౩. నిక్ఖేపకణ్డం

తికనిక్ఖేపకథావణ్ణనా

౯౮౫. యథావుత్తఫస్సపఞ్చమకాదిరాసికిచ్చరహితత్తా కేచి ధమ్మే విసుం ఠపేత్వా సోవచస్సతాదిఅవుత్తవిసేససఙ్గణ్హనత్థఞ్చ, వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వా ఛన్దాదయో ‘‘యేవాపనా’’తి వుత్తాతి యేవాపనకానం పదుద్ధారేన నిద్దేసానరహతాయ కారణం వుత్తన్తి హదయవత్థుస్స తథా నిద్దేసానరహతాయ కారణం వదన్తో ‘‘సుఖుముపా…పే… హితస్సా’’తి ఆహ. సుఖుమభావేపి ఇన్ద్రియాదిసభావాని ఉపాదాయరూపాని ఆధిపచ్చాదివసేన పాకటాని హోన్తి, న అతంసభావం సుఖుముపాదాయరూపన్తి హదయవత్థుస్స పదుద్ధారేన కుసలత్తికపదభాజనే నిద్దేసానరహతా వుత్తా. సుఖుమభావతోయేవ హి తం మహాపకరణేపి ‘‘యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮) నిస్సితధమ్మముఖేన దస్సితన్తి. వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వా హదయవత్థు పదుద్ధారేన న దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. యేన పన అధిప్పాయేన రూపకణ్డే హదయవత్థు దువిధేన రూపసఙ్గహాదీసు న వుత్తం, సో రూపకణ్డవణ్ణనాయ విభావితో ఏవాతి. నిక్ఖిపిత్వాతి పదస్స పక్ఖిపిత్వాతి అత్థోతి అధిప్పాయేన ‘‘విత్థారదేసనం అన్తోగధం కత్వా’’తి వుత్తం. మూలాదివసేన హి దేసితా కుసలాదిధమ్మా తంతంచిత్తుప్పాదాదివసేనపి దేసితా ఏవ నామ హోన్తి తంసభావానతివత్తనతోతి.

మూలవసేనాతి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనవసేన. ఏతాని హేతుపదాదీని హినోతి ఫలం ఏతస్మా పవత్తతీతి హేతు, పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతీతి పచ్చయో, జనేతీతి జనకో, నిబ్బత్తేతీతి నిబ్బత్తకోతి సేసానం వచనత్థో. ‘‘మూలట్ఠస్స…పే… వుత్త’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను ‘‘పీళనట్ఠో’’తిఆదీసు వియ మూలభావో మూలట్ఠో, తీణి కుసలమూలానీతి అయఞ్చ మూలతో నిక్ఖేపోతి? న, మూలస్స అత్థో మూలట్ఠో, సో ఏవ మూలట్ఠోతి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనట్ఠేన మూలసభావానం అలోభాదిధమ్మానం కుసలధమ్మేసు కిచ్చవిసేసస్స అధిప్పేతత్తా. తేనేవాహ ‘‘అత్థోతి ధమ్మకిచ్చ’’న్తి. అథ వా అత్థవసేనాతి ‘‘తీణి కుసలమూలానీ’’తి వుత్తానం తేసం మూలానం సభావసఙ్ఖాతఅత్థవసేన, న గాథాయ వుత్తఅత్థవసేన. యస్మా పన సో మూలట్ఠోయేవ చ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అలోభాదీన’’న్తిఆది. అలోభాదయో వియ వేదనాక్ఖన్ధాదయోపి అధికతత్తా తం-సద్దేన పటినిద్దిసితబ్బాతి వుత్తం ‘‘తే కుసలమూలా తంసమ్పయుత్తా’’తి. తేహి అలోభాదీహీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన వా వేదనాక్ఖన్ధాదయోపి సఙ్గహితాతి దస్సేతుం ‘‘తే కుసలమూలా తంసమ్పయుత్తా’’తి వుత్తం.

‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా’’తి పుచ్ఛిత్వా ఫస్సాదిభేదతో చత్తారో ఖన్ధే దస్సేత్వా ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తి (ధ. స. ౧) వుత్తతా ఖన్ధా చ కుసలన్తి వుత్తం ‘‘ఖన్ధేహి సభావతో కుసలే పరియాదియతీ’’తి. వేదనాక్ఖన్ధో వాతి కుసలం…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో వాతి. అఞ్ఞస్స అత్తనో ఫలస్స. మూలేహి కుసలానం అనవజ్జతాయ హేతుం దస్సేతీతి ఇదం న మూలానం కుసలస్స అనవజ్జభావసాధకత్తా వుత్తం, అథ ఖో తస్స అనవజ్జతాయ సుప్పతిట్ఠితభావసాధకత్తా. యది హి మూలేహి కతో కుసలానం అనవజ్జభావో భవేయ్య, తంసముట్ఠానరూపస్సపి సో భవేయ్య, మూలానం వా తేసం పచ్చయభావో న సియా, హోతి చ సో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘హేతూ హేతు…పే… పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧.). కిఞ్చ భియ్యో కుసలానం వియ అకుసలాబ్యాకతానమ్పి తబ్భావో మూలపటిబద్ధో భవేయ్య, తథా సతి అహేతుకానం అకుసలాబ్యాకతానం తబ్భావో న సియా, తస్మా కుసలాదీనం యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, న మూలపటిబద్ధో, మూలాని పన కుసలాదీనం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనానీతి వేదితబ్బం. సహేతుకా హి ధమ్మా విరుళ్హమూలా వియ పాదపా సుప్పతిట్ఠితా థిరా హోన్తి, న తథా అహేతుకాతి. తంసమ్పయోగకతం అనవజ్జసభావన్తి ఇదమ్పి న అనవజ్జసభావస్స తంసమ్పయోగేన నిప్ఫాదితత్తా వుత్తం, అనవజ్జసభావం పన విసేసేత్వా దస్సేతుం వుత్తం. అలోభాదిసమ్పయోగతో హి కుసలాదీనం ఖన్ధానం అనవజ్జభావో సుప్పతిట్ఠితో జాయతి, న అహేతుకాబ్యాకతానం వియ న సుప్పతిట్ఠితోతి. యది ఏవం న తేసం ఖన్ధానం కుసలాదిభావో దస్సితో సియా? న, అధికారతో కుసలభావస్స విఞ్ఞాయమానత్తా. కమ్మ-సద్దో వియ విపాకధమ్మతావాచినో న మూలక్ఖన్ధసద్దా, సో చ ఇధ అవిసేసతో వుత్తోతి ఆహ ‘‘కమ్మేహి సుఖవిపాకతం దస్సేతీ’’తి. ఆదికల్యాణతం కుసలానం దస్సేతీతి యోజనా. అనవజ్జహేతుసభావసుఖవిపాకభావనిదానాదిసమ్పత్తియో దట్ఠబ్బా, యోనిసోమనసికారఅవజ్జపటిపక్ఖతాఇట్ఠవిపాకతావసేనపి నిదానాదిసమ్పత్తియో యోజేతబ్బా. యోనిసోమనసికారతో హి కుసలా అలోభాదిమూలకా, అలోభాదిసమ్పయోగతో చ లోభాదిపటిపక్ఖసుఖవిపాకావ జాతాతి.

౯౮౬. ‘‘కస్మా వుత్త’’న్తి అనుయుఞ్జిత్వా చోదకో ‘‘ననూ’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి. ఇతరో యథావుత్తమోహస్స ఇధ సమ్పయుత్త-సద్దేన అవుచ్చమానతం ‘‘సచ్చమేత’’న్తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘తేనా’’తిఆదినా పరిహారమాహ. తస్సత్థో – ‘‘తంసమ్పయుత్తా’’తిపదేన కిఞ్చాపి యథావుత్తమోహో పధానభావేన న గహితో, నానన్తరియకతాయ పన గుణభావేన గహితోతి. అఞ్ఞత్థ అభావాతి యథావుత్తసమ్పయుత్తతో అఞ్ఞత్థ అభావా. న హి విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతో మోహో విచికిచ్ఛుద్ధచ్చాదిధమ్మేహి వినా హోతీతి.

౯౮౭. ఉప్పాదాదిసఙ్ఖతలక్ఖణవినివత్తనత్థం ‘‘అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తతా’’తి వుత్తం. ఉప్పాదాదయో పన తదవత్థధమ్మవికారభావతో తంతంధమ్మగ్గహణేన గహితాయేవ. తథా హి వుత్తం ‘‘జరామరణం ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౭౧), ‘‘రూపస్స ఉపచయో’’తి చ ఆది. కేసకుమ్భాది సబ్బం నామం నామపఞ్ఞత్తి, రూపవేదనాదిఉపాదానా బ్రహ్మవిహారాదిగోచరా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి సత్తపఞ్ఞత్తి, తంతంభూతనిమిత్తం భావనావిసేసఞ్చ ఉపాదాయ గహేతబ్బో ఝానగోచరవిసేసో కసిణపఞ్ఞత్తి. పరమత్థే అముఞ్చిత్వా వోహరియమానాతి ఇమినా విహారమఞ్చాదిపఞ్ఞత్తీనం సత్తపఞ్ఞత్తిసదిసతం దస్సేతి, యతో తా సత్తపఞ్ఞత్తిగ్గహణేన గయ్హన్తి. హుత్వా అభావపటిపీళనఅవసవత్తనాకారభావతో సఙ్ఖతధమ్మానం ఆకారభావతో సఙ్ఖతధమ్మానం ఆకారవిసేసభూతాని లక్ఖణాని విఞ్ఞత్తిఆదయో వియ వత్తబ్బాని సియుం, తాని పన నిస్సయానపేక్ఖం న లబ్భన్తీతి పఞ్ఞత్తిసభావానేవ తజ్జాపఞ్ఞత్తిభావతోతి న వుత్తాని, సత్తఘటాదితో విసేసదస్సనత్థం పన అట్ఠకథాయం విసుం వుత్తానీతి. న హి కో…పే… వత్తుం యుత్తం కుసలత్తికస్స నిప్పదేసత్తా.

౯౮౮. భవతి ఏత్థాతి భూమి, నిస్సయపచ్చయభావతో సుఖస్స భూమి సుఖభూమి. సుఖవేదనాసహితం చిత్తం. తస్స భూమిభేదేన నిద్ధారణత్థం తంనిస్సయభూతా సమ్పయుత్తధమ్మా ‘‘కామావచరే’’తి వుత్తా. తస్స వా ఏకదేసభూతస్స సముదాయభావతో ఆధారణభావేన అపేక్ఖిత్వా తంసమానభూమి ‘‘కామావచరే’’తి వుత్తా. తత్థ ‘‘సుఖభూమియం కామావచరే’’తి ద్వేపి భుమ్మవచనాని భిన్నాధికరణభావేన అట్ఠకథాయం వుత్తానీతి ఉభయేసమ్పి సమానాధికరణభావేన అత్థయోగం దస్సేతుం ‘‘సుఖభూమీతి కామావచరాదయోపి యుజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. యథేవ హి చిత్తం, ఏవం సబ్బేపి పరిత్తసుఖేన సమ్పయుత్తా ధమ్మా తస్స నిస్సయభావతో భూమి కామావచరాతి. అట్ఠకథాయమ్పి వా అయమత్థో వుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘చిత్త’’న్తి హి చిత్తుప్పాదోపి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నన్తి ఏత్థ చిత్తమేవ అగ్గహేత్వా పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మేహి సద్ధింయేవ చిత్తం గహిత’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వాతి సుఖభూమియన్తి చిత్తుప్పాదస్స విఞ్ఞాయమానత్తా. విభాగదస్సనం విసేసదస్సనం. భాసితబ్బం భాసితం, తదేవ అత్థోతి భాసితత్థో. అభిధేయ్యత్థో. తదత్థవిఞ్ఞాపనేనాతి తికదుకానం కుచ్ఛితానం సలనాదిఅత్థదీపకేన.

౯౯౪. కో పన వాదో ఖన్ధారమ్మణస్సాతి పుబ్బాపరభావేన వత్తమానే అరహతో ఖన్ధే ఏకత్తనయవసేన సన్తానతో ‘‘అమ్హాకం మాతులత్థేరో’’తిఆదినా ఆలమ్బిత్వా పవత్తమానం ఉపాదానం తస్స ఉపాదానక్ఖన్ధేయేవ గణ్హాతి. సతిపి తంసన్తతిపరియాపన్నే లోకుత్తరక్ఖన్ధే తత్థ పవత్తితుం అసమత్థభావతో కా పన కథా ఖన్ధే ఆరబ్భ పవత్తమానే. ఏతేన నత్థి మగ్గో విసుద్ధియా, నత్థి నిబ్బానన్తి ఏవమాదివసేన పవత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో న మగ్గాదివిసయా తంతంపఞ్ఞత్తివిసయాతి దీపితం హోతి.

౯౯౮. ఏవం సం…పే… లేసికాతి అనుపాదానియేహి అసంకిలేసికానం భేదాభావమాహ.

౧౦౦౬. అవిజ్జమానో చ సో నిచ్చాదివిపరియాసాకారో చాతి అవి…పే… సాకారోతి పదచ్ఛేదో. దిట్ఠియా నిచ్చాదిఅవిజ్జమానాకారేన గయ్హమానత్తేపి న తదాకారో వియ పరమత్థతో అవిజ్జమానో, అథ ఖో విజ్జమానో కాయో సక్కాయోతి అవిజ్జమాననిచ్చాదివిపరియాసాకారతో విసేసనన్తి లోకుత్తరా న ఇదం విసేసనం అరహన్తి ‘‘సన్తో విజ్జమానో కాయో సక్కాయో’’తి. వత్థు అవిసేసితం హోతీతి ఇదం ‘‘సతీ కాయే’’తి ఏత్థ కాయ-సద్దో సమూహత్థతాయ అనామసితవిసేసం ఖన్ధపఞ్చకం వదతీతి అధిప్పాయేన వుత్తం. పసాదకాయో వియ కుచ్ఛితానం రాగాదీనం ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ కాయోతి వుచ్చతీతి ఏవం పన అత్థే సతి దిట్ఠియా వత్థు విసేసితమేవ హోతీతి లోకుత్తరాపి అపనీతా. న హి లోకుత్తరా ఖన్ధా ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ ‘‘కాయో’’తి వుచ్చన్తీతి. సుద్ధియా అహేతుభూతేనాతి గోసీలాదినా, లోకియసీలేన వా లోకుత్తరసీలస్స అపదట్ఠానేన. ‘‘అవీతిక్కమనీయతాసతతంచరితబ్బతాహి వా సీలం, తపోచరణభావేన సమాదిన్నతాయ వతం. అత్తనో గవాదిభావాధిట్ఠానం సీలం, గచ్ఛన్తోయేవ భక్ఖనాదిగవాదికిరియాకరణం వతం. అకత్తబ్బాభిమతతో నివత్తనం వా సీలం, తంసమాదానవతో వేసభోజనకిచ్చచరణాదివిసేసపటిపత్తి వత’’న్తి చ సీలబ్బతానం విసేసం వదన్తి.

