๙. สนฺธิตตฺเถรคาถาวณฺณนา

อสฺสตฺเถ หริโตภาเสติ อายสฺมโต สนฺธิตตฺเถรสฺส คาถา. กา อุปฺปตฺติ? อยมฺปิ ปุริมพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปุญฺญานิ อุปจินนฺโต อิโต เอกตึเส กปฺเป สิขิสฺส ภควโต กาเล เอโก โคปาลโก อโหสิ. โส สตฺถริ ปรินิพฺพุเต อญฺญตรํ เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺส สนฺติเก พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส ‘‘กุหึ ภควา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา ‘‘เอวํ มหานุภาวา พุทฺธาปิ นาม อนิจฺจตาวสํ คจฺฉนฺติ, อโห สงฺขารา อทฺธุวา’’ติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. ตํ เถโร โพธิปูชาย อุสฺสาเหสิ. โส กาเลน กาลํ โพธิรุกฺขสมีปํ คนฺตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา พุทฺธคุเณ อนุสฺสรนฺโต โพธึ วนฺทติ. โส เตน ปุญฺญกมฺเมน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท โกสลรฏฺเฐ อิพฺภกุเล นิพฺพตฺติตฺวา สนฺธิโตติ ลทฺธนาโม วยปฺปตฺโต อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ สุตฺวา สํเวคชาโต ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา นจิรสฺเสว ฉฬภิญฺโญ อโหสิ. โส อตฺตโน ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺโต สิขิสฺส ภควโต กาเล โพธิวนฺทนํ พุทฺธานุสฺสตึ อนิจฺจสญฺญาปฏิลาภญฺจ อนุสฺสริตฺวา ตทุปนิสฺสเยน อตฺตโน วิเสสาธิคมํ ปกาเสนฺโต –

๒๑๗. ‘‘อสฺสตฺเถ หริโตภาเส, สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป;

เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ, อลภิตฺถํ ปติสฺสโต.

๒๑๘. ‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป, ยํ สญฺญมลภึ ตทา;

ตสฺสา สญฺญาย วาหสา, ปตฺโต เม อาสวกฺขโย’’ติ. –

เทฺว คาถา อภาสิ.

ตตฺถ อสฺสตฺเถติ อสฺสตฺถฏฺฐานีเย, ยฺวายํ เอตรหิ อมฺหากํ ภควโต โพธิรุกฺโข อสฺสตฺโถ, เอตสฺส ฐาเน ตทา สิขิสฺส ภควโต โพธิรุกฺโข ปุณฺฑรีโก ฐิโตติ โส อสฺสตฺถฏฺฐานียตาย ‘‘อสฺสตฺเถ’’ติ วุตฺตํ. สตฺตานํ อสฺสาสชนนโต วา. อปเร ปน ‘‘อสฺสตฺถรุกฺขมูเล นิสีทิตฺวา ตทา พุทฺธานุสฺสติยา ภาวิตตฺตา เถโร ‘อสฺสตฺเถ’ติ อโวจา’’ติ วทนฺติ. หริโตภาเสติ หริเตหิ สารมณิวณฺเณหิ โอภาสมาเน. สํวิรูฬฺหมฺหีติ สุฏฺฐุ วิรูเฬฺห สุปฺปติฏฺฐิเต, สุฆนนิจิตปตฺตปลาสปลฺลเวหิ วิรูฬฺหสญฺฉนฺเนติ จ วทนฺติ. ปาทเปติ รุกฺเข. เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ, อลภิตฺถํ ปติสฺสโตติ พุทฺธารมฺมณํ อารมฺมณสฺส เอกชาติยตฺตา เอกํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ พุทฺธานุสฺสติสหคตํ สญฺญํ พุทฺธคุณานํ ปติปติสรณโต ปติสฺสโต หุตฺวา อลภึ.

กทา ปน สา สญฺญา ลทฺธา, กีวตาย สิทฺธาติ อาห ‘‘เอกตึเส อิโต กปฺเป’’ติอาทิ. อิโต ภทฺทกปฺปโต อุทฺธํ อาโรหนวเสน เอกตึเส กปฺเป. ยํ สญฺญนฺติ ยํ พุทฺธานุสฺสติสหคตํ สญฺญํ, ยํ วา พุทฺธานํ อนิจฺจตํ ทิสฺวา ตทนุสาเรน สพฺพาสงฺขาเรสุ ตทา อนิจฺจสญฺญํ อลภึ. ตสฺสา สญฺญาย วาหสาติ ตสฺสา ยถาวุตฺตาย สญฺญาย การณภาเวน ตํ อุปนิสฺสยํ กตฺวา. ปตฺโต เม อาสวกฺขโยติ อิทานิ มยา อาสวานํ ขโย นิโรโธ อธิคโตติ อิมาเยว จ อิมสฺส เถรสฺส อปทานคาถาปิ. ยถาห (อป. เถร ๑.๒๒.๒๗-๓๐) –

‘‘อสฺสตฺเถ หริโตภาเส…เป… ปตฺโต เม อาสวกฺขโย.

‘‘อิโต เตรสกปฺปมฺหิ, ธนิฏฺโฐ นาม ขตฺติโย;

สตฺตรตนสมฺปนฺโน, จกฺกวตฺตี มหพฺพโล.

‘‘กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ…เป… กตํ พุทฺธสฺส สาสน’’นฺติ.

สนฺธิตตฺเถรคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิฏฺฐิตา จ ทุกนิปาตวณฺณนา.