౨. రూపకణ్డం

ఉద్దేసవణ్ణనా

కేనచీతి రూపేన వా అరూపేన వా. చిత్తుప్పాదేన తావ రూపస్స సమయవవత్థానం న సక్కా కాతుం అబ్యాపితాయ అనేకన్తికతాయ చాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అచిత్తసముట్ఠానసబ్భావతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అచిత్తసముట్ఠానం రూపం చిత్తస్స తీసు ఖణేసు ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్మిం తావ వాదే చిత్తుప్పత్తిసమయేన రూపూపపత్తిసమయస్స వవత్థానం మా హోతు, చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ సబ్బమ్పి రూపం ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్మిం పన వాదే కథన్తి? ఏత్థాపి అచిత్తసముట్ఠానం రూపం చిత్తేన సహుప్పాదేపి అనిన్ద్రియబద్ధరూపం వియ అచిత్తపటి బన్ధుప్పాదతాయ న చిత్తేన వవత్థాపేతబ్బసమయన్తి వుత్తం ‘‘అచిత్తసముట్ఠానసబ్భావతో’’తి. తేన చిత్తుప్పాదేన రూపస్స సమయవవత్థానం న బ్యాపీతి దస్సేతి. అనేకచిత్తసముట్ఠానతాయ వవత్థానాభావతోతి సమ్బన్ధో. నియతే హి సముట్ఠాపకచిత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపస్స సియా వవత్థానన్తి.

కేసఞ్చీతి కామావచరకుసలాదీనం. కత్థచీతి ఆరుప్పే. కేసఞ్చీతి వా కేసఞ్చి పఞ్చవోకారవిపాకానం. కత్థచీతి పటిసన్ధిక్ఖణే చరిమక్ఖణే చ. ‘‘తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) చిత్తసహభావినం ఏవ చిత్తేన సమయవవత్థానం కతన్తి వుత్తం ‘‘అచిత్తసహభుభావతో’’తి. తేసన్తి ఉపాదారూపానం. యో యస్స సహభావేన ఉపకారకో, సో ఏవ తస్స సమయవవత్థాపకభావేన వుత్తోతి ఆహ ‘‘సహజాత…పే… త్తనతో’’తి. నాపి మహాభూతేహీతిఆదినా వవత్థానాభావమేవ దస్సేతి. కేసఞ్చీతి అకమ్మజాదీనం. కేహిచీతి కమ్మజాదీహి. పవత్తితోతి పవత్తనతో. సహాతి ఏకస్మిం కాలే. అభావాతి నియోగతో అభావా.

విఞ్ఞత్తి …పే… న సక్కా వత్తుం మహాభూతేహి సమయవవత్థానే కరియమానే తేహి అయావభావితతాయాతి అధిప్పాయో. ఏకస్మిం కాలేతిఆదినాపి మహాభూతేహి సమయనియమనే వవత్థానాభావమేవ విభావేతి. ‘‘తథా విభజనత్థ’’న్తి, ‘‘అవిభత్తం అబ్యాకతం అత్థీతి దస్సేతు’’న్తి చ ఇమేసం పదానం ‘‘విభత్తం అవిభత్తఞ్చ సబ్బం సఙ్గణ్హన్తో ఆహా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. సమయవవత్థానం కత్వా నిద్దిసియమానస్స నిప్పదేసతాయ అసమ్భవతో ఏకదేసం నిద్దిసిత్వా సామఞ్ఞేన నిగమనం యుత్తం, అకత్వా పన సమయవవత్థానం సరూపతో నిద్దిసనేన తథాతి ఇమమత్థం ఆహ ‘‘సమయవవత్థానేనా’’తిఆదినా. అవిభత్తేతి విపాకకిరియాబ్యాకతం వియ న పుబ్బే విభత్తే. విభజితబ్బేతి భేదవన్తతాయ విభజనారహే. దస్సితేతి ఉద్దిసనవసేన దస్సితే. వుత్తమేవత్థం విత్థారతరేన దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆదిమాహ.

విపాకాదిధమ్మానం నయనం నయో, సోవ దస్సనన్తి నయదస్సనం. ‘‘దేసనా’’తి వుత్తం హేట్ఠా గహణమేవ నయదస్సనన్తి. దుతియవికప్పే పన కామావచరాదిభావేన నీయతీతి నయో, కిరియాబ్యాకతం. తస్స దస్సనం నయదస్సనన్తి యోజేతబ్బం. దుకాదీసు నిద్దేసవారే చ హదయవత్థునో అనాగతత్తా తం అగ్గహేత్వా పఠమవికప్పో వుత్తో, ఏకకే పన వత్థుపి గహితన్తి ‘‘హదయవత్థుఞ్చా’’తి దుతియవికప్పే వుత్తం. కిం పన కారణం దుకాదీసు నిద్దేసవారే చ హదయవత్థు న గహితన్తి? ఇతరవత్థూహి అసమానగతికత్తా దేసనాభేదతో చ. యథా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఏకన్తతో చక్ఖాదినిస్సయాని, న ఏవం మనోవిఞ్ఞాణం ఏకన్తతో హదయవత్థునిస్సయం, నిస్సితముఖేన చ వత్థుదుకాదిదేసనా పవత్తా. యమ్పి ఏకన్తతో హదయవత్థునిస్సయం, తస్స వసేన ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స వత్థూ’’తిఆదినా దుకాదీసు వుచ్చమానేసుపి తదనుకూలఆరమ్మణదుకాదయో న సమ్భవన్తి. న హి ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం, అత్థి రూపం న మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణ’’న్తిఆదినా సక్కా వత్తున్తి వత్థారమ్మణదుకదేసనా భిన్నగతికా సియుం, సమానగతికా చ తా దేసేతుం భగవతో అజ్ఝాసయో. ఏసా హి భగవతో దేసనా పకతి. తేనేవ హి నిక్ఖేపకణ్డే చిత్తుప్పాదవిభాగేన అవుచ్చమానత్తా అవితక్కావిచారపదవిస్సజ్జనే విచారోతి వత్తుం న సక్కాతి అవితక్కవిచారమత్తపదవిస్సజ్జనే లబ్భమానోపి వితక్కో న ఉద్ధటో, అఞ్ఞథా వితక్కో చాతి వత్తబ్బం సియాతి. ఏవం ఇతరవత్థూహి అసమానగతికత్తా దేసనాభేదతో చ దుకాదీసు ఉద్దేసే న గహితం. ఉద్దిట్ఠస్సేవ హి నిద్దిసనతో నిద్దేసేపి న గహితం హదయవత్థూతి వదన్తి.

చక్ఖాదిదసకా సత్తాతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయఇత్థిభావపురిసభావదసకా సత్త, ఏకసన్తానవసేన వా చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయభావవత్థుదసకా సత్త. నిబ్బానస్స అసతిపి పరమత్థతో భేదే పరికప్పితభేదోపి భేదోయేవ వోహారవిసయేతి కత్వా సోపాదిసేసాదిభేదో వుత్తో.

౫౮౪. కిఞ్చాపి అఞ్ఞత్థ కుక్కుటణ్డసణ్ఠానే పరిమణ్డల-సద్దో దిస్సతి, చక్కసణ్ఠానతా పన వట్టసణ్ఠానే చక్కవాళే వుచ్చమానో పరిమణ్డల-సద్దో వట్టపరియాయో సియా. అనేకత్థా హి సద్దాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వట్టం పరిమణ్డల’’న్తి. ఏత్థ చ సినేరుయుగన్ధరాదీనం సముద్దతో ఉపరిఅధోభాగానం వసేన ఉబ్బేధో వుత్తో, ఆయామవిత్థారేహిపి సినేరు చతురాసీతియోజనసహస్సపరిమాణోవ. యథాహ ‘‘సినేరు, భిక్ఖవే, పబ్బతరాజా చతురాసీతి యోజనసహస్సాని ఆయామేన, చతురాసీతి యోజనసహస్సాని విత్థారేనా’’తి (అ. ని. ౭.౬౬). సినేరుం పాకారపరిక్ఖేపవసేన పరిక్ఖిపిత్వా ఠితా యుగన్ధరాదయో, సినేరుయుగన్ధరాదీనం అన్తరేపి సీతసముద్దా నామ. ‘‘తే విసాలతో యథాక్కమం సినేరుఆదీనం అచ్చుగ్గమనసమానపరిమాణా’’తి వదన్తి.

కోటిసతసహస్సచక్కవాళస్సేవ ఆణాఖేత్తభావో దససహస్సచక్కవాళస్స జాతిఖేత్తభావో వియ ధమ్మతావసేనేవ వేదితబ్బో. వికప్పసమానసముచ్చయవిభావనేసు వియ అవధారణే అనియమే చ వా-సద్దో వత్తతీతి తథా యోజనా కతా. అనేకత్థా హి నిపాతాతి. తత్థ అనేకన్తికత్థో అనియమత్థో.

సీలాదివిసుద్ధిసమ్పాదనేన, చతుధాతువవత్థానవసేనేవ వా మహాకిచ్చతాయ మహన్తేన వాయామేన. సతిపి లక్ఖణాదిభేదే ఏకస్మిం ఏవ కాలే ఏకస్మిం సన్తానే అనేకసతసహస్సకలాపవుత్తితో మహన్తాని బహూని భూతాని పరమత్థతో విజ్జమానానీతి వా మహాభూతాని యథా ‘‘మహాజనో’’తి. ఏవన్తి ‘‘ఉపాదాయ పవత్త’’న్తి అత్థే సతి పటిచ్చసముప్పన్నతా వుత్తా హోతి పచ్చయసమ్భూతతాదీపనతో. ఉపాదాయతీతి ఉపాదాయతి ఏవాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘ఏకన్తనిస్సితస్సా’’తి. ‘‘భవతి హి నిస్సయరూపానం సామిభావో’’తి ఆధారాధేయ్యసమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయ అభావే ఆధారభూతోపి అత్థో సంసామిసమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయ సామిభావేన వుచ్చతి యథా ‘‘రుక్ఖస్స సాఖా’’తి అధిప్పాయో.