౧౦౦౭. ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదోతి న జననమత్తం అధిప్పేతం, అథ ఖో అనిరోధోపీతి ‘‘అవిఘాతం జనసద్దో వదతీ’’తి ఆహ. తత్థాయం జన-సద్దే నయో, జనితాతి జనా, అవిహతాతి అత్థో. పుథూ జనా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనాతి పుథుసత్థుమానినో సత్తా. అభిసఙ్ఖరణాదిఅత్థో వా జన-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనం. ఖన్ధాయతనాదీనం సవనాధీనత్తా పఞ్ఞాచక్ఖుపటిలాభస్స తేసం సవనాభావదీపకం ‘‘అస్సుతవా’’తి ఇదం పదం అన్ధతం వదతి.

కతం జానన్తీతి అత్తనా పరేహి చ కతం కుసలాకుసలం తేహి నిప్ఫాదితం సుఖదుక్ఖం యాథావతో జానన్తి. పరేసం అత్తనా, అత్తనో చ పరేహి కతం ఉపకారం యథావుత్తాకారేన పాకటం కరోన్తి. బ్యాధిఆదీహి దుక్ఖితస్స ఉపట్ఠానాదికాతబ్బం, సంసారదుక్ఖదుక్ఖితస్సేవ వా యథావుత్తాకారేన కాతబ్బం కరోన్తి. అరియకరధమ్మా అరియసచ్చానీతి పురిమసచ్చద్వయవసేన వుత్తం ‘‘విపస్సియమానా అనిచ్చాదయో’’తి. పరిఞ్ఞాదివిసేసేన వా పస్సియమానాతి అత్థే సతి అనిచ్చాదయోతి ఆది-సద్దేన నిచ్చమ్పి నిబ్బానం గహితన్తి చతుసచ్చవసేనపి యోజేతబ్బం, అనిచ్చత్తాదయో వా ‘‘అనిచ్చాదయో’’తి వుత్తాతి దట్ఠబ్బం.

అవసేసకిలేసా కిలేససోతం. ఞాణన్తి యాథావతో జాననం. యథాభూతావబోధేన హి తస్స తాని అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితతాయ సన్తానే అప్పవేసారహాని ‘‘సంవుతాని పిహితానీ’’తి చ వుచ్చన్తి. తథాతి సబ్బసఙ్ఖారానం విప్పకారస్స ఖమనాకారేన. అవిపరీతధమ్మా ఏతాయ నిజ్ఝాయం ఖమన్తీతి పఞ్ఞా ఖన్తీతి. అదుట్ఠస్సేవ తితిక్ఖాభావతో తథాపవత్తా ఖన్ధాతి అదోసప్పధానా ఖన్ధా వుత్తాతి ‘‘అదోసో ఏవ వా’’తి తతియో వికప్పో వుత్తో. సతిపటిపక్ఖత్తా అభిజ్ఝాదోమనస్సానం ‘‘ముట్ఠస్సచ్చ’’న్తి వుత్తా. అక్ఖన్తి దోసో. సస్సతాదిఅన్తవినిముత్తా ధమ్మట్ఠితీతి సస్సతుచ్ఛేదాదిగాహో తప్పటిలోమభావో వుత్తో. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదో నిబ్బానే పటిలోమభావో. చరిమానులోమఞాణవజ్ఝతణ్హాదికో కిలేసోతి వుత్తో, పటిపదాఞాణదస్సనఞాణదస్సనాని వియ గోత్రభుఞాణం కిలేసానం అప్పవత్తికరణభావేన వత్తతి, కిలేసవిసయాతిలఙ్ఘనభావేన పన పవత్తతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘సఙ్ఖార…పే… పహాన’’న్తి.

దిట్ఠియాదీనం సముదయసభాగతా కమ్మస్స వికుప్పాదనే సహకారీకారణభావో, దస్సనాదిబ్యాపారం వా అత్తానఞ్చ దస్సనాదికిచ్చం చక్ఖాదీనన్తి ఏవఞ్హి యథాతక్కితం అత్తానం రూపన్తి గణ్హాతి. యథాదిట్ఠన్తి తక్కదస్సనేన యథోపలద్ధన్తి అధిప్పాయో. న హి దిట్ఠిగతికో రూపాయతనమేవ అత్తాతి గణ్హాతీతి. ఇమిస్సాపవత్తియాతి సామఞ్ఞేన రూపం అత్తాతి సబ్బసఙ్గాహకభూతాయ పవత్తియా. రూపే…పే… మానన్తి చక్ఖాదీసు తంసభావో అత్తాతి పవత్తమానం అత్తగ్గహణం. అనఞ్ఞత్తాదిగ్గహణన్తి అనఞ్ఞత్తం అత్తనియఅత్తనిస్సితఅత్తాధారతాగహణం. వణ్ణాదీనన్తి వణ్ణరుక్ఖపుప్ఫమణీనం. నను చ రుక్ఖపుప్ఫమణియో పరమత్థతో న విజ్జన్తి? సచ్చం న విజ్జన్తి, తదుపాదానం పన విజ్జతీతి తం సముదితాదిప్పకారం ఇధ రుక్ఖాదిపరియాయేన వుత్తన్తి రుక్ఖాదినిదస్సనేపి న దోసో ఛాయారుక్ఖాదీనం వియ రూపస్స అత్తనో చ సంసామిభావాదిమత్తస్స అధిప్పేతత్తా.

౧౦౦౮. జాతిఆదిసభావన్తి జాతిభవాదీనం నిబ్బత్తినిబ్బత్తనాదిసభావం, ఉప్పాదనసమత్థతా పచ్చయభావో.

౧౦౦౯. సామఞ్ఞేన ‘‘తదేకట్ఠా కిలేసా’’తి (ధ. స. ౧౦౧౦), పరతో ‘‘అవసేసో లోభో’’తిఆదివచనతో (ధ. స. ౧౦౧౧) పారిసేసతో సామత్థియతో వా లబ్భమానతాయ సతిపి ఆగతత్తే సరూపేన పభేదేన వా దిట్ఠిఆదయో వియ అనాగతత్తా లోభాదయో ‘‘అనాగతా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఇధ …పే… స్సేతు’’న్తి. అత్థతో విఞ్ఞాయతి లోభాదీహి సహజాతా హుత్వా దిట్ఠియా ఏవ పాళియం వుత్తకిలేసభావతో. ఇతిపి అత్థో యుజ్జతి సంయోజనకిలేసానమ్పి పటినిద్దేసారహత్తా సమ్పయుత్తసముట్ఠానభావతో చ. సంయోజనరహితేహీతి సంయోజనభావరహితేహి థినఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, థినఅహిరికానోత్తప్పేహి వా.

౧౦౧౩. ఏకదే…పే… వదతి అవయవేనపి సముదాయో వుచ్చతీతి. హేతు ఏతేసం అత్థీతి వా హేతుకా. అనియతోతి న అవధారితో. పురిమపదావధారణవసేన గహేతబ్బత్థత్తా వివరణీయత్థవా. అత్థతో నిక్ఖిపితున్తి ‘‘తయో కుసలహేతూ అలోభో అదోసో అమోహో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౬౦) వియ పురిమనయేన దస్సితధమ్మేయేవ హేతుపహాతబ్బహేతుకభేదతో అత్థదస్సనవసేన నిద్దిసితున్తి అత్థో.

౧౦౨౯. అభిఞ్ఞాయుత్తవజ్జానం మహగ్గతానం పరిత్తారమ్మణత్తాభావా ‘‘మహగ్గతా వా ఇద్ధివిధాదయో’’తి వుత్తం. అతీతంసఞాణస్స కామావచరత్తా ‘‘చేతో…పే… ఞాణసమ్పయుత్తా’’తి ఆహ.

౧౦౩౫. అనన్తరే నియుత్తానీతి చుతిఅనన్తరం ఫలం అనన్తరం, తస్మిం నియుత్తాని తం ఏకన్తేన నిప్ఫాదనతో అనతిక్కమనకానీతి అత్థో. వుత్తప్పకారస్స అనన్తరస్స కరణం అనన్తరం, తం సీలానీతి యోజేతబ్బం. అనేకేసు ఆనన్తరియేసు కతేసు కిఞ్చాపి బలవతోయేవ పటిసన్ధిదానం, న ఇతరేసం, అత్తనా పన కాతబ్బకిచ్చస్స తేనేవ కతత్తా తస్స విపాకస్స ఉపత్థమ్భనవసేన పవత్తనతో న ఇతరాని తేన నివారితఫలాని నామ హోన్తి, కో పన వాదో పటిపక్ఖేసు కుసలేసూతి వుత్తం ‘‘పటిపక్ఖేన అనివారణీయఫలత్తా’’తి. ‘‘అనేకస్మిమ్పి…పే… నత్థీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను అనేకేసు ఆనన్తరియేసు కతేసు బలవంయేవ పటిసన్ధిదాయకన్తి తేన ఇతరేసం విపాకో పటిబాహితో హోతీతి ఆహ ‘‘న చ తేస’’న్తిఆది. తఞ్చ తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అప్పటిబాహకత్తం మాతికావణ్ణనాయం విత్థారేన విచారితమేవ.

అత్థతో ఆపన్నం అగ్గహేత్వా యథారుతవసేనేవ పాళియా అత్థం గహేత్వా తేసం వాదానం తప్పరభావేన పవత్తిం సన్ధాయ అహేతుకవాదాదీనం విసేసం దస్సేతుం ‘‘పురిమవాదో’’తిఆది వుత్తం. అనియ్యానికనియ్యానికభేదం పన సమ్భారకమ్మం బన్ధమోక్ఖహేతూతి బన్ధమోక్ఖహేతుం పటిసేధేన్తోపి కమ్మం పటిసేధేతి. సుమఙ్గలవిలాసినియం పన విపాకస్స కమ్మకిలేససమాధిపఞ్ఞానం హేతుభావతో విపాకోపి బన్ధమోక్ఖహేతూతి ‘‘నత్థి హేతూతి వదన్తో ఉభయం పటిబాహతీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨) వుత్తం. తత్థ కమ్మం పటిసేధేన్తేనపి విపాకో పటిసేధితో హోతి, విపాకం పటిసేధేన్తేనపి కమ్మన్తి తయోపి ఏతే వాదా అత్థతో ఉభయపటిసేధకాతి వేదితబ్బా. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిన్తి అహేతుకవాదాదిపటిసంయుత్తే అసద్ధమ్మే ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయపసుతస్స ‘‘నత్థి హేతూ’’తిఆదినా రహో నిసీదిత్వా చిన్తేన్తస్స తస్మిం ఆరమ్మణే మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, జవనాని జవన్తి. పఠమజవనే సతేకిచ్ఛో హోతి, తథా దుతియాదీసు. సత్తమే అతేకిచ్ఛభావం పత్తో నామ హోతి. యా ఏవం పవత్తా దిట్ఠి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి’’న్తి. తతో పురిమభావా అనియతా.

౧౦౩౯. సహజాత అఞ్ఞమఞ్ఞ నిస్సయ అత్థి అవిగతాదివిసిట్ఠభావేపి మగ్గపచ్చయస్స సమ్పయోగవిసిట్ఠతాదీపనేనేవ సహజాతాదివిసిట్ఠతాపి విఞ్ఞాయతీతి పాళియం ‘‘సమ్పయుత్తో’’తి వుత్తన్తి ‘‘సమ్పయోగవిసిట్ఠేనా’’తి వుత్తం. మగ్గ…పే… దస్సేతుం, న పన మగ్గఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞం మగ్గపచ్చయభావాభావతోతి అధిప్పాయో. ఏవం సతీతి యది మగ్గఙ్గానం మగ్గపచ్చయలాభితాయ పకాసనో పఠమనయో, ఏవం సన్తే. మగ్గఙ్గానిపి వేదనాదయో వియ మగ్గహేతుకభావేన వత్తబ్బత్తా అమగ్గసభావానం అలోభాదీనం తదఞ్ఞేసం తదుభయసభావానం ధమ్మానం పచ్చయభావదీపనే తతియనయే వియ న ఠపేతబ్బానీతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వాతి న వత్తబ్బం సియా’’తి. పుబ్బేతి పురిమనయే.

దుతియనయేపీతి పి-సద్దేన పఠమనయం సమ్పిణ్డేతి. తేన సమ్మాదిట్ఠియా పురిమస్మిం నయద్వయే ఠపితత్తా తస్స సహేతుకభావదస్సనో తతియనయో ఆరద్ధోతి దస్సేతి. తతియనయే సమ్మాదిట్ఠియా సహేతుకభావదస్సనం అనిచ్ఛన్తో చోదకో ‘‘కథం దస్సితో’’తి చోదేత్వా ‘‘ననూ’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి. ఇతరో ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా దస్సనేన పహాతబ్బహేతుభావేన వుత్తానమ్పి లోభాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజేకట్ఠసమ్పయుత్తసఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నతో దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకసఙ్గహో వియ మగ్గహేతుభావేన వుత్తాయపి సమ్మాదిట్ఠియా మగ్గహేతుకభావోపి యుజ్జతి మగ్గహేతుసమ్పయుత్తసఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నభావతోతి దస్సేతి.

