পচ্চযনিদ্দেসো
১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. ইদানি সব্বেপি তে পচ্চযে উদ্দিট্ঠপটিপাটিযা নিদ্দিসিত্ৱা দস্সেতুং হেতুপচ্চযোতি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতিআদিমাহ. তত্থ হেতুপচ্চযোতি চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু নিক্খিত্তপটিপাটিযা সব্বপঠমং ভাজেতব্বস্স পদুদ্ধাৰো. সেসপচ্চযেসুপি ইমিনাৱ নযেন পঠমং ভাজেতব্বপদং উদ্ধৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. অযং পনেত্থ সম্বন্ধো – যো পচ্চযুদ্দেসে হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো নিদ্দেসতো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং ৱেদিতব্বো. ইমিনা উপাযেন সব্বপচ্চযেসু ভাজেতব্বস্স পদস্স ৱিস্সজ্জনেন সদ্ধিং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.
ইদানি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি কস্মা ৱুত্তন্তি? পচ্চযস্স চেৱ পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ ৱৱত্থাপনতো. হেতুসম্পযুত্তকানন্তি হি ৱুত্তে হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৱেয্য. এৱং সন্তে অসুকো নাম ধম্মো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি পচ্চযৱৱত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. অথাপি হেতুনা সম্পযুত্তকানং হেতুসম্পযুত্তকানন্তি অত্থং অগ্গহেত্ৱাৱ যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো ভৱেয্য, এৱং সন্তে হেতুনা ৱিপ্পযুত্তা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযোপি সম্পযুত্তকাযেৱ, হেতুনা সম্পযুত্তা কুসলাদযোপি. তত্থ অযং হেতু অসুকস্স নাম সম্পযুত্তকধম্মস্স পচ্চযোতি পচ্চযুপ্পন্নৱৱত্থানং ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা পচ্চযঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ ৱৱত্থাপেন্তো ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – হেতুসম্পযুত্তকানং কুসলাদিধম্মানং যো হেতু সম্পযুত্তকো, সো হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. তত্ৰাপি ‘‘পচ্চযো’’তি অৱত্ৱা ‘‘হেতুপচ্চযেনা’’তি ৱচনং হেতুনো অঞ্ঞথা পচ্চযভাৱপটিসেধনত্থং. অযঞ্হি হেতু হেতুপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতি, সহজাতাদিপচ্চযেনাপি. তত্ৰাস্স য্ৱাযং সহজাতাদিপচ্চযৱসেন অঞ্ঞথাপি পচ্চযভাৱো, তস্স পটিসেধনত্থং হেতুপচ্চযেনাতি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তন্তি? নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা. তংসম্পযুত্তকানন্তি হি ৱুত্তে যেন তে তংসম্পযুত্তকা নাম হোন্তি, অযং নাম সোতি নিদ্দিসিতব্বো অপাকটো. তস্স অপাকটত্তা যেন সম্পযুত্তা তে তংসম্পযুত্তকাতি ৱুচ্চন্তি, তং সৰূপতোৱ দস্সেতুং ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তং.
তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ পন নিদ্দিসিতব্বস্স পাকটত্তা তং-গহণং কতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – তে হেতূ চেৱ হেতুসম্পযুত্তকা চ ধম্মা সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং, হেতুতো চেৱ হেতুসম্পযুত্তধম্মেহি চ নিব্বত্তানন্তি অত্থো. ইমিনা চিত্তসমুট্ঠানৰূপং গণ্হাতি. কিং পন তং চিত্ততো অঞ্ঞেনপি সমুট্ঠাতীতি? আম, সমুট্ঠাতি. সব্বেপি হি চিত্তচেতসিকা একতো হুত্ৱা ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি. লোকিযধম্মদেসনাযং পন চিত্তস্স অধিকভাৱতো তথাৱিধং ৰূপং চিত্তসমুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি.
যদি এৱং ইধাপি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি অৱত্ৱা চিত্তসমুট্ঠানানন্তি কস্মা ন ৱুত্তন্তি? অচিত্তসমুট্ঠানানম্পি সঙ্গণ্হনতো. পঞ্হাৱাৰস্মিঞ্হি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আগতং’’. তস্স সঙ্গণ্হনত্থং ইধ চিত্তসমুট্ঠানানন্তি অৱত্ৱা তংসমুট্ঠানানন্তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – চিত্তজৰূপং অজনযমানাপি তে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকা ধম্মা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন সমুট্ঠানং এতেসন্তি তংসমুট্ঠানানি. তেসং তংসমুট্ঠানানং পৱত্তে চিত্তজানং পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তাৰূপানম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি. ইমিনা উপাযেন অঞ্ঞেসুপি তংসমুট্ঠানানন্তি আগতট্ঠানেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
কস্মা পনাযং হেতু পটিসন্ধিযমেৱ কটত্তাৰূপানং হেতুপচ্চযো হোতি, ন পৱত্তেতি? পটিসন্ধিযং কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতায. পটিসন্ধিযঞ্হি কম্মজৰূপানং চিত্তপটিবদ্ধা পৱত্তি, চিত্তৱসেন উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চ. তস্মিঞ্হি খণে চিত্তং চিত্তজৰূপং জনেতুং ন সক্কোতি, তানিপি ৱিনা চিত্তেন উপ্পজ্জিতুং ৱা ঠাতুং ৱা ন সক্কোন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৱিঞ্ঞাণে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩৯). পৱত্তিযং পন তেসং চিত্তে ৱিজ্জমানেপি কম্মপটিবদ্ধাৱ পৱত্তি, ন চিত্তপটিবদ্ধা. অৱিজ্জমানে চাপি চিত্তে নিৰোধসমাপন্নানং উপ্পজ্জন্তিযেৱ.
কস্মা পন পটিসন্ধিক্খণে চিত্তং চিত্তজৰূপং জনেতুং ন সক্কোতীতি? কম্মৱেগক্খিত্ততায চেৱ অপ্পতিট্ঠিতৱত্থুতায চ দুব্বলত্তা. তঞ্হি তদা কম্মৱেগক্খিত্তং অপুৰেজাতৱত্থুকত্তা চ অপ্পতিট্ঠিতৱত্থুকন্তি দুব্বলং হোতি. তস্মা পপাতে পতিতমত্তো পুৰিসো কিঞ্চি সিপ্পং কাতুং ৱিয ৰূপং জনেতুং ন সক্কোতি; কম্মজৰূপমেৱ পনস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপট্ঠানে তিট্ঠতি. তঞ্চ কম্মজৰূপস্সেৱ বীজট্ঠানে তিট্ঠতি. কম্মং পনস্স খেত্তসদিসং, কিলেসা আপসদিসা. তস্মা সন্তেপি খেত্তে আপে চ পঠমুপ্পত্তিযং বীজানুভাৱেন ৰুক্খুপ্পত্তি ৱিয পটিসন্ধিক্খণে চিত্তানুভাৱেন ৰূপকাযস্স উপ্পত্তি. বীজে পন ৱিগতেপি পথৱীআপানুভাৱেন ৰুক্খস্স উপৰূপৰি পৱত্তি ৱিয; ৱিনা চিত্তেন কম্মতোৱ কটত্তাৰূপানং পৱত্তি হোতীতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘কম্মং খেত্তং ৱিঞ্ঞাণং বীজং তণ্হা স্নেহো’’তি (অ. নি. ৩.৭৭).
অযঞ্চ পনত্থো ওকাসৱসেনেৱ গহেতব্বো. তযো হি ওকাসা – নামোকাসো, ৰূপোকাসো, নামৰূপোকাসোতি. তত্থ অৰূপভৱো নামোকাসো নাম. তত্ৰ হি হদযৱত্থুমত্তম্পি ৰূপপচ্চযং ৱিনা অৰূপধম্মাৱ উপ্পজ্জন্তি. অসঞ্ঞভৱো ৰূপোকাসো নাম. তত্ৰ হি পটিসন্ধিচিত্তমত্তম্পি অৰূপপচ্চযং ৱিনা ৰূপধম্মাৱ উপ্পজ্জন্তি. পঞ্চৱোকাৰভৱো নামৰূপোকাসো নাম. তত্ৰ হি ৱত্থুৰূপমত্তম্পি ৱিনা পটিসন্ধিযং অৰূপধম্মা, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৱিনা কম্মজাপি ৰূপধম্মা নুপ্পজ্জন্তি. যুগনদ্ধাৱ ৰূপাৰূপানং উপ্পত্তি. যথা হি সস্সামিকে সৰাজকে গেহে সদ্ৱাৰপালকে ৰাজাণত্তিং ৱিনা পঠমপ্পৱেসো নাম নত্থি, অপৰভাগে পন ৱিনাপি আণত্তিং পুৰিমাণত্তিআনুভাৱেনেৱ হোতি, এৱমেৱ পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণৰাজস্স সহজাতাদিপচ্চযতং ৱিনা ৰূপস্স পটিসন্ধিৱসেন পঠমুপ্পত্তি নাম নত্থি. অপৰভাগে পন ৱিনাপি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স সহজাতাদিপচ্চযানুভাৱং পুৰিমানুভাৱৱসেন লদ্ধপ্পৱেসস্স কম্মতো পৱত্তি হোতি. অসঞ্ঞভৱো পন যস্মা অৰূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৱিনাৱ অৰূপপচ্চযা অসঞ্ঞোকাসত্তা ৰূপং পৱত্ততি, অস্সামিকে সুঞ্ঞগেহে অত্তনো গেহে চ পুৰিসস্স পৱেসো ৱিয. অৰূপভৱোপি যস্মা ৰূপোকাসো ন হোতি, তস্মা তত্থ ৱিনাৱ ৰূপপচ্চযা অঞ্ঞোকাসত্তা অৰূপধম্মা পৱত্তন্তি. পঞ্চৱোকাৰভৱো পন ৰূপাৰূপোকাসোতি নত্থেত্থ অৰূপপচ্চযং ৱিনা পটিসন্ধিক্খণে ৰূপানং উপ্পত্তীতি. ইতি অযং হেতু পটিসন্ধিযমেৱ কটত্তাৰূপানং পচ্চযো হোতি, ন পৱত্তেতি.
