পচ্চযোতি সঙ্খেপতো মূলট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযো. সো হি সালিআদীনং সালিবীজাদীনি ৱিয, মণিপ্পভাদীনং ৱিয চ মণিৱণ্ণাদযো কুসলাদীনং কুসলাদিভাৱসাধকোতি আচৰিযানং অধিপ্পাযো. এৱং সন্তে পন তংসমুট্ঠানৰূপেসু হেতুপচ্চযতা ন সম্পজ্জতি. ন হি সো তেসং কুসলাদিভাৱং সাধেতি, ন চ পচ্চযো ন হোতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. অহেতুকচিত্তানঞ্চ ৱিনা এতেন অব্যাকতভাৱো সিদ্ধো.
সহেতুকানম্পি চ যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো ন সম্পযুত্তহেতুপটিবদ্ধো. যদি চ সম্পযুত্তহেতূসু সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱো সিযা, তংসম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধো অলোভো কুসলো ৱা সিযা অব্যাকতো ৱা. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা সম্পযুত্তেসু, এৱং হেতূসুপি কুসলাদিতা পৰিযেসিতব্বা. কুসলাদিভাৱসাধনৱসেন পন হেতূনং মূলট্ঠং অগ্গহেত্ৱা সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনৱসেন গয্হমানে ন কিঞ্চি ৱিৰুজ্ঝতি. লদ্ধহেতুপচ্চযা হি ধম্মা ৱিৰুড়্হমূলা ৱিয পাদপা থিৰা হোন্তি সুপ্পতিট্ঠিতা, অহেতুকা পন তিলবীজকাদিসেৱালা ৱিয ন সুপ্পতিট্ঠিতা. ইতি মূলট্ঠেন উপকাৰকোতি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো.
ততো পৰেসু আৰম্মণৱসেন উপকাৰকো ধম্মো আৰম্মণপচ্চযো. সো ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি আৰভিত্ৱাপি ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ওসাপিতত্তা ন কোচি ধম্মো ন হোতি. যথা হি দুব্বলো পুৰিসো দণ্ডং ৱা ৰজ্জুং ৱা আলম্বিত্ৱাৱ উট্ঠহতি চেৱ তিট্ঠতি চ, এৱং চিত্তচেতসিকা ধম্মা ৰূপাদিআৰম্মণং আৰব্ভেৱ উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চ. তস্মা সব্বেপি চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং আৰম্মণভূতা ধম্মা আৰম্মণপচ্চযোতি ৱেদিতব্বা.
জেট্ঠকট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো অধিপতিপচ্চযো. সো সহজাতাৰম্মণৱসেন দুৱিধো. তত্থ ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৱচনতো ছন্দৱীৰিযচিত্তৱীমংসসঙ্খাতা চত্তাৰো ধম্মা সহজাতাধিপতিপচ্চযোতি ৱেদিতব্বা, নো চ খো একতো. যদা হি ছন্দং ধুৰং জেট্ঠকং কত্ৱা চিত্তং পৱত্ততি, তদা ছন্দোৱ অধিপতি, ন ইতৰে. এস নযো সেসেসুপি. যং পন ধম্মং গৰুং কত্ৱা অৰূপধম্মা পৱত্তন্তি, সো নেসং আৰম্মণাধিপতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘যং যং ধম্মং গৰুং কত্ৱা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
অনন্তৰভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো অনন্তৰপচ্চযো. সমনন্তৰভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো সমনন্তৰপচ্চযো. ইদঞ্চ পচ্চযদ্ৱযং বহুধা পপঞ্চযন্তি. অযং পনেত্থ সাৰো – যো হি এস চক্খুৱিঞ্ঞাণানন্তৰা মনোধাতু, মনোধাতুঅনন্তৰা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমো, সো যস্মা পুৰিমচিত্তৱসেনেৱ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথা. তস্মা অত্তনো অত্তনো অনন্তৰং অনুৰূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপ্পাদনসমত্থোৱ ধম্মো অনন্তৰপচ্চযো. তেনেৱাহ – ‘‘অনন্তৰপচ্চযোতি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি.
যো অনন্তৰপচ্চযো, স্ৱেৱ সমনন্তৰপচ্চযো. ব্যঞ্জনমত্তমেৱ হেত্থ নানং, উপচযসন্ততিআদীসু ৱিয, অধিৱচননিৰুত্তিদুকাদীসু ৱিয চ, অত্থতো পন নানং নত্থি. যম্পি ‘‘অদ্ধানন্তৰতায অনন্তৰপচ্চযো, কালানন্তৰতায সমনন্তৰপচ্চযো’’তি আচৰিযানং মতং, তং ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীহি ৱিৰুজ্ঝতি. যম্পি তত্থ ৱদন্তি – ‘‘ধম্মানং সমুট্ঠাপনসমত্থতা ন পৰিহাযতি, ভাৱনাবলেন পন ৱাৰিতত্তা ধম্মা সমনন্তৰং নুপ্পজ্জন্তী’’তি, তম্পি কালানন্তৰতায অভাৱমেৱ সাধেতি. ভাৱনাবলেন হি তত্থ কালানন্তৰতা নত্থীতি, মযম্পি এতদেৱ ৱদাম. যস্মা চ কালানন্তৰতা নত্থি, তস্মা সমনন্তৰপচ্চযতা ন যুজ্জতি. কালানন্তৰতায হি তেসং সমনন্তৰপচ্চযো হোতীতি লদ্ধি. তস্মা অভিনিৱেসং অকত্ৱা ব্যঞ্জনমত্ততোৱেত্থ নানাকৰণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতো. কথং? নত্থি এতেসং অন্তৰন্তি হি অনন্তৰা. সণ্ঠানাভাৱতো সুট্ঠু অনন্তৰাতি সমনন্তৰা.
উপ্পজ্জমানো সহ উপ্পজ্জমানভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো, পকাসস্স পদীপো ৱিয. সো অৰূপক্খন্ধাদিৱসেন ছব্বিধো হোতি. যথাহ – চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তাৰো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং…পে… মহাভূতা উপাদাৰূপানং…পে… ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানং কিঞ্চিকালে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো; কিঞ্চি কালে ন সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইদং হদযৱত্থুমেৱ সন্ধায ৱুত্তং.
অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভকং তিদণ্ডং ৱিয. সো অৰূপক্খন্ধাদিৱসেন তিৱিধো হোতি. যথাহ – চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. চত্তাৰো মহাভূতা…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযোতি.