తతో అఞ్ఞస్సేవాతి తతో సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతహేతుతో అఞ్ఞస్స అలోభాదోసస్సేవ. అఞ్ఞేనాతి ‘‘మగ్గో హేతూ’’తి ఇతో అఞ్ఞేన. అలోభాదోసానంయేవ అధిప్పేతత్తా తేసంయేవ ఆవేణికేన మగ్గహేతూతి ఇమినా పరియాయేన. సాధారణేన పరియాయేనాతి తిణ్ణమ్పి హేతూనం అధిప్పేతత్తా మగ్గామగ్గసభావానం సాధారణేన మగ్గహేతుమగ్గహేతూతి ఇమినా పరియాయేన. తేసన్తి హేతూనం. అఞ్ఞేసన్తి హేతుసమ్పయుత్తానం. అత్థవిసేసవసేనాతి ‘‘మగ్గహేతుకా’’తి పాళియా అత్థవిసేసవసేన. అమోహేన అలోభాదోసామోహేహి చ సేసధమ్మానం సహేతుకభావదస్సనవసేన పవత్తా దుతియతతియనయా ‘‘సరూపతో హేతుహేతుమన్తదస్సన’’న్తి వుత్తా. తథాఅదస్సనతోతి సరూపేన అదస్సనతో. అత్థేన…పే… గమనతోతి ‘‘మగ్గఙ్గాని ఠపేత్వా తంసమ్పయుత్తో’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯) వచనతో మగ్గసభావానం ధమ్మానం మగ్గపచ్చయతాసఙ్ఖాతో సమ్పయుత్తానం హేతుభావో సరూపతో దస్సితో. మగ్గహేతుభూతాయ పన సమ్మాదిట్ఠియా సమ్పయుత్తానం హేతుహేతుభావో అత్థతో ఞాపితో హోతీతి అత్థో.

౧౦౪౦. అసభావధమ్మో గరుకాతబ్బో న హోతీతి ‘‘సభావధమ్మో’’తి వుత్తం. తేనేవ పట్ఠానవణ్ణనాయం (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౩) ‘‘ఆరమ్మణాధిపతి జాతిభేదతో కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపనిబ్బానవసేన ఛబ్బిధో’’తి వక్ఖతి. మగ్గాదీని ఠపేత్వాతి మగ్గాదీని పహాయ. అఞ్ఞేసన్తి మగ్గాదితో అఞ్ఞేసం. అధి…పే… వస్సాతి ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయభావస్స. పఞ్ఞుత్తరత్తా కుసలానం లోకుత్తరకథాయ చ పఞ్ఞాధురత్తా వీమంసాధిపతిస్స సేసాధిపతీనం పధానతా వేదితబ్బా.

౧౦౪౧. పదేససత్తవిసయత్తా పఠమవికప్పస్స సకలసత్తవసేన దస్సేతుం ‘‘కప్పసహస్సాతిక్కమేపి వా’’తిఆది వుత్తం. లద్ధోకాసం యం భవిస్సతీతి లద్ధోకాసం యం కమ్మం పాపుణిస్సతి. కప్పసహస్సాతిక్కమే అవస్సం ఉప్పజ్జనవిపాకత్తా తదపి…పే… వుచ్చతీతి. అలద్ధత్తలాభతాయ ఉప్పాదాదిక్ఖణం అప్పత్తస్స విపాకస్స అనుప్పన్నభావో నత్థిభావో పాకటభావాభావతోతి వుత్తం ‘‘నత్థి నామ న హోతీతి అనుప్పన్నో నామ న హోతీ’’తి. తత్థాతి అరూపభవఙ్గే.

అవిపక్కవిపాకం కమ్మం సహకారీకారణసమవాయాలాభేన అకతోకాసం విపాకాభిముఖభావాభావతో విపక్కవిపాకకమ్మసరిక్ఖకన్తి వుత్తం ‘‘అలద్ధో…పే… దేయ్యా’’తి. కిచ్చనిప్ఫత్తియా అసతి ఉప్పన్నమ్పి కమ్మం అనుప్పన్నసమానన్తి ‘‘ఓకాసో న భవేయ్యా’’తి ఏతస్స సమత్థతా న సియాతి అత్థమాహ. తేన అపచయగామికమ్మకిచ్చస్స ఓకాసాభావో దస్సితో. పుబ్బే నిరత్థకత్తా ఉప్పత్తియా ఓకాసో న భవేయ్యాతి పయోజనాభావతో కమ్ముప్పత్తియా ఓకాసాభావో వుత్తో. ‘‘విపాకతో అఞ్ఞస్స పవత్తిఓకాసో న భవేయ్యా’’తి ఇమినా అసమ్భవతోతి అయమేతేసం విసేసో. ధువవిపాకస్స కమ్మస్స విపాకేన నిదస్సనమత్తభూతేనాతి అధిప్పాయో. అరియమగ్గఆనన్తరియకమ్మానం వియ మహగ్గతకమ్మానం నియతసభావతాభావా అట్ఠసమాపత్తీనం ‘‘బలవవిరహే’’తిఆదినా సవిసేసనధువవిపాకతా వుత్తా. ఏత్థ చ ‘‘పఞ్చ ఆనన్తరియకమ్మానీ’’తి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియాపి ధువవిపాకత్తా. యస్స కమ్మస్స కతత్తా యో విపాకో నియోగతో ఉప్పజ్జిస్సతి, సో తస్స అనాగతకాలేపి ఉప్పాదివోహారం లభతి. సో చ ఉప్పాదివోహారో ఆయూహితకమ్మవసేన వుచ్చమానో భావినా ఆయూహితభావేన మగ్గో అనుప్పన్నోతి ఏత్థ వుత్తోతి దస్సేతుం ‘‘యం ఆయూహితం భవిస్సతీ’’తిఆది వుత్తం.

౧౦౫౦. ఉపాదానేహి ఆదిన్నాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞేతి ఉపాదానారమ్మణేహి అఞ్ఞే అనుపాదానియాతి అత్థో. ఆదికేన గహణేనాతి ‘‘అహం ఫలం సచ్ఛాకాసి’’న్తి ఏవం పచ్చవేక్ఖణఞాణసఙ్ఖాతేన గహణేన. ఇదాని ఉపేతత్థదీపకస్స ఉప-సద్దస్స వసేన ఉపాదిన్న-సద్దస్స అత్థం వత్తుం ‘‘ఉపాదిన్నసద్దేన వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నిబ్బానస్స అనజ్ఝత్తభావతో ‘‘అమగ్గఫలధమ్మాయేవ వుత్తా’’తి ఆహ. ఇతరేహీతి అజ్ఝత్తపదాదీహి.

తికనిక్ఖేపకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకనిక్ఖేపకథావణ్ణనా

౧౦౬౨. మేత్తాయ అయనం ఉపగమనం మేత్తాయనం, తఞ్చ అత్తనో సన్తానే మేత్తాయ లాభో ఉప్పాదనం సత్తానం అనుపగమో అత్థతో మజ్జనమేవాతి ‘‘మేత్తా, మేదన’’న్తి వత్వా ‘‘సినేహన’’న్తి ఆహ.

౧౦౬౫. తస్మిం తస్మిం విసయే చిత్తం సంరఞ్జతీతి చిత్తస్స సంరఞ్జనం. తణ్హావిచరితాదీతి ఆది-సద్దేన ఏసనాదయో సఙ్గహితా. తణ్హాయ విపులతా విసయవసేన పవత్తివసేన వా వేదితబ్బా. అనిచ్చాదిసభావస్స రూపాదికస్స నిచ్చాదితో గహణం అభినివేసో విసేసతో తణ్హావసేన హోతి తణ్హారహితాయ దిట్ఠియా అభావాతి ఉపచారవసేన నిమిత్తస్స కత్తుభావమాహ ‘‘నిచ్చాదితో గణ్హన్తీ విసంవాదికా హోతీ’’తి. పాకటేన సద్దేన లబ్భమానత్తా యథారుతవిఞ్ఞాయమానత్తా చ విసత్తికాసద్దస్స విసతసభావో ‘‘పధానో అత్థో’’తి వుత్తో. ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో. తేన తం బాధయిస్సామీ’’తిఆదివసేన (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩) మారేన గహితతాయ.

౧౦౬౬. అనత్థచరణాదిఅనభిసన్ధానకతాయ అట్ఠానభూతేసు చ వస్సవాతాదిసఙ్ఖారేసు ఉప్పన్నకోపో వియ సత్తేసు అత్థాచరణాదినా ఆరోపనాధిప్పాయేసుయేవ తదజ్ఝారోపనవసేన పవత్తో యదిపి అనాయతనుప్పత్తియా అట్ఠానాఘాతోయేవ హోతి, సత్తవిసయత్తా పన సతి చిత్తస్స ఏకన్తబ్యాపత్తియం కమ్మపథభేదో హోతియేవాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం, అట్ఠానుప్పత్తియం పనస్స న సియా కమ్మపథభేదోతి ఆహ ‘‘సత్తేసు ఉప్పన్నో అట్ఠానకోపో కరోతీ’’తి. పటిఘాదిపదానం ఘట్టనాపురిమయామవికారుప్పత్తిసమఞ్ఞాదీసుపి దస్సనతో ‘‘పటివిరోధాదిపదాని తేసం విసేసనత్థానీ’’తి వుత్తం.

౧౦౯౧. ద్వే ధమ్మా తయో ధమ్మాతి సద్దన్తరసన్నిధానేన పరిచ్ఛేదవతో బహువచనస్స దస్సనతో ‘‘అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేనా’’తి వుత్తం. ఉద్దేసో కతోతి ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. తేన బహువచనేన ఉద్దేసకరణం బహువచనేన పుచ్ఛాయ కారణన్తి దీపేతి. ఉద్దేసానువిధాయినీ హి పుచ్ఛాతి. తథా హి సఙ్ఖాపరిచ్ఛిన్నే ఉద్దేసే ‘‘కతమే వా తయో’’తి సఙ్ఖాపరిచ్ఛిన్నావ పుచ్ఛా కరీయతీతి. ఉద్దేసేన ధమ్మానం అత్థితామత్తవచనిచ్ఛాయం సభావభూమికారణఫలాదిపరిచ్ఛేదో వియ సఙ్ఖాపరిచ్ఛేదోపి న కాతబ్బోతి అధిప్పాయేన ‘‘అనిద్ధారితపరిచ్ఛేదే’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అపచ్చయా ధమ్మా’’తి పదతో పన హేట్ఠా అనేకభేదభిన్నా ధమ్మా అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేనేవ ఉద్దిట్ఠా, ఉద్ధఞ్చ తథా ఉద్దిసీయన్తీతి తం సోతపతితతాయ భేదాభావేపి పరమత్థతో అప్పచ్చయధమ్మస్స అసఙ్ఖతధమ్మస్స చ సోపాదిసేసనిరుపాదిసేసరాగక్ఖయాదిఅసఙ్ఖతాదివచనవచనీయభావేన ఉపచరితభేదేగహితే పదద్వయేన అత్థి కాచి భేదమత్తాతి అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేన ఉద్దేసో కతోతి యుత్తం సియా. ఉద్దేసానుసారీని పుచ్ఛానిగమనానీతి తానిపి తథా పవత్తాని. నిద్దేసో పన యథాధిప్పేతసభావాదిపరిచ్ఛేదవిభావనవసేనేవ కాతబ్బోతి అసఙ్ఖతా ధాతు ఇచ్చేవ కతో పరమత్థతో భేదాభావదీపనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. కథేతుకామతావసేన పుచ్ఛన్తో యస్స కథేతి, తేన కాతబ్బపుచ్ఛాయ కరణతో తగ్గతం అజాననం సంసయం వా అనువిధాయయేవ పుచ్ఛతీతి ‘‘సభావ…పే… అజానన్తస్స వసేన పుచ్ఛా కరీయతీ’’తి వుత్తం. నిద్దేసతో పుబ్బేతిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తం పుచ్ఛానుసన్ధింయేవ విభావేతి.

౧౧౦౧. భిన్దిత్వాతి విభజిత్వా. రూపావ…పే… విఞ్ఞేయ్యాతి కామావచరకుసలమహాకిరియవిఞ్ఞాణేన మహగ్గతధమ్మానం సమ్మసనవసేన యథాయోగం మహగ్గతప్పమాణధమ్మానం పచ్చవేక్ఖణాదివసేన రూపరాగారూపరాగసమ్పయుత్తేన అకుసలమనోవిఞ్ఞాణేన మహగ్గతధమ్మానం అభినివేసనఅస్సాదనవసేన తంతంపఞ్ఞత్తియఞ్చ తంతంవోహారవసేన పవత్తేన ఆవజ్జనేన చ యథావుత్తవిఞ్ఞాణానం పురేచారికేన కామావచరధమ్మా న విఞ్ఞేయ్యా. ఇతరేనాతి పరిత్తారమ్మణేన. కామావచరానమేవ ఆరమ్మణానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. రూపారమ్మణాదీహి విఞ్ఞాణేహి తత్థ రూపారమ్మణేన విఞ్ఞాణేనపి సద్దాదీనం అవిఞ్ఞేయ్యతా రూపస్స చ విఞ్ఞేయ్యతా. ఏవం సేసేసుపి యోజనా దట్ఠబ్బా. చక్ఖుద్వారికేన సద్దాదీనం అవిఞ్ఞేయ్యతా రూపస్స విఞ్ఞేయ్యతాతిఆదినా ద్వారభేదవసేన యోజేతబ్బం. ఇతరన్తి ఇట్ఠమజ్ఝత్తం అనిట్ఠమనిట్ఠమజ్ఝత్తఞ్చ. రూపావచరాదయో కామావచరవిపాకాదీహీతి రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరపఞ్ఞత్తియో కామావచరవిపాకేహి లోకుత్తరా కామావచరతో ఞాణవిప్పయుత్తకుసలకిరియేహి అకుసలేహి చ అవిఞ్ఞేయ్యాతి యోజేతబ్బం. నిబ్బానస్స అవిజాననసభావో ఏవ అత్తసమ్భవో.