తివిధరూపసఙ్గహవణ్ణనా

౫౮౫. విఞ్ఞత్తిదుకో చాతి చ-సద్దేన చిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకాపి సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా. సక్కా హి ఏతేన నయేన…పే… విఞ్ఞాతున్తి ఏత్థ పఞ్చవీసాయ తావ వత్థుదుకేసు పఠమదుకపఞ్చకాదయో చుద్దసహిపి పకిణ్ణకదుకేహి అవసిట్ఠేహి వత్థుదుకేహి పఞ్చవీసాయ ఆరమ్మణదుకేహి పఞ్చహి బాహిరాయతనదుకేహి రూపధాతుదుకాదీహి పఞ్చహి ధాతుదుకేహి పచ్ఛిమకేహి తీహి ఇన్ద్రియదుకేహి ద్వాదసహిపి సుఖుమరూపదుకేహి పఠమాదివజ్జేహి అవసిట్ఠేహి ఆయతనధాతుఇన్ద్రియదుకేహి చ యోజనం గచ్ఛన్తి. పఞ్చవీసాయ పన ఆరమ్మణదుకేసు పురిమకో దుకపఞ్చకో ఉపాదిన్నఉపాదిన్నుపాదానియసనిదస్సనచిత్తసముట్ఠానచిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకవజ్జేహి పకిణ్ణకదుకేహి సబ్బేహిపి వత్థుదుకేహి రూపాయతనరూపధాతుదుకవజ్జేహి ఆయతనధాతుదుకేహి సబ్బేహిపి ఇన్ద్రియదుకసుఖుమరూపదుకేహి యోజనం గచ్ఛతి. దుతియదుకపఞ్చకాదీసు యథాక్కమం సద్దాయతనసద్దధాతుదుకాదయో యోజనం న గచ్ఛన్తి, రూపాయతనరూపధాతుదుకాదయో గచ్ఛన్తి. పకిణ్ణకదుకేసు సనిదస్సనదుకఞ్చాతి అయమేవ విసేసో. యథా చ వత్థుదుకేసు, ఏవం చక్ఖాయతనచక్ఖుధాతుచక్ఖున్ద్రియాదిదుకపఞ్చకేసు. యథా చ ఆరమ్మణదుకేసు, ఏవం రూపాయతనరూపధాతుఆదిదుకపఞ్చకేసు తికయోజనా. ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియదుకా సుఖుమరూపదుకా చ సబ్బేహిపి దుకేహి యోజనం గచ్ఛన్తీతి ఏవం తావ తికయోజనా వేదితబ్బా. నను చాయమ్పి యోజనా భగవతా న దేసితాతి న కాతబ్బాతి? నయిదం ఏకన్తికం. కస్మా? భగవతా దిన్ననయేన యోజనాపి భగవతోయేవ దేసనా. తథా హి వుత్తం మాతికావణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧-౬) ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చాతి ఇదమ్పి సమ్భవతీ’’తిఆది. సమ్భవో హి గహణస్స కారణన్తి చ.

తివిధరూపసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుబ్బిధాదిరూపసఙ్గహవణ్ణనా

౫౮౬. చిత్తతో ఏవ సముట్ఠాతీతి చిత్తసముట్ఠానన్తి ఇమమేవ అత్థం గహేత్వా ‘‘విఞ్ఞత్తిదుకాదీహి సమానగతికో చిత్తసముట్ఠానదుకో’’తి వుత్తం. వినివత్తితే హి సామఞ్ఞే యం రూపం జనకపచ్చయేసు చిత్తతో సముట్ఠాతి, తం చిత్తతో ఏవ సముట్ఠాతీతి. విఞ్ఞత్తిదుకాదీహీతి ఆది-సద్దేన చిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకే సఙ్గణ్హాతి. లబ్భమానోతి యం తం రూపం ఉపాదా, తం అత్థి చిత్తసముట్ఠానం, అత్థి న చిత్తసముట్ఠానం. యం తం రూపం నుపాదా, తం అత్థి చిత్తసముట్ఠానం, అత్థి న చిత్తసముట్ఠానన్తి ఏవం లబ్భమానో. సనిదస్సనదుకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సప్పటిఘమహాభూతదుకాదయో సఙ్గణ్హాతి. తేనాతి చిత్తసముట్ఠానదుకేన. తస్సాతి చిత్తసముట్ఠానదుకస్సేవ. అఞ్ఞే పనాతి విఞ్ఞత్తిచిత్తసముట్ఠానచిత్తసహభుచిత్తానుపరివత్తిదుకేహి అఞ్ఞేపి పకిణ్ణకదుకా.

సద్దాయతనస్స ఏకన్తతో అనుపాదిన్నత్తా ‘‘సోతసమ్ఫస్సారమ్మణదుకాదయో వజ్జేత్వా’’తి వుత్తం. చతుక్కా లబ్భన్తీతి యం తం రూపం ఉపాదిన్నం, తం అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఆరమ్మణం, అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స నారమ్మణం. యం తం రూపం అనుపాదిన్నం, తం అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఆరమ్మణం, అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స నారమ్మణన్తి ఏవమాదయో సబ్బారమ్మణబాహిరాయతనాదిలబ్భమానదుకేహి యోజనాయం చతుక్కా లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో. అవసేసేహీతి ఆరమ్మణబాహిరాయతనరూపధాతుదుకాదితో లబ్భమానదుకేహీతి వుత్తదుకరాసితో అవసేసేహి. తేసన్తి ఉపాదిన్నఉపాదిన్నుపాదానియచిత్తసముట్ఠానదుకానం. అఞ్ఞేసన్తి ఉపాదిన్నదుకాదితో అఞ్ఞేసం ఉపాదాదుకాదీనం. వత్థుదుకాదీహీతి ఆది-సద్దేన చక్ఖాయతనదుకాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థాపి అవసేసేహి తేసం అఞ్ఞేసఞ్చ యోజనాయ చతుక్కా న లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో.

చతుబ్బిధాదిరూపసఙ్గహవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపవిభత్తి

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౫౯౪. పథవీఆదీనం ధమ్మానం రుప్పనసభావో వియ న హేతుఆదిభావోపి సాధారణోతి న హేతూసు విభజితబ్బోతి వుత్తం ‘‘అవిజ్జమానవిభాగస్సా’’తి. తస్స పన విభాగాభావదస్సనసరూపదస్సనమేవ నిద్దేసో. ఏవఞ్చ కత్వా నిబ్బానస్సపి విభాగరహితత్తా ‘‘అసఙ్ఖతా ధాతూ’’తి ఏత్తకమేవ నిద్దేసవసేన వుత్తం.

యదిపి హినోతి ఏతేన పతిట్ఠాతి కుసలాదికో ధమ్మోతి అలోభాదయో కేవలం హేతుపదవచనీయా, కారణభావసామఞ్ఞతో పన మహాభూతాదయోపి హేతు-సద్దాభిధేయ్యాతి మూలట్ఠవాచినా దుతియేన హేతు-సద్దేన విసేసేత్వా ఆహ ‘‘హేతుహేతూ’’తి. సుప్పతిట్ఠితభావసాధనతో కుసలాదిధమ్మానం మూలత్థేన ఉపకారకధమ్మా ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౫౯-౧౦౬౦) పట్ఠానే చ తేయేవ ‘‘హేతుపచ్చయో’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘మూలహేతు పచ్చయహేతూతి వా అయమత్థో’’తి. హినోతి ఏతేన, ఏతస్మా వా ఫలం పవత్తతీతి హేతు, పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతి పవత్తతీతి పచ్చయోతి ఏవం హేతుపచ్చయ-సద్దానం అనానత్థతం సన్ధాయ హేతుసద్దపరియాయభావేన పచ్చయ-సద్దో వుత్తోతి ఆహ ‘‘హేతుపచ్చయసద్దానం సమానత్థత్తా’’తి. భూతత్తయనిస్సితాని చ మహాభూతాని చతుమహాభూతనిస్సితం ఉపాదారూపన్తి సబ్బమ్పి రూపం సబ్బదా సబ్బత్థ సబ్బాకారం చతుమహాభూతహేతుకం మహాభూతాని చ అనామట్ఠభేదాని సామఞ్ఞతో గహితానీతి వుత్తం ‘‘రూపక్ఖన్ధస్స హేతూ’’తి.

కమ్మసమాదానానన్తి సమాదానానం కమ్మానం, సమాదియిత్వా కతకమ్మానం వా. అఞ్ఞేసు పచ్చయేసు విపాకస్స తణ్హావిజ్జాదీసు.

‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం కాయదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతి. ఠానఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, విజ్జతి, యం కాయదుచ్చరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య. ఠానమేతం విజ్జతి. వచీ…పే… మనో…పే… విజ్జతి…పే… అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం కాయసుచరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౧; విభ. ౮౦౯),

‘‘కమ్మం సత్తే విభజతి, యదిదం హీనపణీతతాయా’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౯) – ఏవమాదివచనతో కమ్మం విపాకస్స ఇట్ఠానిట్ఠతం నియమేతీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠవిపాకనియామకత్తా’’తి. గతిఉపధికాలపయోగసమ్పత్తివిపత్తియోయేవ ఠానం విపాకస్స ఓకాసభావతో. న హి తేహి వినా కోచి విపాకో నిబ్బత్తతీతి. యథావుత్తట్ఠానే సతి అధిగన్తబ్బం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం ‘‘గతి…పే… నిప్ఫాదిత’’న్తి వుత్తం. విపాకస్స ఆరమ్మణేన వినా అభావతో ఆరమ్మణమ్పి తస్స పధానం కారణం. అనఞ్ఞసభావతోతి హేతుఆదిసభావాభావతో.

రుప్పనం రూపం. తం అస్స అత్థీతి ఏత్థ ‘‘అస్సా’’తి వుచ్చమానో పథవీఆదిఅత్థోయేవ రుప్పతీతిపి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘రుప్పనలక్ఖణయుత్తస్సేవ రూపీరూపభావతో’’తి. ఏతం సభావన్తి ఏతం ఉప్పన్నభావే సతి ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావం రూపే నియమేతి రూపస్సేవ తంసభావత్తా. న రూపం ఏతస్మిన్తి కాలభేదవసేన అతంసభావస్సపి రూపస్స అత్థితాయ న రూపం తత్థ నియన్తబ్బన్తి దస్సేతి. అత్థి హీతిఆదినా తత్థ రూపస్సేవ నియన్తబ్బతాభావంయేవ వివరతి. ఏతమేవాతిఆదినా ఉద్దేసేన నిద్దేసం సంసన్దేతి. ఏత్థ ఏతమేవ రూపే యథావుత్తసభావం నియమేతబ్బం నిద్దేసే ఏవ-సద్దేన నియమేతి అవధారేతీతి అత్థో. యథావుత్తో నియమోతి ఉప్పన్నభావే సతి ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యభావో నియన్తబ్బతాయ ‘‘నియమో’’తి వుత్తో, సో రూపే అత్థి ఏవ రూపస్సేవ తంసభావత్తా. విసిట్ఠకాలస్స వుత్తప్పకారం అవధారణంయేవ వా యథావుత్తో నియమో, సో రూపే అత్థియేవ సమ్భవతియేవ, న అరూపే వియ న సమ్భవతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. కాలభేదన్తి కాలవిసేసం. అనామసిత్వాతి అగ్గహేత్వా. తం సబ్బన్తి అనామట్ఠకాలభేదం తతోయేవ అరూపేహి సమానవిఞ్ఞేయ్యసభావం సబ్బం రూపం. ఉప్పన్నన్తి ఏతేన కాలభేదామసనేన విసేసేతి ‘‘ఉప్పన్నం…పే… మేవా’’తి.

