౪. అట్ఠకథాకణ్డం

తికఅత్థుద్ధారవణ్ణనా

౧౩౮౪. నయగమనన్తి నీయతి, నేతి, నీయన్తి వా ఏతేనాతి నయో, గమ్మతి ఏతేనాతి గమనం, నయోవ, నయస్స వా గమనం నయగమనం. గతి ఏవ వా గమనం. పఠమేన ఆది-సద్దేన అభిధమ్మభాజనీయాదిసఙ్గహాసఙ్గహాదిఏకకాదిసుద్ధికసచ్ఛి కట్ఠాదిమూలమూలాదికా పఞ్చపకరణికా నయగతి సఙ్గయ్హతి. అనులోమాదీతి పన పచ్చనీయఅనులోమపచ్చనీయపచ్చనీయానులోమపకారా ఏకమూలాదిప్పకారా చ. ఏత్థ అత్థేసు నిచ్ఛితేసూతి ఏతస్మిం అట్ఠకథాకణ్డే చిత్తుప్పాదవసేన భూమన్తరవిసేసయోగతో సబ్బేసం మాతికాపదానం అత్థేసు సఙ్ఖేపతో వవత్థాపితేసు.

పఞ్హుద్ధారన్తిఆదీసు ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౨౫) కుసలపదం ఆదిం కత్వా కుసలాకుసలాబ్యాకతన్తా తిస్సో కుసలాదికా, కుసలాబ్యాకతఅకుసలాబ్యాకతకుసలాకుసలన్తా తిస్సో, కుసలాకుసలాబ్యాకతన్తా ఏకాతి కుసలాదికా సత్త పుచ్ఛా, తథా అకుసలాదికా, అబ్యాకతాదికా, కుసలాబ్యాకతాదికా, అకుసలాబ్యాకతాదికా, కుసలాకుసలాదికా, కుసలాకుసలాబ్యాకతాదికాతి సత్తన్నం సత్తకానం వసేన ధమ్మానులోమే కుసలత్తికం నిస్సాయ హేతుపచ్చయే ఏకూనపఞ్ఞాస పుచ్ఛా, తథా సేసపచ్చయేసు సేసతికేసు ధమ్మపచ్చనీయాదీసు చ. తం సన్ధాయ ‘‘ఏకూనపఞ్ఞాసాయ ఏకూనపఞ్ఞాసాయా’’తి వుత్తం. ‘‘సియా హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ హేతుధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౩.౧.౧) ‘‘హేతుం పటిచ్చ హేతు, హేతుం పటిచ్చ నహేతు, హేతుం పటిచ్చ హేతు చ నహేతు చ. నహేతుం పటిచ్చ నహేతు, నహేతుం పటిచ్చ హేతు, నహేతుం పటిచ్చ హేతు చ నహేతు చ. హేతుఞ్చ నహేతుఞ్చ పటిచ్చ హేతు, హేతుఞ్చ నహేతుఞ్చ పటిచ్చ నహేతు, హేతుఞ్చ నహేతుఞ్చ పటిచ్చ హేతు చ నహేతు చా’’తి ఏకేకస్మిం దుకే హేతుపచ్చయాదీసు ఏకమేకస్మిం పచ్చయే నవ నవ పుచ్ఛా హోన్తి. తా సన్ధాయ ‘‘నవసు నవసు పఞ్హేసూ’’తి వుత్తం.

లబ్భమానస్సాతి కుసలత్తికే తావ పటిచ్చవారే హేతుపచ్చయే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా, కుసలం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౫౩) కుసలేన కుసలం, కుసలేన అబ్యాకతం, కుసలేన కుసలాబ్యాకతం, అకుసలేన అకుసలం, అకుసలేన అబ్యాకతం, అకుసలేన అకుసలాబ్యాకతం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, కుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతం, అకుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతన్తి నవన్నం నవన్నం పఞ్హానం అత్థతో సమ్భవన్తస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జనవసేన ఉద్ధరణం, తథా సేసపచ్చయవారత్తికాదీసు. తేసుయేవాతి యథావుత్తేసు ఏవ పఞ్హేసు అత్థసమ్భవతో యథావిభత్తానం పఞ్హవిస్సజ్జనానం ‘‘హేతుయా నవా’’తిఆదినా గణనాఠపనం. పసటే ధమ్మేతి యథా హేట్ఠా కణ్డద్వయే ‘‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్త’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧) విప్పకిణ్ణే ముత్తపుప్ఫే వియ ఫస్సాదయో ధమ్మే. అవిసిట్ఠనిద్దేసో సామఞ్ఞనిద్దేసో. విఞ్ఞాతధమ్మస్స పుగ్గలస్సాతి అధిప్పాయో.

యది చిత్తుప్పాదరూపకణ్డేసు చతుభూమిచిత్తుప్పాదాదివసేన విఞ్ఞాతధమ్మస్స అత్థుద్ధారదేసనా ఆరద్ధా, ఏవం సన్తే ఇధ కస్మా కుసలత్తికనిద్దేసో వుత్తోతి ఆహ ‘‘యదిపి కుసలత్తికవిత్థారో’’తిఆది. ధమ్మవిసేసనభావతోతి ‘‘ధమ్మా’’తి పదస్స పధానభావం దస్సేతి. అతో హి తదభిధేయ్యా పుచ్ఛితబ్బా జాతా. విఞ్ఞాతాహీతి భూమీనం విసేసనలక్ఖణయోగమాహ. ఏత్థ పధానన్తి కిఞ్చాపి ఉద్దేసే కుసలపదేన ధమ్మా విసేసితబ్బా, ‘‘చతూసు భూమీసు కుసల’’న్తి ఇమస్మిం పన నిద్దేసే భూమీహి విసేసితబ్బత్తా కుసలపదం పధానన్తి విసేసనభావేన వచనిచ్ఛాయ అభావతో సతిపి విసేసితబ్బధమ్మానం కామావచరాదిఫస్సాదిభేదే తదనపేక్ఖం అనవజ్జసుఖవిపాకతాసఙ్ఖాతం అత్తనో కుసలాకారమేవ గహేత్వా పవత్తమానత్తా ‘‘ఏకత్తమేవ ఉపాదాయ పవత్తతీ’’తి వుత్తం. సబ్బేపి హి కుసలా ధమ్మా అనవజ్జసుఖవిపాకతాయ ఏకసభావాయేవాతి.

౧౩౮౫. యథాయోగం యోజేతబ్బన్తి చతూహి భూమీహి ఆధారభూతాహి విసేసేత్వా సమయఫస్సాదిభేదం అనామసిత్వా విపాకభావేన ఏకత్తం నేత్వా ‘‘చతూసు భూమీసు విపాకో’’తి వుత్తన్తి యోజేతబ్బం. ఏస నయో ‘‘తీసు భూమీసు కిరియాబ్యాకత’’న్తిఆదీసుపి.