౧౧౦౨. రూపారూపావచరకమ్మూపపత్తిభవే దిట్ఠిరహితో లోభో భవాసవోతి యథావుత్తవిసయో దిట్ఠిసహితో సబ్బకామావచరధమ్మవిసయో చ లోభో కామాసవో భవితుం యుత్తోతి వుత్తం ‘‘భవాసవం…పే… సియా’’తి. కామాసవభవాసవవినిముత్తస్స హి లోభస్స అభావం సయమేవ వక్ఖతీతి. పాళియన్తి అట్ఠకథాకణ్డపాళియం. తత్థ యథా ‘‘కామాసవో అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘భవాసవో అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి అవత్వా ‘‘చతూసుదిట్ఠిగతవిప్పయుత్తలోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతీ’’తి (ధ. స. ౧౪౬౫) వుత్తత్తా ‘‘భవాసవో…పే… యుత్తేసు ఏవ ఉప్పజ్జతీ’’తి పాళియం వుత్తోతి సావధారణం వుత్తం. తథా చ వక్ఖతి ‘‘భవాసవో చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు అవిజ్జాసవేన సద్ధిం ఏకధావ ఏకతో ఉప్పజ్జతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౭౩). సోపి రాగోతి సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో. కామభవపత్థనా వియ కామాసవోతి యుత్తం వత్తుం. సస్సతదిట్ఠిసహగతరాగకామభవపత్థనానమ్పి హి భవాసవోతి వత్తబ్బపరియాయో అత్థీతి ‘‘సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో భవరాగవసేన పత్థనా భవాసవో నామా’’తి వుత్తం, న తేసం ఇధ అధిప్పేతభవాసవభావదస్సనత్థన్తి అట్ఠకథాయం అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘రూపారూపసఙ్ఖాతే కమ్మతో చ ఉపపత్తితో చ దువిధేపి భవే ఆసవో భవాసవో’’తి వుత్తన్తి. తత్థ కామభవపత్థనాయ తావ కామాసవభావో హోతు, రూపారూపభవేసు సస్సతాభినివేససహగతరాగస్స కథన్తి? సోపి యథావుత్తవిసయే కామనవసేన పవత్తితో కామాసవోయేవ నామ. సబ్బేపి హి తేభూమకా ధమ్మా కమనీయట్ఠేన కామాతి. న చేత్థ అనిట్ఠప్పసఙ్గో దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభస్స భవాసవభావేన విసుం ఉద్ధటత్తా. అవస్సఞ్చేతమేవం విఞ్ఞాతబ్బం, ఇతరథా రూపారూపభవేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతస్సపి లోభస్స భవాసవభావో ఆపజ్జేయ్యాతి. కామాసవాదయో ఏవ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాసవభావేన ద్విధా వుత్తా.

౧౧౦౩. ఇధ పాళియాపి భవాసవవినిముత్తలోభస్స కామాసవభావో న న సక్కా యోజేతున్తి దస్సేతుం ‘‘కామాసవనిద్దేసే చా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ధమ్మచ్ఛన్దో సద్ధా’’తి కేచి.

౧౧౦౫. ఉపాదానక్ఖన్ధేస్వేవ పవత్తతి తబ్బినిముత్తస్స ధమ్మస్స జీవగ్గహణవిసయస్స పరమత్థతో అభావా. రూపే…పే… విఞ్ఞాణే వా పన న పతిట్ఠాతి రూపాదీనం అవిపరీతసభావమత్తే అట్ఠత్వా సయం సమారోపితస్స తేసు పరికప్పనామత్తసిద్ధస్స కస్సచి ఆకారస్స అభినివేసనతో. తేనేవాహ ‘‘తతో అఞ్ఞం కత్వా’’తి. తతో ఉపాదానక్ఖన్ధతో. వేదనాదయోపి హి కేచి దిట్ఠిగతికా అనిచ్చాతి పస్సన్తీతి. తతోతి వా సరీరసఙ్ఖాతరూపక్ఖన్ధతో. ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి హి వుత్తం. హోతీతి భవతి సస్సతం అత్తాతి అత్థో. అఞ్ఞన్తి బ్రహ్మఇస్సరాదితో అఞ్ఞం.

అరూపభవో వియ రూపరాగప్పహానేన రూపభవో కామరాగప్పహానేన పత్తబ్బో. రూపీబ్రహ్మానఞ్చ పఞ్చకామగుణికో రాగో పహీయతి, న విమానాదీసు రాగోతి సో అకామరాగోతి కత్వా కామాసవో న హోతీతి అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తం. టీకాకారేహి పన కామాసవభవాసవవినిముత్తలోభాభావదస్సనేన రూపీబ్రహ్మానం విమానాదిరాగస్సపి కామచ్ఛన్దాదిభావతో దిట్ఠివిప్పయుత్తరూపారూపభవరాగవినిముత్తో సబ్బో లోభో కామాసవోతి దస్సితో. తత్థ యుత్తం విచారేత్వా గహేతబ్బం. సియా ఆసవసమ్పయుత్తో కామరాగేన భవరాగేన వా సహుప్పత్తియం, సియా ఆసవవిప్పయుత్తో తదఞ్ఞరాగేన సహుప్పత్తియం, ‘‘చతూసు దిట్ఠిగతా’’తిఆదిపాళియా అభావదస్సనేన కామాసవభవాసవవినిముత్తలోభాభావం దస్సేత్వా ‘‘కామాసవో’’తిఆదిపాళిదస్సనేన దిట్ఠిరాగస్స కామాసవభావం సాధేతి. పహాతబ్బదస్సనత్థన్తి పహాతబ్బతాదస్సనత్థం. పహానేతి పహాననిమిత్తం.

౧౧౨౧. జాతియాతి ఖత్తియసభావాదిజాతిసమ్పత్తియా. గోత్తేనాతి గోతమగోత్తాదిఉక్కట్ఠగోత్తేన. కోలపుత్తియేనాతి మహాకులభావేన. వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి వణ్ణసమ్పన్నసరీరతాయ. ‘‘పోక్ఖర’’న్తి హి సరీరం వుచ్చతీతి. మానం జప్పేతీతి మానం పవత్తేతి కరోతి. పవత్తో మానో పవత్తమానో. పుగ్గలవిసేసన్తి సేయ్యస్స సేయ్యోతిఆదిభేదం పుగ్గలవిసేసం. సేయ్యం భిన్దిత్వా పవత్తమానో సేయ్యమానో. తిణ్ణన్తి సేయ్యస్స సేయ్యాదీనం తిణ్ణం ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా అఞ్ఞం పుగ్గలం అనిస్సాయ వుత్తానం. సేయ్యాదివసేన అత్తనో మననం పగ్గహో మానో, తస్స కరణం సేయ్యోహమస్మీతిఆదిపవత్తియేవాతి వుత్తం ‘‘సేయ్యోతి ఆదికిచ్చకరణ’’న్తి.

౧౧౪౦. సబ్బోపి లోభో అభిజ్ఝాసభావోతి అభిజ్ఝా ఆసవద్వయసభావా, కామరాగో కామాసవసభావో ఏవాతి ఆసవద్వయఏకాసవభావో అభిజ్ఝాకామరాగానం విసేసో వుత్తో. న అభిజ్ఝా చ ధమ్మా ఠపేత్వా దిట్ఠిం అవిజ్జఞ్చ నోఆసవసభావా. అభిజ్ఝా చ ఆసవద్వయసభావా ఏవ, నఅభిజ్ఝాసభావో చ లోభో నత్థీతి అధిప్పాయేన ‘‘నోఆసవలోభస్స సబ్భావో విచారేతబ్బో’’తి ఆహ. గణనాయ హేతుయా సత్తాతి వుత్తన్తి పఞ్హావారపాఠం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి ‘‘ఆసవో ధమ్మో ఆసవస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో. ఆసవో ధమ్మో నోఆసవస్స ధమ్మస్స. ఆసవో ధమ్మో ఆసవస్స చ నోఆసవస్స చ. నోఆసవో ధమ్మో నోఆసవస్స. నోఆసవో ధమ్మో ఆసవస్స. నోఆసవో ధమ్మో ఆసవస్స చ నోఆసవస్స చ. ఆసవో చ నోఆసవో చ ధమ్మా నోఆసవస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౩.౧౬) ఇమేసం వారానం వసేన ‘‘గణనాయ సత్తా’’తి వుత్తం. తత్థ యది నోఆసవసభావోపి లోభో సియా, దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తస్స వసేన ‘‘ఆసవో చ నోఆసవో చ ధమ్మా మోహయథావుత్తలోభా ఆసవస్స ధమ్మస్స దిట్ఠియా హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి సత్తమో, పాళియం ఆగతం సత్తమం అట్ఠమం కత్వా ‘‘ఆసవో చ నోఆసవో చ ధమ్మా ఆసవస్స చ నోఆసవస్స చ ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి నవమో పఞ్హో వుచ్చేయ్య, న పన వుత్తోతి. ఏవం దిట్ఠిసమ్పయుత్తలోభస్స నోఆసవభావాభావం దస్సేత్వా ఇతరస్సపి తం దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠివిప్పయుత్తే చా’’తిఆది వుత్తం.

౧౧౬౨. యథారూపే రూపప్పబన్ధే వత్తమానే పుగ్గలో గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిసీదతీతి వుచ్చతి, తథా విసదరూపస్స ఉప్పాదకం చిత్తం ఇరియాపథూపత్థమ్భకం. తం పన కుసలతో కిరియతో చ పఞ్చమజ్ఝానచిత్తం అభిఞ్ఞాప్పత్తం అప్పత్తఞ్చ భిన్దిత్వా సత్తపఞ్ఞాస జవనాని వోట్ఠబ్బనఞ్చాతి అట్ఠపఞ్ఞాసవిధం. సహజాతధమ్మానం అకమ్మఞ్ఞభావకరత్తా థినమిద్ధసహగతచిత్తం విసదాని రూపాని న సముట్ఠపేతి న ఉపత్థమ్భేతి చాతి వుత్తం ‘‘ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్త’’న్తి.

౧౧౬౩. విపక్ఖేపి భావతో అనేకన్తికత్తా రూపత్తాసాధకత్తం. గరుభావప్పత్తి లహుతావిరహో దట్ఠబ్బో. సతిపి అఞ్ఞేసమ్పి అకుసలాదీనం లహుతావిరహే థినమిద్ధానం ఏకన్తతో లహుతాపటిపక్ఖత్తా కారణానురూపత్తా చ ఫలస్స ‘‘థినమిద్ధసముట్ఠితరూపేహీ’’తి వుత్తం. న జాగర…పే… సన్తతిన్తి ఏతేన నామకాయే సుపనస్స అసిద్ధతం దస్సేతి. మిద్ధస్స ఫలత్తాతి ఏత్థ మిద్ధంయేవ నిద్దాకారణన్తి నాయం నియమో ఇచ్ఛితో, నిద్దాకారణమేవ పన మిద్ధన్తి నియమో ఇచ్ఛితోతి దట్ఠబ్బో. తథా హి ఖీణాసవానం నిద్దాయ మిద్ధతో అఞ్ఞం కారణం కరజకాయస్స దుబ్బలభావో అట్ఠకథాయం దస్సితోతి.

ఛాదనం, అవత్థరణం వా ఓనాహో, సో రూపస్సేవ సభావోతి పరస్స ఆసఙ్కం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తేన సహ వుత్తా ఓనాహపరియోనాహా చా’’తి. అసఙ్కోచవసేన విసదా పవత్తి విప్ఫారికభావో. ఆవరణభావో వియాతి ఏతేన ఆవరణసభావత్తేపి మిద్ధస్స తబ్బిధురో అనఞ్ఞసాధారణత్తా ఓనహనాదిభావోతి దస్సేతి. సామఞ్ఞఞ్హి పఞ్చన్నమ్పి కామచ్ఛన్దాదీనం ఆవరణసభావోతి ఆవరణభావసదిసస్స ఓనహనాదిభావస్స నామకాయే లబ్భమానస్స గహితతాతి ఏత్థాధిప్పాయో.

పానన్తి అనుయోగోతి చ తంకిరియాసాధికా చేతనా అధిప్పేతాతి సురాపానస్స సురా…పే… యోగస్స చ అకుసలభావేన ఉపక్కిలేసదుబ్బలీకరణభావో యుత్తోతి వుత్తో. ‘‘సురామేరయస్స అజ్ఝోహరణం పానం పమాదట్ఠానానుయోగో చా’’తి పరస్స అధిప్పాయో. నీవరణం హుత్వా వాతిఆదినా ఇదం దస్సేతి ‘‘నీవరణసభావానం నీవరణసమ్పయుత్తభావదస్సనపరాయ చోదనాయ నీవరణన్తి కత్థచి అదిట్ఠపయోగస్స అసమ్పయుత్తస్స రూపస్స యథాలాభతో గహణం ఞాయోయేవ న హోతి, సిద్ధనీవరణభావసమ్పయుత్తసభావానంయేవ పన గహణన్తి తంసభావా అరూపధమ్మాయేవ దస్సితా, న రూపన్తి థినం వియ మిద్ధమ్పి అరూపమేవాతి విఞ్ఞాయతీ’’తి. యన్తి యేన వచనేన. అసమ్భవవచనతోతి అసమ్భవవచనభావతో.

తేనాతి తేన రూపారమ్మణస్స ఛన్దరాగస్స పహానవచనేన. రూపప్పహానతో అఞ్ఞోతి కత్వా రూపే ఛన్దరాగప్పహానం ‘‘అఞ్ఞో కారో’’తి వుత్తం. యం అట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞథా’’తి వుత్తం. ఇదన్తిఆదినా ‘‘తం పజహథా’’తి పాళియా న నిప్పరియాయప్పహానం అధిప్పేతన్తి దస్సేతి. అరూపస్సేవ యుజ్జతీతి సుదుద్దసం దూరఙ్గమాదిప్పవత్తకం చిత్తం తంసమ్పయుత్తో అరూపధమ్మోయేవ విబన్ధితుం సమత్థోతి దస్సేతి. చేతసో పరియుట్ఠానన్తి కుసలచిత్తస్స గహణం. నీవరణాని హి ఉప్పజ్జమానాని ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేన కుసలవారం గణ్హన్తీతి వుచ్చన్తి. గహణఞ్చేత్థ పరియుట్ఠానం ‘‘చోరా మగ్గే పరియుట్ఠింసూ’’తిఆదీసు వియ.

