నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

అభిధమ్మపిటకే

ధమ్మసఙ్గణీ-అనుటీకా

వీసతిగాథావణ్ణనా

౧. అభిధమ్మసంవణ్ణనాయ అత్థం సంవణ్ణేతుకామో తస్సా ఆదిగాథాయ తావ పయోజనసమ్బన్ధాభిధానపుబ్బఙ్గమం అత్థం నిద్ధారేన్తో ఉళారజ్ఝాసయానం నిసమ్మకారీనం పటిపత్తి పరేసం వివిధహితసుఖనిప్ఫాదనప్పయోజనాతి ఆచరియస్సాపి ధమ్మసంవణ్ణనాయ ఆదిమ్హి సత్థరి నిపచ్చకారస్స అన్తరాయవిసోసనత్థతా వియ సత్థరి ధమ్మే చ పరేసం అచ్చన్తసుఖప్పటిలాభసంవత్తనియసద్ధారతనుప్పాదనత్థతాపి సియాతి దస్సేతుం ‘‘ధమ్మసంవణ్ణనాయ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మోతి సామఞ్ఞవచనోపి ధమ్మ-సద్దో సద్దన్తరసన్నిధానేన ఇధ పరియత్తివిసేసవిసయో. సంవణ్ణీయతి అత్థో ఏతాయాతి సంవణ్ణనా, అట్ఠకథా.

తివిధయానముఖేన విముత్తిధమ్మం యథారహమనుసాసతీతి సత్థా. పణమనం పణామో, కాయవాచాచిత్తేహి సత్థు గుణనిన్నతా. కిరియా కరణం, పణామస్స కరణం పణామకరణం, వన్దనాపయోగో. సో చ కిఞ్చాపి ‘‘ఇదాని అధిప్పేతం పణామం కరోన్తో’’తిఆదినా ‘‘తస్స పాదే నమస్సిత్వా’’తిఆదికస్స అధిప్పేతపణామభావం దస్సేస్సతి, ‘‘కరుణా వియా’’తిఆదికస్స పన సబ్బస్స థోమనావసేన వుత్తస్సపి వసేన వేదితబ్బో. సో హి సత్థు మహాకరుణాదిగుణవిసేసకిత్తనవసేన పవత్తో మహాకరుణాదిగుణవిసేసావినాభావినా సంవణ్ణియమానసంవణ్ణనాధమ్మవిభావితేన ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతభావేన స్వాక్ఖాతధమ్మే సత్థరి అనుప్పన్నసద్ధానం సద్ధాజననాయ, ఉప్పన్నసద్ధానఞ్చ భియ్యోభావాయ హోతి. సత్థునో చ అవిపరీతధమ్మదేసనభావేన అవితథదేసనాభూతే ధమ్మేతి ఏతేన సత్థునో మహాకరుణాదిగుణానంయేవ చ ఫలవిసేసనిప్ఫాదనసమత్థతాయ పసాదావహతం ఆహ. ధమ్మేన హి సత్థుసిద్ధి, సత్థారా చ ధమ్మసిద్ధి, ధమ్మసమ్పత్తియాపి సత్థుగుణతాయ సత్థుగుణవిభావనేన సమ్పజ్జతీతి.

ఏవం సత్థరి పణామకరణస్స ఏకం పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని సమ్బన్ధం విభావేతి ‘‘తదుభయప్పసాదా హీ’’తిఆదినా. న హి సత్థరి ధమ్మే వా అప్పసన్నో సంవణ్ణియమానే తదధిగన్తబ్బే చ ధమ్మే సమ్మా పటిపజ్జతి, నాపి సీలాదిఅనుపాదాపరినిబ్బానన్తం మహన్తం అత్థం సాధేతి, తస్మా ధమ్మసంవణ్ణనాసు పరేసం సమ్మాపటిపత్తిఆకఙ్ఖాయ తథారూపధమ్మపటిగ్గాహకేహి చ వినియోజితేన సత్థరి ధమ్మే చ పసాదుప్పాదనం సత్థరి పణామకరణం విహితన్తి అధిప్పాయో.

భగవతో గుణసంకిత్తనం తస్స ధమ్మసఙ్ఘానమ్పి థోమనా హోతియేవాతి వుత్తం ‘‘రతనత్తయపణామవచన’’న్తి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘భగవతో థోమనేనేవా’’తిఆది (ధ. స. మూలటీ. ౬). వక్ఖమానం వా ‘‘సద్ధమ్మఞ్చస్స పూజేత్వా’’తిఆదిం సన్ధాయ వుత్తం. విఞ్ఞాపనత్థం పరేసం విఞ్ఞూనన్తి వా సమ్బన్ధనీయం. అవిఞ్ఞూనం అప్పమాణతాయ అభాజనతాయ చ విఞ్ఞూనం గహణం. తే హి బుద్ధాదీసు సగారవస్స పమాణభూతతం జానన్తా తస్స వచనం సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞన్తి, సమ్మదేవ చ నం అనుతిట్ఠన్తా తదధిప్పాయం పూరేన్తి. ఇధాపి పురిమనయేనేవ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో పసాదవిఞ్ఞాపనాదిముఖేనపి సమ్మాపటిపత్తిఆకఙ్ఖాయ పవేదితత్తా.

ఏత్థ చ పఠమో అత్థవికప్పో సద్ధానుసారీనం పుగ్గలానం వసేన వుత్తో, దుతియో ధమ్మానుసారీనం. పఠమో వా అసంసిద్ధసత్థుధమ్మానం వసేన వుత్తో, దుతియో సంసిద్ధసత్థుధమ్మానం. తథా పఠమో పఠమే రతనే పణామకిరియాదస్సనపరో, దుతియో ఇతరేసుపీతి అయం విసేసో వేదితబ్బో.