వత్తమానకాలికం సబ్బం రూపం దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతసభావం, తం యథాసకం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావమేవ, న తేహి అవిఞ్ఞేయ్యం. నాపి ఉప్పన్నమేవ ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావం ఏకన్తలక్ఖణనియమాభావాపత్తితోతి ఏవం అవిపరీతే అత్థే విభావితేపి చోదకో అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘నను ఏవ’’న్తిఆదినా సబ్బస్స సబ్బారమ్మణతాపత్తిం చోదేతి. ఇతరో ‘‘రూపం సబ్బం సమ్పిణ్డేత్వా’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం విభావేతి. ఏత్థ ఏకీభావేన గహేత్వాతి ఇదం ‘‘సమ్పిణ్డేత్వా’’తి ఏతస్స అత్థవచనం. ఏకన్తలక్ఖణం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యసభావోయేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – కిఞ్చాపి పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం విసయన్తరే అప్పవత్తనతో న సబ్బస్స సబ్బారమ్మణతా, సబ్బస్సపి పన రూపస్స ఛవిఞ్ఞాణారమ్మణభావతో యథాసకం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యతాయ ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యతావ అత్థి, తం ఏకతో సఙ్గహణవసేన గహేత్వా ‘‘ఉప్పన్నం సబ్బం రూపం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్య’’న్తి వుత్తం యథా ‘‘అభిఞ్ఞాప్పత్తం పఞ్చమజ్ఝానం ఛళారమ్మణం హోతీ’’తి. యథా హి దిబ్బచక్ఖుదిబ్బసోతాదిఅభిఞ్ఞాప్పత్తస్స పఞ్చమజ్ఝానస్స విసుం అసబ్బారమ్మణత్తేపి ఏకన్తలక్ఖణవసేన ఏకీభావేన గహేత్వా ఆరమ్మణవసేన పఠమజ్ఝానాదితో విసేసం దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞాప్పత్తం పఞ్చమజ్ఝానం ఛళారమ్మణం హోతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవం అరూపతో రూపస్స విసయవసేన విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఉప్ప …పే… విఞ్ఞేయ్య’’న్తి వుత్తన్తి. ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యభావో రూపే నియమేతబ్బో, న పన రూపం తస్మిం నియమేతబ్బం, అనియతదేసో చ ఏవ-సద్దోతి అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ట. ౫౯౪) ‘‘పచ్చుప్పన్నరూపమేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి ఛహి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘పచ్చుప్పన్నరూపమేవా’’తిఆదినా తత్థ దోసమాహ. తస్మాతి యస్మా పాళియం విఞ్ఞేయ్యమేవాతి ఏవ-సద్దో వుత్తో, న చ తస్స అట్ఠానయోజనేన కాచి ఇట్ఠసిద్ధి, అథ ఖో అనిట్ఠసిద్ధియేవ సబ్బరూపస్స ఏకన్తలక్ఖణనియమాదస్సనతో, తస్మా. యథారుతవసేనేవ నియమే గయ్హమానే ఉప్ప…పే… పత్తి నత్థి, తతో చ సోతపతితతాయపి పయోజనం నత్థీతి. వుత్తనయేనాతి ‘‘అరూపతో విధుర’’న్తిఆదినా వుత్తనయేన.

ఞాణస్స వా ఉత్తరస్స పురిమఞాణం వత్థుకారణన్తి ఞాణవత్థు. ‘‘సజాతీ’’తి ఏత్థ స-కారో సమానసద్దత్థోతి దస్సేతుం ‘‘సమానజాతికాన’’న్తి వుత్తం. సమానజాతితా చ సమ్మావాచాదీనం సీలనత్థో ఏవ. ఏతేన సమానసభావతా సజాతిసఙ్గహోతి వేదితబ్బో. ఆరమ్మణే చేతసో అవిక్ఖేపప్పవత్తియా ఉపట్ఠానుస్సాహనాని వియ తేసం అవిక్ఖేపోపి అతిసయేన ఉపకారకోతి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞోపకారవసేనా’’తి వుత్తం. తేనేవ విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు సహజాతధమ్మేసు ఏతేసంయేవ సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహో దస్సితో. యం పన సచ్చవిభఙ్గవణ్ణనాయం (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯) విసుద్ధిమగ్గాదీసు (విసుద్ధి. ౨.౫౬౮) చ ‘‘వాయామసతియో కిరియతో సఙ్గహితా’’తి వుత్తం, తం అసమాధిసభావతం తేసం సమాధిస్స ఉపకారకత్తఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవ చ తత్థ ‘‘సమాధియేవేత్థ సజాతితో సమాధిక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౫౬౮; విభ. అట్ఠ. ౧౮౯) వుత్తం. ఇధ పన సజాతిసఙ్గహోతి సమాధితదుపకారకధమ్మానం ఉప్పత్తిదేసవసేన సఙ్గహో వుత్తోతి. అవిరాధేత్వా విసయసభావావగ్గహణం పటివేధో, అప్పనా చ ఆరమ్మణే దళ్హనిపాతో తదవగాహోయేవాతి ‘‘పటివేధసదిసం కిచ్చ’’న్తి వుత్తం. అథ వా ఆరమ్మణపటివేధస్స తదాహననపరియాహననమనుగుణతాయ సమానన్తి పఞ్ఞావితక్కానం కిచ్చసరిక్ఖతా వుత్తా.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకనిద్దేసో

ఉపాదాభాజనీయవణ్ణనా

౫౯౬. సమన్తతో సబ్బసో దస్సనట్ఠేన చక్ఖు సమన్తచక్ఖూతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘సబ్బసఙ్ఖతాసఙ్ఖతదస్సన’’న్తి వుత్తం. ఏవమాదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దో ‘‘దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్యం పరిఞ్ఞాత’’న్తి తీసుపి పదేసు పచ్చేకం యోజేతబ్బో. ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాదీ’’తిఆదినా (మహావ. ౧౫; పటి. మ. ౨.౩౦) హి పాళి పవత్తాతి. ఆకారేనాతి ద్వాదసవిధేన ఆకారేన. తమ్పి కామావచరం విపస్సనాపచ్చవేక్ఖణఞాణభావతో. ‘‘ఞాణచక్ఖు సహఅరియమగ్గం విపస్సనాఞాణన్తిపి యుజ్జతీ’’తి వదన్తి. అగ్గమగ్గేన పన సహ విపస్సనా పచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి యుత్తం వియ దిస్సతి.

యథావుత్తే మంసపిణ్డే ససమ్భారే చక్ఖువోహారో సన్తానవసేన పవత్తమానే చతుసముట్ఠానికరూపధమ్మే ఉపాదాయ పవత్తోతి ‘‘చతు…పే… సమ్భారా’’తి వుత్తం. సణ్ఠానన్తి వణ్ణాయతనమేవాతి తేన తేన ఆకారేన సన్నివిట్ఠేసు మహాభూతేసు తంతంసణ్ఠానవసేన వణ్ణాయతనస్స విఞ్ఞాయమానత్తా వుత్తం, న వణ్ణాయతనస్సేవ సణ్ఠానపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానత్తా. తథా హి అన్ధకారే ఫుసిత్వాపి సణ్ఠానం విఞ్ఞాయతీతి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘దీఘాదీని ఫుసిత్వాపి సక్కా జానితు’’న్తి, (ధ. స. అట్ట. ౬౧౬) ‘‘దీఘాదిసన్నివేసం భూతసముదాయం నిస్సాయా’’తి (ధ. స. మూలటీ. ౬౧౬) చ. తేసం సమ్భవసణ్ఠానానం ఆపోధాతువణ్ణాయతనేహి అనత్థన్తరభావేపి తేహి విసుం వచనం తథాభూతానం సమ్భవభూతానం సణ్ఠానభూతానఞ్చ. ఏతేన ఆపోధాతువణ్ణాయతనానం వసేన వత్తమానఅవత్థావిసేసో సమ్భవో సణ్ఠానఞ్చాతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. తత్థ సమ్భవో చతుసముట్ఠానికో సోళసవస్సకాలే ఉప్పజ్జతి. తస్స రాగవసేన ఠానా వచనం హోతీతి వదన్తి. అతథాభూతానం తతో అఞ్ఞథాభూతానం. యథావుత్తే సమ్భారవత్థుసఙ్ఖాతే. విజ్జమానత్తాతి భియ్యోవుత్తివసేన వుత్తం. తథా హి ఖీణాసవానం బ్రహ్మానఞ్చ సమ్భవో నత్థీతి. ఆపోధాతువిసేసత్తా సమ్భవో ఆపోధాతుసమ్బన్ధీ ఆపోధాతుతన్నిస్సయనిస్సితోపి హోతీతి తస్స చతుధాతునిస్సితతాయ అవిరోధో వుత్తో.

ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానన్తి ఏత్థ ‘‘కలాపన్తరగతా ఉతుఆహారా అధిప్పేతా’’తి వదన్తి. అనేకకలాపగతభావం చక్ఖుస్స దస్సేతి యతో ఉపద్దుతపటలే నిరాకరణేపి చక్ఖు విజ్జతీతి. పటిఘట్టనం విసయాభిముఖభావో నిఘంసపచ్చయత్తా. నిఘంసో నిస్సయభావాపత్తి. యతో చక్ఖాదినిస్సితా సఞ్ఞా ‘‘పటిఘసఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి.

అనేకత్తాతి ఇదం అవచనస్స కారణం, న హేతుకిరియాయ విఞ్ఞాయమానభావస్స. సో పన అపేక్ఖాసిద్ధితో ఏవ వేదితబ్బో. హేతుకిరియాపేక్ఖా హి ఫలకిరియాతి. చక్ఖుం సఙ్గణ్హాతీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావానుపగమనేపి తంసభావానతివత్తనతో తస్సా సమఞ్ఞాయ తత్థ నిరుళ్హభావం దస్సేతి. దస్సనపరిణాయకట్ఠో చక్ఖుస్స ఇన్దట్ఠోయేవాతి ‘‘యథా హి ఇస్సరో’’తిఆదినా ఇస్సరోపమా వుత్తా. చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చే పరిణాయన్తం చక్ఖు తంసహజాతే చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయోపి తత్థ పరిణాయతీతి వుచ్చతీతి ‘‘తే ధమ్మే…పే… పరిణాయతీ’’తి వుత్తం, న పన చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీనం దస్సనకిచ్చత్తా. అథ వా చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీనం ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన ఉపకారకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చే పరిణాయన్తం చక్ఖు తత్థ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయోపి తదనువత్తకే పరిణాయతీతి అత్థాయం పరియాయోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తే ధమ్మే…పే… ణాయతీ’’తి. అనేకత్థత్తా ధాతూనం చక్ఖతీతి ఇమస్స ‘‘పరిణాయతి పకాసేతీ’’తి చ అత్థా వుత్తా. సణ్ఠానమ్పి రూపాయతనమేవాతి ‘‘సమవిసమాని రూపాని చక్ఖతీతి చక్ఖూ’’తి వుత్తం. తంద్వారికానం ఫస్సాదీనం ఉపనిస్సయపచ్చయభావో ఏవ వళఞ్జనత్థో.

