అబ్యాకతపదం

అహేతుకకుసలవిపాకవణ్ణనా

౪౩౧. కామావచర…పే… ఆది వుత్తన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘ఉపచితత్తా’’తి పదం సఙ్గయ్హతి ‘‘అసాధారణకమ్మపచ్చయవసేనా’’తి వుత్తత్తా. ‘‘ఉపచితత్తాతి లద్ధాసేవనత్తా’’తి కేచి వదన్తి, తం పఠమజవనస్స న యుజ్జతి అనాసేవనత్తా. తథా చ సతి తస్స విపాకదానమేవ న సియాతి తతో అఞ్ఞథా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విపాకాభిముఖన్తి విపాకదానాభిముఖం కతోకాసం. కతోకాసతా చ అనాదిమ్హి సంసారే అనేకేసం కమ్మానం కతానం అత్థితాయ పరస్స పటిబాహనేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞస్స విపాకం పటిబాహిత్వా’’తిఆది వుత్తం. వడ్ఢితతా చ సకమ్మస్స బలదానసమత్థతావసేన అత్తనో కారణేహి అభిసఙ్ఖతతా. అసాధారణేన నామం ఉద్ధటం ‘‘భేరీసద్దో యవఙ్కురో’’తి యథా. విఞ్ఞాణానన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం. విసేసపచ్చయత్తాతి అధికపచ్చయత్తా.

చక్ఖుసన్నిస్సితఞ్చ తం రూపవిజాననఞ్చాతి ఏతేన సమానాధికరణతం సమాసస్స దస్సేన్తో తత్థ చ ‘‘చక్ఖుసన్నిస్సిత’’న్తిఆదిపదద్వయస్స నీలుప్పలసద్దాదీనం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞవిసేసనవిసేసితబ్బభావమాహ. అఞ్ఞవిఞ్ఞాణన్తి రూపారమ్మణం మనోవిఞ్ఞాణం. రూపంయేవారమ్మణన్తి పన అత్థే దిబ్బచక్ఖువిఞ్ఞాణం దట్ఠబ్బం తంసదిసానం తదుపచారం కత్వా యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ తాని ఏవ ఓసధానీ’’తి. ఝానపచ్చయత్తాభావే న ఝానఙ్గతా నత్థీతి పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు ఉపేక్ఖాదీనం ఉపచరితఝానఙ్గతం సాధేతి. న హి ఝానఙ్గానం ఝానపచ్చయతం వత్వా తేసం ఝానపచ్చయభావో పటిక్ఖిత్తోతి. యది ఏవం పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు ఉపేక్ఖాదయో ఝానరాసిట్ఠానే న వత్తబ్బా సియున్తి ఆహ ‘‘ఝానపచ్చయత్తాభావే’’తిఆది. ఉపేక్ఖాదిభావతోతి ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖేకగ్గతాభావతో. అఞ్ఞట్ఠానాభావతోతి చిత్తట్ఠితిం ఏవ సన్ధాయ వుత్తం.

౪౩౬. అకుసలం భవఙ్గనిస్సన్దేన ‘‘పణ్డర’’న్తి వుచ్చతి, భవఙ్గే అపణ్డరే తంమూలికా కుతో అకుసలస్స పణ్డరతాతి ‘‘అకుసలస్స చా’’తి వుత్తం. పణ్డరతాయ కారణం వత్తబ్బం, యది అఞ్ఞకారణా పణ్డరతా, సభావోవాయన్తి చిత్తస్స అకిలేససభావతాయ వుత్తం, న చేత్థ ఫస్సాదీనమ్పి పణ్డరతాపత్తి. యతో ధమ్మానం సభావకిచ్చవిసేసఞ్ఞునా భగవతా విఞ్ఞాణంయేవ తథా నిద్దిట్ఠన్తి.

౪౩౯. అనతిక్కమనేన భావనాయ. పసాదఘట్టనం విసయస్స యోగ్యదేసే అవట్ఠానన్తి ‘‘పసాదం ఘట్టేత్వా ఆపాథం గన్త్వా’’తి వుత్తం. మహాభూతేసు పటిహఞ్ఞతీతి ఏత్థ న సయం కిఞ్చి పటిహఞ్ఞతి, నాపి కేనచి పటిహఞ్ఞీయతి అఫోట్ఠబ్బసభావత్తా. విసయవిసయీభూతం పన అభిముఖభావప్పత్తియా విఞ్ఞాణుప్పత్తియా హేతుతాయ విసిట్ఠభావప్పత్తం పటిహతపటిఘాతకభావేన వోహరీయతి, తస్మా తేసు సప్పటిఘవోహారో. ‘‘ఉపాదారూపం ఘట్టేతీతి ఏవమాది చ ఉపచారవసేనేవ వేదితబ్బం. మహాభూతారమ్మణేన పన కాయప్పసాదనిస్సయభూతేసు మహాభూతేసు ఘట్టియమానేసు పసాదోపి ఘట్టితో ఏవ నామ హోతీతి వత్వా వీమంసితబ్బ’’న్తి వదన్తి. యథాధిప్పేతేన ఏకదేససామఞ్ఞేన ఉపమావచనతో నిస్సితనిస్సయఘట్టనానం సతిపి పుబ్బాపరభావే ఉపమత్తే ఉపమాభావేన గహేతబ్బభావం దస్సేన్తో ‘‘ఉభయఘట్టనదస్సనత్థ’’న్తి ఆహ.

