༣. སུ་མ་ངྒ་ལ་ཏྠེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཝ་ཎྞ་ནཱ
སུ་མུ་ཏྟི་ཀོཏི ཨཱ་ཡ་སྨ་ཏོ སུ་མ་ངྒ་ལ་ཏྠེ་ར་སྶ གཱ་ཐཱ. ཀཱ ཨུ་པྤ་ཏྟི? སོ་པི པུ་རི་མ་བུ་དྡྷེ་སུ ཀ་ཏཱ་དྷི་ཀཱ་རོ ཏ་ཏྠ ཏ་ཏྠ བྷ་ཝེ ཝི་ཝ་ཊྚཱུ་པ་ནི་སྶ་ཡཾ པུ་ཉྙཾ ཨུ་པ་ཙི་ན་ནྟོ སི་དྡྷ་ཏྠ་སྶ བྷ་ག་ཝ་ཏོ ཀཱ་ལེ རུ་ཀྑ་དེ་ཝ་ཏཱ ཧུ་ཏྭཱ ནི་བྦ་ཏྟི. སོ ཨེ་ཀ་དི་ཝ་སཾ ས་ཏྠཱ་རཾ ནྷཱ་ཡི་ཏྭཱ ཨེ་ཀ་ཙཱི་ཝ་རཾ ཋི་ཏཾ དི་སྭཱ སོ་མ་ན་སྶ་པྤ་ཏྟོ ཧུ་ཏྭཱ ཨ་པྥོ་ཊེ་སི. སོ ཏེ་ན པུ་ཉྙ་ཀ་མྨེ་ན དེ་ཝ་མ་ནུ་སྶེ་སུ སཾ་ས་ར་ནྟོ ཨི་མ་སྨིཾ བུ་དྡྷུ་པྤཱ་དེ སཱ་ཝ་ཏྠི་ཡཱ ཨ་ཝི་དཱུ་རེ ཨ་ཉྙ་ཏ་ར་སྨིཾ གཱ་མ་ཀེ ཏཱ་དི་སེ་ན ཀ་མྨ་ནི་སྶ་ནྡེ་ན ད་ལི་དྡ་ཀུ་ལེ ནི་བྦ་ཏྟི. ཏ་སྶ སུ་མ་ངྒ་ལོཏི ནཱ་མཾ ཨ་ཧོ་སི. སོ ཝ་ཡ་པྤ་ཏྟོ ཁུ་ཛྫ་ཀཱ་སི་ཏ་ན་ངྒ་ལ་ཀུ་དྡཱ་ལ་པ་རི་ཀྑཱ་རོ ཧུ་ཏྭཱ ཀ་སི་ཡཱ ཛཱི་ཝ་ཏི. སོ ཨེ་ཀ་དི་ཝ་སཾ ར་ཉྙཱ པ་སེ་ན་དི་ཀོ་ས་ལེ་ན བྷ་ག་ཝ་ཏོ བྷི་ཀྑུ་ས་ངྒྷ་སྶ ཙ མ་ཧཱ་དཱ་ནེ པ་ཝ་ཏྟི་ཡ་མཱ་ནེ དཱ་ནོ་པ་ཀ་ར་ཎཱ་ནི ག་ཧེ་ཏྭཱ ཨཱ་ག་ཙྪ་ནྟེ་ཧི མ་ནུ་སྶེ་ཧི ས་དྡྷིཾ ད་དྷི་གྷ་ཊཾ ག་ཧེ་ཏྭཱ ཨཱ་ག་ཏོ བྷི་ཀྑཱུ་ནཾ ས་ཀྐཱ་ར་ས་མྨཱ་ནཾ དི་སྭཱ ‘‘ཨི་མེ ས་མ་ཎཱ ས་ཀྱ་པུ་ཏྟི་ཡཱ སུ་ཁུ་མ་ཝ་ཏྠ་སུ་ནི་ཝ་ཏྠཱ སུ་བྷོ་ཛ་ནཱ་ནི བྷུ་ཉྫི་ཏྭཱ ནི་ཝཱ་ཏེ་སུ སེ་ནཱ་ས་ནེ་སུ ཝི་ཧ་ར་ནྟི, ཡཾ་ནཱུ་ནཱ་ཧ་མྤི