অধিট্ঠানাকাৰেন নিস্সযাকাৰেন চ উপকাৰকো ধম্মো নিস্সযপচ্চযো, তৰুচিত্তকম্মাদীনং পথৱীপটাদযো ৱিয. সো ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং সহজাতে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ছট্ঠো পনেত্থ কোট্ঠাসো ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা, সোতঘানজিৱ্হাকাযাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং ৱিভত্তো.
উপনিস্সযপচ্চযোতি ইধ পন অযং তাৱ ৱচনত্থো – তদধীনৱুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতো, ন পটিক্খিত্তোতি নিস্সযো. যথা পন ভুসো আযাসো উপাযাসো, এৱং ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো. বলৱকাৰণস্সেতং অধিৱচনং. তস্মা বলৱকাৰণভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো. সো আৰম্মণূপনিস্সযো, অনন্তৰূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোতি তিৱিধো হোতি. তত্থ ‘‘দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ঝানং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, সেক্খা গোত্ৰভুং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তি, ৱোদানং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তি, সেক্খা মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা মগ্গং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তী’’তি এৱমাদিনা নযেন আৰম্মণূপনিস্সযো তাৱ আৰম্মণাধিপতিনা সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱা ৱিভত্তো. তত্থ যং আৰম্মণং গৰুং কত্ৱা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং নিযমতো তেসং আৰম্মণেসু বলৱাৰম্মণং হোতি. ইতি গৰুকাতব্বমত্তট্ঠেন আৰম্মণাধিপতি, বলৱকাৰণট্ঠেন আৰম্মণূপনিস্সযোতি এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.
অনন্তৰূপনিস্সযোপি ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন অনন্তৰপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তো. মাতিকানিক্খেপে পন নেসং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন অনন্তৰস্স চ ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন উপনিস্সযস্স চ আগতত্তা নিক্খেপৱিসেসো অত্থি, সোপি অত্থতো একীভাৱমেৱ গচ্ছতি. এৱং সন্তেপি অত্তনো অত্তনো অনন্তৰং অনুৰূপস্স চিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তনসমত্থতায অনন্তৰতা পুৰিমচিত্তস্স চ পচ্ছিমচিত্তুপ্পাদনে বলৱতায অনন্তৰূপনিস্সযতা ৱেদিতব্বা. যথা হি হেতুপচ্চযাদীসু কঞ্চি ধম্মং ৱিনাপি চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন এৱং অনন্তৰচিত্তং, ৱিনা চিত্তস্স উপ্পত্তি নাম অত্থি, তস্মা বলৱপচ্চযো হোতি. ইতি অত্তনো অত্তনো অনন্তৰং অনুৰূপচিত্তুপ্পাদৱসেন অনন্তৰপচ্চযো, বলৱকাৰণৱসেন অনন্তৰূপনিস্সযোতি এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.
পকতূপনিস্সযো পন পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতো নাম অত্তনো সন্তানে নিপ্ফাদিতো ৱা সদ্ধাসীলাদি; উপসেৱিতো ৱা উতুভোজনাদি. পকতিযাযেৱ ৱা উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, আৰম্মণানন্তৰেহি অসম্মিস্সোতি অত্থো. তস্স ‘‘পকতূপনিস্সযো – সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, ঝানং উপ্পাদেতি, ৱিপস্সনং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতি, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি, সীলং… সুতং… চাগং… পঞ্ঞং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. সদ্ধা… সীলং… সুতং… চাগো… পঞ্ঞা সদ্ধায… সীলস্স… সুতস্স… চাগস্স… পঞ্ঞায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন অনেকপ্পকাৰকো পভেদো ৱেদিতব্বো. ইতি ইমে সদ্ধাদযো পকতা চেৱ বলৱকাৰণট্ঠেন উপনিস্সযা চাতি পকতূপনিস্সযোতি.
পঠমতৰং উপ্পজ্জিত্ৱা ৱত্তমানভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো পুৰেজাতপচ্চযো. সো পঞ্চদ্ৱাৰে ৱত্থাৰম্মণহদযৱত্থুৱসেন একাদসৱিধো হোতি. যথাহ – চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. সোত… ঘান… জিৱ্হা… কাযাযতনং, ৰূপাযতনং, সদ্দ… গন্ধ… ৰস… ফোট্ঠব্বাযতনং, কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো. যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং কিঞ্চি কালে পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, কিঞ্চি কালে ন পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
পুৰেজাতানং ৰূপধম্মানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰকো অৰূপধম্মো পচ্ছাজাতপচ্চযো, গিজ্ঝপোতকসৰীৰানং আহাৰাসাচেতনা ৱিয. তেন ৱুত্তং – ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
আসেৱনট্ঠেন অনন্তৰানং পগুণবলৱভাৱায উপকাৰকো ধম্মো আসেৱনপচ্চযো, গন্থাদীসু পুৰিমাপুৰিমাভিযোগো ৱিয. সো কুসলাকুসলকিৰিযজৱনৱসেন তিৱিধো হোতি. যথাহ – পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো. পুৰিমা পুৰিমা অকুসলা…পে… কিৰিযাব্যাকতা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কিৰিযাব্যাকতানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযোতি.
চিত্তপযোগসঙ্খাতেন কিৰিযাভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো কম্মপচ্চযো. সো নানাক্খণিকায চেৱ কুসলাকুসলচেতনায সহজাতায চ সব্বাযপি চেতনায ৱসেন দুৱিধো হোতি. যথাহ – কুসলাকুসলং কম্মং ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো. চেতনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তং সমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযোতি.
নিৰুস্সাহসন্তভাৱেন নিৰুস্সাহসন্তভাৱায উপকাৰকো ৱিপাকধম্মো ৱিপাকপচ্চযো. সো পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানানং, পটিসন্ধিযং কটত্তা চ ৰূপানং, সব্বত্থ চ সম্পযুত্তধম্মানং ৱিপাকপচ্চযো হোতি. যথাহ – ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং, চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং, ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো…পে… পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো…পে… দ্ৱে খন্ধা দ্ৱিন্নং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৱত্থুস্স ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযোতি.
ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰকা চত্তাৰো আহাৰা আহাৰপচ্চযো. যথাহ – কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো. অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা আহাৰা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱুত্তং.
অধিপতিযট্ঠেন উপকাৰকা ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযৱজ্জা ৱীসতিন্দ্ৰিযা ইন্দ্ৰিযপচ্চযো. তত্থ চক্খুন্দ্ৰিযাদযো পঞ্চ অৰূপধম্মানংযেৱ, সেসা ৰূপাৰূপানং পচ্চযা হোন্তি. যথাহ – চক্খুন্দ্ৰিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা, সোত… ঘান… জিৱ্হা… কাযিন্দ্ৰিযং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং কটত্তাৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো. অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱুত্তং.
উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন উপকাৰকানি ঠপেত্ৱা দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু কাযিকসুখদুক্খৱেদনাদ্ৱযং সব্বানিপি কুসলাদিভেদানি সত্ত ঝানঙ্গানি ঝানপচ্চযো. যথাহ – ঝানঙ্গানি ঝানসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৱাৰে পন পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱুত্তং.
যতো ততো ৱা নিয্যানট্ঠেন উপকাৰকানি কুসলাদিভেদানি দ্ৱাদস মগ্গঙ্গানি মগ্গপচ্চযো. যথাহ – ‘‘মগ্গঙ্গানি মগ্গসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি মগ্গঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং. ন এতে পন দ্ৱেপি ঝানমগ্গপচ্চযা যথাসঙ্খ্যং দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণাহেতুকচিত্তেসু লব্ভন্তীতি ৱেদিতব্বা.
একৱত্থুকএকাৰম্মণএকুপ্পাদেকনিৰোধসঙ্খাতেন সম্পযুত্তভাৱেন উপকাৰকা অৰূপধম্মা সম্পযুত্তপচ্চযো. যথাহ – ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.
একৱত্থুকাদিভাৱানুপগমেন উপকাৰকা ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং, অৰূপিনো ধম্মা ৰূপীনং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. সো সহজাতপচ্ছাজাতপুৰেজাতৱসেন তিৱিধো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং – সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি. অব্যাকতপদস্স পন সহজাতৱিভঙ্গে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. খন্ধা ৱত্থুস্স, ৱত্থু খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং. পুৰেজাতং পন চক্খুন্দ্ৰিযাদিৱত্থুৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. যথাহ – পুৰেজাতং চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স…পে… কাযাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৱত্থু ৱিপাকাব্যাকতানং কিৰিযাব্যাকতানং খন্ধানং ৱত্থু কুসলানং খন্ধানং, ৱত্থু অকুসলানং খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি.
পচ্চুপ্পন্নলক্খণেন অত্থিভাৱেন তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো অত্থিপচ্চযো. তস্স অৰূপক্খন্ধমহাভূতনামৰূপচিত্তচেতসিকমহাভূতাযতনৱত্থুৱসেন সত্তধা মাতিকা নিক্খিত্তা. যথাহ – চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো; চত্তাৰো মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞং, চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং মহাভূতা উপাদাৰূপানং, চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযাযতনং…পে… ৰূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপাযতনং…পে… ফোট্ঠব্বাযতনং মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ ৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযোতি. পঞ্হাৱাৰে পন সহজাতং, পুৰেজাতং, পচ্ছাজাতং, আহাৰং, ইন্দ্ৰিযন্তিপি নিক্খিপিত্ৱা সহজাতে তাৱ ‘‘একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা নযেন নিদ্দেসো কতো. পুৰেজাতে পুৰেজাতানং চক্খাদীনং ৱসেন নিদ্দেসো কতো. পচ্ছাজাতে পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতানং চিত্তচেতসিকানং পচ্চযৱসেন নিদ্দেসো কতো. আহাৰিন্দ্ৰিযেসু পন ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং কটত্তাৰূপানং অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং নিদ্দেসো কতোতি.
অত্তনো অনন্তৰং উপ্পজ্জমানানং অৰূপধম্মানং পৱত্তিওকাসস্স দানেন উপকাৰকা সমনন্তৰনিৰুদ্ধা অৰূপধম্মা নত্থিপচ্চযো. যথাহ – সমনন্তৰনিৰুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং নত্থিপচ্চযেন পচ্চযোতি.
তে এৱ ৱিগতভাৱেন উপকাৰকত্তা ৱিগতপচ্চযো. যথাহ – সমনন্তৰৱিগতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং ৱিগতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
অত্থিপচ্চযধম্মা এৱ অৱিগতভাৱেন উপকাৰকত্তা অৱিগতপচ্চযোতি ৱেদিতব্বা. দেসনাৱিলাসেন পন তথা ৱিনেতব্বৱেনেয্যৱসেন ৱা অযং দুকো ৱুত্তো; সহেতুকদুকং ৱত্ৱাপি হেতুসম্পযুত্তদুকো ৱিযাতি.
ইমেসু পন চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু অসম্মোহত্থং –
ধম্মতো কালতো চেৱ, নানপ্পকাৰভেদতো;
পচ্চযুপ্পন্নতো চেৱ, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ ধম্মতোতি – ইমেসু হি পচ্চযেসু হেতুপচ্চযো তাৱ নামৰূপধম্মেসু নামধম্মেকদেসো. আৰম্মণপচ্চযো সদ্ধিং পঞ্ঞত্তিযা চ অভাৱেন সব্বেপি নামৰূপধম্মা. অধিপতিপচ্চযে সহজাতাধিপতি নামধম্মেকদেসো, তথা কম্মঝানমগ্গপচ্চযা. আৰম্মণাধিপতি সব্বেপি গৰুকাতব্বা আৰম্মণধম্মা. অনন্তৰসমনন্তৰপচ্ছাজাতআসেৱনৱিপাকসম্পযুত্তনত্থিৱিগতপচ্চযা নামধম্মাৱ. নিব্বানস্স অসঙ্গহিতত্তা নামধম্মেকদেসোতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপেকদেসো. সেসা যথালাভৱসেন নামৰূপধম্মাতি এৱং তাৱেত্থ ধম্মতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
কালতোতি –
পচ্চুপ্পন্নাৱ হোন্তেত্থ, পচ্চযা দস পঞ্চ চ;
অতীতা এৱ পঞ্চেকো, তে কালে দ্ৱেপি নিস্সিতো;
তযো তিকালিকা চেৱ, ৱিমুত্তা চাপি কালতোতি.
এতেসু হি হেতুপচ্চযো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপাকআহাৰইন্দ্ৰিযঝানমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযোতি ইমে পন্নৰস পচ্চযা পচ্চুপ্পন্নধম্মাৱ হোন্তি. অনন্তৰপচ্চযো সমনন্তৰআসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযোতি ইমে পঞ্চ অতীতাযেৱ হোন্তি. একো পন কম্মপচ্চযো, সো পচ্চুপ্পন্নাতীতে দ্ৱেপি কালে নিস্সিতো হোতি. সেসা আৰম্মণপচ্চযো অধিপতিপচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযোতি ইমে তযো পচ্চযা তেকালিকাপি হোন্তি, পঞ্ঞত্তিযা সদ্ধিং নিব্বানস্স সঙ্গহিতত্তা কালৱিমুত্তাপীতি. এৱমেত্থ কালতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
নানপ্পকাৰভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমেসং পন দ্ৱিন্নং পদানং অত্থো নিদ্দেসৱাৰে আৱিভৱিস্সতীতি.
পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা.
পচ্চযনিদ্দেসো
১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. ইদানি সব্বেপি তে পচ্চযে উদ্দিট্ঠপটিপাটিযা নিদ্দিসিত্ৱা দস্সেতুং হেতুপচ্চযোতি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিমাহ. তত্থ হেতুপচ্চযোতি চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু নিক্খিত্তপটিপাটিযা সব্বপঠমং ভাজেতব্বস্স পদুদ্ধাৰো. সেসপচ্চযেসুপি ইমিনাৱ নযেন পঠমং ভাজেতব্বপদং উদ্ধৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. অযং পনেত্থ সম্বন্ধো – যো পচ্চযুদ্দেসে হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো নিদ্দেসতো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং ৱেদিতব্বো. ইমিনা উপাযেন সব্বপচ্চযেসু ভাজেতব্বস্স পদস্স ৱিস্সজ্জনেন সদ্ধিং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.
ইদানি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি কস্মা ৱুত্তন্তি? পচ্চযস্স চেৱ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ ৱৱত্থাপনতো. হেতুসম্পযুত্তকানন্তি হি ৱুত্তে হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৱেয্য. এৱং সন্তে অসুকো নাম ধম্মো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি পচ্চযৱৱত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. অথাপি হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুসম্পযুত্তকানন্তি অত্থং অগ্গহেত্ৱাৱ যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৱেয্য, এৱং সন্তে হেতুনা ৱিপ্পযুত্তা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযোপি সম্পযুত্তকাযেৱ, হেতুনা সম্পযুত্তা কুসলাদযোপি. তত্থ অযং হেতু অসুকস্স নাম সম্পযুত্তকধম্মস্স পচ্চযোতি পচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা পচ্চযঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ৱৱত্থাপেন্তো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – হেতুসম্পযুত্তকানং কুসলাদিধম্মানং যো হেতু সম্পযুত্তকো, সো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. তত্ৰাপি ‘‘পচ্চযো’’তি অৱত্ৱা ‘‘হেতুপচ্চযেনা’’তি ৱচনং হেতুনো অঞ্ঞথা পচ্চযভাৱপটিসেধনত্থং. অযঞ্হি হেতু হেতুপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতি, সহজাতাদিপচ্চযেনাপি. তত্ৰাস্স য্ৱাযং সহজাতাদিপচ্চযৱসেন অঞ্ঞথাপি পচ্চযভাৱো, তস্স পটিসেধনত্থং হেতুপচ্চযেনাতি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তন্তি? নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা. তংসম্পযুত্তকানন্তি হি ৱুত্তে যেন তে তংসম্পযুত্তকা নাম হোন্তি, অযং নাম সোতি নিদ্দিসিতব্বো অপাকটো. তস্স অপাকটত্তা যেন সম্পযুত্তা তে তংসম্পযুত্তকাতি ৱুচ্চন্তি, তং সৰূপতোৱ দস্সেতুং ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তং.
তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ পন নিদ্দিসিতব্বস্স পাকটত্তা তং-গহণং কতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – তে হেতূ চেৱ হেতুসম্পযুত্তকা চ ধম্মা সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং, হেতুতো চেৱ হেতুসম্পযুত্তধম্মেহি চ নিব্বত্তানন্তি অত্থো. ইমিনা চিত্তসমুট্ঠানৰূপং গণ্হাতি. কিং পন তং চিত্ততো অঞ্ঞেনপি সমুট্ঠাতীতি? আম, সমুট্ঠাতি. সব্বেপি হি চিত্তচেতসিকা একতো হুত্ৱা ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি. লোকিযধম্মদেসনাযং পন চিত্তস্স অধিকভাৱতো তথাৱিধং ৰূপং চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
যদি এৱং ইধাপি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি অৱত্ৱা চিত্তসমুট্ঠানানন্তি কস্মা ন ৱুত্তন্তি? অচিত্তসমুট্ঠানানম্পি সঙ্গণ্হনতো. পঞ্হাৱাৰস্মিঞ্হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আগতং’’. তস্স সঙ্গণ্হনত্থং ইধ চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৱত্ৱা তংসমুট্ঠানানন্তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – চিত্তজৰূপং অজনযমানাপি তে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকা ধম্মা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং পৱত্তে চিত্তজানং পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তাৰূপানম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইমিনা উপাযেন অঞ্ঞেসুপি তংসমুট্ঠানানন্তি আগতট্ঠানেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
কস্মা পনাযং হেতু পটিসন্ধিযমেৱ কটত্তাৰূপানং হেতুপচ্চযো হোতি, ন পৱত্তেতি? পটিসন্ধিযং কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতায. পটিসন্ধিযঞ্হি কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধা পৱত্তি, চিত্তৱসেন উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চ. তস্মিঞ্হি খণে চিত্তং চিত্তজৰূপং জনেতুং ন সক্কোতি, তানিপি ৱিনা চিত্তেন উপ্পজ্জিতুং ৱা ঠাতুং ৱা ন সক্কোন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩৯). পৱত্তিযং পন তেসং চিত্তে ৱিজ্জমানেপি কম্মপটিবদ্ধাৱ পৱত্তি, ন চিত্তপটিবদ্ধা. অৱিজ্জমানে চাপি চিত্তে নিৰোধসমাপন্নানং উপ্পজ্জন্তিযেৱ.