౧౧౭౬. ఉద్ధచ్చం కుక్కుచ్చఞ్చ సహ వుత్తన్తి ఉద్దేసపుచ్ఛానిగమనే సన్ధాయ వుత్తం. యం పన అట్ఠకథాయం ఉద్ధచ్చస్స కుక్కుచ్చేన వినాభావకారణం వత్వా ‘‘భిన్దిత్వా వుత్త’’న్తి వుత్తం, తం ‘‘నీవరణా చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చా’’తి పదస్స నిద్దేసే ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చానం విసుం నిద్దిట్ఠతం సన్ధాయ వుత్తం. కామచ్ఛన్దస్స ఉక్కట్ఠనీవరణతా ఓరమ్భాగియభావో. సో హి రూపరాగారూపరాగప్పకారకామచ్ఛన్దం ఉపాదాయ తతో తిబ్బకిచ్చతాయ ‘‘ఉక్కట్ఠనీవరణ’’న్తి వుచ్చతి. కామచ్ఛన్దనీవరణన్త్వేవ లోభో వుత్తో, న భిన్దిత్వా. కామచ్ఛన్దనీవరణస్స చ అనవసేసతో అనాగామిమగ్గేన పహానే వుచ్చమానే చతుత్థమగ్గవజ్ఝో లోభో అనీవరణసభావో ఆపజ్జతీతి ఆహ ‘‘యది…పే… సియా’’తి. నోనీవరణో రూపరాగారూపరాగప్పకారో లోభధమ్మో నీవరణస్స అవిజ్జాదికస్స. ఆది-సద్దేన ‘‘నోనీవరణో ధమ్మో నీవరణస్స చ నోనీవరణస్స చ ధమ్మస్స. నీవరణో చ నోనీవరణో చ ధమ్మా నీవరణస్స ధమ్మస్స. నీవరణో చ నోనీవరణో చ ధమ్మా నోనీవరణస్స ధమ్మస్స. నీవరణో చ నోనీవరణో చ ధమ్మా నీవరణస్స చ నోనీవరణస్స చ ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౮.౨౫) ఇమే పఞ్హే సఙ్గణ్హాతి. చత్తారీతి వుత్తం నీవరణపదమూలకానం తిణ్ణం నోనీవరణమూలకస్స ఏకస్స వసేన. నీవరణనోనీవరణతదుభయమూలకానం పన తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన నవాతి వుత్తం. తస్మాతి యథాదస్సితనయాయ పాళియా అభావా నోనీవరణలోభాభావా.

౧౨౧౯. తేనేవాతి పురిమదిట్ఠిఆకారేనేవ ఉప్పజ్జమానేన. దిట్ఠిగతికేహి వుచ్చమానానం ‘‘నిచ్చం సుభ’’న్తి ఏవమాదివచనానం, దిట్ఠిరహితేహి వుచ్చమానానం గగనకుసుమాదిలోకవోహారవచనానఞ్చ వత్థూని వాచావత్థుమత్తానీతి ఆహ ‘‘వాచా…పే… వా’’తి.

౧౨౨౧. చిత్తేన పరలోకే ఠితోతి యస్మిం లోకే నిబ్బత్తివసేన సయం ఠితో, తతో అఞ్ఞం లోకం పరలోకోతి చిత్తేన గహేత్వా ఠితో.

౧౨౩౬. న హి పురిమేహీతిఆదినా పఠమమగ్గాదీహి సముగ్ఘాటితఅపాయగమనీయభావాదికా ఏవ రాగాదయో దుతియమగ్గాదీహి పహీయన్తీతి దస్సేతి.

౧౨౮౭. ఉపట్ఠితేపి దుగ్గతినిమిత్తాదికే న తథా తిబ్బో లోభో ఉప్పజ్జతి, యథా సుగతినిమిత్తాదికేతి ఆహ ‘‘బలవనికన్తివిరహేనా’’తి.

౧౩౦౧. ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే ఉప్పన్నానం వియ ఏకస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నానమ్పి సహపవత్తిపరియాయో అత్థీతి పహానేకట్ఠేన రాగరణేన విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతమోహస్స సరణతా వుత్తా. ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛాహి యో మోహో సహజాతో భవే, సోపి రాగేన సరణో పహానేకట్ఠభావతోతి. లోభదోసమోహతదేకట్ఠకిలేసతంసమ్పయుత్తక్ఖన్ధతంసముట్ఠానకమ్మభేదతో సబ్బస్సపి అకుసలస్స సఙ్గహణవసేన పవత్తో సరణపదనిద్దేసో అరణవిభఙ్గసుత్తేనపి అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతీతి దస్సేతుం ‘‘అరణవిభఙ్గసుత్తే’’తిఆదిమాహ. యం పన అట్ఠకథాయం సమ్పయోగప్పహానేకట్ఠభావదీపనేన రాగాదీనం సబ్బేసం వా అకుసలధమ్మానం సరణభావదస్సనం, తం పాళియా యథాదస్సితధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞసరణభావదస్సనపరం, తదఞ్ఞధమ్మానం సరణభావపటిసేధనపరన్తి అరణవిభఙ్గసుత్తవిరోధోతి దట్ఠబ్బం. సుత్తన్తదేసనాయ వా పరియాయకథాభావతో నిప్పరియాయతో సరణభావో వియ అరణభావోపి అకుసలధమ్మానంయేవాతి తథాపవత్తాయ అట్ఠకథాయ న కోచి సుత్తవిరోధోతి దట్ఠబ్బం.

సుత్తన్తికదుకనిక్ఖేపకథావణ్ణనా

౧౩౧౩. అహం-సద్దేన హేతుభూతేన యో అత్థోతి ఏత్థ అహం-సద్దో అత్థోతి అధిప్పేతో. అత్థావబోధనత్థో హి సద్దప్పయోగో. అత్థపరాధీనో కేవలో అత్థపదత్థకో, సో పదత్థవిపరియేసకారినా పన ఇతి-సద్దేన పరతో పయుత్తేన సద్దపదత్థకో జాయతి యథా గావీతి అయమాహాతి గో-సద్దం ఆహాతి విఞ్ఞాయతి. తేన విఞ్ఞత్తివికారసహితో సద్దో పఞ్ఞత్తీతి దస్సేతి. తథా హి ‘‘బుద్ధస్స భగవతో వోహారో లోకియసోతే పటిహఞ్ఞతీ’’తిఆదినా (కథా. ౩౪౭) పఞ్ఞత్తియా వచనభావం సాధయతి. అఞ్ఞథాతిఆదినా పఞ్ఞత్తియా అసద్దసభావత్తే దోసమాహ. అధివచనాదితా సియా, తథా చ అధివచనాదీనం అధివచనపథాదితో విసేసో న సియాతి దుకోయేవ న సమ్భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. అట్ఠకథాయం పన సకసన్తతిపరియాపన్నే రూపాదయో ధమ్మే సమూహతో సన్తానతో చ ఏకత్తవసేన గహేత్వా అహన్తి వోహరియమానా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి సఙ్ఖాయతి వోహరీయతీతి సఙ్ఖాతి అధిప్పేతా. తథా సేసేసు యథాసమ్భవం దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ ‘‘దత్తోతి ఏత్తావతా సత్తపఞ్ఞత్తిం దస్సేత్వా అఞ్ఞమ్పి ఉపాదాపఞ్ఞత్తిం దస్సేతు’’న్తిఆది. పదత్థస్సాతి అహం-సద్దాదిపదాభిధేయ్యస్స, పరమత్థస్స వా. అధివచనం సద్దోతి అధిప్పాయేన ‘‘వదన్తేనా’’తిఆది వుత్తం. సో హి అత్తనా ఞాపేతబ్బమత్థం సయం ఞాతో ఏవ ఞాపేతీతి అగ్గహితసమ్బన్ధస్స న సద్దో అత్థప్పకాసనసమత్థోతి వుత్తం ‘‘పుబ్బే గహితసఞ్ఞేనా’’తి. విసేసేన ఞాయతీతి సమఞ్ఞాతి సం-సద్దస్స విసేసత్థతం ఆహ.

కరీయతీతి ఇదం ఇమస్సత్థస్స అధివచనన్తి ఏవం నిక్ఖిపీయతి. నామభూతం వచనమేవ తం తం అత్థం నిద్ధారేత్వా సహేతుకం కత్వా వదతి బ్యఞ్జయతి చాతి ఆహ ‘‘నామమిచ్చేవ వుత్తం హోతీ’’తి. తేనేవాహ ‘‘న హి పథవీ’’తిఆది. పథవీసఙ్ఖాతన్తి పథవీ-సద్దాభిధేయ్యం.

ఆచరియాతి అట్ఠకథాయ సంవణ్ణనకా ఆచరియా, న అట్ఠకథాచరియాతి అధిప్పాయేన వదతి. మాతికాయన్తి మాతికావణ్ణనాయం. తేనాతి మాతికావణ్ణనావచనేన. ఇమిస్సా పాళియా అట్ఠకథాయ చ అత్థదస్సనస్స ఏతస్స యథావుత్తస్స ఆచరియవాదస్స విరోధో సియా, తమేవ విరోధం ‘‘న హీ’’తిఆదినా వివరతి. తత్థ అధివచనపథాదిభావేన వుత్తానం ధమ్మానం పకాసకస్స సభావస్స విఞ్ఞత్తివికారసహితసద్దస్సేవ వచనమత్తం అధికారం కత్వా పవత్తిఆది యుజ్జతి, న అసభావస్సాతి అధిప్పాయేన ‘‘ఉప్పాదవయకిచ్చరహితస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనిద్ధారితసభావస్సాతి పరమత్థతో అనుపలద్ధసభావస్స.

దువిధాతి పఞ్ఞాపనపఞ్ఞాపితబ్బభేదతో దువిధా. యథావుత్తప్పకారాతి ఉప్పాదవయకిచ్చరహితాతిఆదిప్పకారా. అట్ఠకథాయం పుగ్గలపఞ్ఞత్తివణ్ణనాయం. నను చ తత్థ ఉపనిధాపఞ్ఞత్తిఆదయో అపరాపి పఞ్ఞత్తియో వుత్తా, అథ కస్మా ‘‘ఛ పఞ్ఞత్తియోవ వుత్తా’’తి వుత్తం? సచ్చం వుత్తా, తా పన విజ్జమానపఞ్ఞత్తిఆదీసు ఛసు ఏవ అన్తోగధాతి ‘‘అట్ఠకథాయం విజ్జమానపఞ్ఞత్తిఆదయో ఛ పఞ్ఞత్తియోవ వుత్తా’’తి వుత్తం.

తత్థ రూపాది వియ అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞాపితబ్బత్తా చ అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానస్స చ సత్తరథాదిఅత్థస్స పఞ్ఞాపనతో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీతి ఏవం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తివచనేన యథావుత్తా దువిధాపి పఞ్ఞత్తి సఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘అవిజ్జమాన…పే… వుత్తా’’తి. ఇతరేహీతి విజ్జమానపఞ్ఞత్తిఆదీహి అవసేసేహి పఞ్చహి, రూపవేదనాదీనం సత్తరథాదీనఞ్చ అత్థానం పకారేహి ఞాపనతో తంతంవాచకో సద్దోయేవ విసయభేదతో విజ్జమానపఞ్ఞత్తిఆదిభేదా పఞ్ఞత్తి సఙ్ఖాదీహి దసహి పదేహి వుత్తాతి అయం పురిమో అత్థో, సో చ యథారుతవసేనేవ పాళియా విఞ్ఞాయమానత్తా ‘‘పాళిఅనుగతో ఉజుకో’’తి చ వుత్తో. యది చాతిఆదీసు సత్తాదికా యథావుత్తప్పకారా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి యది అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, సా అత్థీతి న వత్తబ్బా. అవిజ్జమానా చ సా పఞ్ఞాపితబ్బతో పఞ్ఞత్తి చాతి తేసం ఆచరియానం లద్ధీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తస్సా లద్ధియా వసేన పఞ్ఞత్తిపథాతి వుత్తధమ్మానమ్పి విజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావాపత్తిచోదనేన తత్థ దోసం దస్సేతి ‘‘యథా చా’’తిఆదినా. తతోతి యస్మా అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞాపితబ్బత్తా చ సత్తరథాదీనం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో వియ విజ్జమానత్తా పఞ్ఞాపితబ్బత్తా చ సబ్బేసం సభావధమ్మానం విజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో ఆపజ్జతి, తస్మాతి అత్థో.

‘‘అథా’’తిఆదినా పఞ్ఞత్తిపథనిద్దేసతో విసిట్ఠస్స పఞ్ఞత్తిధమ్మనిద్దేసస్స సయమేవ కారణమాసఙ్కతి. ‘‘నాపీ’’తిఆదినా తస్స కారణస్స అసిద్ధతం దస్సేతి. ‘‘పురిసోతి సఙ్ఖా’’తిఆదీసు సఙ్ఖాదయోపి నామాదీహి అత్థతో అవిసిట్ఠా వుత్తాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖాదిసద్దానం సమానత్థత్తా’’తి. వచనగ్గహణం వచనుచ్చారణం. అఞ్ఞస్సాతి నామపఞ్ఞత్తిం సన్ధాయాహ. తేసన్తి సఙ్కేతగ్గహణవచనగ్గహణానం. అసమత్థతా న సమ్భవతీతి యోజనా. తమేవ అసమ్భవం ‘‘యది హీ’’తిఆదినా వివరతి. పఞ్ఞత్తియాతి నామపఞ్ఞత్తియా. పఞ్ఞత్తిపఞ్ఞాపనేతి యాయ నామపఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయపఞ్ఞత్తి రూపాదయో చ పఞ్ఞాపీయన్తి, యా చ సోతద్వారవిఞ్ఞాణసన్తానానన్తరముప్పన్నేన గహితపుబ్బసఙ్కేతేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణసన్తానేన గయ్హతి, సా అయం నామాతి తస్సా పఞ్ఞాపనే అసఙ్కరతో ఠపనే. అథ వా సోతద్వారవిఞ్ఞాణసన్తానానన్తరముప్పన్నేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణసన్తానేన పఞ్ఞత్తియా గాహాపనే పరిచ్ఛిన్దనే. తస్సా అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వత్తబ్బా సియాతి తస్సా నామపఞ్ఞత్తియా ఞాపనే సఙ్కేతగ్గహణవచనగ్గహణానం సహకారీకారణభూతా అఞ్ఞా నామపఞ్ఞత్తి అత్థీతి వత్తబ్బా అనుఞ్ఞాతబ్బా సియా. తతో అత్థవిజాననమేవ న సియాతి కేవలాని సఙ్కేతగ్గహణవచనగ్గహణాని అత్థపఞ్ఞాపనే వియ పఞ్ఞత్తిఞాపనేపి అసమత్థాని, పఞ్ఞత్తి చ ఞాతాయేవ తేసం సహకారీకారణం తంజాననత్థం పఞ్ఞత్తిఅనన్తరపరికప్పనే చ అనవత్థానాపత్తీతి అత్థాధిగమస్స సమ్భవో ఏవ న భవేయ్య.