པ་བྦ་ཛེ་ཡྻ’’ནྟི ཙི་ནྟེ་ཏྭཱ, ཨ་ཉྙ་ཏ་རཾ མ་ཧཱ་ཐེ་རཾ ཨུ་པ་ས་ངྐ་མི་ཏྭཱ ཨ་ཏྟ་ནོ པ་བྦ་ཛྫཱ་དྷི་པྤཱ་ཡཾ ནི་ཝེ་དེ་སི. སོ ཏཾ ཀ་རུ་ཎཱ་ཡ་ནྟོ པ་བྦཱ་ཛེ་ཏྭཱ ཀ་མྨ་ཊྛཱ་ནཾ ཨཱ་ཙི་ཀྑི. སོ ཨ་ར་ཉྙེ ཝི་ཧ་ར་ནྟོ ཨེ་ཀ་ཝི་ཧཱ་རེ ནི་བྦི་ནྣོ ཨུ་ཀྐ་ཎྛི་ཏོ ཧུ་ཏྭཱ, ཝི་བྦྷ་མི་ཏུ་ཀཱ་མོ ཉཱ་ཏི་གཱ་མཾ ག་ཙྪ་ནྟོ ཨ་ནྟ་རཱ་མ་གྒེ ཀ་ཙྪཾ བ་ནྡྷི་ཏྭཱ ཁེ་ཏྟཾ ཀ་ས་ནྟེ ཀི་ལི་ཊྛ་ཝ་ཏྠ་ནི་ཝ་ཏྠེ ས་མ་ནྟ་ཏོ ར་ཛོ་ཀི་ཎྞ་ས་རཱི་རེ ཝཱ་ཏཱ་ཏ་པེ་ན ཕུ་སྶ་ནྟེ ཀ་སྶ་ཀེ དི་སྭཱ, ‘‘མ་ཧ་ནྟཾ ཝ་ཏི་མེ ས་ཏྟཱ ཛཱི་ཝི་ཀ་ནི་མི་ཏྟཾ དུ་ཀྑཾ པ་ཙྩ་ནུ་བྷོ་ནྟཱི’’ཏི སཾ་ཝེ་གཾ པ་ཊི་ལ་བྷི. ཉཱ་ཎ་སྶ པ་རི་པཱ་ཀཾ ག་ཏ་ཏྟཱ ཡ་ཐཱ་ག་ཧི་ཏཾ ཀ་མྨ་ཊྛཱ་ནཾ ཨུ་པ་ཊྛཱ་སི. སོ ཨ་ཉྙ་ཏ་རཾ རུ་ཀྑ་མཱུ་ལཾ ཨུ་པ་ག་ནྟྭཱ ཝི་ཝེ་ཀཾ ལ་བྷི་ཏྭཱ ཡོ་ནི་སོ མ་ན་སི་ཀ་རོ་ནྟོ ཝི་པ་སྶ་ནཾ ཝ་ཌྜྷེ་ཏྭཱ མ་གྒ་པ་ཊི་པཱ་ཊི་ཡཱ ཨ་ར་ཧ་ཏྟཾ པཱ་པུ་ཎི. ཏེ་ན ཝུ་ཏྟཾ ཨ་པ་དཱ་ནེ (ཨ་པ. ཐེ་ར ༡.༡༢.༡༡-༡༩) –
‘‘ཨ་ཏྠ་ད་སྶཱི ཛི་ན་ཝ་རོ, ལོ་ཀ་ཛེ་ཊྛོ ན་རཱ་ས་བྷོ;
ཝི་ཧཱ་རཱ ཨ་བྷི་ནི་ཀྑ་མྨ, ཏ་ལཱ༹་ཀཾ ཨུ་པ་ས་ངྐ་མི.
‘‘ནྷཱ་ཏྭཱ པི་ཏྭཱ ཙ ས་མྦུ་དྡྷོ, ཨུ་ཏྟ་རི་ཏྭེ་ཀ་ཙཱི་ཝ་རོ;
ཨ་ཊྛཱ་སི བྷ་ག་ཝཱ ཏ་ཏྠ, ཝི་ལོ་ཀེ་ནྟོ དི་སོ་དི་སཾ.
‘‘བྷ་ཝ་ནེ ཨུ་པ་ཝི་ཊྛོ་ཧཾ, ཨ་དྡ་སཾ ལོ་ཀ་ནཱ་ཡ་ཀཾ;
ཧ་ཊྛོ ཧ་ཊྛེ་ན ཙི་ཏྟེ་ན, ཨ་པྥོ་ཊེ་སིཾ ཨ་ཧཾ ཏ་དཱ.