౪౫౫. దస్సనాదిప్పవత్తిభావతోతి మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం అదస్సనాదితాయ సా ఏతేసం ఏవ విసేసో. అనఞ్ఞనిస్సయమనోపుబ్బఙ్గమతాయాతి అఞ్ఞనిస్సయమనోపుబ్బఙ్గమత్తాభావతో. అఞ్ఞనిస్సయవిఞ్ఞాణస్స అనన్తరపచ్చయత్తాభావేనాతి ఇమినా కిరియామనోధాతుతోపి విసేసస్స వుత్తత్తా ‘‘మనోద్వారనిగ్గమనముఖభావాభావతో’’తి వుత్తం, న వుత్తం ‘‘నిగ్గమనపవేసముఖభావాభావతో’’తి. తివిధేనపి హి మనోధాతువిఞ్ఞాణధాతూహి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా విసేసో దస్సితోతి. తతో ఏవ విజాననవిసేసవిరహతోయేవ. యది మనోధాతు ‘‘మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి న వుచ్చతి, ఛవిఞ్ఞాణకాయాతి కథం మనోధాతుయా తత్థ సఙ్గహో హోతీతి? సఙ్గహో ఏవ పరియాయదేసనత్తా. అత్థి హి ఏస పరియాయో ‘‘మననమత్తం విఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి యథా ‘‘మననమత్తా ధాతు మనోధాతూ’’తి. అపిచ వత్థుకిచ్చేహి మనోవిఞ్ఞాణసభాగత్తా తస్స ఉపరముప్పాదభావతో అన్తాదిభావతో చ మనోవిఞ్ఞాణకాయసఙ్గహితా మనోధాతు, న సేసవిఞ్ఞాణకాయసఙ్గహితా అతంసభాగత్తా, ఇధ పన నిప్పరియాయకతత్తా మనసో సమ్భూయ విసిట్ఠమనోకిచ్చయుత్తం మనోవిఞ్ఞాణన్తి తదభావతో ‘‘మనోవిఞ్ఞాణన్తిపి న వుచ్చతీ’’తి ఇమమేవత్థం సాధేతుం ‘‘న హి తం విఞ్ఞాణం మనతో’’తిఆది వుత్తం. తేన మనోధాతుయా నిప్పరియాయతో మనోవిఞ్ఞాణకిచ్చవిరహంయేవ దస్సేతి. దస్సనాదీనం పనాతిఆదినా అఞ్ఞవిఞ్ఞాణవిధురం మనోధాతుయా చ సభావం దస్సేతి.

యది జనకసదిసతా నామ మహావిపాకేసు వితక్కాదీనం సమ్మాసఙ్కప్పాదితా, తిహేతుకతో నిబ్బత్తానం తిహేతుకానం, దుహేతుకతో నిబ్బత్తానం దుహేతుకానఞ్చ భవతు సమ్మాసఙ్కప్పాదితా, తిహేతుకతో పన నిబ్బత్తదుహేతుకానం కథన్తి ఆహ ‘‘తత్థ హీ’’తిఆది. తంసోతపతితతా న సియా తస్సా అనానన్తరత్తా. తతో ఏవ హీతిఆదినా వుత్తసోతపతితం ఏవానన్తరేన వచనేన సమత్థయతి. యది విజ్జమానానమ్పి మనోధాతుఆదీసు వితక్కాదీనం పఞ్చవిఞ్ఞాణేసు వియ అగణనూపగభావో, ఏవం సన్తే పట్ఠానే కథం తేసం ఝానపచ్చయతావచనం. ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౧), ‘‘విపాకాబ్యాకతాని కిరియాబ్యాకతాని ఝానఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౧) హి వుత్తం. పచ్చనీయేపి ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న ఝానపచ్చయా, పఞ్చవిఞ్ఞాణసహితం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౯౮) పఞ్చవిఞ్ఞాణాని ఏవ ఉద్ధటాని, న మనోధాతుఆదీనీతి ఆహ ‘‘ఝానపచ్చయకిచ్చమత్తతో’’తిఆది. న హేత్థ ఝానఙ్గానం బలవదుబ్బలభావో అధికతో, అథ ఖో ఝానపచ్చయభావమత్తన్తి అధిప్పాయో.

౪౬౯. సమానవత్థుకం అనన్తరపచ్చయం లభిత్వాతి దస్సనాదితో మనోధాతుయా చ బలవభావే కారణవచనం. యథారమ్మణన్తి ఆరమ్మణానురూపం. యది సమాననిస్సయతాయ మనోధాతుతో బలవతరత్తం విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా సోమనస్ససహగతాయ, వోట్ఠబ్బనం కథం మజ్ఝత్తవేదనన్తి అనుయోగం మనసి కత్వా తస్స బలవభావం సమ్పటిచ్ఛిత్వా సన్తతిపరిణామనబ్యాపారవిసేసా న సోమనస్సవేదనన్తి పరిహారం వదన్తో ‘‘వోట్ఠబ్బన’’న్తిఆదిమాహ. విపాకో వియ అనుభవనమేవ న హోతీతి సతి సమత్థతాయ విపాకానం ఏకన్తేన ఆరమ్మణరసానుభవనతాయ వుత్తం.

అహేతుకకుసలవిపాకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠమహావిపాకచిత్తవణ్ణనా

౪౯౮. విపాకధమ్మానం కమ్మద్వారం వుత్తం ద్వారకథాయం ‘‘తేభూమకకుసలాకుసలో ఏకూనతింసవిధో మనో’’తి (ధ. స. అట్ఠ. మనోకమ్మద్వారకథా). పయోగేనాతి అత్తనా పరేహి వా కతేన ఉస్సాహనపయోగేన. కుసలాకుసలాని వియ యేసం తం తదారమ్మణం అనుబన్ధభూతం. పఠమపఞ్చమచిత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞబలవదుబ్బలభావవిచారేన దుతియఛట్ఠాదీనమ్పి సో విచారితో హోతీతి ‘‘ఏతేసు బలవం దుబ్బలఞ్చ విచారేతు’’న్తి వుత్తం. యథా సాలిఆదీనం థద్ధముదుభూమివసేన తిణాదీనం అనీహరణనీహరణవసేన ఉతుఆదిఅవసేసపచ్చయానం విపత్తిసమ్పత్తివసేన చ ఫలవిసేసయోగో, ఏవం కమ్మస్స సుగతిదుగ్గతివసేన అవిసుద్ధవిసుద్ధపయోగవసేన ఉపపత్తియా విపత్తిసమ్పత్తివసేన చ విసిట్ఠఫలతాయ పరిణమనం, ఏవమేవ గిమ్హవస్సకాలాదీసు బీజానం ఫలవిసేసయోగో వియ తంతంకాలవిసేసేన కమ్మస్స ఫలవిసేసయోగో హోతీతి ఆహ ‘‘కాలవసేన పరిణమతీ’’తి. సుక్కసోణితపచ్చయానన్తి కమ్మవిసేసపరిభావితసన్తానుప్పన్నతాయ సుక్కసోణితానం ఆయువిసేసహేతుభావమాహ సుక్కసోణితవసేనపి వణ్ణాదివిసేసదస్సనతో, యేన ‘‘పితూనం ఆకారం పుత్తో అనువిదహతీ’’తి వుచ్చతి. తంమూలకానన్తి అప్పాయుకసంవత్తనియకమ్మమూలకానం. ఆహారాదీతి ఆది-సద్దేన విసమూపక్కమాదయో పరిగ్గణ్హాతి.