ননু ‘‘হেতূ সহজাতানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তে সব্বোপি অযমত্থো গহিতো হোতি, অথ কস্মা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপান’’ন্তি ইদং গহিতন্তি? পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং পচ্চযভাৱপটিবাহনতো. এৱঞ্হি সতি যানি পৱত্তিযং হেতুনা সহ একক্খণে কটত্তাৰূপানি চেৱ উতুআহাৰসমুট্ঠানানি চ জাযন্তি, তেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযোতি আপজ্জেয্য, ন চ সো তেসং পচ্চযো. তস্মা তেসং পচ্চযভাৱস্স পটিবাহনত্থমেতং গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি ‘‘নানপ্পকাৰভেদতো পচ্চযুপ্পন্নতো’’তি ইমেসং পদানং ৱসেনেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তেসু নানপ্পকাৰভেদতোতি অযঞ্হি হেতু নাম জাতিতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযভেদতো চতুব্বিধো. তত্থ কুসলহেতু ভূমন্তৰতো কামাৱচৰাদিভেদেন চতুব্বিধো, অকুসলহেতু কামাৱচৰোৱ ৱিপাকহেতু কামাৱচৰাদিভেদেন চতুব্বিধো, কিৰিযহেতু কামাৱচৰো ৰূপাৱচৰো অৰূপাৱচৰোতি তিৱিধো. তত্থ কামাৱচৰকুসলহেতু নামতো অলোভাদিৱসেন তিৱিধো. ৰূপাৱচৰাদিকুসলহেতূসুপি এসেৱ নযো. অকুসলহেতু লোভাদিৱসেন তিৱিধো. ৱিপাককিৰিযহেতূ পন অলোভাদিৱসেন তযো তযো হোন্তি. তংতংচিত্তসম্পযোগৱসেন পন তেসং তেসং হেতূনং নানপ্পকাৰভেদোযেৱাতি এৱং তাৱেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
পচ্চযুপ্পন্নতোতি ইমিনা পচ্চযেন ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, ইমেসং নাম ধম্মানং অযং পচ্চযোতি এৱম্পি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি অত্থো. তত্থ ইমস্মিং তাৱ হেতুপচ্চযে কামাৱচৰকুসলহেতু কামভৱৰূপভৱেসু অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো হোতি, অৰূপভৱে সম্পযুত্তধম্মানংযেৱ. ৰূপাৱচৰকুসলহেতু কামভৱৰূপভৱেসুযেৱ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. অৰূপাৱচৰকুসলহেতু কামাৱচৰকুসলহেতুসদিসোৱ. তথা অপৰিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতু. কামাৱচৰৱিপাকহেতু পন কামভৱস্মিংযেৱ অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং, পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ হেতুপচ্চযো. ৰূপাৱচৰৱিপাকহেতু ৰূপভৱে ৱুত্তপ্পকাৰানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. অৰূপাৱচৰৱিপাকহেতু অৰূপভৱে সম্পযুত্তকানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. অপৰিযাপন্নৱিপাকহেতু কামভৱৰূপভৱেসু সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ অৰূপভৱে অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ হেতুপচ্চযো. কিৰিযহেতূসু পন তেভূমকেসুপি কুসলহেতুসদিসোৱ পচ্চযোতি. এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২. আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২. আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসে ৰূপাযতনন্তি ৰূপসঙ্খাতং আযতনং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতায ধাতুযা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. তংসম্পযুত্তকানন্তি তায চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তকানং তিণ্ণং খন্ধানং, সব্বেসম্পি চক্খুপসাদৱত্থুকানং চতুন্নং খন্ধানং ৰূপাযতনং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. মনোধাতুযাতি সসম্পযুত্তধম্মায তিৱিধাযপি মনোধাতুযা ৰূপাযতনাদীনি পঞ্চ আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, নো চ খো একক্খণে. সব্বে ধম্মাতি এতানি চ ৰূপাযতনাদীনি পঞ্চ অৱসেসা চ সব্বেপি ঞেয্যধম্মা ইমা ছ ধাতুযো ঠপেত্ৱা সেসায সসম্পযুত্তধম্মায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. যং যং ধম্মং আৰব্ভাতি ইমিনা যে এতে এতাসং সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং আৰম্মণধম্মা ৱুত্তা, তে তাসং ধাতূনং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জনক্খণেযেৱ আৰম্মণপচ্চযো হোন্তীতি দীপেতি. এৱং হোন্তাপি চ ন একতো হোন্তি, যং যং আৰব্ভ যে যে উপ্পজ্জন্তি, তেসং তেসং তে তে ৱিসুং ৱিসুং আৰম্মণপচ্চযো হোন্তীতিপি দীপেতি. উপ্পজ্জন্তীতি ইদং যথা নজ্জো সন্দন্তি, পব্বতা তিট্ঠন্তীতি সব্বকালসঙ্গহৱসেন, এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তেন যেপি আৰব্ভ যে উপ্পজ্জিংসু, যেপি উপ্পজ্জিস্সন্তি, তে সব্বে আৰম্মণপচ্চযেনেৱ উপ্পজ্জিংসু চ উপ্পজ্জিস্সন্তি চাতি সিদ্ধং হোতি. চিত্তচেতসিকা ধম্মাতি ইদং ‘‘যে যে ধম্মা’’তি ৱুত্তানং সৰূপতো নিদস্সনং. তে তে ধম্মাতি তে তে আৰম্মণধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং চিত্তচেতসিকধম্মানং. অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
ইদং পন আৰম্মণং নাম ৰূপাৰম্মণং সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মাৰম্মণন্তি কোট্ঠাসতো ছব্বিধং হোতি. তত্থ ঠপেত্ৱা পঞ্ঞত্তিং অৱসেসং ভূমিতো কামাৱচৰং…পে… অপৰিযাপন্নন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ কামাৱচৰং কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপভেদতো পঞ্চৱিধং; ৰূপাৱচৰং কুসলৱিপাককিৰিযতো তিৱিধং, তথা অৰূপাৱচৰং, অপৰিযাপন্নং কুসলৱিপাকনিব্বানৱসেন তিৱিধং হোতি. সব্বমেৱ ৱা এতং কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানপঞ্ঞত্তিভেদতো সত্তৱিধং হোতি. তত্থ কুসলং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং হোতি, অকুসলং কামাৱচৰমেৱ, ৱিপাকং চতুভূমকং, কিৰিযং তিভূমকং, ৰূপং একভূমকং কামাৱচৰমেৱ, নিব্বানম্পি একভূমকং অপৰিযাপন্নমেৱ, পঞ্ঞত্তি ভূমিৱিনিমুত্তাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেতস্মিং আৰম্মণে কামাৱচৰকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰকুসলস্স, ৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰকিৰিযস্স, ৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলাৰম্মণং তেসু ছসু ৰাসীসু কামাৱচৰৱিপাকৱজ্জানং পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰকুসলস্স, ৰূপাৱচৰকুসলস্স, অৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, অৰূপাৱৰচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰকিৰিযস্স, ৰূপাৱচৰকিৰিযস্স, অৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং অট্ঠন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অপৰিযাপন্নকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰতো কুসলকিৰিযানমেৱ আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অকুসলাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰৱিপাকাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰৱিপাকাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকাৰম্মণম্পি ইমেসংযেৱ পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অপৰিযাপন্নৱিপাকাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযানঞ্ঞেৱ আৰম্মণপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰকিৰিযাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অকুসলস্স, কামাৱচৰৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকিৰিযাৰম্মণং ইমেসু ছসু ৰাসীসু কামাৱচৰৱিপাকৱজ্জানং পঞ্চন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকিৰিযাৰম্মণং তেসং পঞ্চন্নং অৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানং ৰূপক্খন্ধসঙ্খাতং ৰূপাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স অকুসলস্স কামাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. নিব্বানাৰম্মণং কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলস্স, অপৰিযাপন্নতো কুসলৱিপাকস্স, কামাৱচৰৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযানং কেচি নিচ্ছন্তি, তং যুত্তিতো উপধাৰেতব্বং. নানপ্পকাৰকং পন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণং তেভূমককুসলস্স, অকুসলস্স, ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স, অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স, তেভূমককিৰিযস্স চাতি ইমেসং নৱন্নং ৰাসীনং আৰম্মণপচ্চযো হোতি. তত্থ যং যং আৰম্মণং যেসং যেসং পচ্চযো, তে তে তংতংপচ্চযুপ্পন্না নাম হোন্তীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ছন্দাধিপতীতি ছন্দসঙ্খাতো অধিপতি. ছন্দং ধুৰং কত্ৱা ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৱা চিত্তুপ্পত্তিকালে উপ্পন্নস্স কত্তুকম্যতাছন্দস্সেতং নামং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. কস্মা পন যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমিধ ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকানন্তি অৱত্ৱা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা নযেন দেসনা কতাতি? একক্খণে অভাৱতো. পুৰিমনযস্মিঞ্হি দ্ৱে তযো হেতূ একক্খণেপি হেতুপচ্চযো হোন্তি মূলট্ঠেন. উপকাৰকভাৱস্স অৱিজহনতো. অধিপতি পন জেট্ঠকট্ঠেন উপকাৰকো, ন চ একক্খণে বহূ জেট্ঠকা নাম হোন্তি. তস্মা একতো উপ্পন্নানম্পি নেসং একক্খণে অধিপতিপচ্চযভাৱো নত্থি. তস্স অধিপতিপচ্চযভাৱস্স একক্খণে অভাৱতো ইধ এৱং দেসনা কতাতি.
এৱং সহজাতাধিপতিং দস্সেত্ৱা ইদানি আৰম্মণাধিপতিং দস্সেতুং যং যং ধম্মং গৰুং কত্ৱাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং যং ধম্মন্তি যং যং আৰম্মণধম্মং. গৰুং কত্ৱাতি গৰুকাৰচিত্তীকাৰৱসেন ৱা অস্সাদৱসেন ৱা গৰুং ভাৰিযং লদ্ধব্বং অৱিজহিতব্বং অনৱঞ্ঞাতং কত্ৱা. তে তে ধম্মাতি তে তে গৰুকাতব্বধম্মা. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং গৰুকাৰকধম্মানং. অধিপতিপচ্চযেনাতি আৰম্মণাধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন অধিপতি নাম সহজাতাৰম্মণৱসেন দুৱিধো. তত্থ সহজাতো ছন্দাদিৱসেন চতুব্বিধো. তেসু একেকো কামাৱচৰাদিৱসেন ভূমিতো চতুব্বিধো. তত্থ কামাৱচৰো কুসলাকুসলকিৰিযৱসেন তিৱিধো. অকুসলং পত্ৱা পনেত্থ ৱীমংসাধিপতি ন লব্ভতি. ৰূপাৰূপাৱচৰো কুসলকিৰিযৱসেন দুৱিধো, অপৰিযাপন্নো কুসলৱিপাকৱসেন দুৱিধো. আৰম্মণাধিপতি পন জাতিভেদতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানানং ৱসেন ছব্বিধোতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ সহজাতাধিপতিম্হি তাৱ কামাৱচৰকুসলকিৰিযসঙ্খাতো অধিপতি দুহেতুকতিহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু ছন্দাদীনং অঞ্ঞতৰং জেট্ঠকং কত্ৱা উপ্পত্তিকালে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযসঙ্খাতেপি এসেৱ নযো. অযং পন একন্তেনেৱ লব্ভতি. ন হি তে ধম্মা সহজাতাধিপতিং ৱিনা উপ্পজ্জন্তি. অৰূপাৱচৰকুসলকিৰিযসঙ্খাতো পন পঞ্চৱোকাৰে ৰূপাৱচৰঅধিপতিসদিসোৱ চতুৱোকাৰে পন সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ অধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা তত্থুপ্পন্নো সব্বোপি কামাৱচৰাধিপতি. অপৰিযাপন্নো কুসলতোপি ৱিপাকতোপি পঞ্চৱোকাৰে একন্তেনেৱ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি, চতুৱোকাৰে অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ. অকুসলো কামভৱে মিচ্ছত্তনিযতচিত্তেসু একন্তেনেৱ সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অনিযতো কামভৱৰূপভৱেসু অত্তনো অধিপতিকালে তেসঞ্ঞেৱ. অৰূপভৱে অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ অধিপতিপচ্চযো হোতি. অযং তাৱ সহজাতাধিপতিম্হি নযো.
আৰম্মণাধিপতিম্হি পন কামাৱচৰকুসলো আৰম্মণাধিপতি কামাৱচৰকুসলস্স লোভসহগতাকুসলস্সাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং ৰাসীনং আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰেপি কুসলাৰম্মণাধিপতিম্হি এসেৱ নযো. অপৰিযাপন্নকুসলো পন আৰম্মণাধিপতি কামাৱচৰতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স চেৱ ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযস্স চ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. অকুসলো পন আৰম্মণাধিপতি নাম লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো ৱুচ্চতি. সো লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰো পন ৱিপাকাৰম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. তথা ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকাৰম্মণাধিপতি. লোকুত্তৰো পন ৱিপাকাৰম্মণাধিপতি কামাৱচৰতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলকিৰিযানঞ্ঞেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰাদিভেদতো পন তিৱিধোপি কিৰিযাৰম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. চতুসমুট্ঠানিকৰূপসঙ্খাতো ৰূপক্খন্ধো আৰম্মণাধিপতি লোভসহগতাকুসলস্সেৱ আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতি. নিব্বানং কামাৱচৰতো ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স ঞাণসম্পযুত্তকিৰিযস্স লোকুত্তৰকুসলস্স লোকুত্তৰৱিপাকস্স চাতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো হোতীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৪. অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪. অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসে মনোধাতুযাতি ৱিপাকমনোধাতুযা. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাতি সন্তীৰণকিচ্চায অহেতুকৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা. ততো পৰং পন ৱোট্ঠব্বনজৱনতদাৰম্মণভৱঙ্গকিচ্চা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো ৱত্তব্বা সিযুং, তা অৱুত্তাপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বাতি নযং দস্সেত্ৱা দেসনা সঙ্খিত্তা. ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা’’তিআদিকে চ ছট্ঠনযে তা সঙ্গহিতাতিপি ইধ ন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ পুৰিমা পুৰিমাতি ছসু দ্ৱাৰেসুপি অনন্তৰাতীতা কুসলজৱনধম্মা দট্ঠব্বা. পচ্ছিমানং পচ্ছিমানন্তি অনন্তৰউপ্পজ্জমানানঞ্ঞেৱ. কুসলানন্তি সদিসকুসলানং. অব্যাকতানন্তি ইদং পন কুসলানন্তৰং তদাৰম্মণভৱঙ্গফলসমাপত্তিৱসেন ৱুত্তং. অকুসলমূলকে অব্যাকতানন্তি তদাৰম্মণভৱঙ্গসঙ্খাতানঞ্ঞেৱ. অব্যাকতমূলকে অব্যাকতানন্তি আৱজ্জনজৱনৱসেন ৱা ভৱঙ্গৱসেন ৱা পৱত্তানং কিৰিযৱিপাকাব্যাকতানং কিৰিযমনোধাতুতো পট্ঠায পন যাৱ ৱোট্ঠব্বনকিচ্চা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, তাৱ পৱত্তেসু ৱীথিচিত্তেসুপি অযং নযো লব্ভতেৱ. কুসলানন্তি পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনানন্তৰানং মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনান্তৰানং পঠমজৱনকুসলানং. অকুসলানন্তি পদেপি এসেৱ নযো. যেসং যেসন্তি ইদং সব্বেসম্পি অনন্তৰপচ্চযধম্মানং. সঙ্খেপলক্খণন্তি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন অনন্তৰপচ্চযো নাম ঠপেত্ৱা নিব্বানং চতুভূমকো অৰূপধম্মৰাসিযেৱাতি ৱেদিতব্বো. সো জাতিৱসেন কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযতো চতুধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো কামাৱচৰাদিভেদতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো কামাৱচৰোৱ ৱিপাকো চতুভূমকো, কিৰিযানন্তৰপচ্চযো পন তে ভূমকোতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ কামাৱচৰকুসলো অত্তনা সদিসস্সেৱ কামাৱচৰকুসলস্স অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ঞাণসম্পযুত্তকামাৱচৰকুসলো পন ৰূপাৱচৰকুসলস্স অৰূপাৱচৰকুসলস্স লোকুত্তৰকুসলস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰকুসলো চ কামাৱচৰৱিপাকস্স, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্স, ঞাণসম্পযুত্তো লোকুত্তৰৱিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলো ৰূপাৱচৰকুসলস্স, ঞাণসম্পযুত্তকামাৱচৰৱিপাকস্স, ৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাতি ইমেসং তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকুসলো তেসং দ্ৱিন্নং ৱিপাকানং অত্তনো কুসলস্স ৱিপাকস্স চাতি অৱিসেসেন চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৱিসেসেন পনেত্থ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলো অনাগামিফলসঙ্খাতস্স লোকুত্তৰৱিপাকস্সপি অনন্তৰপচ্চযো হোতি. লোকুত্তৰকুসলো লোকুত্তৰৱিপাকস্সেৱ অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অকুসলো অৱিসেসেন অকুসলস্স চেৱ কুসলাকুসলৱিপাকস্স চ. ৱিসেসেন পনেত্থ সুখমজ্ঝত্তৱেদনাসম্পযুত্তো অকুসলো ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰৱিপাকস্স ঞাণসম্পযুত্তো ৱা ঞাণৱিপ্পযুত্তো ৱা ৱিপাকো কামাৱচৰকিৰিযাৱজ্জনস্স, ঞাণসম্পযুত্তৱিপাকো পনেত্থ পটিসন্ধিৱসেন উপ্পজ্জমানস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাপীতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰৱিপাকো সহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকিৰিযাৱজ্জনস্সাতি ইমেসং চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকো তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকিৰিযাৱজ্জনস্সাতি তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. লোকুত্তৰৱিপাকো তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকস্সাতি চতুন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰকিৰিযং কামাৱচৰকুসলাকুসলস্স চতুভূমকৱিপাকস্স তেভূমককিৰিযস্সাতি নৱন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকিৰিযং তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰকিৰিযস্সাতি তিণ্ণং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰকিৰিযং তিহেতুককামাৱচৰৱিপাকস্স ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকস্স অৰূপাৱচৰকিৰিযস্সাতি পঞ্চন্নং ৰাসীনং অনন্তৰপচ্চযো হোতীতি. এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৫. সমনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫. সমনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসোপি ইমিনা সমানগতিকোৱ. ইমে পন দ্ৱে পচ্চযা মহাৱিত্থাৰা, তস্মা সব্বচিত্তুপ্পত্তিৱসেন তেসং উপপৰিক্খিত্ৱা ৱিত্থাৰো গহেতব্বোতি.
সমনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞো অঞ্ঞস্স. ইমিনা এতেসং ধম্মানং একক্খণে পচ্চযভাৱঞ্চেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱঞ্চ দীপেতি. ওক্কন্তিক্খণেতি পঞ্চৱোকাৰভৱে পটিসন্ধিক্খণে. তস্মিঞ্হি খণে নামৰূপং ওক্কন্তং ৱিয পক্খন্দন্তং ৱিয পৰলোকতো ইমং লোকং আগন্ত্ৱা পৱিসন্তং ৱিয উপ্পজ্জতি, তস্মা সো খণো ‘‘ওক্কন্তিক্খণো’’তি ৱুচ্চতি. এত্থ চ ৰূপন্তি হদযৱত্থুমত্তমেৱ অধিপ্পেতং. তঞ্হি নামস্স, নামঞ্চ তস্স অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযট্ঠং ফৰতি. চিত্তচেতসিকাতি পৱত্তিযং চত্তাৰো খন্ধা. সহজাতপচ্চযেনাতি এত্থ চিত্তসমুট্ঠানৰূপা চিত্তচেতসিকানং পচ্চযট্ঠং ন ফৰন্তি, তস্মা ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ন ৱুত্তং. তথা উপাদাৰূপা ভূতানং. ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানন্তি হদযৱত্থু চতুন্নং খন্ধানং. কিঞ্চি কালেতি কিস্মিঞ্চি কালে. সহজাতপচ্চযেনাতি পটিসন্ধিং সন্ধায ৱুত্তং. ন সহজাতপচ্চযেনাতি পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তং.
অযং পন ‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’তি এৱং ছহি কোট্ঠাসেহি ঠিতো. তত্থ তযো কোট্ঠাসা অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেন ৱুত্তা, তযো ন অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেন. তত্থ পঠমকোট্ঠাসে অৰূপমেৱ পচ্চযো চেৱ পচ্চযুপ্পন্নঞ্চ, দুতিযে ৰূপমেৱ, ততিযে নামৰূপং, চতুত্থে পচ্চযো অৰূপং, পচ্চযুপ্পন্নং ৰূপং; পঞ্চমে পচ্চযোপি পচ্চযুপ্পন্নম্পি ৰূপমেৱ; ছট্ঠে পচ্চযো ৰূপং, পচ্চযুপ্পন্নং অৰূপন্তি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন সহজাতপচ্চযো জাতিৱসেন কুসলো অকুসলো ৱিপাকো কিৰিযং ৰূপন্তি পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো হোতি, অকুসলো একৱিধোৱ ৱিপাকো চতুব্বিধো, কিৰিযসঙ্খাতো তিৱিধো, ৰূপং একৱিধং কামাৱচৰমেৱাতি এৱং তাৱেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলং পঞ্চৱোকাৰভৱে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সহজাতপচ্চযো হোতি, তথা অকুসলং. যং পনেত্থ অৰূপে উপ্পজ্জতি, তং অৰূপধম্মানংযেৱ সহজাতপচ্চযো হোতি.
কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চেৱ সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি. যং পনেত্থ ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি, তং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ. যং পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জতি, তং কটত্তাৰূপানঞ্চাপি সহজাতপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ. লোকুত্তৰৱিপাকং পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ, চতুৱোকাৰে অৰূপানঞ্ঞেৱ. কামাৱচৰঅৰূপাৱচৰকিৰিযা পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ সহজাতপচ্চযো হোতি, চতুৱোকাৰে অৰূপানঞ্ঞেৱ. ৰূপাৱচৰকিৰিযা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ একন্তেন সহজাতপচ্চযো হোতি.
চতুসমুট্ঠানিকস্স ৰূপস্স কম্মসমুট্ঠানৰূপে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৱে দ্ৱিন্নং মহাভূতানং, মহাভূতা উপাদাৰূপস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৱচৰৰূপাৱচৰপটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৰূপং ৱিপাকক্খন্ধানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো. উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানেসু পন মহাভূতানি অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৱ উপাদাৰূপস্স চ সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসে সহজাতপচ্চযনিদ্দেসস্স পুৰিমানং তিণ্ণং কোট্ঠাসানং ৱসেন পাড়ি আগতা. তস্সা তত্থ ৱুত্তসদিসাৱ ৱণ্ণনাতি পুন ন গহিতা. অযম্পি চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো জাতিৱসেন কুসলো অকুসলো ৱিপাকো কিৰিযং ৰূপন্তি পঞ্চধা ভিন্নো. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধো. সব্বং পুৰিমসদিসমেৱাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ সব্বম্পি চতুভূমকং কুসলং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. তথা অকুসলং. ৱিপাকে পন কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকং পটিসন্ধিযং ৱত্থুৰূপস্স, পৱত্তে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ. অৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. সব্বম্পি কিৰিযং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. চতুসমুট্ঠানিকৰূপস্স কম্মসমুট্ঠানে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৱে দ্ৱিন্নং মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৱচৰৰূপাৱচৰপটিসন্ধিযং ৱত্থুৰূপং ৱিপাকক্খন্ধানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো. উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানেসু মহাভূতানেৱ মহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসে সহজাতপচ্চযনিদ্দেসস্স পুৰিমানং পঞ্চন্নং কোট্ঠাসানং ৱসেন সহজাতনিস্সযনযং দস্সেত্ৱা পুন ছট্ঠেন কোট্ঠাসেন পুৰেজাতনিস্সযনযং দস্সেতুং চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং ৰূপং নিস্সাযাতি ৱত্থুৰূপং সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি নিস্সায তিৱিধা মনোধাতু, ঠপেত্ৱা অৰূপৱিপাকং দ্ৱাসত্ততিৱিধা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি পঞ্চসত্ততি চিত্তানি ৱত্তন্তীতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা. অযম্পি নিস্সযপচ্চযো জাতিৱসেন কুসলাদিভেদতো পঞ্চধাৱ ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো চতুব্বিধোৱ অকুসলো একৱিধো ৱিপাকো চতুব্বিধো, কিৰিযসঙ্খাতো তিৱিধো, ৰূপং একৱিধমেৱাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলং পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তথা অকুসলং. যং পনেত্থ আৰুপ্পে উপ্পজ্জতি, তং অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ নিস্সযপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকং পৱত্তে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপস্সাপি নিস্সযপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকং সম্পযুত্তক্খন্ধানংযেৱ হোতি. লোকুত্তৰৱিপাকং পঞ্চৱোকাৰে; সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, চতুৱোকাৰে অৰূপস্সেৱ নিস্সযপচ্চযো হোতি. কামাৱচৰঅৰূপাৱচৰকিৰিযা পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ নিস্সযপচ্চযো হোতি, চতুৱোকাৰে অৰূপানঞ্ঞেৱ. ৰূপাৱচৰকিৰিযা সম্পযুত্তকানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ একন্তেন নিস্সযপচ্চযো হোতি.
চতুসমুট্ঠানিকৰূপস্স চ কম্মসমুট্ঠানৰূপে একং মহাভূতং তিণ্ণং, তীণি একস্স, দ্ৱে দ্ৱিন্নং মহাভূতানং, মহাভূতা উপাদাৰূপানং, ৱত্থুৰূপং পঞ্চৱোকাৰভৱে চতুভূমককুসলস্স, অকুসলস্স, ঠপেত্ৱা আৰুপ্পৱিপাকঞ্চেৱ দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি চ সেসতেভূমকৱিপাকস্স, তেভূমককিৰিযস্সাতি ইমেসং চতুন্নং ধম্মৰাসীনং নিস্সযপচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদীনি পঞ্চ সসম্পযুত্তানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং নিস্সযপচ্চযো হোতি. উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানেসু পন মহাভূতা মহাভূতানঞ্চেৱ উপাদাৰূপস্স চ নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসে পুৰিমা পুৰিমাতি অনন্তৰূপনিস্সযে সমনন্তৰাতীতা লব্ভন্তি, আৰম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযেসু নানাৱীথিৱসেন পুৰিমতৰা. তে তযোপি ৰাসযো কুসলৱসেন কুসলপদে লব্ভন্তি, কুসলেন পন অকুসলে সমনন্তৰাতীতা ন লব্ভন্তি. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘অকুসলানং ধম্মানং কেসঞ্চি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ইদঞ্হি – ‘‘কুসলো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো; আৰম্মণূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. আৰম্মণূপনিস্সযো – দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গৰুং কত্ৱা ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গৰুং কত্ৱা ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ঝানং গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গৰুং কত্ৱা ৰাগো উপ্পজ্জতি দিট্ঠি উপ্পজ্জতি. পকতূপনিস্সযো – সদ্ধং উপনিস্সায মানং জপ্পেতি, দিট্ঠিং গণ্হাতি. সীলং সুতং চাগং পঞ্ঞং উপনিস্সায মানং জপ্পেতি, দিট্ঠিং গণ্হাতি. সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা ৰাগস্স দোসস্স মোহস্স মানস্স দিট্ঠিযা পত্থনায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমং নযং সন্ধায ৱুত্তং. কুসলেন অব্যাকতে তযোপি লব্ভন্তি, তথা অকুসলেন অকুসলে.