‘‘ས་ཏ་རཾ་སིཾ་ཝ ཛོ་ཏ་ནྟཾ, པ་བྷཱ་ས་ནྟཾ་ཝ ཀ་ཉྩ་ནཾ;
ན་ཙྩ་གཱི་ཏེ པ་ཡུ་ཏྟོ་ཧཾ, པ་ཉྩ་ངྒ་ཏཱུ་རི་ཡ་མྷི ཙ.
‘‘ཡཾ ཡཾ ཡོ་ནུ་པ་པ་ཛྫཱ་མི, དེ་ཝ་ཏྟཾ ཨ་ཐ མཱ་ནུ་སཾ;
ས་བྦེ ས་ཏྟེ ཨ་བྷི་བྷོ་མི, ཝི་པུ་ལོ ཧོ་ཏི མེ ཡ་སོ.
‘‘ན་མོ ཏེ པུ་རི་སཱ་ཛ་ཉྙ, ན་མོ ཏེ པུ་རི་སུ་ཏྟ་མ;
ཨ་ཏྟཱ་ནཾ ཏོ་ས་ཡི་ཏྭཱ་ན, པ་རེ ཏོ་སེ་སི ཏྭཾ མུ་ནི.
‘‘པ་རི་གྒ་ཧེ ནི་སཱི་དི་ཏྭཱ, ཧཱ་སཾ ཀ་ཏྭཱ་ན སུ་བྦ་ཏེ;
ཨུ་པ་ཊྛ་ཧི་ཏྭཱ ས་མྦུ་དྡྷཾ, ཏུ་སི་ཏཾ ཨུ་པ་པ་ཛྫ་ཧཾ.
‘‘སོ་ལ༹་སེ་ཏོ ཀ་པྤ་ས་ཏེ, དྭི་ན་ཝ་ཨེ་ཀ་ཙི་ནྟི་ཏཱ;
ས་ཏྟ་ར་ཏ་ན་ས་མྤ་ནྣཱ, ཙ་ཀྐ་ཝ་ཏྟཱི མ་ཧ་བྦ་ལཱ.
‘‘ཀི་ལེ་སཱ ཛྷཱ་པི་ཏཱ མ་ཡ྄ཧཾ…པེ… ཀ་ཏཾ བུ་དྡྷ་སྶ སཱ་ས་ན’’ནྟི.
ཨ་ར་ཧ་ཏྟཾ པ་ན པ་ཏྭཱ ས་མྤ་ཏྟིཾ ཨ་ཏྟ་ནོ དུ་ཀྑ་ཝི་མུ་ཏྟི་ཉྩ ཀི་ཏྟ་ན་ཝ་སེ་ན ཨུ་དཱ་ནཾ ཨུ་དཱ་ནེ་ནྟོ ‘‘སུ་མུ་ཏྟི་ཀོ’’ཏི་ཨཱ་དི་མཱ་ཧ.
༤༣. ཏ་ཏྠ སུ་མུ་ཏྟི་ཀོཏི སུ་ནྡ་རཱ ཨ་ཙྩ་ནྟི་ཀ་ཏཱ་ཡ ཨ་པུ་ན་བྦྷ་ཝི་ཀཱ མུ་ཏྟི ཨེ་ཏ་སྶཱ་ཏི སུ་མུ་ཏྟི་ཀོ. ཏ་སྶ པ་ན ཝི་མུ་ཏྟི་ཡཱ པཱ་སཾ་སི་ཡ་ཏཱ་ཡ ཨ་ཙྪ་རི་ཡ་ཏཱ་ཡ ཙ ཨ་པྥོ་ཊེ་ནྟོ ཨཱ་ཧ ‘‘སུ་མུ་ཏྟི་ཀོ’’ཏི. པུ་ན ཏ་ཏྠ ཝི་མུ་ཏྟི་ཡཾ ཨ་ཏྟ་ནོ པ་སཱ་ད་སྶ ད་ལ༹ྷ་བྷཱ་ཝཾ ད་སྶེ་ནྟོ ‘‘སཱ་ཧུ སུ་མུ་ཏྟི་ཀོ་མྷཱི’’ཏི ཨཱ་ཧ. ‘‘སཱ་དྷུ སུ་ཊྛུ མུ་ཏྟི་ཀོ ཝ་ཏ་མྷཱི’’ཏི ཨ་ཏྠོ. ‘‘ཀུ་ཏོ པ་ནཱ་ཡཾ སུ་མུ་ཏྟི་ཀ་ཏཱ’’ཏི? ཀཱ་མ་ཉྩཱ་ཡཾ ཐེ་རོ ས་བྦ་སྨཱ་པི