ఉప్పజ్జతి ఏత్థాతి ఉప్పాదో, చేతసికా. తే హి చిత్తస్స సబ్బథాపి నిస్సయాదిపచ్చయభావతో ఏత్థ చ ఉప్పత్తియా ఆధారభావేన అపేక్ఖితా. యథా చ చేతసికా చిత్తస్స, ఏవం చిత్తమ్పి చేతసికానం నిస్సయాదిపచ్చయభావతో ఆధారభావేన వత్తబ్బతం అరహతీతి యథావుత్తం ఉప్పాదసద్దాభిధేయ్యతం న వినివత్తతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘చిత్తుప్పాదో’’తి ఏత్థ ఉప్పాదస్స విసేసనభావేన పవత్తమానమ్పి చిత్తం అత్తని యథావుత్తఉప్పాదఅత్థసమ్భవతో అపరిచ్చత్తవిసేసితబ్బభావమేవ హుత్వా తస్స విసేసనభావం పటిపజ్జతీతి. యదాహ ‘‘అవయవేన సముదాయోపలక్ఖణవసేన అత్థో సమ్భవతీ’’తి. చిత్తసమానగతికస్స ఇధ చిత్తగ్గహణేన గహేతబ్బతాయ ‘‘ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణానీ’’తి నిదస్సనేన వక్ఖమానత్తా ‘‘చిత్త…పే… గహణం కత’’న్తి వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞస్సాతి రూపస్స.

౧౪౨౦. పఞ్చద్వారే వత్తబ్బమేవ నత్థి ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా పఞ్చద్వారికచిత్తానం. ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణానుభవనన్తి విపాకస్స పకప్పేత్వా ఆరమ్మణగ్గహణాభావమాహ. తతో కమ్మానురూపం పవత్తమానో విపాకో పరిత్తకమ్మవిపాకతాయ పరిత్తారమ్మణేయేవ పవత్తితుమరహతి, న మహగ్గతప్పమాణారమ్మణేతి అధిప్పాయో. సమాధిప్పధానస్సపి కస్సచి కమ్మస్స అప్పనాఅప్పత్తస్స ఏకన్తేన సదిసవిపాకతాఅభావతో ‘‘అప్పనాప్పత్తస్సా’’తి కమ్మం విసేసితం. వణ్ణలక్ఖణాదిం అగ్గహేత్వా లోకసఞ్ఞానురోధేనేవ గహితే పథవాదికే పరికమ్మసఞ్ఞాయ సముప్పాదితత్తా పటిభాగనిమిత్తసఙ్ఖాతం సఞ్ఞావసం ఆరమ్మణం అస్సాతి సఞ్ఞావసారమ్మణం. తాదిసేనేవాతి సమాధిప్పధానతాయ అప్పనాప్పత్తీహి వియ సఞ్ఞావసారమ్మణతాయ చ నిబ్బిసేసేనేవ. సోపీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేనేతం దస్సేతి ‘‘అత్తనో కమ్మస్స సమానభూమికధమ్మారమ్మణతాయ వియ తస్స ఆరమ్మణారమ్మణతాయపి విపాకో కమ్మానురూపోయేవ నామ హోతీ’’తి.

యది ఏవం కస్మా మహగ్గతప్పమాణారమ్మణస్స పరిత్తకమ్మస్స విపాకో తదారమ్మణారమ్మణో న హోతీతి? అప్పనాప్పత్తకమ్మవిపాకస్స వియ తస్స కమ్మారమ్మణారమ్మణతాయ నియమాభావతో కమ్మానురూపతాయ చ అనేకరూపత్తా. యథా అత్తనో కమ్మసదిసస్స మహగ్గతజవనస్స పరిత్తారమ్మణస్సపి తదారమ్మణం నానుబన్ధకం పరిచయాభావతో, ఏవం అత్తనో కమ్మస్స నిమిత్తభూతేపి తస్స సహకారీకారణాహి అపరియాదిన్నే మహగ్గతప్పమాణే ఆరమ్మణే పరిచయాభావతో పరిత్తవిపాకో న పవత్తతి, కమ్మనిమిత్తారమ్మణో పన జాయమానో పరిత్తేనేవ తేన హోతీతి ఆహ ‘‘పటిసన్ధిఆదిభూతో’’తిఆది. యస్మా పనాతిఆదినా పాళియావ యథావుత్తమత్థం నిచ్ఛినోతి. నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయో హి ఏత్థ అధిప్పేతో పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం భిన్నారమ్మణతాయ వుత్తత్తా. న చాతిఆదినా పరిత్తవిపాకా ఏవ ఇధ పచ్చయుప్పన్నభావేన వుత్తాతి దస్సేతి. ఇధాతి ఇమస్మిం అత్థుద్ధారకణ్డే.

సతివేపుల్లప్పత్తానం సతివిరహితస్స కాయకమ్మస్స సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘వాసనావసేనా’’తి వుత్తం. అవీతరాగానం అపరిత్తేపి కత్థచి ఆరమ్మణే సియా చేతసో ఉప్పిలావితత్తన్తి ‘‘కిలేసవిరహే’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. ఆదరాకరణవసేనేవాతి ఆదరాకరణమత్తవసేనేవాతి విసేసనివత్తిఅత్థో ఏవ-సద్దో తమేవ నివత్తేతబ్బం విసేసం దస్సేతి, నాఞ్ఞథా. కోసజ్జాదీతి ఆది-సద్దేన దోసాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఆదరాకరణం నిరుస్సుక్కతా ఏవాతి ఆదరం కరోన్తా నిరుస్సుక్కభావేనేవ న హోన్తి, న పన ఆదరం న కరోన్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏకచ్చే పన ‘‘అకమ్మఞ్ఞసరీరతాయ అఞ్ఞవిహితతాయ చ ఖీణాసవానం అసక్కచ్చదానాదిపవత్తి న అనాదరవసేనా’’తి వదన్తి.