పణామో కరీయతి ఏతాయాతి పణామకరణం, పణామకిరియాభినిప్ఫాదికా చేతనా. సా హి ఖేత్తసమ్పత్తియా ఆచరియస్స చ అజ్ఝాసయసమ్పత్తియా దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా యథాలద్ధసమ్పత్తినిమిత్తకస్స కమ్మస్స బలానుప్పదానవసేన పురిమకమ్మనిప్ఫన్నస్స విపాకసన్తానస్స అన్తరా వేమజ్ఝే ఆయన్తి ఆపతన్తీతి అన్తరాయాతి లద్ధనామానం రోగాదిఅనత్థానం విధాయకస్స ఉపపీళకస్స ఉపచ్ఛేదకస్స వా కమ్మస్స విద్ధంసనసమత్థో పుఞ్ఞాతిసయోతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘రతనత్తయపణామ…పే… విసేసభావతో’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా రాగాదిపరియుట్ఠానాభావవచనేన అన్తరాయస్స కారణభూతాయ పయోగవిపత్తియా అభావస్స, అత్థలాభాదివచనేన అనన్తరాయతాహేతుభూతాయ పయోగసమ్పత్తియా సబ్భావస్స, ‘‘సబ్యాపజ్ఝాయ పజాయ అబ్యాపజ్ఝో విహరతీ’’తి (అ. ని. ౬.౧౦; ౧౧.౧౧) వచనేన దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖవిహారితాయ చ పకాసనం మహానామసుత్తంయేవ ఉదాహటం.

గుణవిసేసదస్సనత్థన్తి ఏతేన సతిపి కాయమనోపణామానం అన్తరాయవిసోసనసమత్థభావే తేహి పణామవిసయస్స పణామారహభావవిభావనేన సాతిసయో వచీపణామో విహితోతి దస్సేతి. గుణవిసేసవా హీతిఆదినా ఆచరియస్స యుత్తపత్తకారితం దస్సేతి. దేసనా వినయపిటకేతి ఏత్థ నను వినయపిటకస్సపి దేసనాభావతో దేసనావినయపిటకానం భేదవచనం న యుత్తన్తి? నో న యుత్తం ‘‘తీసుపి చేతేసు ఏతే ధమ్మత్థదేసనాపటివేధా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా) ఏత్థ వియ సముదాయదేసనాయ అవయవదేసనానం ఆధారభావతో. దేసనాకాలే వా మనసా వవత్థాపితాయ వినయతన్తియా వినయపిటకభావతో తదత్థపఞ్ఞాపనస్స చ దేసనాభావతో భేదవచనం. అథ వా దేసీయతి ఏతేనాతి దేసనా, దేసనాసముట్ఠాపకో చిత్తుప్పాదో, తస్స చ వినయపిటకవిసయో కరుణాపుబ్బఙ్గమో చ సోతి ఏవమేత్థ భేదవచనోపపత్తి దట్ఠబ్బా. సుత్తన్తపిటకేతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

కథం పన భగవతో దేసనా వినయపిటకే కరుణాప్పధానా, సుత్తాభిధమ్మపిటకేసు చ పఞ్ఞాకరుణాపఞ్ఞాప్పధానాతి విఞ్ఞాయతీతి? యతో ఉక్కంసపరియన్తగతహిరోత్తప్పోపి భగవా లోకియసాధుజనేహిపి పరిహరితబ్బాని ‘‘సిఖరణీ’’తిఆదీని వచనాని యథాపరాధఞ్చ గరహవచనాని వినయపిటకదేసనాయం మహాకరుణాసఞ్చోదితమానసో మహాపరిసమజ్ఝే అభాసి, తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తికారణాపేక్ఖాయ వేరఞ్జాదీసు సారీరికఞ్చ ఖేదమనుభోసి, తస్మా కిఞ్చాపి భూమన్తరపచ్చయాకారసమయన్తరకథానం వియ వినయపఞ్ఞత్తియాపి సముట్ఠాపికా పఞ్ఞా అనఞ్ఞసాధారణతాయ అతిసయకిచ్చవతీ, తతోపి కరుణాయ కిచ్చం అధికన్తి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘వినయపిటకే కరుణాప్పధానా’’తి. కరుణాబ్యాపారాధికతాయ హి దేసనాయ కరుణాప్పధానతా, సుత్తన్తదేసనాయ మహాకరుణాసమాపత్తిబహులో వేనేయ్యసన్తానేసు తదజ్ఝాసయానులోమేన గమ్భీరమత్థపదం పతిట్ఠపేసీతి కరుణాపఞ్ఞాప్పధానతా, అభిధమ్మదేసనాయ పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స విసయభావప్పహోనకో రూపారూపపరిచ్ఛేదో ధమ్మసభావానురోధేన పవత్తితోతి పఞ్ఞాప్పధానతా. తేనేవ చ కారణేనాతిఆదినా దేసనానురూపతంతంసంవణ్ణనాయ థోమనా ఆచరియస్స పకతీతి దస్సేతి.

కుసలా రూపం చక్ఖుమా దస దాళిమాది సమూహవసేన అత్థానవబోధనత్థో వియ అత్థావబోధనత్థో హి సద్దప్పయోగో అత్తపరాధీనో కేవలో అత్థపదత్థకో, సో పదత్థవిపరియేసకారినా ఇతి-సద్దేన సద్దపదత్థకో జాయతీతి ఆహ ‘‘కరుణా వియాతి నిదస్సనవచన’’న్తి. నిదస్సనఞ్హి నామ నిదస్సితబ్బధమ్మే తేన చ సమ్బన్ధే సతి హోతి, నాఞ్ఞథాతి తస్స నిదస్సనభావం విభావేన్తో ఆహ ‘‘యస్స యథా…పే… పవత్తిత్థాతి అత్థో’’తి.