౫౯౯. తంద్వారికా…పే… ఉప్పత్తి వుత్తాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణే ఉప్పన్నే సమ్పటిచ్ఛనాదీని బలవారమ్మణే జవనం ఏకన్తేన ఉప్పజ్జతీతి కత్వా వుత్తం. తథా చేవ హి అన్తరా చక్ఖువిఞ్ఞాణే వా సమ్పటిచ్ఛనే వా సన్తీరణే వా ఠత్వా నివత్తిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి నిచ్ఛితం. తేన పచ్చయేనాతి తంపకారేన పచ్చయేన. తంసదిసానన్తి గరుం కత్వా అస్సాదనాదిప్పవత్తివిసేసరహితతాయ దస్సనసదిసానం మనోధాతుసన్తీరణవోట్ఠబ్బనానం. పఞ్చద్వారికజవనానం అస్సాదనాదితో అఞ్ఞథా గరుం కత్వా పవత్తి నత్థి రూపధమ్మవిసయత్తాతి ‘‘అస్సాదనాభినన్దనభూతానీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. మనోద్వారికజవనపిట్ఠివట్టకానమ్పి హి పఞ్చద్వారికజవనానం అస్సాదనాభినన్దనభావేన రూపం గరుం కత్వా పవత్తి నత్థీతి న సక్కా వత్తున్తి. రూపం ఆరమ్మణాధిపతి అకుసలస్సేవ హోతి. తథా హి పట్ఠానే ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అకుసలస్స ధమ్మస్స అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో. ఆరమ్మణాధిపతి చక్ఖుం గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతీ’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౬) రూపధమ్మోపి ఆరమ్మణాధిపతి విభత్తో. ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స అబ్యాకతో ధమ్మో కుసలస్సా’’తి ఏత్థ పన ఫలనిబ్బానానేవ ఆరమ్మణాధిపతిభావేన విభత్తానీతి. గణనాయ చ ‘‘ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపురేజాతఅత్థిఅవిగతన్తి ఏక’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౪౫) వుత్తం. యది కుసలస్సపి సియా, ద్వేతి వత్తబ్బం సియాతి. తానీతి యథావుత్తజవనాని పటినిద్దిట్ఠాని. తంసమ్పయుత్తాని చాతి జవనసమ్పయుత్తాని. అఞ్ఞాని చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీని. యది రూపస్స ఆరమ్మణపచ్చయభావమత్తం అధిప్పేతం, ‘‘తం రూపారమ్మణేతి ఏతేనేవ సిజ్ఝేయ్యా’’తి ఏత్తకమేవ వదేయ్య. యస్మా పన రూపం తంద్వారికజవనానం పచ్చయవిసేసోపి హోతి, తస్మా తస్స విసేసస్స దీపనత్థం ‘‘ఆరబ్భా’’తి వచనం వుత్తం సియాతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయతో అఞ్ఞపచ్చయభావస్సపి దీపక’’న్తి.

౬౦౦. సోతవిఞ్ఞాణప్పవత్తియం సవనకిరియావోహారోతి సోతస్స సవనకిరియాయ కత్తుభావో సోతవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావేనాతి వుత్తం ‘‘సోతవిఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావేన సుణాతీ’’తి. జీవితనిమిత్తమాహారరసో జీవితం, తస్మిం నిన్నతాయ తం అవ్హాయతీతి జివ్హాతి ఏవం సిద్ధేన జివ్హా-సద్దేన పకాసియమానా రసావ్హాయనసఙ్ఖాతా సాయనకిరియా లబ్భతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘జివ్హాసద్దేన విఞ్ఞాయమానా కిరియాసాయన’’న్తి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘జీవితమవ్హాయతీతి జివ్హా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౧౫౪). ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. పసాదకాయస్స కాయికానం దుక్ఖసుఖానం నిస్సయభావతో ఇతరేసం ఉపనిస్సయభావతో ‘‘దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖానం ఆయో’’తి వుత్తం. బ్యాపితాయాతి బ్యాపిభావే, బ్యాపిభావేన వా. కాయప్పసాదభావోతి కాయప్పసాదసబ్భావో. అనువిద్ధత్తాతి అనుయుత్తభావతో, సంసట్ఠభావతోతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా యావతా ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిన్నకపవత్తం నామ అత్థి, సబ్బత్థ కాయాయతనం కప్పాసపటలే స్నేహో వియాతి వుత్తం, తస్మా. పణ్డరసభావా పసాదా ఆపాథగతం విసయం విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావేన పకాసేన్తా వియ హోన్తీతి తేసం విసయావభాసనకిచ్చతా వుత్తా. సమాననిస్సయానన్తి ఏకనిస్సయానం. అవినిబ్భుత్తేసు హి రూపరసాదీసు యంనిస్సయం రూపం, తంనిస్సయో ఏవ రసాదీతి. అఞ్ఞమఞ్ఞసభావానుపగమేనాతి లక్ఖణసఙ్కరాభావమాహ.

యస్మా పచ్చయన్తరసహితోయేవ చక్ఖుప్పసాదో రూపాభిహననవసేన పవత్తతి, న పచ్చయన్తరరహితో, తస్మా రూపాభిఘాతో హోతు వా మా వా హోతు, ఏవంసభావో సో రూపధమ్మోతి దస్సేతుం ‘‘రూపాభిఘాతారహో’’తి వుత్తం యథా ‘‘విపాకారహసభావా కుసలాకుసలా’’తి. విసయవిసయీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం అభిముఖభావో అభిఘాతో వియాతి అభిఘాతో, సో రూపే చక్ఖుస్స, చక్ఖుమ్హి వా రూపస్స హోతీతి వుత్తం ‘‘రూపే, రూపస్స వా అభిఘాతో’’తి. తేనేవాహ ‘‘యమ్హి చక్ఖుమ్హి అనిదస్సనమ్హి సప్పటిఘమ్హి రూపం సనిదస్సనం సప్పటిఘం పటిహఞ్ఞి వా’’తి (ధ. స. ౫౯౭), ‘‘చక్ఖు అనిదస్సనం సప్పటిఘం రూపమ్హి సనిదస్సనమ్హి సప్పటిఘమ్హి పటిహఞ్ఞి వా’’తి (ధ. స. ౫౯౮) చ ఆది. ఏత్థ చ తంతంభవపత్థనావసేన చక్ఖాదీసు అవిగతరాగస్స అత్తభావనిప్ఫాదకసాధారణకమ్మవసేన పురిమం చక్ఖులక్ఖణం వుత్తం, సుదూరసుఖుమాదిభేదస్సపి రూపస్స గహణసమత్థమేవ చక్ఖు హోతూతి ఏవం నిబ్బత్తితఆవేణికకమ్మవసేన దుతియం. ఏస నయో సేసేసుపి. అథ వా సతిపి పఞ్చన్నం పసాదభావసామఞ్ఞే సవిసయావభాసనసఙ్ఖాతస్స పసాదబ్యాపారస్స దస్సనవసేన పురిమం వుత్తం, పసాదకారణస్స సతిపి కమ్మభావసామఞ్ఞే అత్తనో కారణభేదేన భేదదస్సనవసేన దుతియం.

కామతణ్హాతి కామభవే తణ్హా. తథా రూపతణ్హా దట్ఠబ్బా. తస్స తస్స భవస్స మూలకారణభూతా తణ్హా తస్మిం తస్మిం భవే ఉప్పజ్జనారహాయతనవిసయాపి నామ హోతీతి కామతణ్హాదీనం దట్ఠుకామతాదివోహారారహతా వుత్తా. దట్ఠుకామతాతి హి దట్ఠుమిచ్ఛా రూపతణ్హాతి అత్థో. తథా సేసాసుపీతి. ఏత్థ చ దట్ఠుకామతాదీనం తంతంఅత్తభావనిబ్బత్తకకమ్మాయూహనక్ఖణతో సతి పురిమనిబ్బత్తియం వత్తబ్బం నత్థి. అసతిపి తస్స మగ్గేన అసముగ్ఘాతితభావేనేవ కారణన్తి దట్ఠబ్బం. యతో మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నం కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జిత్వా అత్తనో ఫలస్స కారణభావూపగమనతో విజ్జమానమేవాతి ఉప్పన్నఅత్థితాపరియాయేహి వుచ్చతి ‘‘అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోన్తో ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే అన్తరాయేవ అన్తరధాపేతి’’ (సం. ని. ౫.౧౫౭), ‘‘సన్తం వా అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దం అత్థి మే అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దోతి పజానాతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౨; మ. ని. ౧.౧౧౫) చ ఏవమాదీసు.

ఏత్థాహ – చక్ఖాదీనం ఇన్ద్రియానం కిం ఏకకమ్మునా ఉప్పత్తి, ఉదాహు నానాకమ్మునాతి? ఉభయథాపీతి పోరాణా. తత్థ నానాకమ్మునా తావ ఉప్పత్తియం చక్ఖాదీనం విసేసే వత్తబ్బం నత్థి కారణస్స భిన్నత్తా. ఏకకమ్మునా పన ఉప్పత్తియం తేసం కథం విసేసోతి? కారణస్స భిన్నత్తాయేవ. తంతంభవపత్థనాభూతా హి తణ్హా తంతంభవపరియాపన్నాయతనాభిలాసతాయ సయం విచిత్తరూపా ఉపనిస్సయభావేన తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మస్స విచిత్తభేదతం విదహతి. యతో తదాహితవిసేసం తం తథారూపసమత్థతాయోగేన అనేకరూపాపన్నం వియ అనేకం విసిట్ఠసభావం ఫలం నిబ్బత్తేతి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘కమ్మమేవ నేసం విసేసకారణ’’న్తి. న చేత్థ సమత్థతాభావతో అఞ్ఞం వేదితబ్బం కారణవిసేసేనాహితవిసేసస్స విసిట్ఠఫలనిప్ఫాదనయోగ్యతాభావతో. తథా హి సతి ఏకస్సపి కమ్మస్స అనేకిన్ద్రియహేతుతావిసేసయోగం ఏకమ్పి కమ్మన్తిఆదినా యుత్తితో ఆగమతోపి పరతో సయమేవ వక్ఖతి. తథా చ ఏకస్సేవ కుసలచిత్తస్స సోళసాదివిపాకచిత్తనిబ్బత్తిహేతుభావో వుచ్చతి. లోకేపి ఏకస్సేవ సాలిబీజస్స పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణతణ్డులఫలనిబ్బత్తిహేతుతా దిస్సతి. కిం వా ఏతాయ యుత్తిచిన్తాయ, న చిన్తితబ్బమేవేతం. యతో కమ్మవిపాకో చక్ఖాదీని కమ్మవిపాకో చ సబ్బాకారతో బుద్ధానంయేవ కమ్మవిపాకఞాణఫలయుత్తానం విసయో, న అఞ్ఞేసం అతక్కావచరతాయ. తేనేవ చ భగవతా ‘‘కమ్మవిపాకో అచిన్తేయ్యో న చిన్తేతబ్బో, యో చిన్తేయ్య ఉమ్మాదస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి (అ. ని. ౪.౭౭) ఆదీనవం దస్సేత్వా పటిక్ఖిత్తం. ఆవిఞ్ఛనం పుగ్గలస్స విఞ్ఞాణస్స వా తంనిన్నభావప్పత్తియా హేతుభావో.