౧౪౨౧. అతిపగుణానన్తి సుభావితానం సుట్ఠుతరం వసిప్పత్తానం. ఏవం పగుణజ్ఝానేసుపి పవత్తి హోతి తత్థ విచారణుస్సాహస్స మన్దభావతోతి అధిప్పాయో. పుబ్బే దస్సితన్తి ‘‘తీణి లక్ఖణానీతి అహన్తి వా’’తిఆదినా పుబ్బే దస్సితం. ‘‘అవిజ్జమానో అపరమత్థభావతో, విజ్జమానో చ లోకసఙ్కేతసిద్ధియా సమ్ముతిసచ్చభావతో అత్థో అరీయతి చిత్తేన గమ్మతి ఞాయతీ’’తి ఆచరియా వదన్తి. యతో తబ్బిసయా చిత్తుప్పాదా నవత్తబ్బం ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి నవత్తబ్బారమ్మణాతి అఞ్ఞపదత్థసమాసవసేన వుచ్చన్తి. అయం పన వాదో హేవత్థికవాదో వియ హోతీతి తస్స అచ్చన్తం అవిజ్జమానతం మఞ్ఞన్తో ఇతో చ అఞ్ఞథా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిం దస్సేతుం ‘‘సమ్ముతిసచ్చే పనా’’తిఆదిమాహ. కథం పన తస్స అచ్చన్తమవిజ్జమానత్తే తబ్బిసయానం ధమ్మానం పవత్తి నవత్తబ్బారమ్మణభావో చాతి ఆహ ‘‘అవిజ్జమానమ్పీ’’తిఆది. పరిత్తాదిఆరమ్మణాతి న వత్తబ్బాతి వుత్తాతి పరిత్తాదయో వియ తస్స విసుం వవత్థితభావం నిసేధేతి.

విక్ఖిపనం నానారమ్మణేసు చిత్తస్స పవత్తనం. అనవట్ఠానం ఏకస్మింయేవ పవత్తితుం అప్పదానం. దుతియాదిమగ్గపురేచారికం ఫలసమాపత్తిపురేచారికఞ్చ కామావచరఞాణం నిబ్బానారమ్మణతాయ లోకుత్తరచిత్తస్స ఆవజ్జనట్ఠానియతాయ చ పఠమమగ్గపురేచారికఞాణేన సమానన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘గోత్రభువోదానే గోత్రభూతి గహేత్వా’’తి.

సబ్బత్థపాదకన్తి నిప్ఫాదేతబ్బే, పయోజనే వా భుమ్మం ‘‘చేతసో అవూపసమే’’తిఆదీసు వియ. తేన సబ్బేసు విపస్సనాదీసు నిప్ఫాదేతబ్బేసూతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘సబ్బేసూ’’తిఆది. అతీతంసఞాణస్స కామావచరత్తా ఇద్ధివిధాదీసు తస్స అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. తస్స పన అతీతసత్తదివసతో హేట్ఠా యావ పచ్చుప్పన్నపటిసన్ధి, తావ విసయోతి వదన్తి. అతీతసత్తదివసేసుపి ఖన్ధపటిబద్ధానం తస్స విసయభావో యుత్తో వియ దిస్సతి.

పాదకజ్ఝానచిత్తం పరికమ్మేహి గహేత్వాతి పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఇదం చిత్తం వియ అయం కాయో సీఘగమనో హోతూ’’తి పుబ్బభాగపరికమ్మేహి రూపకాయస్స వియ పాదకజ్ఝానచిత్తస్సపి గహేతబ్బతం సన్ధాయ వుత్తం. ఇదం పన అధిట్ఠానం ఏవం పవత్తతీతి వేదితబ్బం. అధిప్పేతట్ఠానపాపుణనత్థం గన్తుకామతం పురక్ఖత్వా పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఇదం చిత్తం వియ అయం కాయో సీఘగమనో హోతూ’’తి కరజకాయారమ్మణం పరికమ్మం కత్వా భవఙ్గం ఓతరిత్వా వుట్ఠాయ పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా పున భవఙ్గే ఓతిణ్ణే మనోద్వారావజ్జనం రూపకాయం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి అనులోమాని చ. తతో అధిట్ఠానచిత్తమ్పి తమేవారమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి. తస్సానుభావేన యథాధిప్పేతట్ఠానం గతోయేవ హోతి. ఏవం అదిస్సమానేన కాయేన గచ్ఛన్తో పనాయం కిం తస్స అధిట్ఠానచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే గచ్ఛతి, ఉదాహు ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే వాతి? తీసు ఖణేసు గచ్ఛతీతి ఇచ్ఛన్తి. చిత్తేతి పాదకజ్ఝానచిత్తే. సమోదహతీతి చిత్తానుగతికం చిత్తం వియ సీఘగమనం కరోతీతి అత్థో. యథా హి చిత్తం ఇచ్ఛితక్ఖణే అతిదూరేపి విసయం ఆరబ్భ పవత్తతి, ఏవం రూపకాయస్సపి లహుపరివత్తిభావాపాదనం చిత్తవసేన కాయపరిణామనం. న చేత్థ రూపధమ్మానం దన్ధపరివత్తిభావతో ఏకచిత్తక్ఖణేన దేసన్తరుప్పత్తి న యుజ్జతీతి వత్తబ్బా అధిట్ఠానచిత్తేన రూపకాయస్స లహుపరివత్తిభావస్స ఆపాదితత్తా. తేనేవాహ ‘‘చిత్తవసేన కాయం అధిట్ఠహిత్వా సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా అదిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౩౯౭). అచిన్తేయ్యో హి ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధివిసయోతి.

చిత్తసన్తానం రూపకాయే సమోదహితన్తి యత్తకేహి చిత్తేహి దిస్సమానేన కాయేన యథాధిప్పేతట్ఠానప్పత్తి, తత్తకానం చిత్తానం పబన్ధస్స దన్ధగమనకరణతో ఇమస్స అధిట్ఠానస్స కరజకాయే ఆరోపితం తదనుగుణన్తి అత్థో. ఇదమ్పి అధిట్ఠానపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘అయం కాయో వియ ఇదం చిత్తం దన్ధగమనం హోతూ’’తి సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠితజ్ఝానచిత్తారమ్మణం పరికమ్మం కత్వా భవఙ్గం ఓతరిత్వా భవఙ్గతో వుట్ఠాయ పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా పున భవఙ్గే ఓతిణ్ణే మనోద్వారావజ్జనం పాదకజ్ఝానం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి అనులోమాని చ. తతో అధిట్ఠానచిత్తమ్పి తమేవారమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి. తస్సానుభావేన అన్తరా పఞ్చవిఞ్ఞాణాదీసు ఉప్పన్నేసుపి అపతన్తో ఇచ్ఛితట్ఠానం గచ్ఛతి. ఏవం గచ్ఛన్తో చ సచే ఇచ్ఛతి, పథవీకసిణవసేన ఆకాసే మగ్గం నిమ్మినిత్వా పదసా గచ్ఛతి. సచే ఇచ్ఛతి, వాయోకసిణవసేన వాయుం అధిట్ఠహిత్వా తూలపిచు వియ వాయునా గచ్ఛతి. అపిచ గన్తుకామతావ ఏత్థ పమాణం. సతి హి గన్తుకామతాయ ఏవం కతాధిట్ఠానో అధిట్ఠానవేగక్ఖిత్తోవేసో ఇస్సాసపక్ఖిత్తో సరో వియ దిస్సమానో గచ్ఛతీతి. తత్థ ఆకాసే మగ్గం నిమ్మినిత్వా గచ్ఛన్తో వినాపి అభిఞ్ఞాఞాణేన పకతిపథవియం వియ గచ్ఛతి. తేనేవ ‘‘పదసా గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. వాయుం అధిట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తో అభిఞ్ఞాఞాణసముట్ఠితవాయోధాతుపరమ్పరాయ గచ్ఛతి. ఉభయత్థాపి అన్తరా వనరామణీయకాదీని పేక్ఖమానో ఆపాథగతే సద్దే చ సుణమానో గచ్ఛతీతి వదన్తి. కేచి పన ‘‘అదిస్సమానేన కాయేన ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ ఇచ్ఛితట్ఠానగమనే దిస్సమానేన కాయేన పదసా వాయునా చ గమనే అభిఞ్ఞాచిత్తసముట్ఠితకాయవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారేన గమన’’న్తి వదన్తి. అపరే ‘‘అభిఞ్ఞాచిత్తస్స విఞ్ఞత్తినిబ్బత్తనకిచ్చం నత్థీ’’తి వదన్తి.