অকুসলেন পন কুসলে সমনন্তৰাতীতা ন লব্ভন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘কুসলানং ধম্মানং কেসঞ্চি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ইদম্পি হি – ‘‘অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. পকতূপনিস্সযো – ৰাগং উপনিস্সায দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, ঝানং উপ্পাদেতি ৱিপস্সনং উপ্পাদেতি, মগ্গং উপ্পাদেতি, অভিঞ্ঞং উপ্পাদেতি, সমাপত্তিং উপ্পাদেতি; দোসং মোহং মানং দিট্ঠিং পত্থনং উপনিস্সায দানং দেতি…পে… সমাপত্তিং উপ্পাদেতি. ৰাগো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি পত্থনা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞায উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. পাণং হন্ত্ৱা তস্স পটিঘাতত্থায দানং দেতী’’তিআদিনা নযেন পঞ্হাৱাৰে আগতং পকতূপনিস্সযমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. অকুসলং পন কুসলস্স আৰম্মণূপনিস্সযো ন হোতি. কস্মা? তং গৰুং কত্ৱা তস্স অপ্পৱত্তনতোতি যথা অনন্তৰূপনিস্সযো, এৱং আৰম্মণূপনিস্সযোপেত্থ ন লব্ভতীতি ৱেদিতব্বো. অকুসলেন অব্যাকতপদে আৰম্মণূপনিস্সযোৱ ন লব্ভতি. ন হি অব্যাকতা ধম্মা অকুসলং গৰুং কৰোন্তি. যস্মা পন অনন্তৰতা লব্ভতি, তস্মা এত্থ ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন ৱুত্তং. অব্যাকতেন পন অব্যাকতে কুসলে অকুসলেতি তীসু নযেসু তযোপি উপনিস্সযা লব্ভন্তেৱ. পুগ্গলোপি সেনাসনম্পীতি ইদং দ্ৱযং পকতূপনিস্সযৱসেন ৱুত্তং. ইদঞ্হি দ্ৱযং কুসলাকুসলপৱত্তিযা বলৱপচ্চযো হোতি. পচ্চযভাৱো চস্স পনেত্থ পৰিযাযৱসেন ৱেদিতব্বোতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন উপনিস্সযপচ্চযো নাম সদ্ধিং একচ্চায পঞ্ঞত্তিযা সব্বেপি চতুভূমকধম্মা. ৱিভাগতো পন আৰম্মণূপনিস্সযাদিৱসেন তিৱিধো হোতি. তত্থ আৰম্মণূপনিস্সযো আৰম্মণাধিপতিনা নিন্নানাকৰণোতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ নানপ্পকাৰভেদতো গহেতব্বো. অনন্তৰূপনিস্সযো অনন্তৰপচ্চযেন নিন্নানাকৰণো, সোপি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ নানপ্পকাৰভেদতো ৱেদিতব্বো. পচ্চযুপ্পন্নতোপি নেসং তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. পকতূপনিস্সযো পন জাতিৱসেন কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপভেদতো পঞ্চৱিধো হোতি, কুসলাদীনং পন ভূমিভেদতো অনেকৱিধোতি এৱং তাৱেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ তেভূমককুসলো চতুভূমকস্সাপি কুসলস্স অকুসলস্স ৱিপাককিৰিযস্সাতি চতুন্নং ৰাসীনং পকতূপনিস্সযো হোতি. লোকুত্তৰো অকুসলস্সেৱ ন হোতি. অম্হাকং আচৰিযেন ‘‘লোকুত্তৰধম্মো নিব্বত্তিতো’’তি ইমিনা পন নযেন অঞ্ঞেসং অকুসলস্সাপি হোতি. যস্স ৱা উপ্পজ্জিস্সতি, তস্সাপি অনুত্তৰেসু ৱিমোক্খেসু পিহং উপট্ঠাপযতো ইমিনা নযেন হোতিযেৱ. অকুসলো সব্বেসম্পি চতুভূমকানং খন্ধানং পকতূপনিস্সযো হোতি, তথা তেভূমকৱিপাকো. লোকুত্তৰৱিপাকে হেট্ঠিমানি তীণি ফলানি অকুসলস্সেৱ ন হোন্তি, উপৰিট্ঠিমং কুসলস্সাপি. পুৰিমনযেন পন অঞ্ঞেসং ৱা যস্স ৱা উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সন্তানে সব্বোপি লোকুত্তৰৱিপাকো সব্বেসং কুসলাদীনং অৰূপক্খন্ধানং পকতূপনিস্সযো হোতি. কিৰিযসঙ্খাতোপি পকতূপনিস্সযো চতুভূমকানং অকুসলাদিখন্ধানং হোতিযেৱ, তথা ৰূপসঙ্খাতো. সযং পন ৰূপং ইমস্মিং পট্ঠানমহাপকৰণে আগতনযেন উপনিস্সযপচ্চযং ন লভতি, সুত্তন্তিকপৰিযাযেন পন লভতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১০. পুৰেজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১০. পুৰেজাতপচ্চযনিদ্দেসে পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি এত্থ পুৰেজাতং নাম যস্স পচ্চযো হোতি, ততো পুৰিমতৰং জাতং জাতিক্খণং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতিক্খণপ্পত্তং. চক্খাযতনন্তিআদি ৱত্থুপুৰেজাতৱসেন ৱুত্তং. ৰূপাযতনন্তিআদি আৰম্মণপুৰেজাতৱসেন. কিঞ্চিকালে পুৰেজাতপচ্চযেনাতি পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. কিঞ্চিকালে ন পুৰেজাতপচ্চযেনাতি পটিসন্ধিং সন্ধায ৱুত্তং. এৱং সব্বথাপি পঞ্চদ্ৱাৰে ৱত্থাৰম্মণৱসেন, মনোদ্ৱাৰে ৱত্থুৱসেনেৱাযং পাড়ি আগতা, পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘আৰম্মণপুৰেজাতং – সেক্খা ৱা পুথুজ্জনা ৱা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তী’’তি আগতত্তা মনোদ্ৱাৰেপি আৰম্মণপুৰেজাতং লব্ভতেৱ. ইধ পন সাৱসেসৱসেন দেসনা কতাতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন পুৰেজাতপচ্চযো সুদ্ধৰূপমেৱ হোতি. তঞ্চ খো উপ্পাদক্খণং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতিপ্পত্তং অট্ঠাৰসৱিধং ৰূপৰূপমেৱ. তং সব্বম্পি ৱত্থুপুৰেজাতং আৰম্মণপুৰেজাতন্তি দ্ৱিধা ঠিতং. তত্থ চক্খাযতনং…পে… কাযাযতনং ৱত্থুৰূপন্তি ইদং ৱত্থুপুৰেজাতং নাম. সেসং ইমায পাড়িযা আগতঞ্চ অনাগতঞ্চ ৱণ্ণো সদ্দো গন্ধো ৰসো চতস্সো ধাতুযো তীণি ইন্দ্ৰিযানি কবড়ীকাৰো আহাৰোতি দ্ৱাদসৱিধং ৰূপং আৰম্মণপুৰেজাতপচ্চযো নামাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চক্খাযতনং দ্ৱিন্নং চক্খুৱিঞ্ঞাণানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, তথা ইতৰানি চত্তাৰি সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং. ৱত্থুৰূপং পন ঠপেত্ৱা দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি চত্তাৰো চ আৰুপ্পৱিপাকে সেসানং সব্বেসম্পি চতুভূমকানং কুসলাকুসলাব্যাকতানং চিত্তচেতসিকানং পুৰেজাতপচ্চযো হোতি. ৰূপাদীনি পন পঞ্চাৰম্মণানি দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানঞ্চেৱ মনোধাতূনঞ্চ একন্তেনেৱ পুৰেজাতপচ্চযা হোন্তি. অট্ঠাৰসৱিধম্পি পনেতং ৰূপৰূপং কামাৱচৰকুসলস্স ৰূপাৱচৰতো অভিঞ্ঞাকুসলস্স অকুসলস্স তদাৰম্মণভাৱিনো কামাৱচৰৱিপাকস্স কামাৱচৰকিৰিযস্স ৰূপাৱচৰতো অভিঞ্ঞাকিৰিযস্সাতি ইমেসং ছন্নং ৰাসীনং পুৰেজাতপচ্চযো হোতীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
পুৰেজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসে পচ্ছাজাতাতি যস্স কাযস্স পচ্চযা হোন্তি, তস্মিং উপ্পজ্জিত্ৱা ঠিতে জাতা. পুৰেজাতস্সাতি তেসং উপ্পাদতো পঠমতৰং জাতস্স জাতিক্খণং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতিপ্পত্তস্স. ইমস্স কাযস্সাতি ইমস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকভূতউপাদাৰূপসঙ্খাতস্স কাযস্স. এত্থ চ তিসমুট্ঠানিককাযোতি আহাৰসমুট্ঠানস্স অভাৱতো ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীনং কাযো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ পাড়িৱণ্ণনা. অযং পন পচ্ছাজাতপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো ঠপেত্ৱা আৰুপ্পৱিপাকে অৱসেসা চতুভূমকা অৰূপক্খন্ধা. সো জাতিৱসেন কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযভেদেন চতুধা ভিজ্জতীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ পঞ্চৱোকাৰভৱে উপ্পন্নং চতুভূমককুসলঞ্চ অকুসলঞ্চ উপ্পাদক্খণং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতিপ্পত্তস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকৰূপকাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি. ৱিপাকেপি ঠপেত্ৱা পটিসন্ধিৱিপাকং অৱসেসো কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকো তস্সেৱ একন্তেন পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি. লোকুত্তৰোপি পঞ্চৱোকাৰে উপ্পন্নৱিপাকো তস্সেৱ পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতি. তেভূমককিৰিযাপি পঞ্চৱোকাৰে উপ্পন্নাৱ ৱুত্তপ্পকাৰস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযো হোতীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১২. আসেৱনপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১২. আসেৱনপচ্চযনিদ্দেসে পুৰিমা পুৰিমাতি সব্বনযেসু সমনন্তৰাতীতাৱ দট্ঠব্বা. কস্মা পনেত্থ অনন্তৰপচ্চযে ৱিয ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অব্যাকতানং ধম্মান’’ন্তিআদিনা নযেন ভিন্নজাতিকেহি সদ্ধিং নিদ্দেসো ন কতোতি? অত্তনো গতিং গাহাপেতুং অসমত্থতায. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকানং অৰূপধম্মানং আসেৱনগুণেন পগুণবলৱভাৱং সাধযমানা অত্তনো কুসলাদিভাৱসঙ্খাতং গতিং গাহাপেতুং ন সক্কোন্তি. তস্মা তেহি সদ্ধিং নিদ্দেসং অকত্ৱা যে যেসং ৱাসনাসঙ্খাতেন আসেৱনেন পগুণতৰবলৱতৰভাৱৱিসিট্ঠং অত্তনো কুসলাদিভাৱসঙ্খাতং গতিং গাহাপেতুং সক্কোন্তি, তেসং তেহি সমানজাতিকেহেৱ সদ্ধিং নিদ্দেসো কতোতি ৱেদিতব্বো. অথ ৱিপাকাব্যাকতং কস্মা ন গহিতন্তি? আসেৱনাভাৱেন. ৱিপাকঞ্হি কম্মৱসেন ৱিপাকভাৱপ্পত্তং কম্মপৰিণামিতং হুত্ৱা ৱত্ততি নিৰুস্সাহং দুব্বলন্তি তং আসেৱনগুণেন অত্তনো সভাৱং গাহাপেত্ৱা পৰিভাৱেত্ৱা নেৱ অঞ্ঞং ৱিপাকং উপ্পাদেতুং সক্কোতি, ন পুৰিমৱিপাকানুভাৱং গহেত্ৱা উপ্পজ্জিতুন্তি. কম্মৱেগক্খিত্তং পন পতিতং ৱিয হুত্ৱা উপ্পজ্জতীতি সব্বথাপি ৱিপাকে আসেৱনং নত্থীতি আসেৱনাভাৱেন ৱিপাকং ন গহিতং. কুসলাকুসলকিৰিযানন্তৰং উপ্পজ্জমানম্পি চেতং কম্মপটিবদ্ধৱুত্তিতায আসেৱনগুণং ন গণ্হাতীতি কুসলাদযোপিস্স আসেৱনপচ্চযা ন হোন্তি. অপিচ নানাজাতিকত্তাপেতে ন হোন্তিযেৱ. ভূমিতো পন আৰম্মণতো ৱা নানাজাতিকত্তং নাম নত্থি. তস্মা কামাৱচৰকুসলকিৰিযামহগ্গতকুসলকিৰিযানম্পি, সঙ্খাৰাৰম্মণঞ্চ অনুলোমকুসলং নিব্বানাৰম্মণস্স গোত্ৰভুকুসলস্স আসেৱনপচ্চযো হোতিযেৱাতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা. অযং পন আসেৱনপচ্চযো জাতিতো তাৱ কুসলো অকুসলো কিৰিযাব্যাকতোতি তিধা ঠিতো. তত্থ কুসলো ভূমিতো কামাৱচৰো ৰূপাৱচৰো অৰূপাৱচৰোতি তিৱিধো হোতি, অকুসলো কামাৱচৰোৱ কিৰিযাব্যাকতো কামাৱচৰো ৰূপাৱচৰো অৰূপাৱচৰোতি তিৱিধোৱ, লোকুত্তৰো আসেৱনপচ্চযো নাম নত্থীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ কামাৱচৰকুসলং অত্তনো অনন্তৰস্স কামাৱচৰকুসলস্সেৱ. যং পনেত্থ ঞাণসম্পযুত্তং, তং অত্তনা সদিসৱেদনস্স ৰূপাৱচৰকুসলস্স অৰূপাৱচৰকুসলস্স লোকুত্তৰকুসলস্সাতি ইমেসং ৰাসীনং আসেৱনপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকুসলং পন ৰূপাৱচৰকুসলস্সেৱ. অৰূপাৱচৰকুসলং অৰূপাৱচৰকুসলস্সেৱ. অকুসলং পন অকুসলস্সেৱ আসেৱনপচ্চযো হোতি. কিৰিযতো পন কামাৱচৰকিৰিযসঙ্খাতো তাৱ কামাৱচৰকিৰিযস্সেৱ. যো পনেত্থ ঞাণসম্পযুত্তো, সো অত্তনা সদিসৱেদনস্স ৰূপাৱচৰকিৰিযস্স অৰূপাৱচৰকিৰিযস্সাতি ইমেসং ৰাসীনং আসেৱনপচ্চযো হোতি. ৰূপাৱচৰকিৰিযসঙ্খাতো পন ৰূপাৱচৰকিৰিযস্সেৱ, অৰূপাৱচৰকিৰিযসঙ্খাতো অৰূপাৱচৰকিৰিযস্সেৱ আসেৱনপচ্চযো হোতি. ৱিপাকো পন একধম্মস্সাপি একধম্মোপি ৱা কোচি ৱিপাকস্স আসেৱনপচ্চযো নত্থীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
আসেৱনপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসে কম্মন্তি চেতনাকম্মমেৱ. কটত্তা চ ৰূপানন্তি কম্মস্স কটত্তা উপ্পন্নৰূপানং. কম্মপচ্চযেনাতি অনেকানম্পি কপ্পকোটীনং মত্থকে অত্তনো ফলং উপ্পাদেতুং সমত্থেন নানাক্খণিককম্মপচ্চযেনাতি অত্থো. কুসলাকুসলঞ্হি কম্মং অত্তনো পৱত্তিক্খণে ফলং ন দেতি. যদি দদেয্য, যং মনুস্সো দেৱলোকূপগং কুসলকম্মং কৰোতি, তস্সানুভাৱেন তস্মিংযেৱ খণে দেৱো ভৱেয্য. যস্মিং পন খণে তং কতং, ততো অঞ্ঞস্মিং খণে অৱিজ্জমানম্পি কেৱলং কটত্তাযেৱ দিট্ঠেৱ ধম্মে উপপজ্জে ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে অৱসেসপচ্চযসমাযোগে সতি ফলং উপ্পাদেতি নিৰুদ্ধাপি পুৰিমসিপ্পাদিকিৰিযা ৱিয কালন্তৰে পচ্ছিমসিপ্পাদিকিৰিযায. তস্মা নানাক্খণিককম্মপচ্চযোতি ৱুচ্চতি. চেতনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানন্তি যা কাচি চেতনা অত্তনা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং. তংসমুট্ঠানানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপম্পি গণ্হাতি. কম্মপচ্চযেনাতি ইদং সহজাতচেতনং সন্ধায ৱুত্তং. কুসলাদীসু হি যা কাচি সহজাতচেতনা সেসধম্মানং চিত্তপযোগসঙ্খাতেন কিৰিযাভাৱেন উপকাৰিকা হোতি. তস্মা সহজাতকম্মপচ্চযোতি ৱুচ্চতি. অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন কম্মপচ্চযো অত্থতো চতুভূমিকচেতনামত্তমেৱ. সো হি জাতিভেদতো কুসলো অকুসলো ৱিপাকো কিৰিযাতি চতুধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিতো কামাৱচৰাদিৱসেন চতুধা ভিজ্জতি. অকুসলো একধাৱ ৱিপাকো চতুধা, কিৰিযা তিধাৱাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ সহজাতা কামাৱচৰকুসলচেতনা পঞ্চৱোকাৰে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, চতুৱোকাৰে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৱ সহজাতকম্মপচ্চযো হোতি. উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা পন অত্তনো ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. সা চ খো পঞ্চৱোকাৰেযেৱ, ন অঞ্ঞত্থ. সহজাতা ৰূপাৱচৰকুসলচেতনা অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ একন্তেনেৱ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা পন অত্তনো ৱিপাকানঞ্চেৱ কটত্তাৰূপানঞ্চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো. অৰূপাৱচৰা পন লোকুত্তৰা চ সহজাতা কুসলচেতনা পঞ্চৱোকাৰে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ, চতুৱোকাৰে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৱ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা পনেসা দুৱিধাপি অত্তনো অত্তনো ৱিপাকক্খন্ধানঞ্ঞেৱ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো. সহজাতা অকুসলচেতনা পঞ্চৱোকাৰে অত্তনা সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ চতুৱোকাৰে অৰূপক্খন্ধানঞ্ঞেৱ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা পন ৱিপাকক্খন্ধানঞ্চেৱ কটত্তাৰূপানঞ্চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো.
কামাৱচৰৰূপাৱচৰতো ৱিপাকচেতনা অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানঞ্চ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. অৰূপাৱচৰৱিপাকচেতনা অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. লোকুত্তৰৱিপাকচেতনা পঞ্চৱোকাৰে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, চতুৱোকাৰে অৰূপস্সেৱ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. তেভূমিকা কিৰিযচেতনা পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো. যা পনেত্থ আৰুপ্পে উপ্পজ্জতি, সা অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ সহজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
কম্মপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৪. ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৪. ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসে ৱিপাকা চত্তাৰো খন্ধাতি যস্মা কম্মসমুট্ঠানাপি ৰূপা ৱিপাকা ন হোন্তি, তস্মা ‘‘ৱিপাকা’’তি ৱত্ৱা ‘‘চত্তাৰো খন্ধা’’তি ৱুত্তং. এৱং অযং পাড়ি অৰূপধম্মানঞ্ঞেৱ ৱিপাকপচ্চযৱসেন আগতা. পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো. পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ৱিপাকপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আগতত্তা চিত্তসমুট্ঠানকম্মসমুট্ঠানৰূপানম্পি ৱিপাকপচ্চযো লব্ভতি. ইধ পন সাৱসেসৱসেন দেসনা কতাতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা. অযং পন ৱিপাকপচ্চযো ৱিপাকভাৱেন জাতিতো একৱিধো, ভূমিভেদতো কামাৱচৰাদিৱসেন চতুধা ভিজ্জতীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকো অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানঞ্চ ৱিপাকপচ্চযো হোতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকো সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ. লোকুত্তৰৱিপাকো পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, চতুৱোকাৰে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৱ ৱিপাকপচ্চযো হোতীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৫. আহাৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৫. আহাৰপচ্চযনিদ্দেসে কবড়ীকাৰো আহাৰোতি চতুসন্ততিসমুট্ঠানে ৰূপে ওজা আহাৰো নাম. সো পন যস্মা কবড়ং কৰিত্ৱা অজ্ঝোহৰিতোৱ আহাৰকিচ্চং কৰোতি, ন বহি ঠিতো, তস্মা আহাৰোতি অৱত্ৱা ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো’’তি ৱুত্তং. কবড়ং কৰিত্ৱা অজ্ঝোহৰিতব্বৱত্থুকত্তা ৱা কবড়ীকাৰোতি নামমেতং তস্স. অৰূপিনো আহাৰাতি ফস্সচেতনাৱিঞ্ঞাণাহাৰা. তংসমুট্ঠানানন্তি ইধাপি কম্মসমুট্ঠানানি গহিতানেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৱাৰে – পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা আহাৰা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযোতি. অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন আহাৰপচ্চযো সঙ্খেপতো কবড়ীকাৰো আহাৰো, ফস্সো, চেতনা, ৱিঞ্ঞাণন্তি চত্তাৰোৱ ধম্মা হোন্তি. তত্থ ঠপেত্ৱা কবড়ীকাৰাহাৰং সেসা তযো অৰূপাহাৰা জাতিৱসেন কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযভেদতো চতুধা ভিজ্জন্তি. পুন ভূমিভেদেন কুসলো চতুধা, অকুসলো একধা, ৱিপাকো চতুধা, কিৰিযা তিধাতি এৱং অনেকধা ভিজ্জন্তি. কবড়ীকাৰাহাৰো পন জাতিতো অব্যাকতো, ভূমিতো কামাৱচৰোৱাতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকাপি তযো কুসলাহাৰা পঞ্চৱোকাৰে অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো, ঠপেত্ৱা পন ৰূপাৱচৰং অৱসেসা আৰুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলাহাৰেসুপি এসেৱ নযো. চতুভূমকৱিপাকাহাৰা পন সব্বত্থ সম্পযুত্তকানং আহাৰপচ্চযা হোন্তি. কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকা পনেত্থ পঞ্চৱোকাৰে উপ্পজ্জমানা পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপস্সাপি আহাৰপচ্চযা হোন্তি. লোকুত্তৰা পন চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সেৱ, আৰুপ্পে উপ্পন্না ৰূপস্স পচ্চযা ন হোন্তি. তেভূমকাপি তযো কিৰিযাহাৰা পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, কামাৱচৰাৰূপাৱচৰা পন আৰুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো. চতুসন্ততিসমুট্ঠানো কবড়ীকাৰাহাৰো কিঞ্চাপি ‘‘ইমস্স কাযস্সা’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তো, ৱিসেসতো পনাযমেত্থ আহাৰসমুট্ঠানৰূপস্স জনকো চেৱ অনুপালকো চ হুত্ৱা আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, সেসতিসন্ততিসমুট্ঠানস্স অনুপালকোৱ হুত্ৱা আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো হোতীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
আহাৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৬. ইন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৬. ইন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসে চক্খুন্দ্ৰিযন্তি চক্খুসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং. ইন্দ্ৰিযপচ্চযেনাতি সযং পুৰেজাতো হুত্ৱা অৰূপধম্মানং উপ্পাদতো পট্ঠায যাৱ ভঙ্গা ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. সোতিন্দ্ৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযাতি এত্থ অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি সঙ্গহিতং. তংসমুট্ঠানানন্তি এত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ কটত্তাৰূপম্পি সঙ্গহিতং. ৱুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৱাৰে – পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযোতি. এৱং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা.