‘‘తత్థ కరుణా వియాతి నిదస్సనవచన’’న్తిఆదినా నిదస్సననిదస్సితబ్బధమ్మానం ఆధారవిసయబ్యాపారేహి సవిసేసనేహి సహ పకాసనవసేన గాథాయ అత్థతత్వం దస్సేత్వా అవయవభేదవసేన అత్థం దస్సేతుం ‘‘కిరతీతి కరుణా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నిచ్ఛన్దరాగానం భూతపుబ్బగతియా వా సత్తతా వేదితబ్బా. ఏకస్సపి ధమ్మస్స అనేకసామఞ్ఞాకారవన్తతాయ ‘‘యథాసభావం పకారేహీ’’తి వుత్తం. తథా హి వుత్తం – ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేనా’’తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫) ధమ్మానం అఞ్ఞేయ్యత్తం పటిక్ఖిపతి ఞాతుం అసక్కుణేయ్యత్తాభావతో. ఏతేన తస్సా పఞ్ఞాయ అకిచ్ఛవుత్తితం ఆహ. యథేవ హి ‘‘ఞేయ్యేసు సబ్బేసు పవత్తిత్థా’’తి ఏత్తావతా అధిప్పేతత్థే సిద్ధే తేసం అత్తత్తనియతావిరహసంసూచనత్థం పరేసం సత్తాదిమిచ్ఛాగాహపటిసేధనేన ధమ్మ-సద్దేన ఞేయ్యా విసేసితబ్బా, ఏవం ‘‘ధమ్మేసు సబ్బేసు పవత్తిత్థా’’తి ఏత్తావతా చ అధిప్పేతత్థే సిద్ధే ధమ్మేసు తస్సా పఞ్ఞాయ ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధతాయ అకిచ్ఛవుత్తితం దస్సేతుం అఞ్ఞేయ్యత్తపటిసేధనేన ఞేయ్య-సద్దేన ధమ్మా విసేసితాతి. ఞేయ్యధమ్మ-సద్దా నీలుప్పలసద్దా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం భేదాభేదయుత్తాతి ‘‘ఞేయ్యా చ తే ధమ్మా చా’’తి వుత్తం. యా యాతి యథా-సద్దస్సత్థం దస్సేతి. బ్యాపనిచ్ఛాయఞ్హి అయం యథా-సద్దో, తప్పభేదా పఞ్ఞా పవత్తిత్థాతి సమ్బన్ధోతి.

భగవతి పవత్తావాతి ఇదం యేభుయ్యేన ఉపమానోపమేయ్యత్థానం భిన్నాధారతాయ భిన్నాధారస్స చ ఉపమానత్థస్స ఇధ అసమ్భవతో వుత్తం. భగవతో కరుణాయ అఞ్ఞేహి అసాధారణభావో సత్తే సంసారదుక్ఖతో ఉద్ధరిత్వా అచ్చన్తసుఖే నిబ్బానే పతిట్ఠపేతుం అత్తనో సరీరజీవితపరిచ్చాగేనపి ఏకన్తహితజ్ఝాసయతావసేన వేదితబ్బో, యతో వినేయ్యానం కోసోహితవత్థగుయ్హపహూతజివ్హావిదంసనమ్పి కతం, యఞ్చ యదిమే సత్తా జానేయ్యుం, భగవతో సాసనేన రహదమివ సీతలం సమ్పజ్జలితం అగ్గిక్ఖన్ధమ్పి సమోగాహేయ్య. అఞ్ఞేసం పస్సన్తానన్తి సమ్బన్ధో. ఉద్ధటాతి పదం అపేక్ఖిత్వా మహోఘపక్ఖన్దానం సత్తానన్తి కమ్మత్థే సామివచనం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – కామాదిమహోఘపక్ఖన్దే సత్తే తతో ఉద్ధటా నత్థఞ్ఞో కోచి మం ఠపేత్వాతి పస్సతో యథా భగవతో కరుణాయ ఆవిసనం హోతి, న ఏవం అఞ్ఞేసం తథాదస్సనస్సేవ అభావతో. అథ వా అఞ్ఞేసం పస్సన్తానన్తి యదిపి పరే పస్సేయ్యుం, తథాపి న తేసం భగవతో వియ కరుణోక్కమనం అత్థి అప్పటిపత్తితో అత్తహితమత్తపటిపత్తితో చాతి అత్థో.

అనావరణా తీసు కాలేసు సబ్బత్థ అప్పటిహతవుత్తితాయ, అసాధారణా సబ్బధమ్మానం నిరవసేసహేతుపచ్చయపరిగ్గహవసేన తేసఞ్చ సభావకిచ్చాదిఅవత్థావిసేసాదిపరిజాననేన ఆయూహనవేలాయమేవ తంతంకమ్మానం తంతంఫలవిసేసహీనమజ్ఝిమపణీతాదివిభాగస్స ఇన్ద్రియబద్ధేసు అనిన్ద్రియబద్ధేసు చ అతిసుఖుమతిరోహితవిదూరవుత్తిఅతీతానాగతాదిభేదభిన్నానం రూపధమ్మానం తంతంకారణసమవాయవిభావనేనేవ తంతంఫలేసు వణ్ణసణ్ఠానగన్ధరసఫస్సాదివిసేసస్స నిరవసేసతో పటివిజ్ఝనేన వేదితబ్బా. అయఞ్చ అత్థో భగవతో అనేకధాతునానాధాతులోకం యథాభూతం ఞాణాదివసేన వేదితబ్బో. యథా చ పస్సన్తస్సాతి ఇదం రాగగ్గిఆదీహి లోకసన్నివాసస్స ఆదిత్తతాదిఆకారదస్సనం భగవతో మహాకరుణోక్కమనుపాయం సన్ధాయ వుత్తం. తం పన బహుకేహి ఆకారేహి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతి. ‘‘ఆదిత్తో లోకసన్నివాసో…పే… ఉయ్యుత్తో…పే… పయాతో…పే… కుమ్మగ్గప్పటిపన్నో…పే… ఉపనీయతి లోకో అధువో…పే… అతాణో లోకో అనభిస్సరో…పే… అస్సకో లోకో సబ్బం పహాయ గమనీయం…పే… ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసోతి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౧౭) పటిసమ్భిదామగ్గే పరోసతం ఆకారేహి దస్సితన్తి గన్థవిత్థారం పరిహరితుం సంవణ్ణయితుఞ్చ ఉపాయం దస్సేతుం ఆహ ‘‘తం సబ్బం పటిసమ్భిదామగ్గే మహాకరుణాఞాణవిభఙ్గవసేన జానితబ్బ’’న్తి. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఆసయానుసయ యమకపాటిహారియ సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణాని సేసాసాధారణఞాణాని. తేసమ్పి హి విభఙ్గో ‘‘ఇధ తథాగతో సత్తే పస్సతి అప్పరజక్ఖే’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౧౧) పటిసమ్భిదామగ్గే నానప్పకారేన దస్సితోతి పురిమనయేనేవ అతిదిసతి. ఆది-సద్దేన తత్థ విభత్తానం పటిసమ్భిదాసచ్చఞాణాదీనం సఙ్గహో కతోతి వేదితబ్బో.