విపాకుద్ధారకథావణ్ణనా

యతో తిహేతుకాదికమ్మతో. యస్మిఞ్చ ఠానేతి పటిసన్ధిఆదిట్ఠానే, సుగతిదుగ్గతియం వా. తిహేతుకతో దుహేతుకం అనిచ్ఛన్తో పటిసన్ధిన్తి అధిప్పాయో. పవత్తివిపాకం పన తిహేతుకతో దుహేతుకమ్పి ఇచ్ఛతి ఏవ. తథా హి వక్ఖతి అట్ఠకథాయం ‘‘యం పురిమాయ హేతుకిత్తనలద్ధియా న యుజ్జతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮).

యే ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి, ‘‘ఏకపుప్ఫం యజిత్వాన, అసీతి కప్పకోటియో (థేరగా. ౯౬). దుగ్గతిం నాభిజానామీ’’తి (అప. థేర ౨.౪౬.౬౪) చ ఏవమాదివచనస్స అధిప్పాయం అజానన్తా ‘‘కిం ను ఖో ఏకేనపి కమ్మేన అనేకా పటిసన్ధి హోతీ’’తి, ‘‘దిస్వా కుమారం సతపుఞ్ఞలక్ఖణ’’న్తిఆదివచనస్స (దీ. ని. ౩.౨౦౫) అత్థం అసల్లక్ఖేత్వా ‘‘కిన్ను ఖో నానాకమ్మేహి ఏకా పటిసన్ధి హోతీ’’తి సంసయపక్ఖన్దా, తేసం బీజఙ్కురోపమాయ ‘‘ఏకస్మా ఏకా, అనేకస్మా చ అనేకా పటిసన్ధి హోతీ’’తి వినిచ్ఛితత్తా కమ్మపటిసన్ధివవత్థానతో సాకేతపఞ్హే విపాకుద్ధారకథాయ ఉస్సదకిత్తనగహణస్స సమ్బన్ధం ఆహ ‘‘కమ్మవసేన…పే… దస్సేతు’’న్తి. పటిసన్ధిజనకకమ్మవసేన పటిసన్ధివిపాకో ఏవ అలోభలోభాదిగుణదోసాతిరేకభావహేతూతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తథా హి వుత్తం ‘‘సో తేన కమ్మేన దిన్నపటిసన్ధివసేన నిబ్బత్తో లుద్ధో హోతీ’’తిఆది. ఏత్థ చ లోభవసేన, దోస, మోహ, లోభదోస, లోభమోహ, దోసమోహ, లోభదోసమోహవసేనాతి తయో ఏకకా, తయో ద్వికా, ఏకో తికోతి లోభాదిదస్సనవసేన అకుసలపక్ఖేయేవ సత్త వారా. తథా కుసలపక్ఖే అలోభాదిదస్సనవసేనాతి చుద్దస వారా లబ్భన్తి.

తత్థ ‘‘అలోభదోసామోహా, అలోభాదోసమోహా, అలోభదోసామోహా బలవన్తో’’తి ఆగతేహి కుసలపక్ఖే తతియదుతియపఠమవారేహి దోసుస్సదమోహుస్సదదోసమోహుస్సదవారా గహితా. తథా అకుసలపక్ఖే ‘‘లోభాదోసమోహా, లోభదోసామోహా, లోభాదోసామోహా బలవన్తో’’తి ఆగతేహి తతియదుతియపఠమవారేహి అదోసుస్సదఅమోహుస్సదఅదోసామోహుస్సదవారా గహితాయేవాతి అకుసలకుసలపక్ఖే తయో తయో వారే అన్తోగధే కత్వా అట్ఠేవ వారా దస్సితా. యే పన ఉభయేసం వోమిస్సతావసేనేవ లోభాలోభుస్సదవారాదయో అపరే ఏకూనపఞ్ఞాస వారా దస్సేతబ్బా, తే అసమ్భవతో ఏవ న దస్సితా. న హి ఏకస్మిం సన్తానే అన్తరేన అవత్థన్తరం లోభో బలవా అలోభో చాతి యుజ్జతి. పటిపక్ఖతోయేవ హి ఏతేసం బలవదుబ్బలభావో, సహజాతధమ్మతో వా. తేసు లోభస్స తావ పటిపక్ఖతో అలోభేన అనభిభూతతాయ బలవభావో, తథా దోసమోహానం అదోసామోహేహి. అలోభాదీనం పన లోభాదిఅభిభవనతో సబ్బేసఞ్చ సమానజాతియం సమభిభూయ పవత్తివసేనేవ సహజాతధమ్మతో బలవభావో. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘లోభో బలవా, అలోభో మన్దో, అదోసామోహా బలవన్తో, దోసమోహా మన్దా’’తి. సో చ తేసం మన్దబలవభావో పురిమూపనిస్సయతో ఆసయస్స పరిభావితతాయ వేదితబ్బో. ఏత్థ చ పఠమదుతియేహి, సత్తమపఠమేహి వా వారేహి తిహేతుకకమ్మతో పటిసన్ధిపవత్తివసేన తిహేతుకవిపాకో, ఇతరేహి తిహేతుకదుహేతుకకమ్మతో యథాసమ్భవం పటిసన్ధిపవత్తివసేన దుహేతుకాహేతుకవిపాకా దస్సితాతి అయమ్పి విసేసో వేదితబ్బో.