అధిట్ఠానద్వయన్తి చిత్తకాయవసేన కాయచిత్తపరిణామనభూతం రూపకాయపాదకజ్ఝానచిత్తారమ్మణం ఉభయం అధిట్ఠానం. తంసమ్పయుత్తాయాతి యథావుత్తఅధిట్ఠానద్వయసమ్పయుత్తాయ. సుఖసఞ్ఞాలహుసఞ్ఞాభావతోతి సుఖసఞ్ఞాలహుసఞ్ఞాసబ్భావతో, తబ్భావం ఆపజ్జనతోతి అత్థో. సుఖసఞ్ఞాతి చేత్థ ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా. ఉపేక్ఖా హి ‘‘సన్తం సుఖ’’న్తి వుత్తా. సాయేవ చ సఞ్ఞా నీవరణేహి చేవ వితక్కాదీహి పచ్చనీకేహి చ విముత్తత్తా ‘‘లహుసఞ్ఞా’’తిపి వేదితబ్బా. తాహి సమోక్కన్తాహి రూపకాయోపి తూలపిచు వియ సల్లహుకో హోతి. సో ఏవం వాతక్ఖిత్తతూలపిచునా వియ సల్లహుకేన ఏకచిత్తక్ఖణేన అదిస్సమానేన చ కాయేన యథారుచి గచ్ఛతీతి.

‘‘ముత్తో వతమ్హి తాయ అనత్థసంహితాయ దుక్కరకారికాయ, సాధు వతమ్హి సమ్మాసమ్బోధిం సమ్బుజ్ఝ’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౩౭) పవత్తం భగవతో చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ మారో ‘‘అముత్తభావమస్స కరిస్సామీ’’తి,

‘‘తపోకమ్మా అపక్కమ్మ, యం న సుజ్ఝన్తి మాణవా;

అసుద్ధో మఞ్ఞసి సుద్ధో, సుద్ధిమగ్గా అపరద్ధో’’తి. (సం. ని. ౧.౧౩౭) –

ఆహాతి ఏవమాదిం సన్ధాయ ‘‘మారాదీనమ్పి భగవతో చిత్తజాననం వుత్త’’న్తి వుత్తం. నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణఞ్చ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన నిబ్బానా…పే… ఞాతేసు పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. నిబ్బానా…పే… ఞాతేసూతి ఇదం అభిఞ్ఞాఞాణస్స పరతో పవత్తమానం పచ్చవేక్ఖణం అభిఞ్ఞాఞాణస్స విసయే వియ అభిఞ్ఞాఞాణవిసయవిసయేపి కదాచి పవత్తితుం అరహతీతి కత్వా వుత్తం. అప్పమాణారమ్మణతన్తి అప్పమాణఖన్ధారమ్మణతన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స నిబ్బానారమ్మణభావదీపకో కోచి పాఠో నత్థి, తస్మా. పచ్చవేక్ఖణకిచ్చే వుచ్చమానేతి రుళ్హిం అగ్గహేత్వా మగ్గాదీనం అతీతానం పతి పతి అవేక్ఖనం అనుస్సరణం పచ్చవేక్ఖణన్తి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స కిచ్చంయేవ పచ్చవేక్ఖణన్తి వుచ్చమానేతి అత్థో. అనుఞ్ఞాతాతి దిస్సతీతి ‘‘మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణతో’’తి ఇదమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన నిబ్బానారమ్మణే ఖన్ధే దిస్వా ‘‘ఇమే ధమ్మా కిం ను ఖో ఆరబ్భ పవత్తా’’తి ఆవజ్జేన్తస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం నిబ్బానారమ్మణే పవత్తతీతి. అనాగతంసఞాణేపి ఏసేవ నయో.

యది ఏవం కస్మా పరిత్తత్తికే ‘‘అప్పమాణో ధమ్మో మహగ్గతస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౫౮) ఏత్థ ‘‘అప్పమాణా ఖన్ధా చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసఅనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి అజ్ఝత్తత్తికే చ ‘‘బహిద్ధాధమ్మో బహిద్ధాధమ్మస్స, బహిద్ధాధమ్మో అజ్ఝత్తస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతేసం విభఙ్గేసు ‘‘బహిద్ధా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియపుబ్బేనివాసయథాకమ్మూపగఅనాగతంసఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౨౦.౨౯) ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం నిబ్బానన్తి. చేతోపరియఇద్ధివిధాదిఞాణేహి సహ వుత్తత్తాతి చే, ఏవమ్పి విసుం విభజితబ్బం సియా. న హి విసుం విభజనారహం సహ విభజతీతి? న, అవచనస్స అఞ్ఞకారణత్తా. యాని హి పుథుజ్జనానం పుబ్బేనివాసఅనాగతంసఞాణాని, తేసం అవిసయో ఏవ నిబ్బానం. అరియానం పన మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణేహి సచ్ఛికతనిబ్బానానం ఇమేహి ఞాణేహి పచ్చక్ఖకరణే పయోజనం నత్థీతి సాధారణేన ఇద్ధివిధఞాణాదీనం గహితత్తా నిబ్బానం న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నిబ్బత్తక్ఖన్ధజాననమాహ, న నిబ్బత్తకక్ఖన్ధజాననం. యథాకమ్మూపగఞాణకిచ్చఞ్హి తన్తి. అత్థో సమ్భవతీతి ఇదం అనాగతంసఞాణస్సపి అనిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౪౨౯. మగ్గారమ్మణత్తికే యస్మా చిత్తుప్పాదకణ్డే బోధితేసు చిత్తుప్పాదేసు ఏకన్తతో మగ్గారమ్మణాయేవ కేచి నత్థి, మగ్గారమ్మణాయేవ పన కదాచి మగ్గాధిపతినో హోన్తి, తస్మా ‘‘కతమే ధమ్మా మగ్గారమ్మణా’’తి ఏకమేవ పుచ్ఛం కత్వా తయోపి కోట్ఠాసా లబ్భమానవసేన విభత్తా. ఇమినా నయేన పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘చిత్తుప్పాదా’’తి, ‘‘మగ్గారమ్మణా’’తి చ వుత్తధమ్మానంయేవ మగ్గహేతుకత్తాభావం సాధేతుం ‘‘అసహజాతత్తా’’తి ఇదం హేతువచనన్తి ‘‘అసమ్పయుత్తత్తాతి అత్థో’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘న హి అరూపధమ్మాన’’న్తిఆది. ‘‘అఞ్ఞధమ్మారమ్మణకాలే ఏవా’’తి అవధారణస్స అగ్గహితత్తా గరుం అకత్వా మగ్గారమ్మణకాలేపి మగ్గాధిపతిభావేన న వత్తబ్బాతి అయమ్పి అత్థో అట్ఠకథాయం పరిగ్గహితోయేవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖణకాలే’’తి హి వుత్తత్తా గరుం అకత్వా పచ్చవేక్ఖణకాలేపి అత్థి ఏవ. తదా చ మగ్గాధిపతిభావేన న వత్తబ్బా తే ధమ్మాతి భియ్యోపి సిద్ధోవాయమత్థో.