సఙ్కేతో రూపాదీసు న కిఞ్చి హోతి, భూతాదినిమిత్తం భావనావిసేసఞ్చ ఉపాదాయ వోహరియమానా కసిణాదిపఞ్ఞత్తి వియ తం తం సఙ్కేతితబ్బం సఙ్కేతకరణఞ్చ ఉపాదాయ వోహారమత్తో, తస్స చ పఞ్ఞాపికా నామపఞ్ఞత్తీతి యథావుత్తదోసాపత్తిం దస్సేన్తో ‘‘నాపి సఙ్కేతగ్గహణ’’న్తి అవోచ. నను చ అత్థవిజాననాసమ్భవచోదనేనేవ సఙ్కేతగ్గహణాభవోపి దస్సితోతి? సచ్చమేతం, సఙ్కేతే పన ఆచరియానం మతిభేదో విజ్జతి. తత్థ ఏకపక్ఖికో అయం దోసోతి దస్సనత్థం తస్స విసుం వచనం వుచ్చమానా రూపాదయో ధమ్మావచనత్థా పఞ్ఞాపితబ్బా చ, తదభిధాయకో సద్దో పఞ్ఞత్తీతి. ఏత్తావతా సబ్బవోహారో సిజ్ఝతీతి అధిప్పాయేన ‘‘వచన…పే… జనం నత్థీ’’తి ఆహ. పఞ్ఞత్తియా వచనభావో సిద్ధో పటిహననసోతబ్బతాదీపకత్తా తేసం పాఠానన్తి అధిప్పాయో. ఆది-సద్దేన ‘‘అత్థి కేచి బుద్ధస్స భగవతో వోహారం సుణన్తి, నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా’’తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. తస్మాతి యస్మా ‘‘పఞ్ఞత్తిధమ్మా’’తి పదస్స యథావుత్తపఞ్ఞత్తియో అత్థోతి ఏతస్మిం పక్ఖే మాతికావణ్ణనాయ విరోధో, అట్ఠకథాయం అవుత్తతా, ఇమిస్సా పాళియా అననుగమో, సబ్బే ధమ్మా పఞ్ఞత్తీతి నిద్దిసితబ్బతా, పఞ్ఞత్తిపథపదస్స నవత్తబ్బతా, అనవత్థానాపత్తితో అత్థవిజాననాసమ్భవోతి అనేకే దోసా, విఞ్ఞత్తివికారసహితస్స పన సద్దస్స పఞ్ఞత్తిభావే యథావుత్తదోసాభావో అనేకేసం పాఠప్పదేసానఞ్చ అనులోమనం, తస్మా. తత్థ యుత్తం గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘పాళి…పే… తబ్బో’’తి.

యది సత్తాతిఆదినా సద్దస్స పఞ్ఞత్తిభావే అట్ఠకథాయ విరోధమాహ. ఏవం పఞ్ఞత్తిభావే యది సద్దస్స పఞ్ఞత్తిభావో, తస్స పరమత్థతో విజ్జమానత్తా రూపాదిఅత్థస్స చ పఞ్ఞాపనతో విజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో ఏవ సియా, న అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో. న హి తే సత్తాదయో పఞ్ఞత్తీతి. ఏవఞ్చ అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తియా అభావో ఏవ సియా. వుత్తా చ అట్ఠకథాయం (ప. ప. అట్ఠ. ౧ మాతికావణ్ణనా) ‘‘అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. ఇతరో విసయస్స అవిజ్జమానత్తా తస్స అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావోతి యథావుత్తవిరోధాభావం దస్సేన్తో ‘‘అవిజ్జమానాన’’న్తిఆదిమాహ. ఇదాని సత్తాదివిసయస్స కేనచిపి పరియాయేన అత్థితాయ అభావదస్సనేన తబ్బిసయాయ పఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావంయేవ వవత్థపేతి ‘‘అయఞ్చ వాదో’’తి. విజ్జమానా ఏవ సత్తాదయో రూపాదిసభావాభావవసేన ‘‘అవిజ్జమానా’’తి వుచ్చన్తి, న సబ్బథా అభావతో. తథా హి తథా తథా పఞ్ఞాపియమానభావేన విఞ్ఞాయన్తీతి యథావుత్తరూపో వాదో ‘‘రూపం అత్థీతి? హేవత్థి హేవ నత్థీతి. సేవత్థి సేవ నత్థీతి. న హేవం వత్తబ్బే. సేవత్థి సేవ నత్థీతి. ఆమన్తా. అత్థట్ఠో నత్థట్ఠో’’తి (కథా. ౩౦౬) ఏవం పవత్తాయ హేవత్థికథాయ. తత్థ హి రూపాదయో ధమ్మా రూపాదిసభావేన అత్థి, వేదనాదిసభావేన నత్థి, తస్మా సబ్బమేవిదం ఏవం అత్థి ఏవం నత్థీతి ఏవంలద్ధికే సన్ధాయ ‘‘రూపం అత్థీ’’తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. ‘‘హేవత్థి హేవ నత్థీ’’తి విస్సజ్జనం పరవాదిస్స. అథ నం సకవాదీ యది రూపమేవ ఏవం అత్థి ఏవం నత్థీతి లద్ధి, ఏవం సన్తే సో ఏవ అత్థి సో ఏవ నత్థి నామాతి పుచ్ఛన్తో ‘‘సేవత్థీ’’తి ఆహ. ఇతరో తేనేవ సభావేన అత్థితం, తేనేవ నత్థితం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియం పుట్ఠో సకభావేన అత్థితం, పరభావేన నత్థితం సన్ధాయ పటిజానాతి. తతో సకవాదీ ‘‘అత్థట్ఠో నత్థట్ఠో’’తిఆదినా అత్థితా వా నత్థితా వా అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధా ఏకస్మిం ధమ్మే వినా కాలభేదేన అసమ్భవత్తాతి కిం ఏకత్తం ఆపజ్జతీతి దస్సేన్తో పరవాదిం నిగ్గణ్హాతీతి. పటిసిద్ధోతి చ ‘‘రూపం ‘రూప’న్తి హేవత్థి, రూపం ‘వేదనా’తి హేవ నత్థీ’’తిఆదినా (కథా. ౩౦౬) వుత్తాయ రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానం సకభావేన అత్థితాయ పరభావేన నత్థితాయ చ పటిసేధనేన సత్తాదీనమ్పి తథాభావో పటిసేధితో హోతీతి కత్వా వుత్తం.

రూపాదయో న హోన్తీతి రూపాదిసభావా న హోన్తి. తథా తథాతి సమూహసన్తానాదివసేన. విచిత్తసఞ్ఞా పరికప్పవసేన ఉప్పజ్జతి. యది సత్తరథాదిసఞ్ఞావలమ్బితో వచనత్థో విజ్జమానో న హోతి, నను సత్తరథాదిఅభిలాపా అనరియవోహారా జాయన్తీతి ఆహ ‘‘న చ తే అభిలాపా’’తిఆది. అత్తనో వసేన కిఞ్చి అహోన్తం పఞ్ఞాపకస్స వచనస్సేవ వసేన పఞ్ఞాపితబ్బత్తా పఞ్ఞత్తివోహారం లభతి. ఇమినావ అధిప్పాయేనాతిఆది ‘‘సయం అవిజ్జమానో’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం సన్ధాయాహ. తన్తి సత్తాదిగ్గహణం. ‘‘బ్రహ్మవిహారచతుక్కం సత్తపఞ్ఞత్తిం ఆరబ్భ పవత్తత్తా నవత్తబ్బారమ్మణం నామ హోతీ’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౨౧) తత్థ తత్థ న వత్తబ్బన్తి వుత్తం. యది పరిత్తాదిభావేన న వత్తబ్బం, కథం అవిజ్జమానస్స సత్తాదికస్స పచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధసమూహసన్తాన’’న్తిఆది. తన్తి ఖన్ధసమూహసన్తానం. తదుపాదానభూతన్తి పుగ్గలోతి గహణపఞ్ఞత్తీనం కారణభూతం. యది పుగ్గలసఞ్ఞాయ సేవమానస్స కుసలాదిఉప్పత్తి హోతి, కథం పుగ్గలదస్సనం మిచ్ఛాదస్సనన్తి పటిసిద్ధన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. పథవీధాతు ఉపలబ్భతీతి పుగ్గలాభావే విపక్ఖవసేన నిదస్సనమాహ. ఇదఞ్హేత్థ అనుమానం. న రూపాదయో వివేచేత్వా పుగ్గలో ఉపలబ్భతి తేసం అగ్గహణే తథారూపాయ బుద్ధియా అభావతో సేవనాదయో వియాతి. పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్ఛికట్ఠపరమత్థేన యో ఛవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యోతి సంసరతి ముచ్చతి చాతి ఏవం దిట్ఠియా పరికప్పితపుగ్గలోవ పటిసేధితో, న వోహారపుగ్గలోతి దస్సేన్తో ‘‘పటిసే…పే… దిట్ఠీ’’తి ఆహ.

గాథాయ పఞ్చసు ఖన్ధేసు రూపం వేదనా సఞ్ఞా చేతనా విఞ్ఞాణన్తి ఏతేసు కం నామ ధమ్మం సత్తోతి జానాసి ను, ఏతేసు ఏకమ్పి సత్తోతి గణ్హితుం నారహతీతి దస్సేతి. అథ ఏతేహి అఞ్ఞో ఏకో సత్తో అత్థీతి పచ్చేసి. ఏవమ్పి మార దిట్ఠిగతం ను తే. ను-సద్దో దిట్ఠిగతమేవేతి అవధారణత్థో. కస్మా? యస్మా సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జోయం. తమేవత్థం వివరతి ‘‘నయిధ సత్తూపలబ్భతీ’’తి. యస్మా పచ్చక్ఖతో వా అనుమానతో వా అనుపలద్ధితో నత్థి ఏత్థ కోచి సత్తో నామాతి అధిప్పాయో. యది సత్తో నత్థి, కథం సత్తో సంసారమాపాదీతిఆది నీయతీతి. కిమేత్థ నేతబ్బం, సత్తోతి వోహారసత్తో అధిప్పేతో, యస్మా సత్త-సద్దో వోహారే పవత్తతీతి. దుతియగాథాయ సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ‘‘సత్తో పనా’’తిఆదిమాహ. అఙ్గసమ్భారాతి అఙ్గసమ్భారతో అక్ఖచక్కఈసాదిఅఙ్గసమ్భారముపాదాయాతి అత్థో. సత్తోతి వోహారో.

అవిజ్జమానస్సాతి అచ్చన్తం అవిజ్జమానస్స ససవిసాణాదికస్స. యది అచ్చన్తం అవిజ్జమానం, కథం తం గయ్హతీతి ఆహ ‘‘పరికప్పిత’’న్తి. లోకసఞ్ఞాతం ఘటాది. ఏత్థ పన యథా అత్తానం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానకధమ్మానం తంసన్తతిపతితానఞ్చ కిలేసుపతాపాభావేన అస్సత్థభావపచ్చయతాయ ఉప్పాదాదిరహితమ్పి నిబ్బానం ‘‘అస్సాసనకరస’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం అత్తానం ఆరబ్భ పవత్తనకధమ్మవసేన ఉప్పాదాదిరహితాపి పఞ్ఞత్తి పవత్తాతి వుత్తా. హేతుఅత్థో వా అన్తోనీతోతి పవత్తితా వోహారితాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తథా నామపఞ్ఞత్తి పఞ్ఞపేతబ్బమత్థం గహితాయేవ పఞ్ఞాపేతి, విఞ్ఞత్తి వియ అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేతీతి సా గహేతబ్బాభావతో వుచ్చమానత్థద్వారేన వుచ్చమానాతి వుత్తా. పఞ్ఞాపితబ్బపఞ్ఞత్తియా పన వుచ్చమానభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. తథా పకారతో ఞాపనభావేన ఞాపేతబ్బఞాపనన్తి కత్వా గహేతబ్బత్తాయేవ చ తస్సా అనిద్ధారితసభావతా పటిక్ఖిత్తా దట్ఠబ్బా. న హి సభావధమ్మానం కక్ఖళఫుసనాది సరూపతో సద్దేన వచనీయభావం భజతి, అపిచ ఖో నేసం కాలదేసాదిభేదభిన్నానం వినివత్తఅఞ్ఞజాతియకో సజాతియసాధారణో పుబ్బసఙ్కేతానురూపం అజ్ఝారోపసిద్ధో సామఞ్ఞాకారో వచనీయో. తత్థాపి న వినా కేనచి పవత్తినిమిత్తేన సద్దో పవత్తతీతి తస్స పవత్తినిమిత్తభూతో లోకసఙ్కేతసిద్ధో తంతంవచనత్థనియతో సామఞ్ఞాకారవిసేసో నామ పఞ్ఞత్తీతి పుబ్బాచరియా. సో హి తస్మిం తస్మిం అత్థే సద్దం నామేతి, తస్స తస్స వా అత్థస్స నామసఞ్ఞం కరోతీతి నామం, పకారేహి ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి చాతి.

కస్స పన సో ఆకారవిసేసోతి? పఞ్ఞాపేతబ్బత్థస్సాతి వేదితబ్బం. అనేకాకారా హి అత్థాతి. ఏవఞ్చ కత్వా తస్సా పఞ్ఞత్తియా గహేతబ్బతావచనఞ్చ సమత్థితం భవతి, అవస్సఞ్చ ఏతమేవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా వచనవచనీయభేదానం సఙ్కరో సియా, సబ్బోపి అత్థో సబ్బస్స సద్దస్స వచనీయో, సబ్బో చ సద్దో సబ్బస్స అత్థస్స వాచకోతి న చేత్థ సఙ్కేతగ్గహణేనేవ తేసం పవత్తాతి సక్కా వత్తుం వవత్థితేసు ఏవ తేసు సఙ్కేతగ్గహణస్స పవత్తితో.