నిప్పదేససప్పదేసవిసయా కరుణా వియ భగవతో పఞ్ఞాపి ఇధ నిప్పదేససప్పదేసవిసయా నిరవసేసా అధిప్పేతాతి తస్సా కతిపయభేదదస్సనేన నయతో తదవసిట్ఠభేదా గహేతబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘పఞ్ఞాగ్గహణేన చా’’తిఆదిమాహ. తే పన సీలసమాధి పఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సన, ద్వాచత్తాలీససతదుకధమ్మ, బావీసతితికధమ్మ, చతుసతిపట్ఠాన సమ్మప్పధాన ఇద్ధిపాద సామఞ్ఞఫల అరియవంసాది, పఞ్చగతి పఞ్చపధానియఙ్గపఞ్చఙ్గికసమాధి ఇన్ద్రియ బల నిస్సారణీయధాతు విముత్తాయతన విముత్తిపరిపాచనీయధమ్మసఞ్ఞాది, ఛసారణీయధమ్మ అనుస్సతిట్ఠాన అగారవగారవ నిస్సారణియధాతు సతతవిహార అనుత్తరియ నిబ్బేధభాగియపఞ్ఞాది, సత్తఅపరిహానియధమ్మ అరియధన బోజ్ఝఙ్గ సప్పురిసధమ్మనిజ్జరవత్థు సఞ్ఞా దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలఖీణాసవబలాది, అట్ఠపఞ్ఞాపటిలాభహేతు మిచ్ఛత్త సమ్మత్త లోకధమ్మ అరియానరియవోహార ఆరమ్భవత్థు కుసీతవత్థు అక్ఖణ మహాపురిసవితక్క అభిభాయతన విమోక్ఖాది, నవయోనిసోమనసికారమూలధమ్మపారిసుద్ధిపధానియఙ్గ సత్తావాస ఆఘాతవత్థు ఆఘాతపటివినయ సఞ్ఞానానత్త అనుపుబ్బవిహారాది, దసనాథకరధమ్మ కసిణాయతన అకుసలకమ్మపథ కుసలకమ్మపథ మిచ్ఛత్త సమ్మత్త అరియవాస దసబలఞాణ అసేక్ఖధమ్మాది, ఏకాదసమేత్తానిసంస సీలానిసంస ధమ్మతా బుద్ధిహేతు, ద్వాదసాయతనపటిచ్చసముప్పాద ధమ్మచక్కాకార, తేరసధుతగుణ, చుద్దసబుద్ధఞాణ, పఞ్చదసచరణవిముత్తిపరిపాచనీయధమ్మ, సోళసఆనాపానస్సతి సచ్చాకార సుత్తన్తపట్ఠాన, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మధాతు భేదకరవత్థు, ఏకూనవీసతిపచ్చవేక్ఖణ, చతువీసతిపచ్చయ, అట్ఠవీసతిసుత్తన్తపట్ఠాన, పణ్ణాసఉదయబ్బయదస్సన, పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మ, ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగత, అట్ఠసతతణ్హావిచరితాదిభేదానం ధమ్మానం పటివిజ్ఝనదేసనాకారప్పవత్తా, యే చ చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణప్పభేదా, యే చ అనన్తనయసమన్తపట్ఠానపవిచయదేసనాకారప్పవత్తా, యే చ అనన్తాసు లోకధాతూసు అనన్తానం సత్తానం ఆసయానుసయచరితాదివిభావనాకారప్పవత్తాతి ఏవంపకారా భగవతో పఞ్ఞాపభేదా, సబ్బేపి ఇధ ఆది-సద్దేన నయతో సఙ్గయ్హన్తీతి వేదితబ్బం. కో హి సమత్థో భగవతో పఞ్ఞాయ పభేదే అనుపదం నిరవసేసతో దస్సేతుం. తేనేవ భగవన్తం ఠపేత్వా పఞ్ఞవన్తానం అగ్గభూతో ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరోపి బుద్ధగుణపరిచ్ఛేదనం పతిఅనుయుత్తో ‘‘అపిచ మే, భన్తే, ధమ్మన్వయో విదితో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౬) ఆహాతి.

సంసారమహోఘపక్ఖన్దానం సత్తానం తతో సన్తారణత్థం పటిపన్నో తేహి పయోజితో నామ హోతి అసతిపి తేసం తథావిధే అభిసన్ధియన్తి వుత్తం ‘‘సత్తా హి మహాబోధిం పయోజేన్తీ’’తి. ఏతేన సబ్బేనాతి మహాబోధిమూలాదిదస్సనేన. అపగమనం నిరుపక్కిలేసన్తి యోజేతబ్బం. జాతసంవద్ధభావదస్సనేన ‘‘అనాది అనిధనో చ సత్తో’’తి ఏవంపకారా మిచ్ఛావాదా పటిసేధితా హోన్తి. సమఞ్ఞా…పే… దస్సేతి సత్తే పరమత్థతో అసతిపి సత్తపఞ్ఞత్తివోహారసూచనతో. కరుణా ఆదిపఞ్ఞా పరియోసానన్తి ఇదం సమ్భరణనిప్ఫత్తికాలాపేక్ఖాయ వుత్తం, న పరిచ్ఛేదవన్తతాయ. తేనేవాహ ‘‘తన్నిదానభావతో తతో ఉత్తరికరణీయాభావతో’’తి. సబ్బే బుద్ధగుణా దస్సితా హోన్తి నయతో దస్సితత్తా. ఏసో ఏవ హి అనవసేసతో బుద్ధగుణదస్సనుపాయో యదిదం నయగ్గాహణం. పరధనహరణాదితోపి విరతి పరేసం అనత్థపరిహరణవసప్పవత్తియా సియా కరుణూపనిస్సయాతి కరుణానిదానం సీలం. తతో ఏవ ‘‘తతో పాణాతిపాతాదివిరతిప్పవత్తితో’’తి వుత్తం.