কস্মা পন পটিসন্ধিক্খণে চিত্তং চিত্তজৰূপং জনেতুং ন সক্কোতীতি? কম্মৱেগক্খিত্ততায চেৱ অপ্পতিট্ঠিতৱত্থুতায চ দুব্বলত্তা. তঞ্হি তদা কম্মৱেগক্খিত্তং অপুৰেজাতৱত্থুকত্তা চ অপ্পতিট্ঠিতৱত্থুকন্তি দুব্বলং হোতি. তস্মা পপাতে পতিতমত্তো পুৰিসো কিঞ্চি সিপ্পং কাতুং ৱিয ৰূপং জনেতুং ন সক্কোতি; কম্মজৰূপমেৱ পনস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপট্ঠানে তিট্ঠতি. তঞ্চ কম্মজৰূপস্সেৱ বীজট্ঠানে তিট্ঠতি. কম্মং পনস্স খেত্তসদিসং, কিলেসা আপসদিসা. তস্মা সন্তেপি খেত্তে আপে চ পঠমুপ্পত্তিযং বীজানুভাৱেন ৰুক্খুপ্পত্তি ৱিয পটিসন্ধিক্খণে চিত্তানুভাৱেন ৰূপকাযস্স উপ্পত্তি. বীজে পন ৱিগতেপি পথৱীআপানুভাৱেন ৰুক্খস্স উপৰূপৰি পৱত্তি ৱিয; ৱিনা চিত্তেন কম্মতোৱ কটত্তাৰূপানং পৱত্তি হোতীতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কম্মং খেত্তং ৱিঞ্ঞাণং বীজং তণ্হা স্নেহো’’তি (অ. নি. ৩.৭৭).
অযঞ্চ পনত্থো ওকাসৱসেনেৱ গহেতব্বো. তযো হি ওকাসা – নামোকাসো, ৰূপোকাসো, নামৰূপোকাসোতি. তত্থ অৰূপভৱো নামোকাসো নাম. তত্ৰ হি হদযৱত্থুমত্তম্পি ৰূপপচ্চযং ৱিনা অৰূপধম্মাৱ উপ্পজ্জন্তি. অসঞ্ঞভৱো ৰূপোকাসো নাম. তত্ৰ হি পটিসন্ধিচিত্তমত্তম্পি অৰূপপচ্চযং ৱিনা ৰূপধম্মাৱ উপ্পজ্জন্তি. পঞ্চৱোকাৰভৱো নামৰূপোকাসো নাম. তত্ৰ হি ৱত্থুৰূপমত্তম্পি ৱিনা পটিসন্ধিযং অৰূপধম্মা, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৱিনা কম্মজাপি ৰূপধম্মা নুপ্পজ্জন্তি. যুগনদ্ধাৱ ৰূপাৰূপানং উপ্পত্তি. যথা হি সস্সামিকে সৰাজকে গেহে সদ্ৱাৰপালকে ৰাজাণত্তিং ৱিনা পঠমপ্পৱেসো নাম নত্থি, অপৰভাগে পন ৱিনাপি আণত্তিং পুৰিমাণত্তিআনুভাৱেনেৱ হোতি, এৱমেৱ পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণৰাজস্স সহজাতাদিপচ্চযতং ৱিনা ৰূপস্স পটিসন্ধিৱসেন পঠমুপ্পত্তি নাম নত্থি. অপৰভাগে পন ৱিনাপি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স সহজাতাদিপচ্চযানুভাৱং পুৰিমানুভাৱৱসেন লদ্ধপ্পৱেসস্স কম্মতো পৱত্তি হোতি. অসঞ্ঞভৱো পন যস্মা অৰূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৱিনাৱ অৰূপপচ্চযা অসঞ্ঞোকাসত্তা ৰূপং পৱত্ততি, অস্সামিকে সুঞ্ঞগেহে অত্তনো গেহে চ পুৰিসস্স পৱেসো ৱিয. অৰূপভৱোপি যস্মা ৰূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৱিনাৱ ৰূপপচ্চযা অঞ্ঞোকাসত্তা অৰূপধম্মা পৱত্তন্তি. পঞ্চৱোকাৰভৱো পন ৰূপাৰূপোকাসোতি নত্থেত্থ অৰূপপচ্চযং ৱিনা পটিসন্ধিক্খণে ৰূপানং উপ্পত্তীতি. ইতি অযং হেতু পটিসন্ধিযমেৱ কটত্তাৰূপানং পচ্চযো হোতি, ন পৱত্তেতি.
ননু ‘‘হেতূ সহজাতানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তে সব্বোপি অযমত্থো গহিতো হোতি, অথ কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপান’’ন্তি ইদং গহিতন্তি? পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং পচ্চযভাৱপটিবাহনতো. এৱঞ্হি সতি যানি পৱত্তিযং হেতুনা সহ একক্খণে কটত্তাৰূপানি চেৱ উতুআহাৰসমুট্ঠানানি চ জাযন্তি, তেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযোতি আপজ্জেয্য, ন চ সো তেসং পচ্চযো. তস্মা তেসং পচ্চযভাৱস্স পটিবাহনত্থমেতং গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি ‘‘নানপ্পকাৰভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতো’’তি ইমেসং পদানং ৱসেনেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তেসু নানপ্পকাৰভেদতোতি অযঞ্হি হেতু নাম জাতিতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযভেদতো চতুব্বিধো. তত্থ কুসলহেতু ভূমন্তৰতো কামাৱচৰাদিভেদেন চতুব্বিধো, অকুসলহেতু কামাৱচৰোৱ ৱিপাকহেতু কামাৱচৰাদিভেদেন চতুব্বিধো, কিৰিযহেতু কামাৱচৰো ৰূপাৱচৰো অৰূপাৱচৰোতি তিৱিধো. তত্থ কামাৱচৰকুসলহেতু নামতো অলোভাদিৱসেন তিৱিধো. ৰূপাৱচৰাদিকুসলহেতূসুপি এসেৱ নযো. অকুসলহেতু লোভাদিৱসেন তিৱিধো. ৱিপাককিৰিযহেতূ পন অলোভাদিৱসেন তযো তযো হোন্তি. তংতংচিত্তসম্পযোগৱসেন পন তেসং তেসং হেতূনং নানপ্পকাৰভেদোযেৱাতি এৱং তাৱেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমিনা পচ্চযেন ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ইমেসং নাম ধম্মানং অযং পচ্চযোতি এৱম্পি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি অত্থো. তত্থ ইমস্মিং তাৱ হেতুপচ্চযে কামাৱচৰকুসলহেতু কামভৱৰূপভৱেসু অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো হোতি, অৰূপভৱে সম্পযুত্তধম্মানংযেৱ. ৰূপাৱচৰকুসলহেতু কামভৱৰূপভৱেসুযেৱ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. অৰূপাৱচৰকুসলহেতু কামাৱচৰকুসলহেতুসদিসোৱ. তথা অপৰিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতু. কামাৱচৰৱিপাকহেতু পন কামভৱস্মিংযেৱ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং, পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. ৰূপাৱচৰৱিপাকহেতু ৰূপভৱে ৱুত্তপ্পকাৰানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. অৰূপাৱচৰৱিপাকহেতু অৰূপভৱে সম্পযুত্তকানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. অপৰিযাপন্নৱিপাকহেতু কামভৱৰূপভৱেসু সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ অৰূপভৱে অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. কিৰিযহেতূসু পন তেভূমকেসুপি কুসলহেতুসদিসোৱ পচ্চযোতি. এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২. আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২. আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসে ৰূপাযতনন্তি ৰূপসঙ্খাতং আযতনং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতায ধাতুযা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. তংসম্পযুত্তকানন্তি তায চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তকানং তিণ্ণং