అపరే పన ‘‘యథా ధూమతో అగ్గిఅనుమానే న కేవలేన ధూమేనేవ అగ్గి విఞ్ఞాయతి, ధూమస్స పన అగ్గినా అవినాభావసఙ్ఖాతో సమ్బన్ధో విఞ్ఞాయమానో ధూమేన అగ్గి విఞ్ఞాయతి, ఏవం సద్దేన అత్థవిజాననే న కేవలేన సద్దేన తదత్థో విఞ్ఞాయతి. తంతంసద్దస్స పన తేన తేన అత్థేన అవినాభావసఙ్ఖాతో సమ్బన్ధో విఞ్ఞాయమానో తేన తేన సద్దేన అత్థం ఞాపేతీతి వేదితబ్బం. అఞ్ఞథా అగ్గహితసమ్బన్ధేనపి సద్దసవనమత్తేన తదత్థో విఞ్ఞాయేయ్యాతి. యో యమేత్థ యథావుత్తరూపో సమ్బన్ధో, సో తస్స తస్స అత్థస్స సఞ్ఞాపనభావేన నామన్తి పరమత్థతో అభావా లోకసఙ్కేతవసేన లోకసఙ్కేతోతి వా సిద్ధో ఞాతోతి లోకసఙ్కేతసిద్ధోతి, సద్దేన పకాసియమానానం అత్థప్పకారానం అధిగమహేతుతాయ పకారతో ఞాపనతో పఞ్ఞత్తీతి చ వుత్తో’’తి వణ్ణయన్తి.

సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవినిముత్తస్సపి ఞేయ్యవిసేసస్స అభావే ఘటాదిసద్దాభిధేయ్యా వియ పథవీఫస్సాదిసద్దవచనీయోపి న లబ్భతియేవాతి సబ్బవోహారలోపో సియా. యస్మా చ రూపారూపధమ్మా పబన్ధసఙ్ఖాతతంతంవిసేసాకారవసేనేవ పవత్తన్తి, న కేవలా, తస్మా తేసం తే సణ్ఠానసమూహఅవత్థావిసేసాకారా యదిపి పరమత్థతో కిఞ్చి న హోన్తి, పరమత్థతో పన విజ్జమానానం రూపాదీనం ఉపాదానానం వసేన విజ్జమానభావం లభిత్వా తంతంగహణానురూపం తంతంఅభిలాపాధికరణం భవతి. ఉపాదాయపఞ్ఞత్తి హి ఉపాదానతో యథా అఞ్ఞా అనఞ్ఞాతి చ న వత్తబ్బా, ఏవం సబ్బథా అత్థి నత్థీతి చ న వత్తబ్బా. తయోపి హి ఏతే సన్తాయేవాతి ఏవం తావ మాతికావణ్ణనాయ న కోచి విరోధో. సఙ్ఖాయతి సంకథీయతీతి సఙ్ఖాతి అయమత్థో కథేతబ్బభావేన వచనత్థేయేవ నిరుళ్హో, న వచనస్మిన్తి వచనపక్ఖస్స ఉజుకతా సమ్భవతి. వచనపక్ఖోయేవ పాళిఅనుగతో, న పరమ్పరాగతో యథావుత్తో అత్థోతి కుతో పనేతం లబ్భా. న హి అనీతో అత్థో పాళిఅననుగతో, నాపి సబ్బా పాళినీతత్థా ఏవాతి యథావుత్తా దువిధా పఞ్ఞత్తియో అట్ఠకథాయం ఛహి పఞ్ఞత్తీహి యథాసమ్భవం వుత్తాయేవాతి సిద్ధమేతం అత్థీతి న వత్తబ్బాతి.

యది పరమత్థతో అత్థితాపటిసేధో, ఇట్ఠమేతం. అథ వోహారతో, సత్తరథఘటాదీహి సత్తరథాదివచనప్పయోగోయేవ న సమ్భవేయ్యాతి. న హి వచనీయరహితో వచనప్పయోగో అత్థీతి. పరమత్థధమ్మానం అసభావధమ్మభూతాయ పఞ్ఞత్తియా విభాగదస్సనత్థా అధివచనాదిదుకత్తయదేసనాతి న పరమత్థధమ్మానం రూపాదీనం పఞ్ఞత్తిభావాపత్తీతి. న చ పఞ్ఞత్తిపథపఞ్ఞత్తిధమ్మనిద్దేసానం అవిసేసవచనం యుత్తం, సద్దస్సేవ పన పఞ్ఞత్తిభావే సియా కాచి తేసం విసేసమత్తా. పఞ్ఞాపితబ్బస్స అపరమత్థసభావస్సేవ పఞ్ఞత్తిభావో అధిప్పేతోతి న సబ్బో పఞ్ఞత్తిపథో పఞ్ఞత్తిసద్దేన వుత్తో, పఞ్ఞత్తి చ పఞ్ఞాపేతబ్బభావేన వుత్తాతి పఞ్ఞత్తిపథపదం వత్తబ్బమేవ. ఏవఞ్చేతం ఇచ్ఛితబ్బం. ఇతరథా సద్దస్స చ పఞ్ఞాపితబ్బతాయ పఞ్ఞత్తిపథభావోతి పఞ్ఞత్తిపదం న వత్తబ్బం సియాతి చ సక్కా వత్తుం, నిక్ఖేపకణ్డే విభత్తాయేవ పఞ్ఞత్తి ‘‘పురిసో మాగణ్డియో’’తి ఏత్థాపి దస్సితాతి న న సక్కా వత్తుం. తథాపి హి యథావుత్తఉపాదాయపఞ్ఞత్తినామపఞ్ఞత్తీనం సభావసమ్భవతోతి సఙ్ఖాదిసద్దానం సమానత్థతాపి తేసం మతిమత్తమేవ, విఞ్ఞత్తి వియ అధిప్పాయం విఞ్ఞాపేన్తా సయం ఞాతాయేవ నామపఞ్ఞత్తి పఞ్ఞాపేతబ్బమత్థం పఞ్ఞాపేతి గహితసరూపతాయ పదీపో వియ రూపగతవిధంసనేతి న పఞ్ఞత్తిఅన్తరపరికప్పనేన పయోజనం అత్థి పఞ్ఞాపేతబ్బత్థపఞ్ఞాపనే, నామపఞ్ఞత్తిపఞ్ఞాపనే పన ఉపాదానభేదభిన్నా ఉపాదాయపఞ్ఞత్తి వియ తంతంవచనవచనత్థభేదభిన్నా నామపఞ్ఞత్తీతి అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి ఇచ్ఛితా ఏవ. న చ అనవత్థానదోసో తంతంవచనస్స తదత్థవిభావనే సహకారీకారణభావేన పటినియతసరూపత్తా. ఏతేన సఙ్కేతగ్గహణాభావోపి పటిసిద్ధో దట్ఠబ్బో, తథా నామపఞ్ఞత్తియా పయోజనాభావో. దస్సితప్పయోజనా హి సా పుబ్బేతి.

‘‘వోహారో లోకియసోతే పటిహఞ్ఞతీ’’తిఆదీసు సోతబ్బస్స సద్దస్స వసేన తబ్బిసయభూతా వోహారాదయో పటిహననసోతబ్బతాపరియాయేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. సద్దోయేవ వా తత్థ వోహారాదిసహచారితాయ తథా వుత్తో. న హి సక్కా సబ్బత్థ ఏకరసా దేసనా పవత్తీతి వత్తుం. తథా హి కత్థచి సుఖా దుక్ఖా, సుఖాపి వేదనా దుక్ఖాతి వుచ్చన్తి, దుక్ఖా సుఖా, దుక్ఖాపి సుఖాతి, ఏవం యథావుత్తా దువిధాపి పఞ్ఞత్తి అధివచనాదిపాఠస్స అత్థభావేన అట్ఠకథాయం వుత్తాయేవాతి. అయం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవినిముత్తం ఞేయ్యవిసేసం ఇచ్ఛన్తానం వసేన వినిచ్ఛయో.

౧౩౧౬. సతిపి పరేసం సామఞ్ఞాదినామకారకానం నామకరణభావే పరానపేక్ఖతాయ తతో అతివియ యుత్తో ఇధ నామకరణసభావో ఉక్కంసపరిచ్ఛేదేన నామకరణత్థోతి అధిప్పేతోతి దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా’’తిఆదిమాహ. నామకరణసభావతా న హోతి అసభావికతాయ కదాచిదేవ పవత్తితో చాతి అధిప్పాయో. సభావసిద్ధత్తాతి వేదనాదీనం వేదనాదినామకరణధమ్మతం ఆహ. యది వేదనాదీనం కేనచి అకతం సకనామం ఆదాయయేవ పవత్తనతో ఓపపాతికనామానం నామకరణట్ఠేన నామభావో, ఏవం సతి పథవీఆదీనమ్పి నామభావో ఆపజ్జతి, అఞ్ఞథా పథవీఆదినిదస్సనమేవ న సియాతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘పథవీఆదినిదస్సనేనా’’తిఆది. ఏకదేససామఞ్ఞేన హి యథాధిప్పేతేన ఉపమా హోతి, న సబ్బసామఞ్ఞేనాతి. ఏవమ్పి యది సభావసిద్ధనామత్తా వేదనాదయో నామం, పథవీఆదీనమ్పి అనివత్తనీయో నామభావోతి ఆహ ‘‘నిరుళ్హత్తా’’తిఆది. తేన యంనిమిత్తం వేదనాదీసు నామసద్దప్పవత్తి, సతిపి తదఞ్ఞేసం తంనిమిత్తయోగే గో-సద్దో వియ కుక్కుటాదిసత్తపిణ్డే నిరుళ్హతో వేదనాదీసు నామ-సద్దో పవత్తోతి దస్సేతి. తథా హి అనేకేసు సుత్తపదేసేసు తేసంయేవ నామవోహారో దిస్సతి. నామతానాపత్తి వుత్తా కేసకుమ్భాదినామన్తరాపజ్జనతో. ఏతమేవత్థం నిదస్సనభావేన ‘‘న హీ’’తిఆదినా వివరతి. యదిపి సమూహాదిఘనవినిబ్భోగాభావతో వేదనాదిఅరూపధమ్మేసుపి పిణ్డాకారేన గహణం పవత్తతి, తం పన యేభుయ్యేన అత్థాతిపరికప్పముఖేన ఏకధమ్మవసేనేవ, న సమూహవసేనాతి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞేన…పే… నత్థీ’’తి.

పకాసకపకాసితబ్బభావో విసయివిసయభావో ఏవ. అధివచనసమ్ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో. సో నామమన్తరేన గహేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ పాకటోతి నిదస్సనభావేన వుత్తో. ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సో వియా’’తి వచనేన మనోసమ్ఫస్సతప్పకారానమేవ నామభావో సియా, న పటిఘసమ్ఫస్సతప్పకారానన్తి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థం ‘‘పటిఘసమ్ఫస్సోపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతో ఫస్సో పటిఘసమ్ఫస్సో. పి-సద్దో సమ్భావనే. ఇదం వుత్తం హోతి – విసయీవిసయసఙ్ఘట్టనసముప్పత్తియా అఞ్ఞఫస్సతో ఓళారికోపి పటిఘసమ్ఫస్సో న రూపధమ్మా వియ విభూతాకారో, తతో నామాయత్తగహణియభావో నామస్సేవాతి. అరూపతాయ వాతిఆదినా సామఞ్ఞతో విసేసతో చ పటిఘసమ్ఫస్సస్స ఉపచారవసేన నామభావమాహ. పచ్ఛిమపురిమానన్తి ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి ఇమం అనుపుబ్బిం సన్ధాయ వుత్తం. సతిపి రూపస్సాతిఆదినా నామవోహారహేతుం అనఞ్ఞసాధారణం నిబ్బానస్స అధిపతిపచ్చయభావం ఏవ విభావేతి, యతో అరియానం అఞ్ఞవిసయవినిస్సటం నిన్నపోణపబ్భారభావేన అసఙ్ఖతధాతుయం ఏవ చిత్తం పవత్తతీతి.

౧౩౧౮. వట్టస్మిం ఆదీనవపటిచ్ఛాదనతో తదస్సాదనాభినన్దనతో చ వట్టస్స మూలం పధానకారణన్తి వట్టమూలం.

౧౩౨౦. ఏకేకస్మిం రూపాదికే యథాభినివిట్ఠే వత్థుస్మిం అహంమానాధారనిమిత్తతం కుసలాకుసలతబ్బిపాకలోకాధారతఞ్చ సమారోపేత్వా పవత్తగ్గహణవిసేసో. యా కాచి దిట్ఠి నివిసమానా ధమ్మసభావం అతిచ్చపరామసనాకారేనేవ నివిసతీతి వుత్తం ‘‘పరామసన్తీతి అత్థో’’తి.

౧౩౩౨. చేతనాప్పధానో సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి కత్వా ‘‘యాయ చేతనాయా’’తిఆది వుత్తం.

౧౩౩౩. దున్నామం గారయ్హనామం. అనుపసఙ్కమన్తస్సాతిఆదినా సేవనభజనానం విసేసమాహ.

౧౩౩౬. ఆపత్తిఆపత్తివుట్ఠానపరిచ్ఛేదజాననూపాయదస్సనం సహ వత్థునా సహ కమ్మవాచాయాదివచనన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘వత్థువీతిక్కమతో’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఆపత్తికుసలతా ఆపత్తివుట్ఠానకుసలతా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧౧౯) హి వుత్తన్తి. కారణజాననేన ఫలం సుట్ఠు ఞాతం హోతీతి తం దస్సేతుం ‘‘ఆపత్తియా వా’’తిఆదిమాహ.

౧౩౪౨. తస్సాతి మనసికారకుసలతాయ.

౧౩౪౪. అనుప్పజ్జమానానేవ అనుప్పజ్జన్తానేవ.

౧౩౪౮. అకరణేన అనాదరవసేనాతి అధిప్పాయో.

౧౩౫౦. ఫేగ్గురుక్ఖస్స సిగ్గుఆదికస్స.