సబ్బేసన్తి పదస్స పకరణతో పారిసేసతో వా లబ్భమానం అత్థవిసేసం అజానన్తో యథారుతవసేనేవ అత్థం గహేత్వా ‘‘కో ఏత్థ విసేసో’’తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో తేజాదీనం పచ్చేకం అధికభావే వియ ద్విన్నం తిణ్ణం వా అధికభావేపి యథావుత్తాధికభావేనేవ ఏకకాదివసేన లబ్భమానాయ ఓమత్తతాయపి కాయప్పసాదో న హోతీతి విఞ్ఞాయమానత్తా పకరణతో పారిసేసతో వా చతున్నమ్పి భూతానం సమభావేన కాయో హోతీతి అయమత్థో సిద్ధోతి సబ్బ-సద్దో ఇధ సమభావదీపకోతి దస్సేతుం ‘‘ఇదం పనా’’తిఆదిమాహ. ఇమమత్థం దీపేతీతి చ యథావుత్తేన ఞాయేన ‘‘సబ్బేస’’న్తి వచనతో అయమత్థో లబ్భతి, న తస్స వాచకత్తాతి దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘అనువత్త…పే… వసేన వుత్తత్తా’’తి. ఏకదేసాధికభావనివారణేనేవ హి ఏకదేసోమత్తతానివారణమ్పి విఞ్ఞాయతీతి. ఏకదేసో అవయవో. చతుధాతుసముదాయనిస్సయస్స హి పసాదస్స తదేకధాతుఅధికతా అవయవాధికతా హోతీతి.

‘‘పురిమా చేత్థ ద్వేపి వాదినో నికాయన్తరియా’’తి వదన్తి. ఆలోకాదిసహకారీకారణసహితానంయేవ చక్ఖాదీనం రూపాదిఅవభాసనసమత్థతా వివరస్స చ సోతవిఞ్ఞాణుపనిస్సయభావో గుణోతి తేసం లద్ధీతి అధిప్పాయేన ‘‘తంతంభూతగుణేహీ’’తిఆది వుత్తం. తేజాదీనం వియ వివరస్స భూతభావాభావతో ‘‘యథాయోగ’’న్తి వుత్తం. అథ వా రూపాదయో వియ వివరమ్పి భూతగుణోతి పరాధిప్పాయం దస్సేన్తో ‘‘తంతంభూతగుణేహీ’’తి ఆహ. తేజస్స పన ఆలోకరూపేన, ఆకాససఙ్ఖాతస్స వివరస్స సద్దేన, వాయుస్స గన్ధేన, ఉదకస్స రసేన, పథవియా ఫోట్ఠబ్బేనాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘యథాయోగం తంతంభూతగుణేహీ’’తి వుత్తం సియా. రూపాదిగ్గహణేతి రూపాదివిసయే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదికే నిప్ఫాదేతబ్బేతి అత్థో. ఉపకరితబ్బతోతి సహకారీకారణభూతేహి యథావుత్తభూతగుణేహి చక్ఖాదీనం సకిచ్చకరణే ఉపకరితబ్బతో. సభావేన సుయ్యమానస్సాతి కేనచి అనుచ్చారియమానస్సేవ లబ్భమానత్తా వుత్తం. ఘట్టనం పన వినా వాయుసద్దోపి నత్థీతి. అథ వా వాయుమ్హి సద్దో సభావేన సుయ్యతీతి ఆపే రసో మధురోతి చ తస్స లద్ధియేవాతి దట్ఠబ్బం. దుతియవాదిస్సపి నిగ్గహో హోతి తస్సపి తేజాదిగుణా రూపాదయోతి ఏవంలద్ధికత్తా.

రూపాదివిసేసగుణేహీతి రూపాదివిసేసగుణయుత్తేహి. తేజ…పే… వాయూహీతి సహాకాసేహి తేజాదిపరమాణూహి. కప్పాసతో విసదిసాయాతి కప్పాసపథవితో విసేసయుత్తాయ తతో అధికసామత్థియయుత్తాయాతి అధిప్పాయో. తస్సాయేవాతి కప్పాసపథవియాయేవ. యస్మా సా విజ్జమానానిపి అవిసేసభూతాని అత్థీతి గహేతుం అసక్కుణేయ్యభావేన అభిభవిత్వా ఠితా, తస్మా తస్సాయేవ గన్ధో అధికతరో భవేయ్యాతి అత్థో. అయఞ్చ సబ్బో ఉత్తరో ‘‘తస్స తస్స భూతస్స అధికతాయా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౬౦౦) వుత్తత్తా తథాగతానం వాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా వదన్తస్స కణాదస్స వసేన వుత్తో. ‘‘అత్తనో పన మతేన కణాదకపిలాదయో కేవలం పథవాదిద్రబ్యమేవాతిఆది లద్ధి. కణాదసాసనాయ అధిముత్తానం సాసనే అనవగాళ్హానం కేసఞ్చి అయం వాదో’’తి చ వదన్తి. ఏతస్సుభయస్సాతి ఆసవగన్ధతో కప్పాసగన్ధో అధికో సీతుదకవణ్ణతో ఉణ్హోదకవణ్ణో చ అధికోతి ఏతస్స ఉభయస్స. తేజాదిఅధికేసు చ సమ్భారేసు రూపాదీనం విసేసస్స అదస్సనతో న రూపాదయో తేజాదీనం విసేసగుణోతి సిద్ధన్తి ఆహ ‘‘తదభా…పే… త్తితా’’తి. తేన న రూపం తేజస్స విసేసగుణో ఏకన్తతో తేజాదికే సమ్భారే విసేసేన అదస్సనతో, యో యస్స విసేసగుణో, న సో తదధికే సమ్భారే ఏకన్తతో విసేసేన దిస్సతి యథా పథవీఅధికే సమ్భారే ఆపోధాతూతి దస్సేతి. ఏవం సేసేసుపి యథాయోగం యోజేతబ్బం. కో పన వాదో నానాకలాపేతి సభావతో నానత్తాభావేపి మూలకారణనానత్తవసేన అత్థి కోచి విసేసో అసఙ్ఘాతేతి దస్సేతి, యతో పరమరణాదికిరియాసమత్థతా నేసం కేసఞ్చియేవ దిస్సతీతి.

ఏకమ్పీతి పి-సద్దేన అనేకస్మిం వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. పఞ్చాయతనికత్తభావే పత్థనా యా దట్ఠుకామతాదిభావేన వుత్తా, తాయ నిప్ఫన్నం. ఏతేన కారణవిసేసేన ఫలవిసేసమాహ. న హీతిఆదినా వుత్తమేవత్థం సమత్థయతి. తన్తి కమ్మం. విసేసేనాతి అత్తనో కారణేన ఆహితాతిసయేన. తేనేవ సోతస్స న హోతి పచ్చయో, తతో అఞ్ఞేనేవ పన హోతీతి అధిప్పాయో. తేన అనేకసభావేన కారణేన ఆహితవిసేసం ఏకమ్పి కమ్మం అనేకసభావం ఫలం నిప్ఫాదేతుం సమత్థం హోతీతి దస్సేతి. ఇదాని కమ్మస్స వుత్తప్పకారవిసేసాభావే దోసమాహ ‘‘ఇన్ద్రియన్తరాభావప్పత్తితో’’తి. తస్సత్థో – కారణవిసేసాభావే ఫలవిసేసస్స అసమ్భవతో యం విసేసయుత్తం కమ్మం చక్ఖుస్స కారణం, తస్స తతో అఞ్ఞవిసేసాభావే తదఞ్ఞిన్ద్రియుప్పాదకతాపి న సియాతి సోతిన్ద్రియాదీనం తతో అనుప్పత్తి ఏవ సియా. ఏవమితరత్థాపి. విసేసోతి చేత్థ కమ్మస్స తంతంఇన్ద్రియుప్పాదనసమత్థతా అధిప్పేతా, సా చ పుబ్బే దస్సితసభావోవ.

అనేకాహి మహగ్గతచేతనాహి ఏకాయ వా పరిత్తచేతనాసహితాయ పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపానం నిబ్బత్తీతి న సక్కా విఞ్ఞాతున్తి ‘‘సబ్బేసం…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని తమేవ అసక్కుణేయ్యతం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘నానాచేతనాయా’’తిఆది వుత్తం. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – ‘‘పటిస…పే… పచ్చయో’’తి ఏత్థ యది నానాకమ్మవసేన ఇన్ద్రియానం ఉప్పత్తి అధిప్పేతా, ఏవం సతి మహగ్గతకమ్మేన చ కామావచరకమ్మేన చ తంతంపటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపం ఉప్పన్నం సియా, న చేతం యుత్తం ‘‘మహగ్గతచేతనా కమ్మపచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౭౮) వుత్తత్తా. నాపి తంతంభవనియతరూపిన్ద్రియేహి వికలిన్ద్రియతా గతిసమ్పత్తియా ఓపపాతికయోనియం పటిసన్ధిక్ఖణే యుత్తా. అథ మహగ్గతాహి ఏవ నానాచేతనాహి నిబ్బత్తం, న చేకా పటిసన్ధి అనేకకమ్మనిబ్బత్తా హోతి. నిచ్ఛితఞ్హేతం సాకేతపఞ్హేనాతి. ఏవం ఏకేన మహగ్గతకమ్మునా చక్ఖున్ద్రియసోతిన్ద్రియహదయవత్థూనం ఉప్పత్తిఞాపకేన ఇమినా వచనేన పరిత్తకమ్మునాపి ఏకేన యథారహం అనేకేసం ఇన్ద్రియానం ఉప్పత్తి సిద్ధావాతి వుత్తం ‘‘సిద్ధమేకేన కమ్మేన అనేకిన్ద్రియుప్పత్తి హోతీ’’తి.

సమ్పత్తోయేవ నామ సమ్పత్తికిచ్చకరణతోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘పటి…పే… నకతో’’తి వుత్తం. అతిసుఖుమభావతో మంసచక్ఖుఅగోచరేన రూపాయతనేన సమన్నాగతసఙ్ఘాతవుత్తితాయ చ ‘‘వాయు వియా’’తి వుత్తం. చిత్తసముట్ఠానం సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణస్స కదాచిపి ఆరమ్మణపచ్చయో న సియా ధాతుపరమ్పరాయ ఘట్టేన్తస్స ఉతుసముట్ఠానత్తా. తేనాహ ‘‘న హి…పే… పజ్జతీ’’తి. పట్ఠానే (పట్ఠా. ౧.౧.౨) చ ‘‘సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి అవిసేసేన వుత్తం.