౨. యస్సా సంవణ్ణనన్తిఆదినా ‘‘దయాయా’’తిఆదిథోమనాయ సమ్బన్ధం దస్సేతి. పయోజనం పన వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అబ్భన్తరం నియకజ్ఝత్తం, తతో బహిభూతం బాహిరం. దయాతి కరుణా అధిప్పేతాతి దయా-సద్దస్స మేత్తాకరుణానం వాచకత్తా వక్ఖమానఞ్చ అనుయోగం మనసి కత్వా వుత్తం. తాయ హి సముస్సాహితో, న మేత్తాయాతి అధిప్పాయో. పుబ్బే వుత్తస్స పటినిద్దేసో హోతీతి త-సద్దస్స అత్థం ఆహ. తన్తి పఞ్ఞం విసేసేత్వా ఉపమాభావేన వినివత్తా చరితత్థతాయ. పటినిద్దేసం నారహతి పధానాపధానేసు పధానే కిచ్చదస్సనతో. ద్విన్నం పదానం…పే… వతోతి కరుణావాచినా దయా-సద్దేన ఏకాధికరణభావేన వుచ్చమానో త-సద్దో తతో అఞ్ఞధమ్మవిసయో భవితుం న యుత్తోతి అధిప్పాయో. అపరియాయసద్దానం సమానాధికరణభావో విసేసనవిసేసితబ్బభావే సతి హోతి, నాఞ్ఞథాతి ఆహ ‘‘సమానా…పే… హోతీ’’తి. సమానాధికరణభావేన హేత్థ విసేసనవిసేసితబ్బభావో సాధీయతి, సా చ సమానాధికరణతా విసిట్ఠవిభత్తికానం న హోతీతి సమానవిభత్తితాయపి తమేవ సాధీయతీతి ‘‘దయా…పే… చిద’’న్తి ఇదం దయాయ విసేసితబ్బభావే కారణవచనం. పధానతాయ హి సామఞ్ఞతాయ చ సా విసేసితబ్బా జాతా. తత్థ భగవతో తదఞ్ఞేసఞ్చ కరుణానం వాచకత్తా సామఞ్ఞతా వేదితబ్బా. తస్స చాతి దయా-సద్దస్స. ‘‘పధానఞ్చ పఞ్ఞ’’న్తిఆదినా కిఞ్చాపి పురిమగాథాయ పఞ్ఞాప్పధానా, ‘‘తాయా’’తి పన కేవలం అవత్వా దయావిసేసనభావేన వుత్తత్తా అప్పధానాయపి కరుణాయ పటినిద్దేసో యుత్తోతి దస్సేతి. అప్పధానతా చ కరుణాయ పురిమగాథాయ వసేన వుత్తా, ఇధ పన పధానా ఏవ. తథా చ వుత్తం ‘‘దయాసముస్సాహినీతి పధానా’’తి (ధ. స. మూలటీ. ౨).

కథం పన…పే… ఞాతబ్బాతి వక్ఖమానఞ్ఞేవ అత్థం హదయే ఠపేత్వా చోదేతి. యది ఏవన్తి యది అట్ఠకథాయ అధిప్పాయం అగ్గహేత్వా వచనమత్తమేవ గణ్హసి. మేత్తాతి చ న యుజ్జేయ్యాతి యథా ‘‘మేత్తచిత్తతం ఆపన్నో’’తి ఏతిస్సా అట్ఠకథాయ వసేన న దయా కరుణా, ఏవం ‘‘నిక్కరుణతం ఆపన్నో’’తి ఏతిస్సా అట్ఠకథాయ వసేన న దయా మేత్తాతి వచనమత్తగ్గహణే అట్ఠకథానమ్పి విరోధం దస్సేతి. ‘‘అధిప్పాయవసేన యోజేతబ్బో’’తి వత్వా తమేవ అధిప్పాయం దయా-సద్దో హీతిఆదినా వివరతి. అక్ఖరచిన్తకా హి దయా-సద్దం దానగతిరక్ఖణేసు పఠన్తి. అనురక్ఖణఞ్చ మేత్తాకరుణానం హితూపసంహారదుక్ఖాపనయనాకారవుత్తీనం సమానకిచ్చం, తస్మా ఉభయత్థ దయా-సద్దో పవత్తతీతి వుత్తం. అన్తోనీతన్తి అన్తోగధం, రుక్ఖత్థో వియ ధవఖదిరాదీనం అనురక్ఖణత్థో మేత్తాకరుణానం సామఞ్ఞన్తి అత్థో, అధిప్పాయో పన ‘‘దయాపన్నో’’తి ఏత్థ సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీతి అనన్తరం కరుణాయ వుత్తత్తా దయా-సద్దో మేత్తాపరియాయోతి విఞ్ఞాయతి. మేత్తాపి హి కరుణా వియ పాణాతిపాతవిరతియా కారణన్తి. ‘‘అదయాపన్నో’’తి ఏత్థ పన కారుణికో అవిహిం సజ్ఝాసయత్తా పరేసం విహేసామత్తమ్పి న కరోతి, కో పన వాదో పాణాతిపాతనేతి నిక్కరుణతాయ పాణాతిపాతితా దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఏతమేవత్థం సన్ధాయ ‘‘ఏవఞ్హి అట్ఠకథానం అవిరోధో హోతీ’’తి ఆహ. యది దయా-సద్దో మేత్తాకరుణానం వాచకో, ఏవమ్పికథం పన కరుణా ‘‘దయా’’తి జానితబ్బాతి అనుయోగో తదవత్థో ఏవాతి చోదనం మనసి కత్వా కరుణా చ దేసనాయాతిఆదినా కరుణాయ ఏవ గహణే కారణమాహ.