ཝ་ཊྚ་དུ་ཀྑ་ཏོ སུ་ཝི་མུ་ཏྟོ, ཨ་ཏྟ་ནོ པ་ན ཏཱ་ཝ ཨུ་པ་ཊྛི་ཏཾ ཨ་ཏི་ཝི་ཡ ཨ་ནི་ཊྛ་བྷཱུ་ཏཾ དུ་ཀྑཾ ད་སྶེ་ནྟོ ‘‘ཏཱི་ཧི ཁུ་ཛྫ་ཀེ་ཧཱི’’ཏི་ཨཱ་དི་མཱ་ཧ. ཏ་ཏྠ ཁུ་ཛྫ་ཀེ་ཧཱིཏི ཁུ་ཛྫ་ས་བྷཱ་ཝེ་ཧི, ཁུ་ཛྫཱ་ཀཱ་རེ་ཧི ཝཱ. ནི་སྶ་ཀྐ་ཝ་ཙ་ན་ཉྩེ་ཏཾ མུ་ཏྟ་ས་དྡཱ་པེ་ཀྑཱ་ཡ. ཀ་སྶ་ཀོ ཧི ཨ་ཁུ་ཛྫོ་པི ས་མཱ་ནོ ཏཱི་སུ ཋཱ་ནེ་སུ ཨ་ཏྟཱ་ནཾ ཁུ་ཛྫཾ ཀ་ཏྭཱ ད་སྶེ་ཏི ལཱ་ཡ་ནེ ཀ་ས་ནེ ཀུ་དྡཱ་ལ་ཀ་མྨེ ཙ. ཡོ ཧི པ་ན ཀ་སྶ་ཀོ ལཱ་ཡ་ནཱ་དཱི་ནི ཀ་རོ་ཏི, ཏཱ་ནི་པི ཨ་སི་ཏཱ་དཱི་ནི ཀུ་ཊི་ལཱ་ཀཱ་ར་ཏོ ཁུ་ཛྫ་ཀཱ་ནཱི་ཏི ཝུ་ཏྟཾ ‘‘ཏཱི་ཧི ཁུ་ཛྫ་ཀེ་ཧཱི’’ཏི.
ཨི་དཱ་ནི ཏཱ་ནི ས་རཱུ་པ་ཏོ ད་སྶེ་ནྟོ ‘‘ཨ་སི་ཏཱ་སུ མ་ཡཱ, ན་ངྒ་ལཱ་སུ མ་ཡཱ, ཁུ་དྡ་ཀུ་དྡཱ་ལཱ་སུ མ་ཡཱ’’ཏི ཨཱ་ཧ. ཏ་ཏྠ ཨ་སི་ཏཱ་སུ མ་ཡཱཏི ལ་ཝི་ཏྟེ་ཧི མ་ཡཱ མུ་ཏྟ་ནྟི ཨ་ཏྠོ. ནི་སྶ་ཀྐེ ཙེ་ཏཾ བྷུ་མྨ་ཝ་ཙ་ནཾ. སེ་སེ་སུ་པི ཨེ་སེ་ཝ ན་ཡོ. ཨ་པ་རེ པ་ན ‘‘ཨ་སི་ཏཱ་སུ མ་ཡཱཏི ལ་ཝི་ཏྟེ་ཧི ཀ་ར་ཎ་བྷཱུ་ཏེ་ཧི མ་ཡཱ ཁུ་ཛྫི་ཏ’’ནྟི ཝ་ད་ནྟི. ཏེ་སཾ མ་ཏེ་ན ཀ་ར་ཎ་ཏྠེ ཧེ་ཏུ་མྷི ཝཱ བྷུ་མྨ་ཝ་ཙ་ནཾ. ‘‘ན་ངྒ་ལཱ་སཱུ’’ཏི ལི་ངྒ་ཝི་པ་ལླཱ་སཾ ཀ་ཏྭཱ ཝུ་ཏྟཾ, ན་ངྒ་ལེ་ཧི ཀ་སི་རེ་ཧཱི་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཨ་ཏྟ་ནཱ ཝ་ལ༹་ཉྫི་ཏ་ཀུ་དྡཱ་ལ་སྶ ས་བྷཱ་ཝ་ཏོ ཝ་ལ༹་ཉྫ་ནེ་ན ཝཱ ཨ་པྤ་ཀ་ཏཱ་ཡ ཝུ་ཏྟཾ ‘‘ཁུ་དྡ་ཀུ་དྡཱ་ལཱ་སཱུ’’ཏི ‘‘ཀུ་ཎྛ་ཀུ་དྡཱ་ལཱ་སཱུ’’ཏི་པི པཱ་ལི༹. ཝ་ལ༹་ཉྫ་ནེ་ནེ་ཝ ཨ་ཏི་ཁི་ཎ་ཁ་ཎི་ཏྟེ་སཱུ་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཨི་དྷ་མེ་ཝཱཏི མ-ཀཱ་རོ པ་ད་ས་ནྡྷི་ཀ་རོ. ཨ་ཐ ཝཱ་པཱིཏི ཝཱ-ས་དྡོ ནི་པཱ་ཏ་མ་ཏྟཾ. གཱ་མ་ཀེ ཋི་ཏ་ཏྟཱ ཏཱ་ནི ཨ་སི་ཏཱ་དཱི་ནི ཀི་ཉྩཱ་པི ཨི་དྷེ་ཝ མ་མ ས་མཱི་པེ་ཡེ་ཝ, ཏ་ཐཱ་པི ཨ་ལ་མེ་ཝ ཧོ་ཏཱི་ཏི ཨ་ཏྠོ. ཏུ་རི་ཏ་ཝ་སེ་ན ཙེ་ཏཾ ཨཱ་མེ་ཌི་ཏ་ཝ་ཙ་ནཾ. ཛྷཱ་ཡཱཏི ཕ་ལ་ས་མཱ་པ་ཏྟི་ཛ྄ཛྷཱ་ན་ཝ་སེ་ན དི་ཊྛ་དྷ་མྨ་སུ་ཁ་ཝི་ཧཱ་ར་ཏྠཾ དི་བྦ་ཝི་ཧཱ་རཱ་དི་ཝ་སེ་ན ཙ ཛྷཱ་ཡ. སུ་མ་ངྒ་ལཱཏི ཨ་ཏྟཱ་ནཾ ཨཱ་ལ་པ་ཏི. ཛྷཱ་ནེ པ་ན ཨཱ་ད་ར་ད་སྶ་ན་ཏྠཾ ཨཱ་མེ་ཌི་ཏཾ ཀ་ཏཾ. ཨ་པྤ་མ་ཏྟོ ཝི་ཧ་རཱཏི ས་ཏི་པ་ཉྙཱ་ཝེ་པུ་ལླ་པྤ་ཏྟི་ཡཱ ས་བྦ་ཏྠ་ཀ་མེ་ཝ ཨ་པྤ་མ་ཏྟོ་སི ཏྭཾ, ཏ་སྨཱ ཨི་དཱ་ནི སུ་ཁཾ ཝི་ཧ་ར, སུ་མ་ངྒ་ལ. ཀེ་ཙི པ་ན ‘‘ཨ་ར་ཧ་ཏྟཾ ཨ་པྤ་ཏྭཱ ཨེ་ཝ ཝི་པ་སྶ་ནཱ་ཡ ཝཱི་ཐི་པ་ཊི་པ་ནྣཱ་ཡ སཱ་ས་ནེ ས་ཉྫཱ་ཏཱ་བྷི་ར་ཏི་ཡཱ ཡ་ཐཱ་ནུ་བྷཱུ་ཏཾ གྷ་རཱ་ཝཱ་ས་དུ་ཀྑཾ ཛི་གུ་ཙྪ་ནྟོ ཐེ་རོ ཨི་མཾ གཱ་ཐཾ ཝ་ཏྭཱ པ་ཙྪཱ ཝི་པ་སྶ་ནཾ ཝ་ཌྜྷེ་ཏྭཱ ཨ་ར་ཧ་ཏྟཾ པཱ་པུ་ཎཱི’’ཏི ཝ་ད་ནྟི. ཏེ་སཾ མ་ཏེ་ན ‘‘ཛྷཱ་ཡ ཨ་པྤ་མ་ཏྟོ ཝི་ཧ་རཱ’’ཏི པ་དཱ་ནཾ ཨ་ཏྠོ ཝི་པ་སྶ་ནཱ་མ་གྒ་ཝ་སེ་ན་པི ཡུ་ཛྫ་ཏི ཨེ་ཝ.
སུ་མ་ངྒ་ལ་ཏྠེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཝ་ཎྞ་ནཱ ནི་ཊྛི་ཏཱ.