ఇధాతి విపాకుద్ధారమాతికాయం. తేన హేతుకిత్తనం విసేసేతి. జచ్చన్ధాదివిపత్తినిమిత్తం మోహో, సబ్బాకుసలం వా. యం పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తేన పటిసమ్భిదామగ్గవచనేన. గతిసమ్పత్తియా సతి ఞాణసమ్పయుత్తే పటిసన్ధిమ్హి నిప్ఫాదేతబ్బే. అఞ్ఞత్థాతి నికన్తిపటిసన్ధిక్ఖణేసు. కమ్మసరిక్ఖకోతి ఇధ సాతిసయో సరిక్ఖభావో అధిప్పేతోతి దట్ఠబ్బో. ఇతరథా తిహేతుకదుహేతుకాపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సరిక్ఖాయేవాతి దస్సితమేతన్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనీతి ఏత్థ పఞ్చవిఞ్ఞాణాని వియ అపుబ్బనిస్సయపవత్తినీ విజాననవిసేసరహితా చ మనోధాతు ఇట్ఠాదిభాగగ్గహణే న సమత్థాతి ‘‘పాకటాయేవా’’తి న వుత్తా, ఆది-సద్దేన వా సఙ్గహితా. తదారమ్మణపచ్చయసబ్బజవనవతాతి తదారమ్మణస్స పచ్చయభూతసకలజవనప్పవత్తిసహితేన. యం సన్ధాయ ‘‘ఇధ పరిపక్కత్తా ఆయతనాన’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞకాలేతి అబుద్ధిపవత్తికాలే.

అనులోమేతి ధమ్మానులోమే. ఆసేవనపచ్చయాతి ఆసేవనభూతా పచ్చయా. న మగ్గే అమగ్గపచ్చయే. సోపి మోఘవారో లబ్భేయ్యాతి యది వోట్ఠబ్బనమ్పి ఆసేవనపచ్చయో సియా, యథా ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆసేవనపచ్చయా న (పట్ఠా. ౧.౨.౩) మగ్గపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౨.౧౪) అనులోమపచ్చనీయే, పచ్చనీయానులోమే చ ‘‘సుఖా…పే… న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనపచ్చయా’’తి చ వుత్తం హసితుప్పాదచిత్తవసేన, ఏవం వోట్ఠబ్బనవసేన ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చా’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన పాఠో సియా, తథా చ సతి వారద్వయవసేన గణనాయం ‘‘ఆసేవనపచ్చయా న మగ్గే ద్వే. న మగ్గపచ్చయా ఆసేవనే ద్వే’’తి చ వత్తబ్బం సియా, న పన వుత్తం, తస్మా న లబ్భేయ్యాయం మోఘవారోతి అధిప్పాయో.

వోట్ఠబ్బనమ్పి యది ఆసేవనపచ్చయో సియా, దుతియమోఘవారే అత్తనో వియ తతియచతుత్థవారేసుపి సియా, తథా సతి అత్తనాపి కుసలాకుసలానం సియా. న హి…పే… అవుత్తో అత్థి ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా’’తిఆదినా అనవసేసతో వుత్తత్తా. వోట్ఠబ్బనస్స…పే… అవుత్తో ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో. అకుసలస్స…పే… పచ్చయో’’తి వచనాభావతో. న కేవలం అవుత్తో, అథ ఖో కుసలం…పే… పటిక్ఖిత్తోవ. అథాపి సియాతిఆది మగ్గసోధనత్థమేవ వుచ్చతి. సమానవేదనానం ఏవ ఆసేవనపచ్చయభావస్స దస్సనతో ‘‘అసమానవేదనానం వసేనా’’తి వుత్తం. ఏవం ‘‘ఆసేవన పచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వత్తబ్బం సియా, సమానవేదనావసేనాతి అధిప్పాయో. అభిన్నజాతికస్స చాతి చ-సద్దో అభిన్నవేదనస్స చాతి సమ్పిణ్డనత్థో. వేదనాత్తికేపి వోట్ఠబ్బనస్స ఆసేవనపచ్చయత్తస్స అభావాతి యోజనా. కుసలత్తికాదీసు యథాదస్సితపాళిప్పదేసేసుపీతి సమ్పిణ్డనత్థో పి-సద్దో. గణనాయ కారణభూతాయ గణనాయ నిద్ధారియమానాయ సతి గణనాయ వా అబ్భన్తరే. దుతియో మోఘవారో వీమంసితబ్బోతి ఆసేవనపచ్చయత్తాభావా జవనట్ఠానే ఠాతుం న యుజ్జతి. న హి వినా ఆసేవనం జవనప్పవత్తి అత్థీతి అధిప్పాయో.