౧౪౩౪. అతీతారమ్మణావాతి ఉద్ధటం, ‘‘అతీతారమ్మణా’’తి పన అట్ఠకథాపాఠో బహూసు పోత్థకేసు దిస్సతి. తస్మాతి యస్మా పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనాయం (విభ. అ. ౨౨౭) ‘‘మరణసమయే ఞాతకా ‘అయం, తాత, తవత్థాయ బుద్ధపూజా కరీయతి, చిత్తం పసాదేహీ’తి వత్వా’’తిఆదినా పఞ్చద్వారే రూపాదిఆరమ్మణూపసంహరణం తత్థ తదారమ్మణపరియోసానానం చుద్దసన్నం చిత్తానం పవత్తిఞ్చ వత్వా తస్మింయేవ ఏకచిత్తక్ఖణట్ఠితికే ఆరమ్మణే పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతీతి పచ్చుప్పన్నారమ్మణభావం పటిసన్ధియా వక్ఖతి, తస్మాతి అత్థో. ద్వే భవఙ్గాని ఆవజ్జనం మరణస్సాసన్నభావేన మన్దీభూతవేగత్తా పఞ్చ జవనాని ద్వే తదారమ్మణాని చుతిచిత్తన్తి ఏకాదస చిత్తక్ఖణా అతీతాతి ఆహ ‘‘పఞ్చచిత్తక్ఖణావసిట్ఠాయుకే’’తి. ఇతరత్థాతి అఞ్ఞతదారమ్మణాయ చుతియా. ఇదాని తమేవ ‘‘ఇతరత్థా’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘యదా హీ’’తిఆదిమాహ. చుతియా తదారమ్మణరహితత్తా పటిసన్ధియా చ పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా ‘‘రూపా…పే… జ్జన్తస్సా’’తి ఉదాహటం. ఛ భవఙ్గాని పచ్చుప్పన్నారమ్మణాని హోన్తి, నవ చిత్తక్ఖణా అతీతాతి సత్తచిత్తక్ఖణావసిట్ఠాయుకే గతినిమిత్తే పటిసన్ధియా పవత్తత్తాతి దట్ఠబ్బం.

విజ్జమానమేవ కాయం ఆరమ్మణం కరోతీతి ఏతేన సుఖలహుసఞ్ఞోక్కమనేన పచ్చుప్పన్నస్సేవ భూతుపాదాయరూపసఙ్ఘాతస్స లహుపరివత్తిభావాపాదనం, న భావినోతి దస్సేతి.

ఏత్థన్తరేతి అపాకటకాలతో పట్ఠాయ యావ పాకటకాలో, ఏతస్మిం అన్తరే. యస్మా పన కస్సచి కిఞ్చి సీఘం పాకటం హోతి, కస్సచి దన్ధం, తస్మా ‘‘ఏకద్వేసన్తతివారా’’తి అనియమేత్వా వుత్తం. ‘‘వచనసిలిట్ఠతావసేన వుత్త’’న్తి ఏకే, కేచి పన ‘‘ఏత్థన్తరే పవత్తా రూపధమ్మా అరూపధమ్మా చ పచ్చుప్పన్నాతి గహితే ఏకో సన్తతివారో హోతి, తం పన ద్విధా విభజిత్వా అపాకటకాలం ఆదిం కత్వా యేభుయ్యేన పాకటకాలతో ఓరభావో ఏకో కోట్ఠాసో యేభుయ్యేన పాకటకాలం ఆదిం కత్వా యావ సుపాకటకాలో ఏకోతి ఏతే ద్వే సన్తతివారా. ఇమినా నయేన సేససన్తతివారభేదాపి వేదితబ్బా. తత్థ కాలవసేన సబ్బేసం సమానభావం అగ్గహేత్వా ధమ్మానం సదిసప్పవత్తివసేన సన్తతిపరిచ్ఛేదో దీపితబ్బో’’తి వదన్తి. కిఞ్చి కిఞ్చి కాలం సదిసం పవత్తమానాపి హి ఉతుచిత్తాదిసముట్ఠానా రూపధమ్మా సన్తతివారాతి వుచ్చన్తి. యదాహ ‘‘అతిపరిత్తా’’తిఆదినా, అరూపసన్తతిపి చేత్థ యథావుత్తరూపసన్తతిపరిచ్ఛిన్నా సఙ్గహితాయేవాతి దట్ఠబ్బం. పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతీతి తణ్హాదిట్ఠీహి ఆకడ్ఢనీయట్ఠానభావేన వుత్తం. ‘‘యో చావుసో, మనో యే చ ధమ్మా’’తి విసయివిసయభూతా ఏకభవభూతా చ ఏకసన్తతిపరియాపన్నా ధమ్మా విభాగం అకత్వా గయ్హమానా అద్ధాపచ్చుప్పన్నం హోతి, సతి పన విభాగకరణే ఖణసన్తతిపచ్చుప్పన్నతా లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అద్ధాపచ్చుప్పన్నం హోన్తం ఏతం ఉభయం హోతీ’’తి.