౧౩౫౨. చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్సాతి చక్ఖున్ద్రియాసంవరణస్స. అసంవుతచక్ఖున్ద్రియస్సేవ హేతూతి చక్ఖుద్వారికస్స అభిజ్ఝాదిఅన్వాస్సవనస్స తంద్వారికవిఞ్ఞాణస్స వియ చక్ఖున్ద్రియం పధానకారణం. సతి హి అసంవుతత్తే చక్ఖున్ద్రియస్స తే తే అన్వాస్సవన్తీతి అసంవరియమానచక్ఖున్ద్రియహేతుకో సో అసంవరో తథావుత్తోతి అట్ఠకథాయ అధిప్పాయం దస్సేతి. ఇదాని యథావుత్తే అధిప్పాయే ఠత్వా ‘‘యత్వాధికరణన్తి హీ’’తిఆదినా పాళియా యోజనం దస్సేతి. కస్స చాతి పకారం పుచ్ఛతి, కథంవిధస్స కథంసణ్ఠితస్సాతి అత్థో. న హి సరూపే వుత్తే పున సరూపపుచ్ఛాయ పయోజనం అత్థి. అన్వాస్సవన్తి అభిజ్ఝాదయో. తదుపలక్ఖితన్తి అన్వాస్సవూపలక్ఖితం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతన్తి యోజనా.

యథాసమ్భవన్తి దుస్సీల్యాసంవరో మనోద్వారవసేన, సేసాసంవరో ఛద్వారవసేన యోజేతబ్బో. ముట్ఠస్సచ్చాదీనం సతిపటిపక్ఖాకుసలధమ్మాదిభావతో సియా పఞ్చద్వారే ఉప్పత్తి, న త్వేవ కాయికవాచసికవీతిక్కమభూతస్స దుస్సీల్యస్స తత్థ ఉప్పత్తి పఞ్చద్వారికజవనానం అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తాతి తమేవ యథాసమ్భవం ‘‘న హి పఞ్చద్వారే’’తిఆదినా వివరతి.

యథా కిన్తి యేన పకారేన జవనే ఉప్పజ్జమానో అసంవరో ‘‘చక్ఖున్ద్రియే అసంవరో’’తి వుచ్చతి, తం నిదస్సనం కిన్తి అత్థో. తత్థాయం పవత్తిక్కమో – పఞ్చద్వారే రూపాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే నియమితాదివసేన కుసలాకుసలజవనే ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణే మనోద్వారికజవనం తంయేవారమ్మణం కత్వా భవఙ్గం ఓతరతి, పున తస్మింయేవ ద్వారే ‘‘ఇత్థిపురిసో’’తిఆదినా వవత్థపేత్వా జవనం భవఙ్గం ఓతరతి. పున వారే పసాదరజ్జనాదివసేన జవనం జవతి. పున యది తం ఆరమ్మణం ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, తంసదిసమేవ పఞ్చద్వారాదీసు జవనం తదా ఉప్పజ్జమానకం సన్ధాయ ‘‘ఏవమేవ జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్త’’న్తిఆది వుత్తం. అయం పన ఉక్కట్ఠనయో పరిచితారమ్మణం సన్ధాయ వుత్తో, అపరిచితే అన్తరన్తరా పఞ్చద్వారే ఉప్పజ్జిత్వా తదనురూపం మనోద్వారేపి ఉప్పజ్జతీతి. ద్వారభవఙ్గాదీనం జవనేన సమ్బన్ధో ఏకసన్తతిపరియాపన్నతో దట్ఠబ్బో.

సతి ద్వారభవఙ్గాదికేతి పచ్చయభావేన పురిమనిప్ఫన్నం జవనకాలే అసన్తమ్పి భవఙ్గాది చక్ఖాది వియ ఫలనిప్ఫత్తియా సన్తఞ్ఞేవ నామాతి వుత్తం. న హి ధరమానంయేవ సన్తన్తి వుచ్చతీతి. బాహిరం వియ కత్వాతి పరమత్థతో జవనస్స బాహిరభావే ఇతరస్స చ అబ్భన్తరభావే అసతిపి ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తిఆదివచనతో (అ. ని. ౧.౪౯) ఆగన్తుకభూతస్స కదాచి కదాచి ఉప్పజ్జమానస్స జవనస్స బాహిరభావో తబ్బిధురసభావస్స ఇతరస్స అబ్భన్తరభావో పరియాయతో వుత్తోతి దస్సేతి. అసంవరహేతుభావాపత్తితోతి ద్వారాదీనం అసంవరహేతుభావాపజ్జనస్స పాకటభావం సన్ధాయాహ. ఉప్పన్నే హి అసంవరే ద్వారాదీనం తస్స హేతుభావో పఞ్ఞాయతీతి. ద్వారభవఙ్గాదిమూసనన్తి ద్వారభవఙ్గాదీసు మూసనం. యస్మిఞ్హి ద్వారే అసంవరో ఉప్పజ్జతి, సో తత్థ ద్వారాదీనం సంవరూపనిస్సయభావం ఉపచ్ఛిన్దన్తోయేవ పవత్తతీతి. తేనేవాహ ‘‘కుసలభణ్డవినాసన’’న్తి.

ఏత్థ చ ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా’’తిఆదిపాళియం సంవరో, సంవరితబ్బం, సంవరణుపాయో, యతో చ సో సంవరో, యత్థ చ సో సంవరోతి ఇమం పభేదం దస్సేత్వా యోజేతబ్బా. కథం? ‘‘రక్ఖతి…పే… సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి ఏతేన సంవరో వుత్తో. సతిం పచ్చుట్ఠపేతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థోతి. చక్ఖాది సంవరితబ్బం. న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీతి సంవరణుపాయో. ‘‘యత్వాధికరణ’’న్తిఆదినా సంవరణావధి. రూపాదయో సంవరవిసయోతి. కిఞ్చ పటిసఙ్ఖాభావనాబలసఙ్గహితభావేన దువిధోపి ఇన్ద్రియసంవరో? తత్థ పురిమేన విసయేసు ఆదీనవదస్సనం, ఇతరేన ఆదీనవప్పహానం. తథా పురిమేన పరియుట్ఠానప్పహానం, ఇతరేన అనుసయప్పహానం. తథా పురిమో లోకియమగ్గసఙ్గహితో, దుతియో లోకుత్తరమగ్గసఙ్గహితోతి అయమ్పి విసేసో వేదితబ్బో.

౧౩౫౩. దవత్థాదిఅభిలాసోతి దవో ఏవ అత్థో పయోజనన్తి దవత్థో, సో ఆది యేసం తే దవత్థాదయో. తేసు, తేసం వా అభిలాసో, దవో వా అత్థో ఏతస్సాతి దవత్థో, తదాదికో దవత్థాది, కో పన సోతి ఆహ ‘‘అభిలాసో’’తి. ఆహారపరిభోగే అసన్తుస్సనాతి ఆహారపరిభోగే అతిత్తి. బహునో ఉళారస్స చ పత్థనావసేన పవత్తా భియ్యోకమ్యతా అసన్తుస్సనాతి ఏవమేత్థ అత్థో యుజ్జతి.

౧౩౫౫. మజ్జనాకారేన పవత్తి మానస్సేవాతి కత్వా ‘‘మానోవ మానమదో’’తి వుత్తం. తథా హి జాతిమదాదయో ‘‘మానో మఞ్ఞనా’’తిఆదినా మానభావేనేవ విభత్తాతి. ఖుదా నామ కమ్మజతేజో. తం పన అభుత్తే భుత్తే చ ఉప్పజ్జతీతి యం తత్థ ఆమాసయసఙ్ఖాతస్స సరీరదేసస్స పీళనతో విహింసాసద్దవచనీయం, తదేవ దస్సేతబ్బం, ఇతరఞ్చ నివత్తేతబ్బన్తి అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకత్తేన ఖుదా విసేసితాతి ఆహ ‘‘ఖుదాయ విసేసన’’న్తి. యే పన ‘‘కమ్మజతేజపచ్చయా దుక్ఖా వేదనా ఖుదా’’తి వదన్తి, తేసం అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకాతి విసేసనమేవ న యుజ్జతి. సతిపి తస్మిం భూతత్థకథనే విహింసూపరతిపురాణవేదనాపటిహననానం విసేసాభావో ఆపజ్జతీతి పురిమోయేవేత్థ అత్థో. ఏతాసం కో విసేసోతి అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా, భుత్తపచ్చయా న ఉప్పజ్జనకవేదనాతి ద్వేపి చేతా వేదనా యావతా అనాగతాయేవాతి అధిప్పాయో. సతిపి అనాగతత్తే పురిమా ఉప్పన్నసదిసీ, ఇతరా పన అతంసదిసీ అచ్చన్తం అనుప్పన్నావాతి అయమేత్థ విసేసో. తేనేవ ‘‘యథాపవత్తా’’తి పురిమాయం వుత్తం, ఇతరత్థ చ ‘‘అప్పవత్తా’’తి. అథ వా అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా పుబ్బే కతకమ్మస్స విపాకత్తా పురాణవేదనా నామ. అప్పచ్చవేక్ఖణాదిఅయుత్తపరిభోగపచ్చయా పచ్చవేక్ఖణాదియుత్తపరిభోగతో ఆయతిం న ఉప్పజ్జిస్సతీతి భుత్తపచ్చయా న ఉప్పజ్జనకవేదనా నవవేదనా నామ. విహింసానిమిత్తతా విహింసానిబ్బత్తతా.

యాపేన్తి ఏతేనాతి యాపనాతి వుత్తస్స సరీరయాపనకారణస్స జీవితిన్ద్రియస్సపియాపనకారణన్తి ఇమస్స విసేసస్సదస్సనత్థం ‘‘జీవితిన్ద్రియయాపనత్థాయా’’తి వత్వా న కేవలం జీవితిన్ద్రియస్సేవ యాపనకారణమాహారో, అథ ఖో ఠానాదిపవత్తిఆకారవిసేసయుత్తస్స సకలసరీరస్సపి యాపనకారణన్తి తందీపనత్థం యాత్రాతి వచనన్తి యాపనా మే భవిస్సతీతి అవిసేసేన వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘చతున్నం ఇరియాపథానం అవిచ్ఛేదసఙ్ఖాతా యాపనా యాత్రా’’తి ఆహ. అట్ఠానయోజనఅపరిభోగదుప్పరిభోగాదివసేన సద్ధాదేయ్యస్స వినాసనం సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం. యేనాతి గణభోజనలక్ఖణప్పత్తస్స థూపీకతాదికస్స వా పటిగ్గహణేన. సావజ్జం సనిన్దం పరిభోగం కరోతీతి వా అత్థో.

ఇరియా…పే… వుత్తన్తి సుఖం పవత్తమానేహి ఇరియాపథేహి తేసం తథాపవత్తియా కారణన్తి గహితత్తా విదితత్తా యథావుత్తభుఞ్జనపివనాని పుబ్బకాలకిరియాభావేన వుచ్చమానాని ఇరియాపథకత్తుకాని వియ వుత్తానీతి అత్థో. యథా హి ‘‘పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౭౧; ౨.౧౮౨) దస్సనస్స ఖయహేతుతా, ‘‘ఘతం పివిత్వా బలం భవతి, సీహం దిస్వా భయం భవతీ’’తి చ పానదస్సనానం బలభయహేతుతా వుచ్చతి, ఏవం భుఞ్జనపివనానం ఇరియాపథసుఖప్పవత్తిహేతుభావో వుత్తోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సులభానవజ్జభావో వియ అప్పభావోపి పచ్చయానం పరమసల్లేఖవుత్తీనం సుఖవిహారాయ పరియత్తోతి చీవరసేనాసనానం అప్పభావుక్కంసానుజాననవసేన పవత్తాహి అనన్తరగాథాహి ఇధాపి ధమ్మసేనాపతినా సుఖవిహారాయ పరియత్తో అప్పభావుక్కంసో అనుఞ్ఞాతోతి విఞ్ఞాయతీతి ‘‘పునపీ’’తిఆదినా ‘‘భుత్వానా’’తి పాఠం సమత్థయతి.

౧౩౬౮. సతిఆదిధమ్మాతి సతిపఞ్ఞాసమాధివీరియసమ్మావాచాదిధమ్మా, యే ఛహి దుకేహి పరిగ్గహితా.

౧౩౭౩. పటివిజ్ఝితబ్బేహి పటివేధో వుత్తో. విసయేనపి హి విసయీ వుచ్చతి సహచరభావతో. యథా –

‘‘ఉప్పాదేత్వాన సంవేగం, దుక్ఖేనస్స చ హేతునా;

వడ్ఢయిత్వా సమ్మసిత్వా, ముత్తియా మగ్గమబ్రవీ’’తి

‘‘సచ్చపరియోసానే’’తి చ.

యథా దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞాదివసేన పవత్తమానం పటివేధఞాణం అసమ్మోహతో తే అవిలోమేత్వా అవిరోధేత్వా పవత్తతి నామ, ఏవం తదుపనిస్సయభావం విపస్సనాఞాణమ్పి యథాబలం తే అవిలోమేత్వా పవత్తతీతి చతున్నం సచ్చానం అనులోమన్తి వుత్తన్తి దుతియో అత్థవికప్పో వుత్తో. ఏత్థ చ ‘‘చతున్నం సచ్చాన’’న్తి పదం వినా ఉపచారేన వుత్తం, పురిమస్మిం ఉపచారేనాతి దట్ఠబ్బం. సమ్మాదిట్ఠిప్పధానత్తా వా సేసమగ్గఙ్గానం మగ్గసచ్చేకదేసస్స పటివేధస్స అనులోమం సముదాయానులోమం వుత్తం, చతుసచ్చేకదేసస్స మగ్గస్స వా.

౧౩౮౦. ఖయసమయేతి ఖయసమూహే. ‘‘కిలేసానం ఖయవసేన పవత్తధమ్మపుఞ్జే’’తి చ వదన్తి.

౧౩౮౧. అపరిబన్ధభావేన నిరాసఙ్కా, ఆరమ్మణే అభిరతిభావేన చ పవత్తి అధిముచ్చనట్ఠోతి ఆహ ‘‘అని…పే… త్తనట్ఠేనా’’తి.

౧౩౮౨. అరియమగ్గప్పవత్తియా ఉత్తరకాలం పవత్తమానం ఫలఞాణం తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసానం ఖయపరియోసానే పవత్తత్తా ‘‘ఖీణన్తే ఞాణ’’న్తి వుత్తం. యస్మా పన తం మగ్గానన్తరం ఉప్పజ్జతి, తస్మా మగ్గేన ఠానసో ఖీణేసు కిలేసేసు తేసం ఖీణభావానన్తరం పవత్తమానం ఖీణభావానం పఠమకాలే పవత్తన్తిపి వుచ్చతీతి దుతియో వికప్పో వుత్తో.

దుకనిక్ఖేపకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిక్ఖేపకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.