అపిచేత్థ ‘‘యం జవనభావప్పత్తం, తం ఛిన్నమూలకరుక్ఖపుప్ఫం వియా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౫౬౬) వక్ఖమానత్తా అనుపచ్ఛిన్నభవమూలానం పవత్తమానస్స వోట్ఠబ్బనస్స కిరియభావో న సియా, వుత్తో చ ‘‘యస్మిం సమయే మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పన్నా హోతి కిరియా నేవ కుసలా నాకుసలా న చ కమ్మవిపాకా ఉపేక్ఖాసహగతా’’తి, తస్మా ‘‘జవనట్ఠానే ఠత్వాతి జవనస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానే ద్విక్ఖత్తుం పవత్తిత్వా, న జవనభావేనా’’తి, ‘‘ఆసేవనం లభిత్వాతి చ ఆసేవనం వియ ఆసేవన’’న్తి వుచ్చమానే న కోచి విరోధో, విప్ఫారికస్స పన సతో ద్విక్ఖత్తుం పవత్తియేవేత్థ ఆసేవనసదిసతా. విప్ఫారికతాయ హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తఞ్చస్స వుచ్చతి. విప్ఫారికమ్పి జవనం వియ అనేకక్ఖత్తుం అప్పవత్తియా దుబ్బలత్తా న నిప్పరియాయతో ఆసేవనపచ్చయభావేన పవత్తేయ్యాతి న ఇమస్స పాఠే ఆసేవనత్థం వుత్తం, అట్ఠకథాయం పన పరియాయతో వుత్తం యథా ‘‘ఫలచిత్తేసు మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్న’’న్తి. అయమేత్థ అత్తనోమతి. అయమ్పి పోరాణకేహి అసంవణ్ణితత్తా సాధుకం ఉపపరిక్ఖితబ్బో.

ఏవఞ్చ కత్వాతి వోట్ఠబ్బనావజ్జనానం అనత్థన్తరభావతో ‘‘ఆవజ్జనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం, వోట్ఠబ్బనట్ఠానేపీతి అధిప్పాయో. తస్మాతి యస్మా వోట్ఠబ్బనం ఆవజ్జనాయేవ అత్థతో ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకకిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుభావతో, తస్మా. తం ఆవజ్జనా వియ సతి ఉప్పత్తియం కామావచరకుసలాకుసలకిరియజవనానం ఏకన్తతో అనన్తరపచ్చయభావేనేవ వత్తేయ్య, నో అఞ్ఞథాతి అధిప్పాయేన ‘‘వోట్ఠబ్బనతో’’తిఆదిమాహ. చతున్నన్తి ముఞ్ఛామరణాసన్నవేలాదీసు మన్దీభూతవేగతాయ చత్తారిపి జవనాని ఉప్పజ్జేయ్యున్తి అధిప్పాయేన వుత్తం. అయమేతస్స సభావోతి ఆరమ్మణముఖేనపి చిత్తనియామంయేవ దస్సేతి. యదిపి ‘‘జవనాపారిపూరియా…పే… యుత్తో’’తి వుత్తం, ‘‘ఆవజ్జనాదీనం పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీ’’తి పన వుత్తత్తా చిత్తప్పవత్తివసేన పఠమమోఘవారతో ఏతస్స న కోచి విసేసో. తేనేవాహ ‘‘అయమ్పి…పే… రేతబ్బో’’తి. పటిసన్ధిచిత్తేయేవ పవత్తియం ‘‘భవఙ్గ’’న్తి వుచ్చమానే న తస్స హేతువసేన భేదోతి ‘‘సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౧౦౨) న సక్కా వత్తుం, వుత్తఞ్చ, తస్మా సహేతుకం భవఙ్గన్తి తదారమ్మణం వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.

సభావకిచ్చేహి అత్తనో ఫలస్స పచ్చయభావో, సభావకిచ్చానం వా ఫలభూతానం పచ్చయభావో సభావకిచ్చపచ్చయభావో. అప్పటిసిద్ధం దట్ఠబ్బన్తి ‘‘దుహేతుకసోమనస్ససహగతఅసఙ్ఖారికజవనావసానే ఏవా’’తి ఇమస్స అత్థస్స అనధిప్పేతత్తా. యథా చ అహేతుకదుహేతుకపటిసన్ధికానం తిహేతుకజవనావసానే అహేతుకదుహేతుకతదారమ్మణం అప్పటిసిద్ధం, ఏవం తిహేతుకపటిసన్ధికస్స తిహేతుకజవనానన్తరం దుహేతుకతదారమ్మణం, దుహేతుకపటిసన్ధికస్స చ దుహేతుకానన్తరం అహేతుకతదారమ్మణం అప్పటిసిద్ధం దట్ఠబ్బం. ‘‘తిహేతుకకమ్మం తిహేతుకమ్పి దుహేతుకమ్పి అహేతుకమ్పి విపాకం దేతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮) హి వుత్తం. పరిపుణ్ణవిపాకస్సాతి ఇమినాపి తిహేతుకజవనతో యథావుత్తతదారమ్మణస్స అప్పటిసిద్ధంయేవ సాధేతి. న హి పచ్చయన్తరసామగ్గియా అసతి తదారమ్మణం సబ్బం అవిపచ్చన్తం కమ్మం పరిపుణ్ణవిపాకం హోతీతి. ముఖనిదస్సనమత్తమేవ యథావుత్తతదారమ్మణప్పవత్తియా అవిభావితత్తా. తిహేతుకాదికమ్మస్స హి ఉక్కట్ఠస్స తిహేతుకకమ్మస్స సోళస, ఇతరస్స ద్వాదస, ఉక్కట్ఠస్సేవ దుహేతుకకమ్మస్స ద్వాదస, ఇతరస్స అట్ఠాతి ఏవం సోళసవిపాకచిత్తాదీని యోజేతబ్బాని. తస్మాతి యస్మా పరిపుణ్ణవిపాకస్స పటిసన్ధిజనకకమ్మస్స వసేన విపాకవిభావనాయ ముఖనిదస్సనమత్తమేవేతం, తస్మా.

ఏవఞ్చ కత్వాతి నానాకమ్మతో తదారమ్మణుప్పత్తియం ఇతో అఞ్ఞథాపి సమ్భవతోతి అత్థో. ‘‘ఉపేక్ఖా…పే… ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ కేన కిచ్చేన ఉప్పజ్జతీతి? తదారమ్మణకిచ్చం తావ న హోతి జవనారమ్మణస్స అనాలమ్బణతో, నాపి సన్తీరణకిచ్చం తథా అప్పవత్తనతో, పటిసన్ధిచుతీసు వత్తబ్బమేవ నత్థి, పారిసేసతో భవఙ్గకిచ్చన్తి యుత్తం సియా. న హి పటిసన్ధిభూతంయేవ చిత్తం ‘‘భవఙ్గ’’న్తి వుచ్చతీతి.