অযং পন ইন্দ্ৰিযপচ্চযো ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযৱজ্জানং সমৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন ঠিতো. ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযানি হি কিঞ্চাপি ইত্থিলিঙ্গপুৰিসলিঙ্গাদীনং বীজভূতানি, কললাদিকালে পন ৱিজ্জমানেসুপি তেসু ইত্থিলিঙ্গপুৰিসলিঙ্গাদীনং অভাৱা তানি নেৱ তেসং, ন অঞ্ঞেসং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং ফৰন্তি. ইন্দ্ৰিযপচ্চযো হি অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণে অৱিনিব্ভুত্তধম্মানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং অফৰন্তো নাম নত্থি, তস্মা তানি ইন্দ্ৰিযপচ্চযা ন হোন্তি. যেসং পনেতানি বীজভূতানি, তেসং তানি সুত্তন্তিকপৰিযাযেন পকতূপনিস্সযভাৱং ভজন্তি. ইতি ইন্দ্ৰিযপচ্চযো সমৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন ঠিতোতি ৱেদিতব্বো. সো জাতিতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপৱসেন পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো ভূমিৱসেন চতুধা, অকুসলো কামাৱচৰোৱ ৱিপাকো চতুধাৱ কিৰিযাসঙ্খাতো তিধা, ৰূপং কামাৱচৰমেৱাতি এৱং অনেকধা ভিজ্জতীতি এৱং তাৱেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকোপি কুসলিন্দ্ৰিযপচ্চযো পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো, তথা অকুসলো. ঠপেত্ৱা পন ৰূপাৱচৰকুসলং অৱসেসা কুসলাকুসলা আৰুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো. চতুভূমকো ৱিপাকিন্দ্ৰিযপচ্চযো একন্তেনেৱ সম্পযুত্তকানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৱচৰৰূপাৱচৰা পনেত্থ পঞ্চৱোকাৰে উপ্পজ্জনতো পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপস্সাপি ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. লোকুত্তৰা চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সেৱ. আৰুপ্পে উপ্পন্না লোকুত্তৰৱিপাকা ইন্দ্ৰিযা ৰূপস্স পচ্চযা ন হোন্তি. তেভূমকা কিৰিযিন্দ্ৰিযা পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, কামাৱচৰাৰূপাৱচৰা পন আৰুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং ফৰন্তি. চক্খুন্দ্ৰিযাদিৱসেন ছব্বিধে ৰূপিন্দ্ৰিযে চক্খুন্দ্ৰিযং কুসলাকুসলৱিপাকতো সম্পযুত্তধম্মানং দ্ৱিন্নং চক্খুৱিঞ্ঞাণানং, সোতিন্দ্ৰিযাদীনি তথাৱিধানঞ্ঞেৱ সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং, ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং অত্তনা সহজাতৰূপানং ঠিতিক্খণে ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো. সহজাতপচ্চযতা পন তস্স নত্থীতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
ইন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসে ঝানঙ্গানীতি দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জেসু সেসচিত্তেসু উপ্পন্নানি ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতানি সত্ত অঙ্গানি. পঞ্চন্নং পন ৱিঞ্ঞাণকাযানং অভিনিপাতমত্তত্তা তেসু ৱিজ্জমানানিপি উপেক্খাসুখদুক্খানি উপনিজ্ঝানাকাৰস্স অভাৱতো ঝানঙ্গানীতি ন উদ্ধটানি. তত্থ পচ্ছিন্নত্তা পন সেসাহেতুকেসুপি ঝানঙ্গং ন উদ্ধটমেৱ. তংসমুট্ঠানানন্তি ইধাপি কটত্তাৰূপং সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৱাৰে – ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা. অযং পন ঝানপচ্চযো সত্তন্নং ঝানঙ্গানং ৱসেন ঠিতোপি জাতিভেদতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৱসেন চতুধা ভিজ্জতি, পুন ভূমিৱসেন চতুধা; একধা, চতুধা, তিধাতি দ্ৱাদসধা ভিজ্জতীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলঝানঙ্গং পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, ঠপেত্ৱা ৰূপাৱচৰং অৱসেসং আৰুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ ঝানপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলেপি এসেৱ নযো. কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকং পৱত্তে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, পটিসন্ধিযং সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ কটত্তাৰূপস্স চ, আৰুপ্পৱিপাকং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ, যঞ্চ আৰুপ্পে লোকুত্তৰৱিপাকং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ. পঞ্চৱোকাৰে পন তং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সপি ঝানপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তেভূমকম্পি কিৰিযঝানঙ্গং পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ. যং পনেত্থ আৰুপ্পে উপ্পজ্জতি, তং সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ ঝানপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
ঝানপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে মগ্গঙ্গানীতি অহেতুকচিত্তুপ্পাদৱজ্জেসু সেসচিত্তেসু উপ্পন্নানি পঞ্ঞা, ৱিতক্কো, সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা, ৱীৰিযং, সতি, সমাধি, মিচ্ছাদিট্ঠি, মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱাতি ইমানি দ্ৱাদসঙ্গানি. মগ্গস্স পন হেতুপচ্ছিমকত্তা অহেতুকচিত্তেসু মগ্গঙ্গানি ন উদ্ধটানি. তংসমুট্ঠানানন্তি ইধাপি কটত্তাৰূপং সঙ্গহিতমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং পঞ্হাৱাৰে – ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতানি মগ্গঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং মগ্গপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন মগ্গপচ্চযো দ্ৱাদসন্নং মগ্গঙ্গানং ৱসেন ঠিতোপি জাতিভেদতো কুসলাদিৱসেন চতুধা, কুসলাদীনঞ্চ কামাৱচৰাদিভূমিভেদতো দ্ৱাদসধা ভিজ্জতীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকম্পি কুসলমগ্গঙ্গং পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তধম্মানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, ঠপেত্ৱা ৰূপাৱচৰং অৱসেসং আৰুপ্পে সম্পযুত্তধম্মানঞ্ঞেৱ মগ্গপচ্চযেন পচ্চযোতি সব্বং ঝানপচ্চযে ৱিয ৱিত্থাৰেতব্বন্তি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
১৯. সম্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯. সম্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসে পাড়ি উত্তানত্থা এৱ. অযং পন সম্পযুত্তপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো সব্বেপি অৰূপিনো খন্ধা. পভেদতো পনেস জাতিতো কুসলাদীনং, ভূমিতো চ কামাৱচৰাদীনং ৱসেন অনেকধা ভিজ্জতীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমকেসুপি কুসলক্খন্ধেসু একো খন্ধো তিণ্ণং খন্ধানং, তযো একস্স, দ্ৱে দ্ৱিন্নন্তি এৱং সব্বেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলৱিপাককিৰিযক্খন্ধেসুপি এসেৱ নযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
সম্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২০. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসে ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনন্তি ইদং তাৱ হদযৱত্থুনো চেৱ চক্খুন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ ৱসেন ৱেদিতব্বং. ৰূপধম্মেসু হি এতেযেৱ ছ কোট্ঠাসা অৰূপক্খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. ৰূপাযতনাদযো পন আৰম্মণধম্মা কিঞ্চাপি ৱিপ্পযুত্তধম্মা, ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা পন ন হোন্তি. কিং কাৰণা? সম্পযোগাসঙ্কায অভাৱতো. অৰূপিনো হি খন্ধা চক্খাদীনং ৱত্থূনং অব্ভন্তৰতো নিক্খমন্তা ৱিয উপ্পজ্জন্তি. তত্থ আসঙ্কা হোতি – ‘‘কিং নু খো এতে এতেহি সম্পযুত্তা, উদাহু ৱিপ্পযুত্তা’’তি. আৰম্মণধম্মা পন ৱত্থুনিস্সযেন উপ্পজ্জমানানং আৰম্মণমত্তা হোন্তীতি নত্থি তেসু সম্পযোগাসঙ্কা. ইতি সম্পযোগাসঙ্কায অভাৱতো ন তে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা. হদযৱত্থুআদীসু এৱ পনাযং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং পঞ্হাৱাৰে – ৱত্থু কুসলানং খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৱত্থু অকুসলানং খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. সোত… ঘান… জিৱ্হা… কাযাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ৱত্থু ৱিপাকাব্যাকতানং কিৰিযাব্যাকতানং খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি.
অৰূপিনো ধম্মা ৰূপীনন্তি ইদং পন চতুন্নং খন্ধানং ৱসেন ৱেদিতব্বং. অৰূপধম্মেসু হি চত্তাৰো খন্ধাৱ সহজাতপুৰেজাতানং ৰূপধম্মানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, নিব্বানং পন অৰূপম্পি সমানং ৰূপস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতি. ‘‘চতূহি সম্পযোগো চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি হি ৱুত্তং. ইতি চতুন্নং অৰূপক্খন্ধানংযেৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং পঞ্হাৱাৰে – সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো, খন্ধা ৱত্থুস্সাতি. এৱং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা.
অযং পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো পঞ্চৱোকাৰভৱে ৱত্তমানা ৰূপাৰূপধম্মা. তেসু ৰূপং ৱত্থুনো চক্খাদীনঞ্চ ৱসেন ছধা ভিন্নং, অৰূপং পঞ্চৱোকাৰভৱে উপ্পন্নকুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৱসেন চতুধা ভিন্নং. তস্স ভূমিতো কামাৱচৰাদিৱসেন চতুধা, একধা, তিধা, তিধাতি একদসধা ভেদো হোতি. আৰুপ্পৱিপাকঞ্হি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ পঞ্চৱোকাৰভৱে উপ্পন্নং চতুভূমকম্পি কুসলং অকুসলঞ্চ অত্তনা সমুট্ঠাপিতচিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স সহজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. উপ্পাদক্খণং পন অতিক্কমিত্ৱা ঠিতিক্খণং পত্তস্স পুৰেজাতস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকৰূপকাযস্স পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. এত্থ চ তিসমুট্ঠানিককাযোতি আহাৰসমুট্ঠানস্স অভাৱতো ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীনং কাযো ৱেদিতব্বো. কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকং পন পৱত্তে চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স, পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপস্স চ সহজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. লোকুত্তৰৱিপাকং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সেৱ. তিৱিধম্পি পনেতং পুৰেজাতস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. তেভূমকম্পি কিৰিযং চিত্তসমুট্ঠানস্স সহজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো, পুৰেজাতস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. ছধা ঠিতেসু পন ৰূপেসু ৱত্থুৰূপং পটিসন্ধিক্খণে কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকানং সহজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো, পৱত্তে উপ্পজ্জমানানং চতুভূমককুসলানং অকুসলানং দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জানং তেভূমকৱিপাকানং তেভূমককিৰিযানঞ্চ পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো. চক্খাযতনাদীনি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযোতি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
ৱিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসে চত্তাৰো খন্ধাতিআদীহি সহজাতৱসেন অত্থিপচ্চযো নিদ্দিট্ঠো. চক্খাযতনন্তিআদীহি পুৰেজাতৱসেন. যং ৰূপং নিস্সাযাতি এত্থ সহজাতপুৰেজাতৱসেন অত্থিপচ্চযো নিদ্দিট্ঠো. এৱমযং পাড়ি সহজাতপুৰেজাতানঞ্ঞেৱ অত্থিপচ্চযানং ৱসেন আগতা. পঞ্হাৱাৰে পন সহজাতং, পুৰেজাতং, পচ্ছাজাতং, আহাৰং, ইন্দ্ৰিযন্তি ইমেসং ৱসেন আগতত্তা পচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযৱসেনাপি অত্থিপচ্চযো লব্ভতি. ইধ পন সাৱসেসৱসেন দেসনা কতাতি অযং তাৱেত্থ পাড়িৱণ্ণনা.
অযং পন অত্থিপচ্চযো নাম দুৱিধো – অঞ্ঞমঞ্ঞতো, ন অঞ্ঞমঞ্ঞতো. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং তিৱিধং – অৰূপং অৰূপেন, ৰূপং ৰূপেন, ৰূপাৰূপং ৰূপাৰূপেন. ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো’’তি এত্থ হি সব্বচিত্তুপ্পত্তিৱসেন অৰূপং অৰূপেন ৱুত্তং. ‘‘চত্তাৰো মহাভূতা’’তি এত্থ সব্বসন্ততিৱসেন ৰূপং ৰূপেন. ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপ’’ন্তি এত্থ পটিসন্ধিখন্ধানঞ্চেৱ ৱত্থুনো চ ৱসেন ৰূপাৰূপং ৰূপাৰূপেন ৱুত্তং. ন অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি তিৱিধং – ‘‘অৰূপং ৰূপস্স, ৰূপং ৰূপস্স, ৰূপং অৰূপস্স চিত্তচেতসিকা ধম্মা’’তি এত্থ হি পঞ্চৱোকাৰৱসেন অৰূপং ৰূপস্স ৱুত্তং. ‘‘মহাভূতা উপাদাৰূপান’’ন্তি এত্থ সব্বসন্ততিৱসেন ৰূপং ৰূপস্স. ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তিআদীসু ৱত্থাৰম্মণৱসেন ৰূপং অৰূপস্স অত্থিপচ্চযোতি ৱুত্তং.
অপিচেস অত্থিপচ্চযো নাম সঙ্খেপতো খণত্তযপ্পত্তং নামঞ্চেৱ ৰূপঞ্চ, ৱত্তমানা পঞ্চক্খন্ধাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. সো জাতিভেদতো কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৰূপৱসেন পঞ্চধা ভিজ্জতি. তত্থ কুসলো সহজাতপচ্ছাজাতৱসেন দুৱিধো হোতি, তথা অকুসলো ৱিপাককিৰিযসঙ্খাতো চ. তেসু কুসলো কামাৱচৰাদিভেদেন চতুধা ভিজ্জতি, অকুসলো কামাৱচৰোৱ ৱিপাকো চতুভূমকো, কিৰিযাসঙ্খাতো তিভূমকো. ৰূপসঙ্খাতো অত্থিপচ্চযো কামাৱচৰোৱ. সো পন সহজাতপুৰেজাতৱসেন দুৱিধো. তত্থ পঞ্চ ৱত্থূনি আৰম্মণানি চ পুৰেজাতানেৱ, হদযৱত্থু সহজাতং ৱা হোতি পুৰেজাতং ৱা. পঞ্হাৱাৰে পন আগতো আহাৰো ইন্দ্ৰিযঞ্চ সহজাতাদিভেদং ন লভতীতি এৱমেত্থ নানপ্পকাৰভেদতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
এৱং ভিন্নে পনেত্থ চতুভূমককুসলোপি সহজাতো অত্থিপচ্চযো পঞ্চৱোকাৰে ‘‘একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধান’’ন্তিআদিনা নযেন অঞ্ঞমঞ্ঞং খন্ধানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ ঠপেত্ৱা পন ৰূপাৱচৰকুসলং অৱসেসো আৰুপ্পে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৱ সহজাতকুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. চতুভূমকো পনেস পঞ্চৱোকাৰে চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতো কুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. অকুসলেপি এসেৱ নযো. সোপি হি পঞ্চৱোকাৰে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ, চতুৱোকাৰে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৱ সহজাতাকুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. পঞ্চৱোকাৰে চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতাকুসলো অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো.
ৱিপাকতো পন কামাৱচৰৰূপাৱচৰো অত্থিপচ্চযো নিযমেনেৱ পটিসন্ধিক্খণে খন্ধানঞ্চেৱ কটত্তাৰূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. পৱত্তে পন সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, ঠিতিপ্পত্তস্স চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. অৰূপাৱচৰৱিপাকো পন আৰুপ্পে উপ্পন্নলোকুত্তৰৱিপাকো চ অত্তনা সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৱ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. পঞ্চৱোকাৰে লোকুত্তৰৱিপাকো সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. কিৰিযতো ৰূপাৱচৰো অত্থিপচ্চযো সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্চেৱ চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো. কামাৱচৰাৰূপাৱচৰো পন আৰুপ্পে সম্পযুত্তক্খন্ধানঞ্ঞেৱ, পঞ্চৱোকাৰে চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সাপি সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিককাযস্স পচ্ছাজাতত্থি পচ্চযেন পচ্চযো.