খন্ধানং, সব্বেসম্পি চক্খুপসাদৱত্থুকানং চতুন্নং খন্ধানং ৰূপাযতনং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. মনোধাতুযাতি সসম্পযুত্তধম্মায তিৱিধাযপি মনোধাতুযা ৰূপাযতনাদীনি পঞ্চ আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, নো চ খো একক্খণে. সব্বে ধম্মাতি এতানি চ ৰূপাযতনাদীনি পঞ্চ অৱসেসা চ সব্বেপি ঞেয্যধম্মা ইমা ছ ধাতুযো ঠপেত্ৱা সেসায সসম্পযুত্তধম্মায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. যং যং ধম্মং আৰব্ভাতি ইমিনা যে এতে এতাসং সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং আৰম্মণধম্মা ৱুত্তা, তে তাসং ধাতূনং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জনক্খণেযেৱ আৰম্মণপচ্চযো হোন্তীতি দীপেতি. এৱং হোন্তাপি চ ন একতো হোন্তি, যং যং আৰব্ভ যে যে উপ্পজ্জন্তি, তেসং তেসং তে তে ৱিসুং ৱিসুং আৰম্মণপচ্চযো হোন্তীতিপি দীপেতি. উপ্পজ্জন্তীতি ইদং যথা নজ্জো সন্দন্তি, পব্বতা তিট্ঠন্তীতি সব্বকালসঙ্গহৱসেন, এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তেন যেপি আৰব্ভ যে উপ্পজ্জিংসু, যেপি উপ্পজ্জিস্সন্তি, তে সব্বে আৰম্মণপচ্চযেনেৱ উপ্পজ্জিংসু চ উপ্পজ্জিস্সন্তি চাতি সিদ্ধং হোতি. চিত্তচেতসিকা ধম্মাতি ইদং ‘‘যে যে ধম্মা’’তি ৱুত্তানং সৰূপতো নিদস্সনং. তে তে ধম্মাতি তে তে আৰম্মণধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং চিত্তচেতসিকধম্মানং. অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
ইদং পন আৰম্মণং নাম ৰূপাৰম্মণং সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মাৰম্মণন্তি কোট্ঠাসতো ছব্বিধং হোতি. তত্থ ঠপেত্ৱা পঞ্ঞত্তিং অৱসেসং ভূমিতো কামাৱচৰং…পে… অপৰিযাপন্নন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ কামাৱচৰং কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপভেদতো পঞ্চৱিধং; ৰূপাৱচৰং কুসলৱিপাককিৰিযতো তিৱিধং, তথা অৰূপাৱচৰং, অপৰিযাপন্নং কুসলৱিপাকনিব্বানৱসেন তিৱিধং হোতি. সব্বমেৱ ৱা এতং কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানপঞ্ঞত্তিভেদতো সত্তৱিধং হোতি. তত্থ কুসলং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং হোতি, অকুসলং কামাৱচৰমেৱ, ৱিপাকং চতুভূমকং, কিৰিযং তিভূমকং, ৰূপং একভূমকং কামাৱচৰমেৱ, নিব্বানম্পি একভূমকং অপৰিযাপন্নমেৱ, পঞ্ঞত্তি ভূমিৱিনিমুত্তাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেতস্মিং আৰম্মণে কামাৱচৰকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰকুসলস্স, ৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰকিৰিযস্স, ৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলাৰম্মণং তেসু ছসু ৰাসীসু কামাৱচৰৱিপাকৱজ্জানং পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰকুসলস্স, ৰূপাৱচৰকুসলস্স, অৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, অৰূপাৱৰচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰকিৰিযস্স, ৰূপাৱচৰকিৰিযস্স, অৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং অট্ঠন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অপৰিযাপন্নকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰতো কুসলকিৰিযানমেৱ আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰৱিপাকাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰৱিপাকাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকাৰম্মণম্পি ইমেসংযেৱ পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অপৰিযাপন্নৱিপাকাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযানঞ্ঞেৱ আৰম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰকিৰিযাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকিৰিযাৰম্মণং ইমেসু ছসু ৰাসীসু কামাৱচৰৱিপাকৱজ্জানং পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকিৰিযাৰম্মণং তেসং পঞ্চন্নং অৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানং ৰূপক্খন্ধসঙ্খাতং ৰূপাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স অকুসলস্স কামাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. নিব্বানাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অপৰিযাপন্নতো কুসলৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযানং কেচি নিচ্ছন্তি, তং যুত্তিতো উপধাৰেতব্বং. নানপ্পকাৰকং পন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণং তেভূমককুসলস্স, অকুসলস্স, ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স, অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স, তেভূমককিৰিযস্স চাতি ইমেসং নৱন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. তত্থ যং যং আৰম্মণং যেসং যেসং পচ্চযো, তে তে তংতংপচ্চযুপ্পন্না নাম হোন্তীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ছন্দাধিপতীতি ছন্দসঙ্খাতো অধিপতি. ছন্দং ধুৰং কত্ৱা ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৱা চিত্তুপ্পত্তিকালে উপ্পন্নস্স কত্তুকম্যতাছন্দস্সেতং নামং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. কস্মা পন যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমিধ ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকানন্তি অৱত্ৱা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা নযেন দেসনা কতাতি? একক্খণে অভাৱতো. পুৰিমনযস্মিঞ্হি দ্ৱে তযো হেতূ একক্খণেপি হেতুপচ্চযো হোন্তি মূলট্ঠেন. উপকাৰকভাৱস্স অৱিজহনতো. অধিপতি পন জেট্ঠকট্ঠেন উপকাৰকো, ন চ একক্খণে বহূ জেট্ঠকা নাম হোন্তি. তস্মা একতো উপ্পন্নানম্পি নেসং একক্খণে অধিপতিপচ্চযভাৱো নত্থি. তস্স অধিপতিপচ্চযভাৱস্স একক্খণে অভাৱতো ইধ এৱং দেসনা কতাতি.