తస్సాతి మహాజనస్స. అతీతాదివిభాగం అకత్వాతి ఆవజ్జనాదీనం సమానాకారప్పవత్తియా ఉపాయం దస్సేతి. సిద్ధం హోతీతి ఖణపచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తేపి పరికమ్మచేతోపరియఞాణానం అయం పాళి సుట్ఠు నీతా హోతీతి అత్థో. అతీతత్తికో చ ఏవం అభిన్నో హోతీతి ఏవం ఖణపచ్చుప్పన్నేయేవ ధమ్మే ఇధ పచ్చుప్పన్నోతి గయ్హమానే అఞ్ఞపదసఙ్గహితస్సేవ అనన్తరపచ్చయభావం పకాసేన్తో అతీతత్తికో చ పట్ఠానే అభేదతో సమ్మా అత్థస్స ఉద్ధటత్తా అవినాసితో హోతి. అథ వా అతీతత్తికోతి పట్ఠానే అతీతత్తికపాళి, ఇమాయ అతీతత్తికపాళియా యథావుత్తకారణతోయేవ అభిన్నో అవిసిట్ఠో అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతీతి అత్థో.

యథాసమ్భవన్తి ఆవజ్జనాయ అనాగతారమ్మణతా, జవనానం పచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణతా అనాగతపచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణతాతి యోజేతబ్బం. నానారమ్మణతా న సియా అద్ధావసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తాతి అధిప్పాయో. అయఞ్చ అత్థో ఏకిస్సా జవనవీథియా ఏకస్మింయేవ చిత్తే పవత్తియం ఆవజ్జనాదీనం అనాగతాదిఆరమ్మణతా సమ్భవతీతి సమ్భవదస్సనవసేన వుత్తోతి యథాధిప్పేతస్స అభిఞ్ఞాచిత్తస్స ఖణపచ్చుప్పన్నే పవత్తిం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘తేనా’’తిఆదిమాహ. తీణీతి ‘‘అతీతారమ్మణో ధమ్మో అతీతారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో, అనాగతారమ్మణో ధమ్మో అనాగతారమ్మణస్స ధమ్మస్స, పచ్చుప్పన్నారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౩౪) పదన్తరసఙ్గహితధమ్మానపేక్ఖా ధమ్మా తీణి పఞ్హవిస్సజ్జనానీతి అత్థో. అనాసేవనం నత్థీతి ఆసేవనలాభే సతి యథాధమ్మసాసనే అవచనస్స కారణం నత్థీతి అవచనేన తత్థ ఇతరేసం పఞ్హానం పటిసేధో విఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయో.

ఏతస్స వాదస్సాతి ‘‘ఆవజ్జనజవనానం అనాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తేపి చేతోపరియఞాణం సిద్ధ’’న్తి వాదస్స. నిస్సయభావోతి అత్థసమ్భవతో యథావుత్తనయస్స జోతకభావో. యన్తి చిత్తం. తస్సాతి ఆవజ్జనజవనానం ఖణపచ్చుప్పన్ననిరుద్ధారమ్మణతావచనస్స. ఏత్థ చ కాలవిసేసం ఆమసతి, అనాగతాయేవ చ ఆవజ్జనా పవత్తతీతి నయిదం యుజ్జమానకం. అథ ‘‘యం ఇమస్స చిత్తం భవిస్సతి, తం జానామీ’’తి ఆభోగం కరోతి, ఏవం సతి పరికమ్మాభిఞ్ఞాచిత్తానమ్పి అనాగతారమ్మణత్తమేవాతి సబ్బత్థ ఆవజ్జనజవనానం అనాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణతా న సిజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘పవత్తి…పే… వుత్తత్తా’’తి. దోసాపత్తియాతి దోసాపజ్జనేన, దోసాపత్తితో వా. రాసిఏకదేసావజ్జనపటివేధేతి యథారుతవసేనేవ పురిమవాదిపక్ఖమాహ, సమ్పత్తసమ్పత్తావజ్జనజాననేతి అత్తనా నిద్ధారితపక్ఖం. పురిమవాదినో నానుజానేయ్యున్తి అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నపదత్థతా అభిధమ్మమాతికాయం ఆగతపచ్చుప్పన్నపదస్స నత్థీతి అధిప్పాయే ఠత్వా నానుజానేయ్యుం. ఏత్థ చ సతిపి సభావభేదే ఆకారభేదాభావతో ఏకత్తనయవసేన ఆవజ్జనపరికమ్మాభిఞ్ఞాచిత్తానం నానారమ్మణతాదోసో నత్థీతి ఖణపచ్చుప్పన్నారమ్మణతా చేతోపరియఞాణస్స పురిమవాదీనం అధిప్పాయవిభావనముఖేన దస్సితా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సభావభేదే సతి నానారమ్మణతాదోసాభావో నత్థి ఏవాతి ఏకస్మిం ఏవ చిత్తే అద్ధాసన్తతివసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా విభావితా’’తి ద్వీసుపి వాదేసు యం యుత్తం, తం విచారేత్వా గహేతబ్బం.

తేనేవాతి యస్మా అతీతత్తికే ఉప్పన్నత్తికే చ చేతోపరియఞాణస్స వత్తమానధమ్మారమ్మణభావజోతనో పాఠో న దిస్సతి, తేనేవ కారణేన. ద్వీసు ఞాణేసూతి పుబ్బేనివాసచేతోపరియఞాణేసు. కమ్మముఖేన గయ్హన్తీతి సతిపి ఆరమ్మణభావే చత్తారో ఖన్ధా యథాకమ్మూపగఞాణేన కమ్మద్వారేన కుసలాకుసలా ఇచ్చేవ గయ్హన్తి, న పన విభాగసోతి దస్సేతి. లోభాదిసమ్పయోగవిసేసేన దుచ్చరితభావో, అలోభాదిసమ్పయోగవిసేసేన చ సుచరితభావో లక్ఖీయతీతి దుచ్చరితసుచరితాని విభావేన్తం లోభాదయోపి విభావేతియేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘దుచ్చరిత…పే… భావనం హోతీ’’తి.