ৰূপসঙ্খাতো পন অত্থিপচ্চযো সহজাতো, পুৰেজাতো, আহাৰো, ইন্দ্ৰিযন্তি চতুব্বিধো. তত্থ সহজাতৰূপত্থিপচ্চযো চতুসমুট্ঠানৱসেন চতুধা ঠিতো. তত্থ কম্মসমুট্ঠানো একং মহাভূতং তিণ্ণন্নং মহাভূতানং, তীণি একস্স, দ্ৱে দ্ৱিন্নং, মহাভূতা উপাদাৰূপানন্তি এৱং সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৰূপং কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকক্খন্ধানং সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তেসম্পি তিসমুট্ঠানিকৰূপং একং মহাভূতং তিণ্ণন্নং মহাভূতানং, তীণি একস্স, দ্ৱে দ্ৱিন্নং, মহাভূতা উপাদাৰূপানন্তি এৱং সহজাতত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. পুৰেজাতত্থিপচ্চযো পন ৱত্থুপুৰেজাতআৰম্মণপুৰেজাতৱসেন দুৱিধো হোতি. সো দুৱিধোপি হেট্ঠা পুৰেজাতপচ্চযে ৱুত্তনযেনেৱ যোজেত্ৱা গহেতব্বো. আহাৰত্থিপচ্চযোপি হেট্ঠা কবড়ীকাৰাহাৰপচ্চযে যোজিতনযেনেৱ যোজেতব্বো. ইধ পনেস অত্তনো অনিৰুদ্ধক্খণে পচ্চযভাৱেন অত্থিপচ্চযোতি ৱুত্তো. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি হেট্ঠা ইন্দ্ৰিযপচ্চযে ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযযোজনাযং ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. ইধ পনেতম্পি অত্তনো অনিৰুদ্ধক্খণেযেৱ পচ্চযভাৱেন অত্থিপচ্চযোতি ৱুত্তন্তি এৱমেত্থ পচ্চযুপ্পন্নতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২২. নত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২২. নত্থিপচ্চযনিদ্দেসে সমনন্তৰনিৰুদ্ধাতি অঞ্ঞেন চিত্তুপ্পাদেন অনন্তৰিকা হুত্ৱা সমনন্তৰনিৰুদ্ধা. পটুপ্পন্নানন্তি পচ্চুপ্পন্নানং. ইমিনা নত্থিপচ্চযস্স ওকাসদানট্ঠেন নত্থিপচ্চযভাৱং সাধেতি. পুৰিমেসু হি নিৰোধৱসেন পচ্ছিমানং পৱত্তনোকাসং অদেন্তেসু তেসং পটুপ্পন্নভাৱো ন সিযাতি অযমেত্থ পাড়িৱণ্ণনা. সেসং সব্বং অনন্তৰপচ্চযে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. পচ্চযলক্খণমেৱ হেত্থ নানং, পচ্চযানং পন পচ্চযুপ্পন্নানঞ্চ নানাকৰণং নত্থি. কেৱলং পন তত্থ ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা’’তিআদিনা নযেন পচ্চযা চ পচ্চযুপ্পন্না চ সৰূপতো দস্সিতা. ইধ পন ‘‘সমনন্তৰনিৰুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পটুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানং ধম্মান’’ন্তি সব্বেপি তে নিৰোধুপ্পাদৱসেন সামঞ্ঞতো দস্সিতাতি.
নত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২৩. ৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২৩. ৱিগতপচ্চযনিদ্দেসে সমনন্তৰৱিগতাতি সমনন্তৰমেৱ ৱিগতা. ইমিনা ৱিগতপচ্চযস্স ৱিগচ্ছমানভাৱেনেৱ পচ্চযভাৱং দস্সেতি. ইতি নত্থিপচ্চযস্স চ ইমস্স চ ব্যঞ্জনমত্তেযেৱ নানত্তং, ন অত্থেতি.
ৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২৪. অৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা
২৪. অৱিগতপচ্চযনিদ্দেসে চত্তাৰো খন্ধাতিআদীনং সব্বাকাৰেন অত্থিপচ্চযনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমস্সপি হি পচ্চযস্স অত্থিপচ্চযেন সদ্ধিং ব্যঞ্জনমত্তেযেৱ নানত্তং, ন অত্থেতি.
অৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা.
পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথা
ইদানি এৱং উদ্দেসনিদ্দেসতো দস্সিতেসু ইমেসু চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু ঞাণচাৰস্স ৱিসদভাৱত্থং অনেকধম্মানং একপচ্চযভাৱতো, একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৱতো, একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৱতো, পচ্চযসভাগতো, পচ্চযৱিসভাগতো, যুগড়কতো, জনকাজনকতো, সব্বট্ঠানিকাসব্বট্ঠানিকতো, ৰূপং ৰূপস্সাতিআদিৱিকপ্পতো, ভৱভেদতোতি ইমেসং দসন্নং পদানং ৱসেন পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্থ অনেকধম্মানং একপচ্চযভাৱতোতি এতেসু হি ঠপেত্ৱা কম্মপচ্চযং অৱসেসেসু তেৱীসতিযা পচ্চযেসু অনেকধম্মা একতো পচ্চযা হোন্তি. কম্মপচ্চযো পন একো চেতনাধম্মোযেৱাতি এৱং তাৱেত্থ অনেকধম্মানং একপচ্চযভাৱতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৱতোতি হেতুপচ্চযে তাৱ অমোহো একো ধম্মো. সো পুৰেজাতকম্মাহাৰঝানপচ্চযোৱ ন হোতি, সেসানং ৱীসতিযা পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযো হোতি. অলোভাদোসা ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযাপি ন হোন্তি, সেসানং অট্ঠাৰসন্নং পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযা হোন্তি. লোভমোহা ৱিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, সেসানং সত্তৰসন্নং পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযা হোন্তি. দোসো অধিপতিপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং সোড়সন্নং পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযো হোতি. আৰম্মণপচ্চযে ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন চতুধা পচ্চযো; তথা মনোধাতুযা অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ. সহেতুকায পন আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযৱসেনাপি পচ্চযো হোতি. ইমিনা নযেন সব্বেসং আৰম্মণপচ্চযধম্মানং অনেকপচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো.
অধিপতিপচ্চযে আৰম্মণাধিপতিনো আৰম্মণপচ্চযে ৱুত্তনযেনেৱ অনেকপচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো. সহজাতাধিপতীসু ৱীমংসা অমোহহেতু ৱিয ৱীসতিধা পচ্চযো হোতি. ছন্দো হেতুপুৰেজাতকম্মআহাৰইন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং সত্তৰসন্নং পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযো হোতি. চিত্তং হেতুপুৰেজাতকম্মঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৱীসতিযা পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযো হোতি. ৱীৰিযং হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰঝানপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৱীসতিযা ৱসেন পচ্চযো হোতি.
অনন্তৰপচ্চযে ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তেসু চতূসু খন্ধেসু ৱেদনাক্খন্ধো হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৱীসতিযা ৱসেন পচ্চযো হোতি. সঞ্ঞাক্খন্ধো ইন্দ্ৰিযঝানপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং সত্তৰসন্নং ৱসেন পচ্চযো হোতি. সঙ্খাৰক্খন্ধে হেতূ হেতুপচ্চযে ৱুত্তনযেন, ছন্দৱীৰিযানি অধিপতিপচ্চযে ৱুত্তনযেনেৱ পচ্চযা হোন্তি. ফস্সো হেতুপুৰেজাতকম্মইন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং অট্ঠাৰসন্নং ৱসেন পচ্চযো হোতি. চেতনা হেতুপুৰেজাতইন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি. সেসানং একূনৱীসতিযা ৱসেন পচ্চযো হোতি. ৱিতক্কো হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযো ন হোতি, সেসানং একূনৱীসতিযা ৱসেন পচ্চযো হোতি. ৱিচাৰো মগ্গপচ্চযোপি ন হোতি, সেসানং অট্ঠাৰসন্নং ৱসেন পচ্চযো হোতি. পীতি তেসঞ্ঞেৱ ৱসেন পচ্চযো হোতি. চিত্তেকগ্গতা হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰপচ্চযো ন হোতি, সেসানং ৱীসতিযা ৱসেন পচ্চযো হোতি. সদ্ধা হেতুপুৰেজাতকম্মাহাৰঝানমগ্গপচ্চযো ন হোতি, সেসানং অট্ঠাৰসন্নং ৱসেন পচ্চযো হোতি. সতি তেহি চেৱ মগ্গপচ্চযেন চাতি একূনৱীসতিযা ৱসেন পচ্চযো হোতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযং সদ্ধায ৱুত্তানং অট্ঠাৰসন্নং ৱসেন পচ্চযো হোতি. হিৰোত্তপ্পং ততো ইন্দ্ৰিযপচ্চযং অপনেত্ৱা সেসানং সত্তৰসন্নং ৱসেন পচ্চযো হোতি. তথা কাযপস্সদ্ধাদীনি যুগড়কানি, যেৱাপনকেসু অধিমোক্খমনসিকাৰতত্ৰমজ্ঝত্ততা কৰুণামুদিতা চ. ৱিৰতিযো পন তেহি চেৱ মগ্গপচ্চযেন চাতি অট্ঠাৰসধা পচ্চযা হোন্তি. মিচ্ছাদিট্ঠি ততো ৱিপাকপচ্চযং অপনেত্ৱা সত্তৰসধা, মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱা তেহি চেৱ কম্মাহাৰপচ্চযেহি চাতি একূনৱীসতিধা. অহিৰিকং অনোত্তপ্পং মানো থিনং মিদ্ধং উদ্ধচ্চন্তি ইমে হেতুপুৰেজাতকম্মৱিপাকাহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযা ন হোন্তি, সেসানং পন সোড়সন্নং পচ্চযানং ৱসেন পচ্চযা হোন্তি. ৱিচিকিচ্ছাইস্সামচ্ছৰিযকুক্কুচ্চানি ততো অধিপতিপচ্চযং অপনেত্ৱা পন্নৰসধা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স. অধিপতিপচ্চযে ৱুত্তনযেনেৱ অনেকপচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো. সমনন্তৰপচ্চযেপি এসেৱ নযো.
সহজাতপচ্চযে চতূসু তাৱ খন্ধেসু একেকস্স ধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৱো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. চত্তাৰি মহাভূতানি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযউপনিস্সযপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন নৱধা পচ্চযা হোন্তি. হদযৱত্থু তেসঞ্চেৱ ৱিপ্পযুত্তস্স চ ৱসেন দসধা পচ্চযো হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে অপুব্বং নত্থি. নিস্সযপচ্চযে চক্খাযতনাদীনি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন নৱধা পচ্চযা হোন্তি. উপনিস্সযে অপুব্বং নত্থি. পুৰেজাতপচ্চযে ৰূপসদ্দগন্ধৰসাযতনানি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন ছধা পচ্চযা হোন্তি. এত্তকমেৱেত্থ অপুব্বং. পচ্ছাজাতাদীসু অপুব্বং নত্থি. আহাৰপচ্চযে কবড়ীকাৰাহাৰো আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযআহাৰঅত্থিঅৱিগতৱসেন ছধা পচ্চযো হোতি. ইন্দ্ৰিযাদীসু অপুব্বং নত্থি. এৱমেত্থ একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৱতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৱতোতি হেতুপচ্চযাদীসু যস্স কস্সচি একস্স পচ্চযস্স যেনাকাৰেন যেনত্থেন যো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোতি, তং আকাৰং তং অত্থং অৱিজহিত্ৱাৱ অঞ্ঞেহিপি যেহাকাৰেহি যেহি অত্থেহি সো তস্মিঞ্ঞেৱ খণে তেসং ধম্মানং অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি, ততো অনেকপচ্চযভাৱতো তস্স ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি অত্থো. সেয্যথিদং – অমোহো হেতুপচ্চযো, সো হেতুপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি একাদসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. অলোভাদোসা ততো অধিপতিইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযে তযো অপনেত্ৱা সেসানং ৱসেন অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি. ইদং ৱিপাকহেতূসুযেৱ লব্ভতি, কুসলকিৰিযেসু পন ৱিপাকপচ্চযতা পৰিহাযতি. লোভদোসমোহা তে তযো ৱিপাকঞ্চাতি চত্তাৰো অপনেত্ৱা সেসানং ৱসেন অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি.