తన్నిన్నన్తి ఆపాథగతవిసయనిన్నం ఆవజ్జనన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్స వియ పఠమజ్ఝానాదికస్స వియ. ఏతస్సపి సావజ్జనతాయ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. అతదత్థాతి ఏత్థ తం-సద్దేన నిరోధం పచ్చామసతి. ఉప్పత్తియాతి ఉప్పత్తితో. తన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. తస్స నిరోధస్స. తథా చ ఉప్పజ్జతీతి ‘‘అనన్తరపచ్చయో హోతీ’’తి పదస్స అత్థం వివరతి. యథావుత్తా వుత్తప్పకారా. వోదానం దుతియమగ్గాదీనం పురేచారికఞాణం. ఏతేసన్తి అరియమగ్గచిత్తమగ్గానన్తరఫలచిత్తానం. ఏతస్సాతి యథావుత్తవిపాకచిత్తస్స.

ఉపనిస్సయతో తస్సేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివిపాకస్స దస్సనత్థం చక్ఖాదీనం దస్సనాదిఅత్థతో దస్సనాదిఫలతో, దస్సనాదిప్పయోజనతో వా. పురిమచిత్తాని ఆవజ్జనాదీని. వత్థన్తరరహితత్తే దస్సేతబ్బే వత్థన్తరే వియ ఆరమ్మణన్తరేపి న వత్తతీతి ‘‘వత్థారమ్మణన్తరరహిత’’న్తి వుత్తం.

యది విపాకేన కమ్మసరిక్ఖేనేవ భవితబ్బం, ఏవం సతి ఇమస్మిం వారే అహేతుకవిపాకానం అసమ్భవో ఏవ సియా తేసం అకమ్మసరిక్ఖకత్తాతి ఇమమత్థం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘అహేతుకానం పనా’’తి. అభినిపాతమత్తన్తి పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం కిచ్చమాహ. తే హి ఆపాథగతేసు రూపాదీసు అభినిపాతనమత్తేనేవ వత్తన్తి. ఆది-సద్దేన సమ్పటిచ్ఛనాదీని సఙ్గణ్హాతి. కుసలేసు కుసలాకుసలకిరియేసుపి వా విజ్జమానా ససఙ్ఖారికాసఙ్ఖారికతా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసరిక్ఖత్తా పహానావట్ఠానతో చ విరుద్ధా వియాతి విపాకేసు సా తదనుకూలా సియా, సా పన మూలాభావేన న సుప్పతిట్ఠితానం సవిసయాభినిపతనమత్తాదివుత్తీనం నత్థీతి వుత్తం ‘‘న ససఙ్ఖారికవిరుద్ధో’’తిఆది. ఉభయేనపి తేసం నిబ్బత్తిం అనుజానాతి యథా ‘‘కటత్తారూపాన’’న్తి అధిప్పాయో. ‘‘విపాకధమ్మధమ్మో విపాకస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో. విపాకధమ్మధమ్మే ఖన్ధే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి, అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి, దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, కుసలాకుసలే నిరుద్ధే’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౩.౯౩) విపాకత్తికే వియ సియా కుసలత్తికేపి పాళీతి కత్వా ‘‘కుసలత్తికే చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హి ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఉద్దిసిత్వా ‘‘సేక్ఖా వా పుథుజ్జనా వా కుసలం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తి, కుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతి, కుసలం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, ఉద్ధచ్చం, దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, అకుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అవిజ్జమానత్తా ఏవ అవచనన్తి అధిప్పాయేన తత్థ యుత్తిం దస్సేతి ‘‘విప్ఫారికఞ్హీ’’తిఆదినా.

ఏత్థ కేచి ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖావతోపి కిరియమయచిత్తతాయ కిరియజవనస్స విప్ఫారికకిరియభావో న సక్కా నిసేధేతున్తి నిదస్సనభావేన పణ్ణపుటముపనీతం అసమానం. కిరియజవనానన్తరం తదారమ్మణాభావస్స పాళియం అవచనమ్పి అకారణం లబ్భమానస్సపి కత్థచి కేనచి అధిప్పాయేన అవచనతో. తథా హి ధమ్మసఙ్గహే అకుసలనిద్దేసే లబ్భమానోపి అధిపతి న వుత్తో, తస్మా కిరియజవనానన్తరం తదారమ్మణాభావో వీమంసితబ్బో’’తి వదన్తి. సతిపి కిరియమయత్తే సబ్బత్థ తాదిభావప్పత్తానం ఖీణాసవానం జవనచిత్తం న ఇతరేసం వియ విప్ఫారికం, సన్తసభావతాయ పన సన్నిసిన్నరసం సియాతి తస్స పణ్ణపుటం దస్సితం. ధమ్మసఙ్గహే అకుసలనిద్దేసే అధిపతినో వియ పట్ఠానే కిరియజవనానన్తరం తదారమ్మణస్స లబ్భమానస్స అవచనే న కిఞ్చి కారణం దిస్సతి. తథా హి వుత్తం తత్థ అట్ఠకథాయం ‘‘హేట్ఠా దస్సితనయత్తా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౨౯). న చేత్థ దస్సితనయత్తాతి సక్కా వత్తుం విపాకధమ్మధమ్మేహి కుసలాకుసలేహి అతంసభావానం నయదస్సనస్స అయుజ్జమానకత్తా. అపిచ తత్థ వీమంసాయ కేసుచి సబ్బేసఞ్చ అధిపతీనం అభావతో ఏకరసం దేసనం దస్సేతుం ‘‘ఉద్ధటో’’తి చ సక్కా వత్తుం, ఇధ పన న తాదిసం అవచనే కారణం లబ్భతీతి ‘‘అవచనే కారణం నత్థీ’’తి వుత్తం.