నను తాయాతిఆదినా సామత్థియతోపి పకరణం బలవన్తి పకరణవసేనేవ కరుణావిసయస్స ఞాతతం దస్సేతి. యథారుచి పవత్తిత్థాతి ఏతం పురిమగాథాయ సప్పదేసనిప్పదేససత్తవిసయాయ కరుణాయ గహితభావస్స కారణవచనం. యథారుచిపవత్తి హి ఏకస్మిం అనేకేసు చ ఇచ్ఛానురూపప్పవత్తీతి. ‘‘ఇధ పన నిప్పదేససత్తవిసయతం గహేతు’’న్తి ఏతేన సిద్ధే సతి ఆరమ్భో ఞాపకత్థో హోతీతి పున ‘‘సత్తేసూ’’తి వచనం ఇమమత్థవిసేసం బోధేతీతి దస్సేతి. న దేవేసుయేవాతిఆదినాపి దయాసాధనస్స సముస్సాహనస్స సత్తవిసయభావే సామత్థియలద్ధేపి ‘‘సత్తేసూ’’తి వచనం తస్స నిప్పదేససత్తవిసయభావో అధిప్పేతోతి ఇమం విసేసం ఞాపేతీతి దస్సేతి.

కాలదేసదేసకపరిసాదిపరిదీపనం బాహిరనిదానన్తి కాలాదీని నిద్ధారేన్తో ‘‘యస్మిం కాలే’’తిఆదిమాహ. అవసానమ్హి వసన్తో తిదసాలయేతి వచనతోతి ఏతేన తస్స పాటిహారియస్స సద్దన్తరసన్నిధానేన అవచ్ఛిన్నతం దస్సేతి. తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కాతి పుథుజ్జనసన్తానేపి రాగాదిపటిపక్ఖహరణస్స అభావతో నిచ్ఛన్దరాగేసు సత్తవోహారో వియ పుథుజ్జనసన్తానే రాగాదిపటిపక్ఖహరణవసేన పవత్తం తదభావేపి భగవతో సన్తానే రుళ్హీవసేన పాటిహారియన్త్వేవ వుచ్చతీతి న సక్కా వత్తున్తి అధిప్పాయో. దిట్ఠిహరణవసేన యే సమ్మాదిట్ఠికా జాతా అచేలకకస్సపాదయో వియ, దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన అప్పటిభానభావాదిప్పత్తియా సచ్చకాదయో వియ.

౩. సీతపబ్బతా నామ ‘‘సినేరుం పరివారేత్వా ఠితా యుగన్ధరో…పే… గిరి బ్రహా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౩౭; పారా. అట్ఠ. ౧.౧ వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా) ఏవం వుత్తపబ్బతా.

౪-౫. సబ్బసో చక్కవాళసహస్సేహి సబ్బసో ఆగమ్మ సబ్బసో సన్నిసిన్నేనాతి సమ్బన్ధవసేన తయో వికప్పా యుత్తా, సబ్బసో చక్కవాళసహస్సేహి దసహి దసహీతి పన అనిట్ఠసాధనతో పటిసేధితో. వజ్జితబ్బేతి యే వజ్జేతుం సక్కా ‘‘అతిసమ్ముఖా అతిసమీపం ఉన్నతప్పదేసో’’తి, ఏతే. ఇతరే పన తస్సా పరిసాయ మహన్తభావేన న సక్కా పరిహరితుం.

‘‘సబ్బఞేయ్య…పే… సమత్థా’’తి వత్వా తేసం దేసేతబ్బప్పకారజాననసమత్థాతి వచనం అత్తనా పటివిద్ధాకారస్స ధమ్మసామినాపి పరేసం దేసేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం. అఞ్ఞథా సబ్బేపి సత్తా దిట్ఠసచ్చా ఏవ భవేయ్యుం. సబ్బఞేయ్యధమ్మానం యథాసభావజాననసమత్థతాదియేవ యథావుత్తబలం. తేసం గహణసమత్థతం దీపేతి, అధికవచనమఞ్ఞమత్థం బోధేతీతి అధిప్పాయో.

౬. తథాగతో వన్దనీయోతిఆదినా ‘‘నమస్సిత్వా’’తిఆదికిరియావిసేసానం తంతంసుత్తానురోధేన పవత్తితమాహ. సరీరసోభగ్గాదీతి ఆది-సద్దేన కల్యాణవాక్కరణతాఆధిపచ్చపరివారసమ్పత్తిఆది సఙ్గయ్హతి.

౭. అన్తరధాపేత్వాతి నిరోధేత్వా. నిరోధనఞ్చేత్థ ఉప్పాదకహేతుపరిహరణవసేన తేసం అనుప్పత్తికరణన్తి వేదితబ్బం. అత్థం పకాసయిస్సామీతి సమ్బన్ధోతి ‘‘సోసేత్వా’’తి పుబ్బకాలకిరియాయ అపరకాలకిరియాపేక్ఖతాయ వుత్తం.

౮. దుక్కరభావం దీపేతున్తి అదుక్కరస్స తథాఅభియాచేతబ్బతాభావతోతి అధిప్పాయో. పారాజికసఙ్ఘాదిసేసానం సీలవిపత్తిభావతో థుల్లచ్చయాదీనఞ్చ యేభుయ్యేన ఆచారవిపత్తిభావతో ఆచారసీలానం తథా యోజనా కతా, తథా చారిత్తసీలస్స ఆచారసభావత్తా ఇతరం సభావేనేవ గహేత్వా దుతియా. అసక్కుణేయ్యన్తి విసుద్ధాచారాదిగుణసమన్నాగతేన సబ్రహ్మచారినా సద్ధమ్మచిరట్ఠితత్థం సాదరం అభియాచితేన తేన చ అభిధమ్మత్థప్పకాసనే సమత్థోతి యాథావతో పమాణితేన తబ్బిముఖభావో న సుకరోతి అధిప్పాయో.

౯. దేవదేవ-సద్దస్స అత్థో పట్ఠానసంవణ్ణనాటీకాయం విపఞ్చితోతి న విత్థారయిమ్హ.

౧౩. పఠమసఙ్గీతియం యా అట్ఠకథా సఙ్గీతాతి వచనేన సా భగవతో ధరమానకాలేపి అట్ఠకథా సంవిజ్జతి, తేన పాఠో వియ భగవంమూలికావాతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘అభిధమ్మస్సా’’తి పదం ‘‘అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి ఏతదపేక్ఖన్తి ‘‘కస్స పన సా అట్ఠకథా’’తి పుచ్ఛిత్వా అధికారవసేన తమేవ అభిధమ్మపదం ఆకడ్ఢతి. ఆవుత్తిఆదివసేన వా అయమత్థో విభావేతబ్బో.