౧౪౩౫. అసభావధమ్మస్స ‘‘అహ’’న్తిఆదిపఞ్ఞత్తియా అజ్ఝత్తధమ్ముపాదానతాయ సియా కోచి అజ్ఝత్తపరియాయో, న పన సభావధమ్మస్స అసత్తసన్తానేవ తస్సాతి వుత్తం ‘‘సభావ…పే… అహోన్త’’న్తి. తథా హి ‘‘అత్తనో ఖన్ధాదీని పచ్చవేక్ఖన్తస్సా’’తి ఏత్థ ‘‘అజ్ఝత్తారమ్మణా’’తి పదస్స అత్థవివరణవసేన ‘‘అజ్ఝత్తం గయ్హమానం అహన్తి పఞ్ఞత్తిం ఆది-సద్దేన గణ్హాతీ’’తి వక్ఖతి. యది ఏవం తస్స అజ్ఝత్తత్తికేపి అజ్ఝత్తభావో వత్తబ్బో సియా? న, బహిద్ధాభావస్స వియ అజ్ఝత్తభావస్సపి అజ్ఝత్తత్తికే నిప్పరియాయవసేన అధిప్పేతత్తాతి. యదాహ ‘‘అసభా…పే… న వుత్త’’న్తి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనాదీతి ఆది-సద్దేన సావజ్జనాని తస్స పురేచారికఉపచారచిత్తాని తస్స ఆరమ్మణేన పవత్తనకపచ్చవేక్ఖణఅస్సాదనాదిచిత్తాని చ సఙ్గణ్హాతి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం తం-సద్దేన ఆకడ్ఢిత్వా వదతి, న పన తం సబ్బన్తి వుత్తం, యఞ్చ తస్స పురేచారికన్తి అత్థో. లేసవచనన్తి ఏకదేససారుప్పేన సమానారమ్మణభావేన ఏకదేసస్సేవ వచనం. లిస్సతి సిలిస్సతి ఏకదేసేన అల్లీయతీతి హి లేసో. యేసన్తి కామావచరకుసలాకుసలమహాకిరియావజ్జనచిత్తానం కుసలకిరియాభేదస్స రూపావచరచతుత్థస్స చ. ఏవం ఉపేక్ఖాసహగతనిద్దేసాదీసూతి యేసం అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తతా వుత్తా, తేసు ఏకమేవ ఉపేక్ఖాసహగతనిద్దేసం వత్వా ఇతరం న వత్తబ్బం సియాతి అత్థో. ఆది-సద్దేన హేతుసమ్పయుత్తకామావచరాదినిద్దేసే సఙ్గణ్హాతి. తత్థాపి హి పరిత్తసహేతుకాదిభావేన వుత్తేసు ధమ్మేసు ఏకమేవ వత్వా ఇతరం న వత్తబ్బం సియాతి. అభావనానిట్ఠప్పవత్తియాతి అభావనానిట్ఠప్పవత్తియా అభావనాకారస్స ఉక్కంసప్పవత్తియాతి అత్థో, అభావస్స వా ఉక్కంసప్పవత్తియా. నవత్తబ్బం జాతం అజ్ఝత్తారమ్మణాదిభావేనాతి అధిప్పాయో. తానీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనేన సమానారమ్మణాని ఆవజ్జనాదీని. యది ఏవం ‘‘అభావనాసామఞ్ఞే’’తి కస్మా వుత్తం. న హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనారమ్మణస్స పచ్చవేక్ఖణఅస్సాదనాదివసేన పవత్తచిత్తానం అభావనాకారేన పవత్తి అత్థీతి? న, అభావేతబ్బతాయ అధిప్పేతత్తా. న భావీయతీతి హి అభావనం, న న భావేతీతి.

గహణవిసేసనిమ్మితానీతిఆదీసు అయమధిప్పాయో – యదిపి భావనాఞాణనిమ్మితాకారమత్తేసు సభావతో అవిజ్జమానేసు విసయేసు యేభుయ్యేన మహగ్గతా ధమ్మా పవత్తన్తి, బహిద్ధాకారగ్గహణవసేన పన కసిణాదీనం బహిద్ధాభావోతి తదారమ్మణధమ్మా బహిద్ధారమ్మణాతి వుత్తం. కసిణానఞ్హి సన్తానం ముఞ్చిత్వా ఉపట్ఠానం విసేసతో వడ్ఢితకసిణవసేన విఞ్ఞాయతి, పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావస్స పన న బహిద్ధాకారో, నాపి అజ్ఝత్తాకారోతి ఉభయాకారవిధురే తస్మిం అనఞ్ఞసాధారణేన పవత్తియాకారేన పవత్తమానం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేవ నవత్తబ్బారమ్మణం వుత్తం, న ఇతరే ఇతరాకారప్పవత్తితోతి. కామావచరకుసలానన్తి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనవిపాకం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స విపాకాదికస్సాతి అత్థవసేన విభత్తి పరిణామేతబ్బా. అభినీహారాసమ్భవతోతి సమాపత్తిచిత్తస్స అభినీహరణాసమ్భవతో. కుసలమేవ విపాకస్స ఆరమ్మణన్తి కత్వా ‘‘విపాకస్సా’’తిఆది వుత్తం.

అసభావధమ్మత్తేపి బహిద్ధాకారేన గహణీయభావతో కసిణానం బహిద్ధాభావో వియ ఏకన్తతో ఇధ అజ్ఝత్తధమ్ముపాదానతాయ అహన్తి పఞ్ఞత్తియా సియా అజ్ఝత్తభావోతి వుత్తం ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది. ‘‘ఖన్ధాదీతి ఆది-సద్దేన ధాతుఆయతనాది సఙ్గయ్హతీ’’తి చ వదన్తి. ఏస నయోతి ‘‘అరూపక్ఖన్ధే ఖన్ధాతి గహేత్వా’’తిఆదికం వణ్ణనానీతిం ఆహ. పరేసం ఖన్ధాదిగ్గహణేతి పరేసం ఖన్ధాదీతి ఇమస్స పదస్స కథనే ఉచ్చారణే. సబ్బం ఉపాదాపఞ్ఞత్తిం ఆహ ఆదిసద్దేనాతి సమ్బన్ధో.

తికఅత్థుద్ధారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకఅత్థుద్ధారవణ్ణనా

౧౪౭౩. అఞ్ఞథాతి వుత్తప్పకారస్స దస్సనే. వుత్తప్పకారస్స దస్సనతో ఏవ హి అట్ఠకథాయం ససఙ్ఖారికానం థినమిద్ధవిరహే అసఙ్ఖారికసదిసీ యోజనా న దస్సితా. భవరాగాదీసూతి భవరాగమూలికాదీసు యోజనాసు.

౧౫౧౧. ద్వేతి ఉద్ధచ్చావిజ్జానీవరణాని. తీణీతి కామచ్ఛన్దబ్యాపాదవిచికిచ్ఛాసు ఏకేకేన ఉద్ధచ్చావిజ్జానీవరణాని. ద్వే వా తీణి వాతి పాళియం వా-సద్దస్స లుత్తనిద్దిట్ఠతం ఆహ. అథ వా నిపాతసద్దసన్నిధానేపి నామపదాదీహి ఏవ సముచ్చయాదిఅత్థో వుచ్చతి, న నిపాతపదేహి తేసం అవాచకత్తాతి అన్తరేనపి నిపాతపదం అయమత్థో లబ్భతి. తథా వచనిచ్ఛాయ సమ్భవో ఏవ హేత్థ పమాణన్తి పాళియం ‘‘ద్వే తీణీ’’తి వుత్తం. యత్థ సహుప్పత్తీతిఆదినా ‘‘ద్వే తీణీ’’తి లక్ఖణవచనన్తి సబ్బసాధారణమత్థమాహ. తథా హి ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా కిలేసగోచ్ఛకే చా’’తి వుత్తం. తస్సాయమధిప్పాయో – కిలేసద్వయసహితస్సేవ చిత్తుప్పాదస్స అభావేపి పాళియం ద్విగ్గహణం కతం, కిలేసానఞ్చ సమ్భవన్తానం సబ్బేసం సరూపేన గహణం న కతన్తి ద్వే తయోతి లక్ఖణకరణన్తి విఞ్ఞాయతీతి.