అధిప్పాయేనాతి అకుసలానన్తరం సహేతుకతదారమ్మణం నత్థీతి తస్స థేరస్స మతిమత్తన్తి దస్సేతి. ‘‘కుసలాకుసలే నిరుద్ధే సహేతుకో విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౯౮) వచనతో పన అకుసలానన్తరం సహేతుకతదారమ్మణమ్పి విజ్జతియేవాతి ఉప్పత్తిం వదన్తస్స యుత్తగ్గహణవసేనాతి అధిప్పాయో.

న ఏత్థ కారణం దిస్సతీతి ఏతేన తిహేతుకజవనానన్తరం తివిధమ్పి తదారమ్మణం యుత్తన్తి దస్సేతి. యేన అధిప్పాయేనాతి పఠమథేరేన తావ ఏకేన కమ్మునా అనేకతదారమ్మణం నిబ్బత్తమానం కమ్మవిసేసాభావా తంతంజవనసఙ్ఖాతపచ్చయవిసేసేన విసిట్ఠం హోతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన జవనవసేన తదారమ్మణస్స ససఙ్ఖారాదివిధానం వుత్తం, విపాకేన నామ కమ్మసరిక్ఖేన భవితబ్బం, న కమ్మవిరుద్ధసభావేన. అఞ్ఞథా అనిట్ఠప్పసఙ్గో సియాతి ఏవమధిప్పాయేన దుతియత్థేరో కమ్మవసేనేవ తదారమ్మణవిసేసం ఆహ. ఞాణస్స జచ్చన్ధాదిదుగ్గతివిపత్తినిమిత్తపటిపక్ఖతా వియ సుగతివిపత్తినిమిత్తపటిపక్ఖతాపి సియాతి మఞ్ఞమానో తతియత్థేరో ‘‘తిహేతుకకమ్మతో దుహేతుకపటిసన్ధిమ్పి నానుజానాతీ’’తి ఇమినా నయేన తేసు వాదేసు అధిప్పాయావిరోధవసేన యుత్తం గహేతబ్బం. మహాపకరణే ఆగతపాళియాతి ‘‘సహేతుకో ధమ్మో అహేతుకస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౧౦౨) ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో, సహేతుకా ఖన్ధా వుట్ఠానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవమాదినా పట్ఠానే సహేతుకదుకాదీసు ఆగతపాళియాతి అత్థో.

కామావచరకుసలవిపాకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపావచరారూపావచరవిపాకకథావణ్ణనా

౪౯౯. తస్మిం ఖణే విజ్జమానానం ఛన్దాదీనన్తి ఏతేన విపాకజ్ఝానే దుక్ఖాపటిపదాదిభావస్స అవిజ్జమానతం దస్సేతి. న హి కుసలజ్ఝానం వియ విపాకజ్ఝానం పరికమ్మవసేన నిబ్బత్తతీతి. న చేత్థ పటిపదాభేదో వియ కుసలానురూపో విపాకస్స ఆరమ్మణభేదోపి న పరమత్థికో సియాతి సక్కా వత్తుం ఏకన్తేన సారమ్మణత్తా అరూపధమ్మానం విపాకస్స చ కమ్మనిమిత్తారమ్మణతాయ అఞ్ఞత్రాపి విజ్జమానత్తా. నానాక్ఖణేసు నానాధిపతేయ్యన్తి ‘‘యస్మిం ఖణే యం ఝానం యదధిపతికం, తతో అఞ్ఞస్మిం ఖణే తం ఝానం ఏకన్తేన తదధిపతికం న హోతీ’’తి కత్వా వుత్తం. చతుత్థజ్ఝానస్సేవాతి చ పటిపదా వియ అధిపతయో న ఏకన్తికాతి ఇమమేవత్థం దస్సేతి.

రూపావచరారూపావచరవిపాకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

లోకుత్తరవిపాకకథావణ్ణనా

౫౦౫. తణ్హావిజ్జాదీహి ఆహితవిసేసం లోకియకమ్మం విపాకుప్పాదనసమత్థం హోతి, న అఞ్ఞథాతి వుత్తం ‘‘తణ్హాదీహి అభిసఙ్ఖత’’న్తి. ఇతరస్సాతి సుఞ్ఞతాప్పణిహితనామరహితస్స. యో సుద్ధికపటిపదాయ విభావితో, యో చ సుత్తన్తపరియాయేన అనిమిత్తోతి వుచ్చతి. తేనేవాహ ‘‘అనిచ్చానుపస్సనానన్తరస్సపి మగ్గస్సా’’తిఆది. వళఞ్జన…పే… భేదో హోతి మగ్గాగమనవసేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘మగ్గానన్తరఫలచిత్తస్మిం యేవా’’తి వచనం అపేక్ఖిత్వా ‘‘సుఞ్ఞతాదినామలాభే సతీ’’తి సాసఙ్కం ఆహ. అనిమిత్తనామఞ్చ లభతి మగ్గాగమనతో ఫలస్స నామలాభే విసేసాభావతోతి అధిప్పాయో. తాదిసాయ ఏవాతి యాదిసా మగ్గే సద్ధా, తాదిసాయ ఏవ ఫలే సద్ధాయ.

౫౫౫. ‘‘కతమే ధమ్మా నియ్యానికా? చత్తారో మగ్గా’’తి వచనతో (ధ. స. ౧౨౯౫, ౧౬౦౯) అనియ్యానికపదనిద్దేసే చ ‘‘చతూసు భూమీసు విపాకో’’తి (ధ. స. ౧౬౧౦) వుత్తత్తా న నిప్పరియాయేన ఫలం నియ్యానసభావం, నియ్యానసభావస్స పన విపాకో కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానవసేన పవత్తమానో పరియాయతో తథా వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నియ్యానికసభావస్సా’’తిఆది. పఞ్చఙ్గికో చాతి ఏతేన మగ్గవిభఙ్గే సబ్బవారేసుపి ఫలస్స మగ్గపరియాయో ఆగతోతి దస్సేతి. తత్థ హి అరియమగ్గక్ఖణే విజ్జమానాసుపి విరతీసు తదవసిట్ఠానం పఞ్చన్నం కారాపకఙ్గానం అతిరేకకిచ్చతాదస్సనత్థం పాళియం పఞ్చఙ్గికోపి మగ్గో ఉద్ధటోతి. ఏవం బోజ్ఝఙ్గాపీతి యథా మగ్గో, ఏవం మగ్గబోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గేసు ఫలేసు చ బోజ్ఝఙ్గా ఉద్ధటాతి అత్థో.