నను చిరేన సుయ్యన్తీతి దూరే ఠితానం లహుకం సవనం నత్థి, తేసమ్పి వా లహుకం సవనేన దూరాసన్నభావానం విసేసో న సియాతి అధిప్పాయో. న, దూ…పే… తోతి న దూరే ఠితేహి రజకాదిసద్దా చిరేన సోతవిఞ్ఞాణేన సుయ్యన్తి, సచే సవనూపచారే సో సద్దో దూరే ఆసన్నే చ ఠితానం యథాభూతే ఆపాథగతే సద్దే మనోవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతతో గహణవిసేసతో చిరేన సుతో సీఘం సుతోతి అభిమానోతి అత్థో. ఏతమేవత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. నిచ్ఛయ…పే… అభిమానో హోతి, సోతవిఞ్ఞాణప్పవత్తి పన ఉభయత్థాపి సమానా, యస్మా సో పన సద్దో…పే… ఆగచ్ఛతీతి. యది ధాతుపరమ్పరాయ సద్దో నప్పవత్తతి, కథం పటిఘోసాదీనం ఉప్పత్తీతి ఆహ ‘‘దూరే…పే… పచ్చయో హోతీ’’తి. ఉప్పత్తివసేన ఆగతానీతి ఏతేన రూపధమ్మాపి యత్థ ఉప్పజ్జన్తి, తత్థేవ భిజ్జన్తి, న దేసన్తరం సఙ్కమన్తీతి దస్సేతి. ఘట్టనసభావానేవాతి తేసం భూతానం సద్దసముప్పత్తిహేతుభావమాహ. సోతపదేసస్సాతి సోతదేసస్స, సోతదేసే ఠితస్సాతి అత్థో.

చక్ఖుమతో పుగ్గలస్స అజ్ఝాసయవసేనాతి చిత్రవిచిత్రరూపాయతనే యేభుయ్యేన సత్తానం చక్ఖుద్వారికజవనస్స అనుకడ్ఢనవసేన పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. కణ్ణకూపచ్ఛిద్దేయేవ పవత్తనతోతి ఏతేన అధిట్ఠానతో బహిద్ధా ఇన్ద్రియం పవత్తీతి వాదం పటిసేధేతి. అధిట్ఠానదేసే ఏవ హి ఇన్ద్రియం వత్తతి తత్థ కిచ్చాదిప్పయోగదస్సనతో. సతిపి పనస్స బహిద్ధా వుత్తియం న విసయగ్గహణే సమత్థతా, అఞ్ఞథా అధిట్ఠానపిదహనేపి విసయగ్గహణం భవేయ్యాతి. ఆరమ్మణగ్గహణహేతుతో చాతి కణ్ణకూపచ్ఛిద్దేయేవ ఠత్వా ఆరమ్మణకరణస్స విఞ్ఞాణస్స వా హేతుభావతో.

తబ్బోహారేనాతి గన్ధగన్ధగ్గహణస్స సహచరితాయ గన్ధోపి తథా వుత్తోతి అధిప్పాయో. గన్ధో పచ్చయోతి గన్ధో సహకారీపచ్చయోతి అత్థో. ఖేళాదికో పచ్చయోతి యోజేతబ్బం. తథా పథవీతి సహకారీపచ్చయన్తరభూతా అజ్ఝత్తికబాహిరా పథవీ ఆరమ్మణగ్గహణే పచ్చయోతి అత్థో. ఆధారభూతాతి తేజోవాయోధాతూనం ఆధారభూతా. నిస్సయభూతానన్తి నిస్సయమహాభూతానం ఆపోతేజోవాయోధాతూనం. సబ్బదాతి ఉప్పీళనకాలే చ అనుప్పీళనకాలే చ. తత్థాతి చతురాసీతిపభేదే ఉపరిమకాయసఙ్ఖాతే రూపసమూహే. వినిబ్భుజ్జితుం అసక్కుణేయ్యానన్తి ఇదం చక్ఖుదసకం ఇదం కాయదసకం ఇదం భావదసకన్తి ఏవం కలాపతోపి వినిబ్భుజ్జితుం అసక్కుణేయ్యానం.

౬౧౬. దీఘాదీనం ఫుసిత్వా జానితబ్బతోతి ఇదం దీఘాదీనం న కాయవిఞ్ఞాణగోచరత్తా వుత్తం, దీఘాదివోహారరూపాదీనం పన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా కాయవిఞ్ఞాణవీథియా పరతో పవత్తేన మనోవిఞ్ఞాణేనపి జానితబ్బత్తా వుత్తం. దీఘాదిసన్నివేసన్తి దీఘాదిసన్నివేసవన్తం. ఏకస్మిం ఇతరస్స అభావాతి ఛాయాతపానం ఆలోకన్ధకారానఞ్చ అసహట్ఠాయితం ఆహ. కథం పన ఆలోకో అన్ధకారం విధమతీతి? ‘‘ఆలోకప్పవత్తిసమానకాలం అన్ధకారసభావేన పవత్తమానం వణ్ణాయతనం భిజ్జతి. అన్ధకారస్స నిస్సయో హుత్వా పవత్తమానాని భూతాని కమేన తథారూపస్స వణ్ణాయతనస్స నిస్సయభావం గచ్ఛన్తీ’’తి కేచి. సహ అన్ధకారేన తన్నిస్సయభూతానం నిరోధసమనన్తరం తంసన్తతియం తాదిసే పచ్చయసన్నిపాతే ఆలోకనిస్సయభూతానం ఉప్పత్తీతి వేదితబ్బం. న హి నిస్సయమహాభూతేహి వినా ఆలోకప్పవత్తి అత్థి, నాపి అన్ధకారసఙ్ఖాతం వణ్ణాయతనమేవ నిరుజ్ఝతి తంనిస్సయేహి పయుజ్జమానకఏకకలాపభూతోపాదారూపానం సహేవ నిరుజ్ఝనతో. పదీపసిఖామణిరంసియో వియ పథవీపాకారరుక్ఖాదీని ముఞ్చిత్వాపి అన్ధకారో పవత్తతీతి వదన్తి. మన్దం పన పాకారాదిఆధారరహితం న సుట్ఠు పఞ్ఞాయతి, బహలం ఆధారం నిస్సాయ పవత్తతీతి యుత్తన్తి చ వదన్తి.

౬౨౦. ‘‘అమనుస్ససద్దో’’తి ఏత్థ అ-కారో న మనుస్సతామత్తనివత్తిఅత్థో సదిసభావదీపనతాయ అనధిప్పేతత్తా, మనుస్సతో పన అనఞ్ఞతానివత్తిఅత్థోతి దస్సేతుం ‘‘అమనుస్స…పే… ట్ఠాదయోపీ’’తి ఆహ. తథా కిత్తేతబ్బోతి ‘‘వంసఫాలనసద్దో’’తిఆదినా వత్థువసేన కిత్తేతబ్బో.

౬౩౨. కమ్మచిత్తాదినాతి ఆది-సద్దేన ఉతుఆహారే సఙ్గణ్హాతి. తంతదాకారానీతి ఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారాని. ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ సముట్ఠహన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయానిపి ఇత్థిలిఙ్గాదీని యేభుయ్యేన ఇత్థిన్ద్రియసహితే ఏవ సన్తానే సబ్భావా ఇతరత్థ చ అభావా ఇన్ద్రియహేతుకాని వుత్తాని. అఞ్ఞథాతి ఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారతో అఞ్ఞథా, ఇత్థిన్ద్రియాభావే వా. ఇత్థిగ్గహణస్స చాతి ఇత్థీతి చిత్తప్పవత్తియా. తేసం రూపానన్తి ఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారరూపానం. యది ఇత్థిన్ద్రియం ఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారరూపానం సహకారీకారణం, అథ కస్మా తస్స ఇన్ద్రియాదిపచ్చయభావో తేసం న వుత్తోతి? నేవ తం సహకారీకారణం, అథ ఖో తేసం తబ్భావభావితామత్తేన తం కారణన్తి వుచ్చతీతి దస్సేతుం ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది.

౬౩౩. లిఙ్గం పరివత్తమానం పురిమలిఙ్గాధారజాతిఅనురూపమేవ హుత్వా పరివత్తతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘పటిసన్ధియం వియ పవత్తేపీ’’తి. యస్స…పే… నోతి ఆదివచనతోతి ఆది-సద్దేన ‘‘యస్స వా పన పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి నో’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౮) సఙ్గణ్హాతి.

౬౩౫. ద్వారభావేన కుచ్ఛితానం ఆసవధమ్మానం పవత్తిట్ఠానతాయ పసాదవిసేసే వియ విఞ్ఞత్తివిసేసేపి కాయవోహారప్పవత్తి దట్ఠబ్బా. విత్థమ్భనసభావతాయ వాయోధాతుయా థమ్భనం ‘‘వాయోధాతుకిచ్చ’’న్తి వుత్తం. కిచ్చమ్పి హి ధమ్మానం సభావోయేవాతి. పథవీధాతుయా ఆకారో వచీవిఞ్ఞత్తీతి వత్తుం వట్టతీతి యోజనా.

౬౩౬. వితక్క…పే… గహితాతి యథాధిప్పేతత్థాభిబ్యఞ్జికాయ వాచాయ సముట్ఠాపనాధిప్పాయప్పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. తదా హి సా తేహి పరిగ్గహితా నామ హోతీతి. ఏకస్సపి అక్ఖరస్స అనేకేహి జవనేహి నిబ్బత్తేతబ్బత్తా తథా నిబ్బత్తియమానతాయ అసమత్థసభావత్తా న విఞ్ఞాతవిసేసా న భిన్నా ఏవాతి ఆహ ‘‘సవ…పే… భిన్నా’’తి. అబ్బోకిణ్ణేతి అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానేహి అసంసట్ఠే. ‘‘పచ్ఛిమచిత్త’’న్తి అవిసేసేన చుతిచిత్తం వుత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘అఞ్ఞేసమ్పి చుతిచిత్తం…పే… ఞాయతీ’’తి వుత్తం.