আৰম্মণপচ্চযো তং আৰম্মণপচ্চযত্তং অৱিজহন্তংযেৱ আৰম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি সত্তহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. অযমেত্থ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো, অৰূপধম্মানং পন অতীতানাগতানং ৱা ৰূপধম্মানং আৰম্মণপচ্চযভাৱে সতি আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযমত্তঞ্ঞেৱ উত্তৰি লব্ভতি. অধিপতিপচ্চযে ৱীমংসা অমোহসদিসা. ছন্দো অধিপতিপচ্চযো অধিপতিপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি অট্ঠহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. ৱীৰিযং তেসঞ্চেৱ ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযানঞ্চাতি ইমেসং ৱসেন অপৰেহিপি দসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. চিত্তং ততো মগ্গপচ্চযং অপনেত্ৱা আহাৰপচ্চযং পক্খিপিত্ৱা ইমেসং ৱসেন অধিপতিপচ্চযতো উত্তৰি দসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. আৰম্মণাধিপতিনো পন হেট্ঠা আৰম্মণপচ্চযে ৱুত্তনযেনেৱ অনেকপচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো.
অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযা অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযত্তং অৱিজহন্তাৱ উপনিস্সযকম্মআসেৱননত্থিৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি পঞ্চহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি. অৰিযমগ্গচেতনাযেৱ চেত্থ কম্মপচ্চযতং লভতি, ন সেসধম্মা. সহজাতপচ্চযো সহজাতপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ হেতুঅধিপতিঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মৱিপাকআহাৰইন্দ্ৰিযঝানমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহি চুদ্দসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. অযম্পি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো ৱত্থুসহজাতাদীনং পন ৱসেনেত্থ হেতুপচ্চযাদীনং অভাৱোপি ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেপি এসেৱ নযো.
নিস্সযপচ্চযো নিস্সযপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু অত্তনো নিস্সযপচ্চযত্তঞ্চেৱ অনন্তৰসমনন্তৰপচ্ছাজাতআসেৱননত্থিৱিগতপচ্চযে চ ছ অপনেত্ৱা সেসানং ৱসেন অপৰেহিপি সত্তৰসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. অযম্পি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদোৱ ৱত্থুনিস্সযাদীনং পন ৱসেনেত্থ হেতুপচ্চযাদীনং আভাৱোপি ৱেদিতব্বো.
উপনিস্সযপচ্চযে আৰম্মণূপনিস্সযো আৰম্মণাধিপতিসদিসো. অনন্তৰূপনিস্সযো অনন্তৰূপনিস্সযপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অনন্তৰসমনন্তৰকম্মআসেৱননত্থিৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি ছহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. অৰিযমগ্গচেতনাযেৱ চেত্থ কম্মপচ্চযতং লভতি, ন সেসধম্মা. পকতূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোৱ. পুৰেজাতপচ্চযো অত্তনো পুৰেজাতপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিনিস্সযউপনিস্সযইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি অট্ঠহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. অযম্পি উক্কট্ঠনিদ্দেসোৱ আৰম্মণপুৰেজাতে পনেত্থ নিস্সযইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতি. ইতো উত্তৰিপি লব্ভমানালব্ভমানং ৱেদিতব্বং. পচ্ছাজাতপচ্চযো অত্তনো পচ্ছাজাতপচ্চযভাৱং অৱিজহন্তোৱ ৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি তীহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. আসেৱনপচ্চযো আসেৱনপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অনন্তৰসমনন্তৰউপনিস্সযনত্থিৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি পঞ্চহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি.
কম্মপচ্চযো কম্মপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ একক্খণিকো তাৱ সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকআহাৰসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি নৱহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. নানাক্খণিকো উপনিস্সযঅনন্তৰসমনন্তৰনত্থিৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি পঞ্চহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. ৱিপাকপচ্চযো ৱিপাকপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ হেতুঅধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মআহাৰইন্দ্ৰিযঝানমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি চুদ্দসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. আহাৰপচ্চযে কবড়ীকাৰো আহাৰো আহাৰপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি দ্ৱীহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. সেসা তযো আহাৰপচ্চযত্তং অৱিজহন্তাৱ যথানুৰূপং অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মৱিপাকইন্দ্ৰিযসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি একাদসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি.
ইন্দ্ৰিযপচ্চযে ৰূপিনো পঞ্চিন্দ্ৰিযা ইন্দ্ৰিযপচ্চযত্তং অৱিজহন্তাৱ নিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি পঞ্চহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযম্পি ইন্দ্ৰিযপচ্চযত্তং অৱিজহন্তঞ্ঞেৱ অত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি দ্ৱীহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযানিপি যথানুৰূপং ইন্দ্ৰিযপচ্চযত্তং অৱিজহন্তানেৱ হেতুঅধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকআহাৰঝানমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি তেৰসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছন্তি. ঝানপচ্চযো ঝানপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ যথানুৰূপং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকইন্দ্ৰিযমগ্গসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি দসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. মগ্গপচ্চযো মগ্গপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ যথানুৰূপং ঝানপচ্চযে ৱুত্তানং দসন্নং হেতুঅধিপতীনঞ্চাতি ইমেসং ৱসেন অপৰেহিপি দ্ৱাদসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি.
সম্পযুত্তপচ্চযো সম্পযুত্তপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ যথানুৰূপং হেতুঅধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মৱিপাকআহাৰইন্দ্ৰিযঝানমগ্গঅত্থিঅৱিগতানং ৱসেন অপৰেহিপি তেৰসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অনন্তৰসমনন্তৰআসেৱনসম্পযুত্তনত্থিৱিগতসঙ্খাতে ছ পচ্চযে অপনেত্ৱা সেসানং ৱসেন যথানুৰূপং অপৰেহিপি সত্তৰসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. তত্থ ৰূপস্স চ অৰূপস্স চ পচ্চযৱিভাগো ৱেদিতব্বো. অত্থিপচ্চযো অত্থিপচ্চযত্তং অৱিজহন্তোৱ অনন্তৰসমনন্তৰআসেৱননত্থিৱিগতসঙ্খাতে পঞ্চ পচ্চযে অপনেত্ৱা সেসানং ৱসেন যথানুৰূপং অপৰেহি অট্ঠাৰসহাকাৰেহি অনেকপচ্চযভাৱং গচ্ছতি. নত্থিপচ্চযৱিগতপচ্চযা অনন্তৰপচ্চযসদিসা. অৱিগতপচ্চযো অত্থিপচ্চযসদিসোযেৱাতি এৱমেত্থ একপচ্চযস্স অনেকপচ্চযভাৱতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
পচ্চযসভাগতোতি এতেসু হি চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু অনন্তৰসমনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযআসেৱননত্থিৱিগতা সভাগা, তথা আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযাতি ইমিনা উপাযেনেত্থ পচ্চযসভাগতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
পচ্চযৱিসভাগতোতি পুৰেজাতপচ্চযো পনেত্থ পচ্ছাজাতপচ্চযেন ৱিসভাগো, তথা সম্পযুত্তপচ্চযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন, অত্থিপচ্চযো নত্থিপচ্চযেন, ৱিগতপচ্চযো অৱিগতপচ্চযেনাতি ইমিনা উপাযেনেত্থ পচ্চযৱিসভাগতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
যুগড়কতোতি এতেসু চ অত্থসৰিক্খতায, সদ্দসৰিক্খতায, কালপটিপক্খতায, হেতুফলতায, অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খতাযাতি ইমেহি কাৰণেহি যুগড়কতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. অনন্তৰসমনন্তৰা হি অত্থসৰিক্খতায একং যুগড়কং নাম; নিস্সযূপনিস্সযা সদ্দসৰিক্খতায, পুৰেজাতপচ্ছাজাতা কালপটিপক্খতায, কম্মপচ্চযৱিপাকপচ্চযা হেতুফলতায, সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খতায একং যুগড়কং নাম, তথা অত্থিনত্থিপচ্চযা, ৱিগতাৱিগতপচ্চযা চাতি এৱমেত্থ যুগড়কতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. জনকাজনকতোতি এতেসু চ অনন্তৰসমনন্তৰানন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযাসেৱনপচ্চযা নানাক্খণিকো, কম্মপচ্চযো, নত্থিৱিগতপচ্চযাতি ইমে পচ্চযা জনকাযেৱ, ন অজনকা. পচ্ছাজাতপচ্চযো কেৱলং উপত্থম্ভকোযেৱ, ন জনকো. সেসা জনকা চ অজনকা চ উপত্থম্ভকা চাতি অত্থো. এৱমেত্থ জনকাজনকতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
সব্বট্ঠানিকাসব্বট্ঠানিকতোতি এতেসু চ সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযা সব্বট্ঠানিকা নাম, সব্বেসং সঙ্খতানং ৰূপাৰূপধম্মানং ঠানভূতা কাৰণভূতাতি অত্থো. এতেহি ৱিনা উপ্পজ্জমানো একধম্মোপি নত্থীতি. আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিঅনন্তৰসমনন্তৰানন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযাসেৱনসম্পযুত্তনত্থিৱিগতপচ্চযা অসব্বট্ঠানিকা নাম. ন সব্বেসং ৰূপাৰূপধম্মানং ঠানভূতা, অৰূপক্খন্ধানঞ্ঞেৱ পন ঠানভূতা কাৰণভূতাতি অত্থো. অৰূপধম্মাযেৱ হি এতেহি উপ্পজ্জন্তি, ন ৰূপধম্মা. পুৰেজাতপচ্ছাজাতাপি অসব্বট্ঠানিকা অৰূপৰূপানঞ্ঞেৱ যথাক্কমেন পচ্চযভাৱতো. ৱুত্তাৱসেসাপি একচ্চানং ৰূপাৰূপধম্মানং উপ্পত্তিহেতুতো ন সব্বট্ঠানিকাতি এৱমেত্থ সব্বট্ঠানিকা সব্বট্ঠানিকতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
ৰূপং ৰূপস্সাতিআদিৱিকপ্পতোতি এতেসু চ চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু একপচ্চযোপি একন্তেন ৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপস্সেৱ পচ্চযো নাম নত্থি, একন্তেন পন ৰূপং হুত্ৱা অৰূপস্সেৱ পচ্চযো নাম অত্থি. কতৰো পনেসোতি? পুৰেজাতপচ্চযো. পুৰেজাতপচ্চযো হি একন্তেন ৰূপমেৱ হুত্ৱা অৰূপস্সেৱ পচ্চযো হোতি. একন্তেন ৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপাৰূপস্সেৱ পচ্চযো নামাতিপি নত্থি, একন্তেন পন অৰূপং হুত্ৱা অৰূপস্সেৱ পচ্চযো নাম অত্থি. কতৰো পনেসোতি? অনন্তৰসমনন্তৰআসেৱনসম্পযুত্তনত্থিৱিগতৱসেন ছব্বিধো. সো হি সব্বোপি একন্তেন অৰূপমেৱ হুত্ৱা অৰূপস্সেৱ পচ্চযো হোতি. একন্তেন অৰূপমেৱ হুত্ৱাপি একন্তেন ৰূপস্সেৱ পচ্চযো নামাতিপি অত্থি. কতৰো পনেসোতি? পচ্ছাজাতপচ্চযো. সো হি একন্তেন অৰূপং হুত্ৱা ৰূপস্সেৱ পচ্চযো হোতি; একন্তেন পন অৰূপধম্মোৱ হুত্ৱা ৰূপাৰূপানং পচ্চযোপি অত্থি. কতৰো পনেসোতি? হেতুকম্মৱিপাকঝানমগ্গৱসেন পঞ্চৱিধো. সো হি সব্বোপি একন্তেন অৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপধম্মানং অৰূপধম্মানম্পি পচ্চযো হোতি. একন্তেন পন ৰূপাৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপস্সেৱ পচ্চযো নামাতিপি নত্থি, অৰূপস্সেৱ পন হোতি. কতৰো পনেসোতি? আৰম্মণপচ্চযো চেৱ উপনিস্সযপচ্চযো চ. ইদঞ্হি দ্ৱযং একন্তেন ৰূপাৰূপমেৱ হুত্ৱা অৰূপস্সেৱ পচ্চযো হোতি. একন্তেন ৰূপাৰূপমেৱ হুত্ৱা পন ৰূপাৰূপস্সেৱ পচ্চযো নামাতিপি অত্থি. কতৰো পনেসোতি? অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযআহাৰইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন নৱৱিধো. সো হি সব্বোপি একন্তেন ৰূপাৰূপমেৱ হুত্ৱা ৰূপাৰূপস্সেৱ পচ্চযো হোতীতি এৱমেত্থ ৰূপং ৰূপস্সাতিআদিৱিকপ্পতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
ভৱভেদতোতি ইমেসু পন চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু পঞ্চৱোকাৰভৱে তাৱ ন কোচি পচ্চযো ন লব্ভতি নাম. চতুৱোকাৰভৱে পন তযো পুৰেজাতপচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তপচ্চযে অপনেত্ৱা সেসা একৱীসতিমেৱ লব্ভন্তি. একৱোকাৰভৱে সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতৱসেন সত্তেৱ লব্ভন্তি. বাহিৰে পন অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপে সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেন পঞ্চেৱ লব্ভন্তীতি এৱমেত্থ ভৱভেদতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযোতি.
পচ্চযনিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.