౧౬. అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గవిసేసం పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతీతిఆదినయప్పవత్తో తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదో ఆది-సద్దేన విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తి, పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీతి ఏవమాదయో మోరవాపివాసిమహాదత్తత్థేరతిపిటకచూళాభయత్థేరవాదాదయో సఙ్గయ్హన్తి. తప్పకాసనేనేవాతి అభిధమ్మస్స అత్థప్పకాసనేనేవ. సోతి మహావిహారవాసీనం వినిచ్ఛయో. తథాతి అసమ్మిస్సానాకులభావేన. అసమ్మిస్సానాకులభూతో వా వినిచ్ఛయో మహావిహారవాసీనం సన్తకభావేన, ఏతేన అభిధమ్మస్స అత్థప్పకాసనేనేవ మహావిహారవాసీనం వినిచ్ఛయో ఇధ అభినిప్ఫాదీయతీతి దస్సేతి. అథ వా తప్పకాసనేనేవాతి అసమ్మిస్సానాకులభావప్పకాసనేనేవ. సోతి పకాసియమానో అభిధమ్మత్థో. తథాతి మహావిహారవాసీనం వినిచ్ఛయభావేన. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే ‘‘అసమ్మిస్సం అనాకులం అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి సమ్బన్ధనీయం.

౧౭. అఞ్ఞఞ్చ సబ్బం అత్థప్పకాసనం హోతీతి తోసనం హోతీతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘సబ్బేన తేన తోసనం కతం హోతీ’’తి. యుత్తరూపా యోజనా.

వీసతిగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిదానకథావణ్ణనా

పరిచ్ఛేదో సత్తప్పకరణభావో. సన్నివేసో సత్తన్నం పకరణానం తదవయవానఞ్చ వవత్థానం. సాగరేహి తథా చిన్తాతి ‘‘ఇమస్స అభిధమ్మస్స గమ్భీరభావవిజాననత్థం చత్తారో సాగరా వేదితబ్బా’’తిఆదినా నయేన జలసాగరాదీహి సహ నయసాగరవిచారో. ‘‘సతభాగేన సహస్సభాగేన ధమ్మన్తరా ధమ్మన్తరం సఙ్కమిత్వా సఙ్కమిత్వా దేసేసీ’’తిఆదినా దేసనాభేదేహి అభిధమ్మస్స గమ్భీరభావకథా దేసనాహి గమ్భీరతా.

‘‘ఏవం తేమాసం నిరన్తరం దేసేన్తస్సా’’తిఆదినా దేసనాకాలే భగవతో సరీరస్స యాపితాకారవిచారో దేసనా…పే… గహణం. తథా థేరస్స…పే…పి చాతి ‘‘అభిధమ్మే వాచనామగ్గో నామా’’తిఆదినా అభిధమ్మే వాచనామగ్గస్స సారిపుత్తత్థేరసమ్బన్ధితతా తస్స చ తేనేవ ఉప్పాదితతా. యో హి భగవతా దేవతానం దేసితాకారో, సో అపరిచ్ఛిన్నవారనయతన్తితాయ అనన్తో అపరిమాణో న భిక్ఖూనం వాచనాయోగ్గో, యో చ థేరస్స దేసితాకారో, సో అతిసంఖిత్తతాయ. నాతిసఙ్ఖేపనాతివిత్థారభూతో పన పాఠనయో థేరప్పభావితో వాచనామగ్గోతి.

వచనత్థవిజాననేనాతిఆదినా కుసలా ధమ్మాతిఆదిపదానఞ్ఞేవ అత్థవణ్ణనం అకత్వా అభిధమ్మ-సద్దవిచారస్స సమ్బన్ధమాహ. ‘‘యే తే మయా ధమ్మా అభిఞ్ఞా దేసితా. సేయ్యథిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… సిక్ఖితం సిక్ఖింసు ద్వే భిక్ఖూ అభిధమ్మే నానావాదా’’తిఆదిసుత్తవసేన కిఞ్చాపి బోధిపక్ఖియధమ్మా ‘‘అభిధమ్మో’’తి వుచ్చన్తి, ధమ్మ-సద్దో చ సమాధిఆదీసు దిట్ఠప్పయోగో, పరియత్తిధమ్మో ఏవ పన ఇధ అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘సుత్తన్తాధికా పాళీతి అత్థో’’తి ఆహ. తత్థ ధమ్మబ్యభిచారభావేన విసేసతో అభిధమ్మో వియ సుత్తన్తోపి ‘‘ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౧౬) అఞ్ఞత్థ చ సమ్భవతో అభి-సద్దేన నివత్తేతబ్బత్థం దీపేతుం ‘‘సుత్తన్తా’’తి వుత్తం. నను చ అతిరేకవిసేసట్ఠా భిన్నసభావా యతో తే యథాక్కమం అధికవిచిత్తపరియాయేహి బోధితా, తస్మా ‘‘ధమ్మాతిరేకధమ్మవిసేసట్ఠేహీ’’తి బహువచనేన భవితబ్బం, న ఏకవచనేనాతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ద్విన్నమ్పి…పే… ఏకవచననిద్దేసో కతో’’తి.