అథ వా ‘‘యే చ రూపావచరం అరూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం చవన్తానం తేసం వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతి, నో చ తేసం కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౮౮) రూపారూపభవూపపజ్జనకానం కామావచరచుతిచిత్తస్సపి కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనవచనేన ఖీణాసవేహి అఞ్ఞేసమ్పి…పే… ఞాయతీ’’తి వుత్తం. యస్మా చ –

‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతీతి ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౧౦౮),

‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతీతి ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౧౦౮) చ,

‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం కాయసఙ్ఖారో చ న నిరుజ్ఝతి చిత్తసఙ్ఖారో చ న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౧౧౩) –

ఆదివచనతో చ పచ్ఛిమచిత్తస్స పురతో సోళసమేన చిత్తేన తతో ఓరిమేన వా సద్ధిం అస్సాసపస్సాసా న ఉప్పజ్జన్తీతి సిద్ధం. యది ఉప్పజ్జేయ్యుం, ‘‘పచ్ఛిమచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే తేసం కాయసఙ్ఖారో న నిరుజ్ఝతీ’’తి న వదేయ్య, వుత్తఞ్చేతం, తస్మా హేట్ఠిమకోటియా చుతితో పురిమేన సత్తరసమేన ఉప్పన్నా అస్సాసపస్సాసా చుతియా హేట్ఠా దుతియేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝన్తి. తేన ‘‘యస్స చిత్తస్స అనన్తరా కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి చుతిచిత్తస్సానన్తరపచ్చయభూతస్సపి చిత్తస్స కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనతా వుత్తా.

అథ వా యస్స చిత్తస్సాతి యేన చిత్తేన సబ్బపచ్ఛిమో కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి. తం చిత్తం వుత్తన్తి గహేతబ్బం, న పచ్ఛిమచిత్తస్స అనన్తరపచ్చయభూతం. అనన్తరాతి హి కాయసఙ్ఖారుప్పాదనం అన్తరం వినా, యతో పచ్ఛా కాయసఙ్ఖారుప్పాదనేన అనన్తరితం హుత్వా పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతీతి అత్థో. కస్మా? ‘‘ఇతరేసం వచీసఙ్ఖారో చ నిరుజ్ఝిస్సతి కాయసఙ్ఖారో చ నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౮౮) వుత్తత్తా. అఞ్ఞథాపచ్ఛిమచిత్తతో పురిమతతియచిత్తసమఙ్గీనం కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతీతి ఆపజ్జతీతి. ఏవం సబ్బేసమ్పి చుతిచిత్తస్స రూపజనకతాభావే ఆగమం దస్సేత్వా ఇదాని యుత్తిం దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ గబ్భగమనాదీతి ఆది-సద్దేన ఉదకనిముగ్గఅసఞ్ఞీభూతకాలకతచతుత్థజ్ఝానసమాపన్నరూపారూపభవసమఙ్గీనిరోధసమాపన్నభావే సఙ్గణ్హాతి.

౬౩౭. అనేకేసం కలాపానం ఏకతో హుత్వా ఏకఘనపిణ్డభావేన పవత్తనతో కలాపన్తరభూతానం కలాపన్తరభూతేహి సమ్ఫుట్ఠభావో వుత్తో. యతో తేసం దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తం, న పన అవినిబ్భుత్తభావతో. తంతంభూతవివిత్తతాతి తేసం తేసం భూతానం విభత్తభావో కలాపన్తరభూతేహి విభత్తసభావతా అసంకిణ్ణతాతి అత్థో. యస్మా పన యథావుత్తా వివిత్తతా రూపానం ఓసానం హోతి, తస్మా ‘‘రూపపరియన్తో’’తి వుత్తం. అథ వా తంతంభూతసుఞ్ఞతా. యేసఞ్హి పరిచ్ఛేదో ఆకాసో, తేసం పరియన్తతాయ తేహి సుఞ్ఞభావోతి లక్ఖితబ్బో. తతోయేవ చ సో భూతన్తరేహి వియ తేహి అసమ్ఫుట్ఠోతి వుచ్చతీతి. అఞ్ఞథాతి పరిచ్ఛిన్దితబ్బేహి అసమ్ఫుట్ఠభావాభావే.

౬౩౮. తంతంవికారాధికరూపేహీతి ఏత్థ కథం చమ్మసువణ్ణేసు ముదుతాకమ్మఞ్ఞతా లబ్భన్తి, నను లహుతాదివికారా ఏకన్తతో ఇన్ద్రియబద్ధరూపే ఏవ పవత్తనతో అనిన్ద్రియబద్ధే న లబ్భన్తీతి? సచ్చమేతం, ఇధ పన తంసదిసేసు తబ్బోహారవసేన వుత్తం. తథా హి తూలపిచుఆదీసు గరుభావాదిహేతూనం భూతానం అధికభావాభావతో లహుఆదివోహారో. నిద్దిసితబ్బధమ్మనిస్సయరూపే ఏవ వా సన్ధాయ ‘‘తంతంవికారాధికరూపేహీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బే సబ్బేసం పచ్చయా లహుతాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞావిజహనతోతి అధిప్పాయో.

౬౪౧. ఆచయసద్దేనేవాతి నిద్దేసే వుత్తఆచయసద్దేనేవ. యో ఆయతనానం ఆదిచయత్తా ఆచయో పునప్పునం నిబ్బత్తమానానం, సోవ రూపస్స ఉపరిచయత్తా ఉపచయోతి అధిప్పేతం అత్థం పాళియం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘పాళియం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఉప-సద్దో పఠమత్థో ‘‘దానం, భిక్ఖవే, పణ్డితుపఞ్ఞత్త’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౪౫) వియ. ఉపరిఅత్థోచ ‘‘సమ్మట్ఠే ఉపసిత్తే చ, తే నిసీదింసు మణ్డపే’’తిఆదీసు వియ. అఞ్ఞథాతి ఉప-సద్దస్స ఉపరిఅత్థస్సేవ గహణే.

౬౪౩. ఫలవిపచ్చనపకతియాతి ఫలవిపచ్చనసభావేన. ఫలమేవ వా పకతీతి ఆయుసంహానాదినా ఫలసభావేన జరానిద్దేసోతి అత్థో. తథా హి ‘‘ఫలూపచారేన వుత్తా’’తి వుత్తం. సుపరిణతరూపపరిపాకకాలే హానిదసకాదీసు.

౬౪౫. కత్తబ్బసభావతోతి మూలఫలాదీనం ఇధాధిప్పేతఆహారవత్థూనం ముఖేన అసనాదికత్తబ్బసభావతో. విసభూతే సఙ్ఘాతే ఓజా మన్దా హోతీతి సవిసత్తాభావతో సుఖుమతా వుత్తా. అఙ్గమఙ్గానుసారినో రసస్స సారోతి రసహరణీధమనిజాలానుసారేన సరీరావయవే అనుప్పవిట్ఠస్స ఆహారరసస్స అబ్భన్తరాహారపచ్చయో స్నేహో, యో లోకే రసధాతూతి వుచ్చతి.

ఉపాదాభాజనీయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నోఉపాదాభాజనీయకథావణ్ణనా

౬౪౬. ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా తయో మహాభూతే పటిచ్చ ఏకం మహాభూత’’న్తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౧.౫౩) ఏకం మహాభూతం అవసేసమహాభూతే నిస్సయతి, తేహి ఉపాదారూపేన చ నిస్సీయతీతి ఆహ ‘‘నిస్సయతి చ నిస్సీయతి చా’’తి.

౬౪౭. మహాభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞావిజహనతో ఏకస్మిమ్పి కలాపే అనేకం ఫోట్ఠబ్బం అత్థీతి ఫోట్ఠబ్బసభావేసుయేవ అనేకేసుపి ఆరమ్మణేసు ఆపాథగతేసు ఆభోగాదివసేన ఏకంయేవ విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతు హోతీతి అయం విచారో దస్సితో. ఇతరేసుపి పన యథాయోగం దస్సేతబ్బో. తత్థ రసారమ్మణం తావ ఇన్ద్రియనిస్సయం అల్లీయిత్వా విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో సతిపి అనేకేసం రసానం ఆపాథగమనే ఏకస్మిం ఖణే ఏకప్పకారంయేవ యథావుత్తనయేన జివ్హావిఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతు హోతి, తథా గన్ధారమ్మణం. రూపసద్దారమ్మణాని పన ఇన్ద్రియనిస్సయం అసమ్పత్వావ విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో యోగ్యదేసే అవట్ఠితాని యత్తకాని సహకారీపచ్చయన్తరగతం ఉపకారం లభన్తి, తత్తకాని ఏకస్మిం ఖణే ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణం న హోన్తీతి న వత్తబ్బాని. తథా హి సద్దో నిగ్ఘోసాదికో అనేకకలాపగతో తథా వణ్ణోపి సివికుబ్బహననియామేన ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణం హోతీతి. ఏత్థాపి చ ఆభుజితవసేన ఆరమ్మణాధిమత్తతావసేన అనేకకలాపసన్నిపాతేపి కత్థచి విఞ్ఞాణుప్పత్తి హోతియేవ. పసాదాధిమత్తతా పిత్తాదివిబన్ధాభావేన పసాదస్స తిక్ఖతా. కథం పన చిత్తస్సాతి చిత్తసామఞ్ఞతో ఏకత్తనయవసేన పుచ్ఛతి.

౬౫౧. తాదిసాయాతి యా పచురజనస్స అత్థీతిపి న గహితా. సన్తీ సమానా. ఏవన్తి యథాససమ్భారుదకం ససమ్భారపథవియా ఆబన్ధకం, ఏవం పరమత్థుదకం పరమత్థపథవియాతి దస్సేతి. తదనురూపపచ్చయేహీతి అత్తనో ఆబన్ధనానుగుణేహి ఆబన్ధియమానేహి సన్ధారణాదికిచ్చేహి పురిమేహి చ పథవీఆదీహి. అఫుసిత్వా పతిట్ఠా హోతి, అఫుసిత్వా ఆబన్ధతీతి ఇమినా ఫుసితబ్బఫుసనకభావో ఆపోధాతుయం నత్థీతి ఫోట్ఠబ్బవసేన ఉభయధమ్మతం ఆహ. అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సయతా అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయతా. అథ వా అఞ్ఞమఞ్ఞతా చ నిస్సయతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయతా. యది ఫోట్ఠబ్బాఫోట్ఠబ్బధాతూనం ఫోట్ఠబ్బభావేన వినా అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయతా, పథవీఆదీనం కక్ఖళాదిసభావో ఏవ ఫోట్ఠబ్బభావోతి తబ్బిరహేన కథం తేసం ఆపోధాతుయా నిస్సయాదిభావోతి ఆహ ‘‘అవినిబ్భోగవుత్తీసూ’’తిఆది. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభూతేసూతి ఏతేన ఉపాదారూపం నివత్తేతి. అథ వా పుబ్బే అట్ఠకథాధిప్పాయే ఠత్వా ఫోట్ఠబ్బాఫోట్ఠబ్బధాతూనం విసిట్ఠం అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయతం వత్వా ఇదాని అత్తనో అధిప్పాయే ఠత్వా అవిసేసేన తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవినిబ్భోగవుత్తీసూ’’తిఆది. తంయేవ అవిసిట్ఠం అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయతం దళ్హం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘నాపి సహజాతేసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అఫుసనం తావ ఏకకలాపగతత్తా న విచారేతబ్బం, ఫుసనం పన కథన్తి? ఏకకలాపగతత్తా ఏవ. విసుం సిద్ధానంయేవ హి విసయమహాభూతానం కాయప్పసాదనిస్సయభూతేసు ఫుసనం దిస్సతి.