లోకుత్తరవిపాకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కిరియాబ్యాకతకథావణ్ణనా

౫౬౮. పురిమా పవత్తీతి మహాకిరియచిత్తప్పవత్తిం ఆహ. తాయ హి ఖీణాసవో ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. తేనేవాహ ‘‘ఇదం పన చిత్తం విచారణపఞ్ఞారహిత’’న్తి. ఏవన్తి యథా సోతద్వారే, ఏవం ఘానద్వారాదీసుపి మహాకిరియచిత్తేహి తస్మిం తస్మిం విసయే ఇదమత్థికతాయ పరిచ్ఛిన్నాయ ఇదం చిత్తం వత్తతీతి దస్సేతి. పఞ్చద్వారానుగతం హుత్వా లబ్భమానన్తి పఞ్చద్వారే పవత్తమహాకిరియచిత్తానం పిట్ఠివట్టకభావేన ఇమస్స చిత్తస్స పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, పఞ్చద్వారే ఏవ వా ఇదమేవ పవత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘లోలుప్ప…పే… భూత’’న్తి వుత్తత్తా పఞ్చద్వారే పఠమం ఇమినా చిత్తేన సోమనస్సితో హుత్వా పచ్ఛా మహాకిరియచిత్తేహి తం తం అత్థం విచినోతీతి అయమత్థో వుత్తో వియ దిస్సతి. పుబ్బేయేవ పన మనోద్వారికచిత్తేన పధానసారుప్పట్ఠానాదిం పరిచ్ఛిన్దన్తస్స పఞ్చద్వారే తాదిసస్సేవ తాదిసేసు రూపాదీసు ఇదం చిత్తం పవత్తతీతి వదన్తి. అయమ్పి అత్థో పఞ్చద్వారే ఏవ పవత్తం లోలుప్పతణ్హాపహానాదిపచ్చవేక్ఖణాహేతు యథావుత్తకారణభూతం జాతన్తి ఏవం యోజేత్వా సక్కా వత్తుం. ఏవఞ్చ సతి ఇమస్స చిత్తస్స పచ్చయభూతా పురిమా పవత్తీతి ఇదమ్పి వచనం సమత్థితం హోతి.

ఏత్థ చ పఞ్చద్వారే ఇమినా చిత్తేన సోమనస్సుప్పాదనమత్తం దట్ఠబ్బం, న హాసుప్పాదనం పఞ్చద్వారికచిత్తానం అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తా, మనోద్వారే పన హాసుప్పాదనం హోతి. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం పఞ్చద్వారే ‘‘సోమనస్సితో హోతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, మనోద్వారే చ ‘‘హాసయమాన’’న్తి. ఇమినా హసితుప్పాదచిత్తేన పవత్తియమానమ్పి భగవతో సితకరణం పుబ్బేనివాసఅనాగతంససబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం అనువత్తకత్తా ఞాణానుపరివత్తియేవాతి. ఏవం పన ఞాణానుపరివత్తిభావే సతి న కోచి పాళిఅట్ఠకథానం విరోధో, ఏవఞ్చ కత్వా అట్ఠకథాయం ‘‘తేసం ఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అవస్సఞ్చ ఏతం ఏవం ఇచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా ఆవజ్జనచిత్తస్సపి భగవతో పవత్తి న యుజ్జేయ్య. తస్సపి హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావస్స నిచ్ఛితత్తా, న చ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తే తంసముట్ఠితాయ విఞ్ఞత్తియా కాయకమ్మాదిభావం ఆవజ్జనభావో విబన్ధతీతి.

తతో ఏవాతి మూలాభావేన న సుప్పతిట్ఠితత్తా ఏవ. ‘‘అహేతుకానం ఝానఙ్గాని బలాని చా’’తి సమ్పిణ్డనత్థో ఝానఙ్గాని చాతి చ-సద్దో. యది అపరిపుణ్ణత్తా బలభావస్స ఇమస్మిం అహేతుకద్వయే బలాని అనుద్దిట్ఠాని అసఙ్గహితాని చ, అథ కస్మా నిద్దిట్ఠానీతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. సమ్మా నియ్యానికసభావానం కుసలానం పటిభాగభూతో విపాకోపి ఫలం వియ తంసభావో సియాతి సహేతుకవిపాకచిత్తాని అగ్గహేత్వా కిరియచిత్తకతత్తా వా ‘‘మహాకిరియచిత్తేసూ’’తి వుత్తం. అథ వా మహాకిరియచిత్తేసుచాతి చ-సద్దేన సహేతుకవిపాకచిత్తానిపి గహితానీతి వేదితబ్బాని.

౫౭౪. ‘‘ఇన్ద్రియ …పే… ఇమస్సానన్తరం ఉప్పజ్జమానానీ’’తి వుత్తం తేసం ఞాణానం కామావచరత్తా. ఇతరేసం మహగ్గతత్తా ‘‘పరికమ్మానన్తరానీ’’తి వుత్తం.

౫౭౭. ఆహితో అహం మానో ఏత్థాతి అత్తా, సో ఏవ భవతి ఉప్పజ్జతి, న పరపరికప్పితో వియ నిచ్చోతి అత్తభావో. అత్తాతి వా దిట్ఠిగతికేహి గహేతబ్బాకారేన భవతి పవత్తతీతి అత్తభావో.

కిరియాబ్యాకతకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చిత్తుప్పాదకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.