యది సబ్బాకుసలే ఉప్పజ్జనకస్సపి ఉద్ధచ్చస్స ఏకో ఏవ చిత్తుప్పాదో విసయభావేన వుచ్చతి, అవిజ్జానీవరణస్సపి తథా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయేన ‘‘కస్మా వుత్త’’న్తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో ఉద్ధచ్చనీవరణస్సేవ తథా వత్తబ్బతం అవిజ్జానీవరణస్స తథా వత్తబ్బతాభావఞ్చ దస్సేతుం ‘‘సుత్తన్తే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుత్తన్తే వుత్తేసు పఞ్చసు నీవరణేసూతి ఉద్ధచ్చసహగతే ఉద్ధచ్చస్స అవిజ్జానీవరణేన నీవరణసహితతం ఆసఙ్కిత్వా వుత్తం. నను చ సుత్తన్తేపి ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తాన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౨౪) అవిజ్జా ‘‘నీవరణ’’న్తి వుత్తాతి? సచ్చమేతం, ఝానఙ్గానం పటిపక్ఖభావేన పన సుత్తన్తే బహులం కామచ్ఛన్దాదయో పఞ్చేవ నీవరణాని వుత్తానీతి యేభుయ్యవుత్తివసేన ఏతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

కేచి పన ‘‘యథా నిక్ఖేపకణ్డే కుసలపటిపక్ఖభూతాని దుబ్బలానిపి నీవరణాని పట్ఠానే వియ దస్సితాని. తథా హి పట్ఠానే (పట్ఠా. ౩.౮.౧) ‘నీవరణం ధమ్మం పటిచ్చ నీవరణో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి న పురేజాతపచ్చయా. అరూపే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చనీవరణ’న్తిఆది వుత్తం, న ఏవం అట్ఠకథాకణ్డే. అట్ఠకథాకణ్డే పన ఝానపటిపక్ఖభూతానియేవ నీవరణాని నిద్దిట్ఠానీతి ‘ఉద్ధచ్చనీవరణం ఉద్ధచ్చసహగతే చిత్తుప్పాదే ఉప్పజ్జతీ’తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ఉద్ధచ్చనీవరణస్స కామచ్ఛన్దాదీహి ఏకతో ఉప్పత్తిదస్సనం నిక్ఖేపకణ్డానుసారేన కతం ఏకతో ఉప్పత్తియా పభేదదస్సనత్థం. తత్థ హి పాళియంయేవ తాని విత్థారతో వుత్తానీ’’తి వదన్తి. అయఞ్చ వాదో ‘‘ఉద్ధచ్చనీవరణం ఉద్ధచ్చసహగతే చిత్తుప్పాదే ఉప్పజ్జతీ’’తి ఇదమేవ వచనం ఞాపకన్తి కత్వా వుత్తో. అఞ్ఞథా అవిజ్జానీవరణం వియ వత్తబ్బం సియా. న తి ఇతో అఞ్ఞం పరియుట్ఠానపట్ఠాయీనియేవ నీవరణాని అత్థుద్ధారకణ్డే అధిప్పేతానీతి ఇమస్స అత్థస్స సాధకం వచనం అత్థి, ఇదం వచనం ద్వేతీణివచనస్స సామఞ్ఞేన సబ్బనీవరణసఙ్గాహకత్తా యథావుత్తవచనస్స విసయవిసేసప్పకాసనసఙ్ఖాతేన పయోజనన్తరేన వుత్తభావస్స దస్సితత్తా చ ఞాపకం న భవతీతి దిస్సతి, తస్మా విచారేత్వా గహేతబ్బం.

అగ్గహేత్వాతి యథారుతవసేనేవ అత్థం అగ్గహేత్వా యథా నిక్ఖేపకణ్డపట్ఠానాదీహి న ఇమిస్సా పాళియా విరోధో హోతి, ఏవం అధిప్పాయో గవేసితబ్బోతి యథావుత్తమేవత్థం నిగమేతి.

౧౫౭౭. తేసన్తి లోభాదితో అఞ్ఞేసం. దస్సితాతి కథం దస్సితా? మానో తావ లోభమోహఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహథినఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, తథా దిట్ఠి, విచికిచ్ఛా మోహఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, థినం లోభమోహదిట్ఠిఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహమానఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, దోసమోహఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, ఉద్ధచ్చం లోభమోహదిట్ఠిఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహదిట్ఠిథినఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహమానఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహమానథినఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహథినఅహిరికానోత్తప్పేహి, లోభమోహఅహిరికానోత్తప్పేహి, దోసమోహఅహిరికానోత్తప్పేహి, దోసమోహథినఅహిరికానోత్తప్పేహి, మోహవిచికిచ్ఛాఅహిరికానోత్తప్పేహి, మోహఅహిరికానోత్తప్పేహి ఏకతో ఉప్పజ్జతి.

యథా చ ఉద్ధచ్చం, ఏవం అహిరికానోత్తప్పాని చ యోజేత్వా వేదితబ్బాని. కథం? అహిరికం లోభమోహదిట్ఠిఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, లోభమోహదిట్ఠిథినఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, లోభమోహమానఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, లోభమోహమానథినఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, లోభమోహథినఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, లోభమోహఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, దోసమోహఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, దోసమోహథినఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, మోహవిచికిచ్ఛాఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి, మోహఉద్ధచ్చానోత్తప్పేహి చ ఏకతో ఉప్పజ్జతి. అనోత్తప్పం లోభమోహదిట్ఠిఉద్ధచ్చాహిరికేహి, లోభమోహదిట్ఠిథినఉద్ధచ్చాహిరికేహి, లోభమోహమానఉద్ధచ్చాహిరికేహి, లోభమోహమానథినఉద్ధచ్చాహిరికేహి, లోభమోహథినఉద్ధచ్చాహిరికేహి, లోభమోహఉద్ధచ్చాహిరికేహి, దోసమోహఉద్ధచ్చాహిరికేహి, దోసమోహథినఉద్ధచ్చాహిరికేహి, మోహవిచికిచ్ఛాఉద్ధచ్చాహిరికేహి, మోహఉద్ధచ్చాహిరికేహి చ ఏకతో ఉప్పజ్జతీతి ఏవమేత్థ మానాదీనమ్పి ఏకతో ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

అట్ఠకథాకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి ధమ్మసఙ్గణీమూలటీకాయ లీనత్థపదవణ్ణనా

ధమ్మసఙ్గణీ-అనుటీకా సమత్తా.