ఝాయతీతి పరిపచ్చతి. న ఉణ్హా హుత్వాతి ఏతస్స ఉణ్హసభావా హుత్వాతి అయమత్థోతి కత్వా ‘‘తేజోసభావతంయేవ పటిక్ఖిపతీ’’తి వుత్తం. ఉణ్హపటిపక్ఖత్తా సీతస్స ఉణ్హతాయ పటిక్ఖేపే సీతతాసఙ్కా సియాతి ఆహ ‘‘న సీతత్తం అనుజానాతీ’’తి. తేజోసభాగతంయేవ వా సీతతాయపి దస్సేతుం ‘‘న సీతత్తం అనుజానాతీ’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘తేజో ఏవ హి సీత’’న్తి. మన్దే హి ఉణ్హభావే సీతబుద్ధీతి తేజో ఏవ హి సీతం. కథం పనేతం విఞ్ఞాయతీతి? సీతబుద్ధియా అవవత్థితభావతో పారాపారం వియ. తథా హి ఆతపే ఠత్వా ఛాయం పవిట్ఠానం సీతబుద్ధి హోతి, తత్థేవ పథవీగబ్భతో నిగ్గతానం ఉణ్హబుద్ధీతి. యది తేజోయేవ సీతం, ఉణ్హభావేన సద్ధిం సీతభావోపి ఏకస్మిం కలాపే ఉపలబ్భేయ్యాతి ఆహ ‘‘సీతుణ్హానఞ్చా’’తిఆది. ఉణ్హసీతకలాపేసు సీతుణ్హానం అప్పవత్తి. ద్విన్నం…పే… యుజ్జతి, న ఆపోధాతువాయోధాతూనం సీతభావేతి అధిప్పాయో. ఆపోధాతుయా హి వాయోధాతుయా సీతభావే ఉణ్హభావేన సద్ధిం ఏకస్మిం కలాపే సీతభావో లబ్భేయ్య, న పన లబ్భతి. న చేత్థ ఆపోధాతుఅధికే వాయోధాతుఅధికే వా కలాపే సీతభావోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం తాదిసేపి కత్థచి కలాపే అలబ్భమానత్తా సీతభావస్సాతి. ఖరతాదిసభావాధికస్స భూతసఙ్ఘాతస్స దవతాదిసభావాధికతాపత్తి భావఞ్ఞథత్తం. తం పన యథా హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పచ్చ…పే… ప్పత్తీ’’తి ఆహ.

౬౫౨. ఏకన్తనచిత్తసముట్ఠానాదీతి ఆది-సద్దేన ఏకన్తఅనుపాదిన్నుపాదానియాదిం సఙ్గణ్హాతి. పురిమానమ్పీతి ‘‘యం వా పనఞ్ఞమ్పీ’’తి ఏతస్మా వచనతో పురిమానం అనుపాదిన్నానం సద్దాయతనకాయవిఞ్ఞత్తిఆదీనం నచిత్తసముట్ఠానానఞ్చ చక్ఖాయతనసోతాయతనాదీనం. నకమ్మస్సకతత్తాభావాదికన్తి నకమ్మస్సకతత్తాభావం నచిత్తసముట్ఠానభావన్తి ఏవమాదికం. ఏకన్తాకమ్మజాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఏకన్తాచిత్తజం గయ్హతి. తా జరతాఅనిచ్చతా. అనేకన్తేసు న గహితాతి ఏకన్తతో అకమ్మజేసు సద్దాయతనాదీసు అచిత్తజేసు చ చక్ఖాయతనాదీసు గహేత్వా చతుసముట్ఠానికత్తా అనేకన్తేసు రూపాయతనాదీసు న గహితాతి అత్థో.

౬౬౬. అనిప్ఫన్నత్తాతి అఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా సభావతో అసిద్ధత్తం. తస్సాతి విఞ్ఞత్తిద్వయస్స.

నోఉపాదాభాజనీయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౯౬౬. ‘‘సబ్బం రూపం మనసా విఞ్ఞాత’’న్తి వచనతో యది విఞ్ఞాతతో అఞ్ఞం దిట్ఠాది న హోతీతి ‘‘కతమం తం రూపం దిట్ఠ’’న్తిఆదినా పుచ్ఛా న కతా, ఏవం సన్తే చతుక్కభావో కథన్తి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘దస్సనాదిగ్గహణవిసేసతో’’తి. దస్సనం సవనం మినిత్వా జాననం విజాననఞ్చాతి ఏతస్మా దస్సనాదిగ్గహణవిసేసతో. ఏతేన గాహకభేదేన గహేతబ్బభేదోతి దస్సేతి. ఇదాని సముఖేనపి గహేతబ్బభేదో లబ్భతీతి దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠా…పే… భావతో’’తి వుత్తం.

పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా

౯౬౯. తదిదం నయకరణం ఛబ్బిధాదీసు తీసు సఙ్గహేసు యోజితం.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

౯౭౫. ఏకన్తతో నీవరణత్తా మిద్ధస్స ‘‘నత్థి నీవరణా’’తి వచనేన గహణన్తి దస్సేతుం ‘‘మిద్ధస్సపి నీవరణస్సా’’తి వుత్తం. న చ రూపం పహాతబ్బం నిప్పరియాయప్పహానస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా. ఏత్థ కేచి ‘‘నామకాయరూపకాయగేలఞ్ఞసభావతో దువిధం మిద్ధం. తత్థ పురిమం ‘నీవరణా’తి వచనేన వుత్తం, ఇతరం రూపసభావ’’న్తి వదన్తి. తత్థ యం తం అరూపతో అఞ్ఞం మిద్ధం పరికప్పితం, తమ్పి నీవరణం మిద్ధసభావతో ఇతరం మిద్ధం వియాతి పరికప్పితమిద్ధస్సపి న సక్కా నీవరణభావం నివత్తేతున్తి తేసం వచనస్స నీవరణప్పహానవచనేన విరోధం దస్సేన్తో ‘‘న చ రూపకాయ’’న్తిఆదిమాహ. అథ వా ఖీణాసవానం సోప్పనసభావతో సోప్పస్స చ మిద్ధహేతుకత్తా అత్థి మిద్ధరూపన్తి వాదం సన్ధాయ ఉత్తరమాహ ‘‘న చ రూపకాయగేలఞ్ఞ’’న్తిఆదినా. తత్థ మిద్ధమేవ సోప్పహేతూతి నాయం అవధారణా ఇచ్ఛితా, సోప్పహేతు ఏవ మిద్ధన్తి పన ఇచ్ఛితాతి మిద్ధతో అఞ్ఞోపి సోప్పహేతు అత్థి, కో పన సో? రూపకాయగేలఞ్ఞం. న చ రూప…పే… వచనతోతి యోజనా దట్ఠబ్బా.

వచీఘోసాదీతి ఆది-సద్దేన హుంకారాదిసద్దో సఙ్గయ్హతి. అఙ్గులిఫోటాదిసద్దో ఉతుసముట్ఠానోయేవ, చిత్తపచ్చయో పన హోతి. రూపభావమత్తానీతి జరామరణసభావానం రూపానం తంధమ్మమత్తాని, తతో ఏవ న జాతిఆదిధమ్మవన్తానీతి ఆహ ‘‘న సయం సభావవన్తానీ’’తి. యథా జరా అనిచ్చతా చ రూపభావమత్తం, ఏవం జాతిపీతి జాతియా రూపభావమత్తతాయ ఉపసంహరణత్థో తథా-సద్దో.

తేసం రూపధమ్మానం. సఙ్ఖాతాది-సద్దో వియ అభినిబ్బత్తిత-సద్దోపి వత్తమానకాలికోపి హోతీతి ‘‘అభినిబ్బత్తియమానధమ్మక్ఖణస్మి’’న్తి వుత్తం. ఏవమపీతి యదిపి జిరణభిజ్జనభావా జిరణాదిసభావానం ధమ్మానం జనకపచ్చయకిచ్చానుభావక్ఖణే అభావతో తప్పచ్చయభావవోహారం అభినిబ్బత్తివోహారఞ్చ న లభన్తి, ఏవమపి తేసం ఉపాదిన్నతా వత్తబ్బాతి సమ్బన్ధో. ‘‘జరామరణం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి వచనతో తస్స పరియాయతం వివరతి ‘‘తేసం ఉప్పాదే సతీ’’తిఆదినా.

యది ఏవన్తి యది నిస్సయపటిబద్ధవుత్తికా జాతిఆదయో, ఏవం సతి. ‘‘మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి వచనతో భూతనిస్సితేసు కేవలో ఉపాదాయవోహారోతి ఉపాదాయే నిస్సితాపి అపరేన ఉపాదాయ-సద్దేన విసేసేత్వా వత్తబ్బాతి అధిప్పాయేన ‘‘ఉపాదాయుపాదాయభావో ఆపజ్జతీ’’తి ఆహ. కారణకారణేపి కారణే వియ వోహారో హోతి ‘‘చోరేహి గామో దడ్ఢో’’తి యథాతి దస్సేన్తో ‘‘భూత…పే… త్తనతో’’తి ఆహ. ఇదాని పరమ్పరా వినా నిప్పరియాయతో ఉప్పాదాదీనం భూతపటిబద్ధభావం సహ నిదస్సనేన దస్సేతుం ‘‘అపి చా’’తిఆదిమవోచ. వికారపరిచ్ఛేదాపి ఉపాదాయరూపవికారాదిభావే భూతపటిబద్ధభావావినివత్తితో ఏకస్మిం కలాపే ఏకేకావ వికారాదయోతి జీవితిన్ద్రియం వియ కలాపానుపాలకం కలాపవికారాదిభావతో చ ‘‘ఉపాదాయరూపాని’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘ఏవం వికా…పే… యోజేతబ్బానీ’’తి.

అసఙ్ఖతభావనివారణత్థం పరినిప్ఫన్నతా వుత్తాతి ఇదం అపరినిప్ఫన్నసభావవతో అనుపలబ్భమానతాయ ససవిసాణం వియ కేనచి న సఙ్ఖతన్తి అసఙ్ఖతం నామ సియాతి ఇమిస్సా ఆసఙ్కాయ నివత్తనవసేన వుత్తం. అథ వా రూపవికారాదిభావతో రూపభావో వియ రూపే సతి సన్తి, అసతి న సన్తీతి సిద్ధాయ పటిచ్చసముప్పన్నతాయ సాధితా పరినిప్ఫన్నతా తేసం సఙ్ఖతభావం సాధేన్తీ అసఙ్ఖతభావం నివారణత్థం జాయతీతి వుత్తం ‘‘అసఙ్ఖతభావనివారణత్థం పరినిప్ఫన్నతా వుత్తా’’తి.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

రూపకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.