এৱং সহজাতাধিপতিং দস্সেত্ৱা ইদানি আৰম্মণাধিপতিং দস্সেতুং যং যং ধম্মং গৰুং কত্ৱাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং যং ধম্মন্তি যং যং আৰম্মণধম্মং. গৰুং কত্ৱাতি গৰুকাৰচিত্তীকাৰৱসেন ৱা অস্সাদৱসেন ৱা গৰুং ভাৰিযং লদ্ধব্বং অৱিজহিতব্বং অনৱঞ্ঞাতং কত্ৱা. তে তে ধম্মাতি তে তে গৰুকাতব্বধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং গৰুকাৰকধম্মানং. অধিপতিপচ্চযেনাতি আৰম্মণাধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন অধিপতি নাম সহজাতাৰম্মণৱসেন দুৱিধো. তত্থ সহজাতো ছন্দাদিৱসেন চতুব্বিধো. তেসু একেকো কামাৱচৰাদিৱসেন ভূমিতো চতুব্বিধো. তত্থ কামাৱচৰো কুসলাকুসলকিৰিযৱসেন তিৱিধো. অকুসলং পত্ৱা পনেত্থ ৱীমংসাধিপতি ন লব্ভতি. ৰূপাৰূপাৱচৰো কুসলকিৰিযৱসেন দুৱিধো, অপৰিযাপন্নো কুসলৱিপাকৱসেন দুৱিধো. আৰম্মণাধিপতি পন জাতিভেদতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানানং ৱসেন ছব্বিধোতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ সহজাতাধিপতিম্হি তাৱ কামাৱচৰকুসলকিৰিযসঙ্খাতো অধিপতি দুহেতুকতিহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু ছন্দাদীনং অঞ্ঞতৰং জেট্ঠকং কত্ৱা উপ্পত্তিকালে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযসঙ্খাতেপি এসেৱ নযো. অযং পন একন্তেনেৱ লব্ভতি. ন হি তে ধম্মা সহজাতাধিপতিং ৱিনা উপ্পজ্জন্তি. অৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযসঙ্খাতো পন পঞ্চৱোকাৰে ৰূপাৱচৰঅধিপতিসদিসোৱ চতুৱোকাৰে পন সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ অধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা তত্থুপ্পন্নো সব্বোপি কামাৱচৰাধিপতি. অপৰিযাপন্নো কুসলতোপি ৱিপাকতোপি পঞ্চৱোকাৰে একন্তেনেৱ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি, চতুৱোকাৰে অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ. অকুসলো কামভৱে মিচ্ছত্তনিযতচিত্তেসু একন্তেনেৱ সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অনিযতো কামভৱৰূপভৱেসু অত্তনো অধিপতিকালে তেসঞ্ঞেৱ. অৰূপভৱে অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অযং তাৱ সহজাতাধিপতিম্হি নযো.
আৰম্মণাধিপতিম্হি পন কামাৱচৰকুসলো আৰম্মণাধিপতি কামাৱচৰকুসলস্স লোভসহগতাকুসলস্সাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং ৰাসীনং আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰেপি কুসলাৰম্মণাধিপতিম্হি এসেৱ নযো. অপৰিযাপন্নকুসলো পন আৰম্মণাধিপতি কামাৱচৰতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স চেৱ ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযস্স চ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. অকুসলো পন আৰম্মণাধিপতি নাম লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো ৱুচ্চতি. সো লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰো পন ৱিপাকাৰম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকাৰম্মণাধিপতি. লোকুত্তৰো পন ৱিপাকাৰম্মণাধিপতি কামাৱচৰতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলকিৰিযানঞ্ঞেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰাদিভেদতো পন তিৱিধোপি কিৰিযাৰম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানিকৰূপসঙ্খাতো ৰূপক্খন্ধো আৰম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. নিব্বানং কামাৱচৰতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযস্স লোকুত্তৰকুসলস্স লোকুত্তৰৱিপাকস্স চাতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৪. অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪. অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসে মনোধাতুযাতি ৱিপাকমনোধাতুযা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাতি সন্তীৰণকিচ্চায অহেতুকৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা. ততো পৰং পন ৱোট্ঠব্বনজৱনতদাৰম্মণভৱঙ্গকিচ্চা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো ৱত্তব্বা সিযুং, তা অৱুত্তাপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বাতি নযং দস্সেত্ৱা দেসনা সঙ্খিত্তা. ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা’’তিআদিকে চ ছট্ঠনযে তা সঙ্গহিতাতিপি ইধ ন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ পুৰিমা পুৰিমাতি ছসু দ্ৱাৰেসুপি অনন্তৰাতীতা কুসলজৱনধম্মা দট্ঠব্বা. পচ্ছিমানং পচ্ছিমানন্তি অনন্তৰউপ্পজ্জমানানঞ্ঞেৱ. কুসলানন্তি সদিসকুসলানং. অব্যাকতানন্তি ইদং পন কুসলানন্তৰং তদাৰম্মণভৱঙ্গফলসমাপত্তিৱসেন ৱুত্তং. অকুসলমূলকে অব্যাকতানন্তি তদাৰম্মণভৱঙ্গসঙ্খাতানঞ্ঞেৱ. অব্যাকতমূলকে অব্যাকতানন্তি আৱজ্জনজৱনৱসেন ৱা ভৱঙ্গৱসেন ৱা পৱত্তানং কিৰিযৱিপাকাব্যাকতানং কিৰিযমনোধাতুতো পট্ঠায পন যাৱ ৱোট্ঠব্বনকিচ্চা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, তাৱ পৱত্তেসু ৱীথিচিত্তেসুপি অযং নযো লব্ভতেৱ. কুসলানন্তি পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনানন্তৰানং মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনান্তৰানং পঠমজৱনকুসলানং. অকুসলানন্তি পদেপি এসেৱ নযো. যেসং যেসন্তি ইদং সব্বেসম্পি অনন্তৰপচ্চযধম্মানং. সঙ্খেপলক্খণন্তি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন অনন্তৰপচ্চযো নাম ঠপেত্ৱা নিব্বানং চতুভূমকো অৰূপধম্মৰাসিযেৱাতি ৱেদিতব্বো. সো জাতিৱসেন কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযতো চতুধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো কামাৱচৰাদিভেদতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো কামাৱচৰোৱ ৱিপাকো চতুভূমকো, কিৰিযানন্তৰপচ্চযো পন তে ভূমকোতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ কামাৱচৰকুসলো অত্তনা সদিসস্সেৱ কামাৱচৰকুসলস্স অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ঞাণসম্পযুত্তকামাৱচৰকুসলো পন ৰূপাৱচৰকুসলস্স অৰূপাৱচৰকুসলস্স লোকুত্তৰকুসলস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰকুসলো চ কামাৱচৰৱিপাকস্স, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্স, ঞাণসম্পযুত্তো লোকুত্তৰৱিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলো ৰূপাৱচৰকুসলস্স, ঞাণসম্পযুত্তকামাৱচৰৱিপাকস্স, ৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকুসলো তেসং দ্ৱিন্নং ৱিপাকানং অত্তনো কুসলস্স ৱিপাকস্স চাতি অৱিসেসেন চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৱিসেসেন পনেত্থ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলো অনাগামিফলসঙ্খাতস্স লোকুত্তৰৱিপাকস্সপি অনন্তৰপচ্চযো হোতি. লোকুত্তৰকুসলো লোকুত্তৰৱিপাকস্সেৱ অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অকুসলো অৱিসেসেন অকুসলস্স চেৱ কুসলাকুসলৱিপাকস্স চ. ৱিসেসেন পনেত্থ সুখমজ্ঝত্তৱেদনাসম্পযুত্তো অকুসলো ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰৱিপাকস্স ঞাণসম্পযুত্তো ৱা ঞাণৱিপ্পযুত্তো ৱা ৱিপাকো কামাৱচৰকিৰিযাৱজ্জনস্স, ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকো পনেত্থ পটিসন্ধিৱসেন উপ্পজ্জমানস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰৱিপাকো সহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকিৰিযাৱজ্জনস্সাতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকো তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকিৰিযাৱজ্জনস্সাতি তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. লোকুত্তৰৱিপাকো তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকস্সাতি চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰকিৰিযং কামাৱচৰকুসলাকুসলস্স চতুভূমকৱিপাকস্স তেভূমককিৰিযস্সাতি নৱন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকিৰিযং তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰকিৰিযস্সাতি তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকিৰিযং তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰকিৰিযস্সাতি পঞ্চন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতীতি. এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৫. সমনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫. সমনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসোপি ইমিনা সমানগতিকোৱ. ইমে পন দ্ৱে পচ্চযা মহাৱিত্থাৰা, তস্মা সব্বচিত্তুপ্পত্তিৱসেন তেসং উপপৰিক্খিত্ৱা ৱিত্থাৰো গহেতব্বোতি.
সমনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স. ইমিনা এতেসং ধম্মানং একক্খণে পচ্চযভাৱঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱঞ্চ দীপেতি. ওক্কন্তিক্খণেতি পঞ্চৱোকাৰভৱে পটিসন্ধিক্খণে. তস্মিঞ্হি খণে নামৰূপং ওক্কন্তং ৱিয পক্খন্দন্তং ৱিয পৰলোকতো ইমং লোকং আগন্ত্ৱা পৱিসন্তং ৱিয উপ্পজ্জতি, তস্মা সো খণো ‘‘ওক্কন্তিক্খণো’’তি ৱুচ্চতি. এত্থ চ ৰূপন্তি হদযৱত্থুমত্তমেৱ অধিপ্পেতং. তঞ্হি নামস্স, নামঞ্চ তস্স অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযট্ঠং ফৰতি. চিত্তচেতসিকাতি পৱত্তিযং চত্তাৰো খন্ধা. সহজাতপচ্চযেনাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানৰূপা চিত্তচেতসিকানং পচ্চযট্ঠং ন ফৰন্তি, তস্মা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ন ৱুত্তং. তথা উপাদাৰূপা ভূতানং. ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানন্তি হদযৱত্থু চতুন্নং খন্ধানং. কিঞ্চি কালেতি কিস্মিঞ্চি কালে. সহজাতপচ্চযেনাতি পটিসন্ধিং সন্ধায ৱুত্তং. ন সহজাতপচ্চযেনাতি পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তং.
অযং পন ‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’তি এৱং ছহি কোট্ঠাসেহি ঠিতো. তত্থ তযো কোট্ঠাসা অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেন ৱুত্তা, তযো ন অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেন. তত্থ পঠমকোট্ঠাসে অৰূপমেৱ পচ্চযো চেৱ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ, দুতিযে ৰূপমেৱ, ততিযে নামৰূপং, চতুত্থে পচ্চযো অৰূপং, পচ্চযুপ্পন্নং ৰূপং; পঞ্চমে পচ্চযোপি পচ্চযুপ্পন্নম্পি ৰূপমেৱ; ছট্ঠে পচ্চযো ৰূপং, পচ্চযুপ্পন্নং অৰূপন্তি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন সহজাতপচ্চযো জাতিৱসেন কুসলো অকুসলো ৱিপাকো কিৰিযং ৰূপন্তি পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো একৱিধোৱ ৱিপাকো চতুব্বিধো, কিৰিযসঙ্খাতো তিৱিধো, ৰূপং একৱিধং কামাৱচৰমেৱাতি এৱং তাৱেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলং পঞ্চৱোকাৰভৱে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সহজাতপচ্চযো হোতি, তথা অকুসলং. যং পনেত্থ অৰূপে উপ্পজ্জতি, তং অৰূপধম্মানংযেৱ সহজাতপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চেৱ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি. যং পনেত্থ ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি, তং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ. যং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জতি, তং কটত্তাৰূপানঞ্চাপি সহজাতপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ. লোকুত্তৰৱিপাকং পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ, চতুৱোকাৰে অৰূপানঞ্ঞেৱ. কামাৱচৰঅৰূপাৱচৰকিৰিযা পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি, চতুৱোকাৰে অৰূপানঞ্ঞেৱ. ৰূপাৱচৰকিৰিযা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ একন্তেন সহজাতপচ্চযো হোতি.
চতুসমুট্ঠানিকস্স ৰূপস্স কম্মসমুট্ঠানৰূপে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৱে দ্ৱিন্নং মহাভূতানং, মহাভূতা উপাদাৰূপস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৱচৰৰূপাৱচৰপটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৰূপং ৱিপাকক্খন্ধানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানেসু পন মহাভূতানি অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৱ উপাদাৰূপস্স চ সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসে সহজাতপচ্চযনিদ্দেসস্স পুৰিমানং তিণ্ণং কোট্ঠাসানং ৱসেন পাড়ি আগতা. তস্সা তত্থ ৱুত্তসদিসাৱ ৱণ্ণনাতি পুন ন গহিতা. অযম্পি চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো জাতিৱসেন কুসলো অকুসলো ৱিপাকো কিৰিযং ৰূপন্তি পঞ্চধা ভিন্নো. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো. সব্বং পুৰিমসদিসমেৱাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.