పయోగమేవ నారహతి ఉపసగ్గ-సద్దానం ధాతు-సద్దస్సేవ పురతో పయోజనీయత్తా. అథాపి పయుజ్జేయ్య అతిమాలాదీసు అతి-సద్దాదయో వియ. ఏవమ్పి యథా ‘‘అతిమాలా’’తి ఏత్థ సమాసవసేన అనావిభూతాయ కమనకిరియాయ విసేసకో అతి-సద్దో, న మాలాయ, ఏవమిధాపి అభి-సద్దో న ధమ్మవిసేసకో యుత్తోతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞస్సపి హి ఉపసగ్గస్సాతి ఇదం రుళ్హీవసేన, అత్థే ఉపసజ్జతీతి వా ఉపసగ్గస్స అన్వత్థసఞ్ఞతం గహేత్వా వుత్తం. అతిఛత్తాదీసు హి అతి-సద్దో ఇధ ఉపసగ్గోతి అధిప్పేతో. తత్థ యథా కల్యాణో పూజితో వా పురిసో అతిపురిసోతి భవతి, ఏవం అతిరేకవిసేసట్ఠానమ్పి కల్యాణపూజితత్థభావసమ్భవతో కల్యాణం వా పూజితం వా ఛత్తం అతిఛత్తన్తి సద్దనయో వేదితబ్బో. కల్యాణపూజితభావా హి గుణవిసేసయోగేన ఇచ్ఛితబ్బా. గుణవిసేసో చేస యదిదం పమాణాతిరేకో చ విచిత్తరూపతా చ. ఏవఞ్చ పన కత్వా ‘‘అకిరియాయపీ’’తి వచనం సమత్థితం భవతి. యథా చ అతిఛత్తాదీసు, ఏవం అభిధమ్మ-సద్దేపి దట్ఠబ్బం. అనేకత్థా హి నిపాతాతి. తబ్భావదీపకత్తాతి అతిరేకవిసేసభావదీపకత్తా.

ఏకతో అనాగతత్తాతి ఇదం సుత్తన్తే ఏకతో ఆగతానం ఖన్ధాయతనాదీనం సుత్తన్తభాజనీయస్స దిట్ఠత్తా ‘‘ఛ ఇమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౪౯౫-౪౯౬) చక్ఖాదీనం ఛన్నం ఇత్థిన్ద్రియాదీనం తిణ్ణం సుఖిన్ద్రియాదీనం పఞ్చన్నం సద్ధిన్ద్రియాదీనం పఞ్చన్నం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీనఞ్చ తిణ్ణం వసేన విసుం విసుం సుత్తన్తభావేన ఆగతత్తా ఏకసుత్తభావేన అనాగతానం బావీసతియా ఇన్ద్రియానం సుత్తన్తభాజనీయస్స అదిట్ఠత్తా చ వుత్తం, న సుత్తన్తే ఏకతో ఆగమనస్స సుత్తన్తభాజనీయస్స కారణత్తా. సుత్తన్తే ఏకతో సబ్బేన సబ్బఞ్చ అనాగతా హి భూమన్తరపరిచ్ఛేదపటిసమ్భిదా సుత్తన్తభాజనీయవసేన విభత్తా దిస్సన్తి, ఏకతో ఆగతాని చ సిక్ఖాపదాని తథా న విభత్తాని. వేరమణీనం వియ పన సభావకిచ్చాదివిభాగవినిముత్తో బావీసతియా ఇన్ద్రియానం సమానో విభజనప్పకారో నత్థి, యో సుత్తన్తభాజనీయం సియాతి ఇన్ద్రియవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నత్థీతి యుత్తం సియా.

యదిపి పచ్చయధమ్మవినిముత్తో పచ్చయభావో నామ నత్థి, యథా పన పవత్తో పచ్చయధమ్మో పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం పచ్చయో హోతి, సో తస్స పవత్తిఆకారవిసేసో హేతుఆదిభావో తతో అఞ్ఞో వియ పచ్చయధమ్మస్స పచ్చయభావోతి వుత్తో, సో చ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీ’’తిఆదీసు పధానభావేన వుత్తో. తత్థ చ గుణీభూతా హేతుహేతుఫలభూతా అవిజ్జాసఙ్ఖారాదయోతి వుత్తం ‘‘పచ్చయభావో ఉద్దిట్ఠో’’తి. ఉద్దిట్ఠధమ్మానన్తిఆది ఉద్దేసేన పరిచ్ఛిన్నానంయేవ ఖన్ధాదీనం ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు పఞ్హపుచ్ఛకనయో దస్సితో, న ఇతో అఞ్ఞథాతి కత్వా వుత్తం.

సుత్తన్తే సఙ్గీతిసుత్తన్తాదికే. పఞ్చ సిక్ఖాపదాని పాణాతిపాతా…పే… పమాదట్ఠానా వేరమణీతి ఏవం ఉద్దిట్ఠాని. అఞ్ఞో పన వేరమణీనం విభజితబ్బప్పకారో నత్థీతి ఇదం అతీతానిచ్చాదివిభాగో వేరమణీనం ఖన్ధాయతనాదీసు అన్తోగధత్తా తబ్బసేనేవ విజానితబ్బో, తతో పన అఞ్ఞో అభిధమ్మనయవిధురో వేరమణీనం విభజితబ్బప్పకారో నత్థీతి అధిప్పాయేన వుత్తం. తథా చ పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘చక్ఖుం అనిచ్చం…పే… జరామరణం అనిచ్చ’’న్తి అనుపదధమ్మసమ్మసనకథాయం న వేరమణియో ఉద్ధటా.

నను ధమ్మసఙ్గణీధాతుకథాదీనమ్పి వసేన అభిధమ్మపాళియా అతిరేకవిసేసభావో దస్సేతబ్బోతి? సచ్చమేతం, సో పన ఏకన్తఅభిధమ్మనయనిస్సితో అవుత్తోపి సిద్ధోతి కత్వా న దస్సితో. ఏతేన వా నిదస్సనేన సోపి సబ్బో నేతబ్బో. అభిధమ్మనయసామఞ్ఞేన వా అభిధమ్మభాజనీయపఞ్హపుచ్ఛకేహి సో వుత్తో ఏవాతి న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

పఞ్హవారాతి పుచ్ఛనవిస్సజ్జనవసేన పవత్తా పాళినయా. ఏత్థేవాతి ధమ్మహదయవిభఙ్గే ఏవ. అపేక్ఖావసికత్తా అప్పమహన్తభావస్స యతో అప్పమత్తికా మహాధాతుకథాతన్తి ధమ్మహదయవిభఙ్గవచనవసేన అవసేసా, తం దస్సనత్థం ‘‘ధమ్మహదయవిభఙ్గే అనాగన్త్వా మహాధమ్మహదయే ఆగతతన్తితో’’తి వుత్తం. ధమ్మహదయ…పే… ఆగతతన్తితో రూపకణ్డధాతువిభఙ్గాదీసు అనాగన్త్వా మహాధాతుకథాయం ఆగతతన్తి అప్పమత్తికావాతి సమ్బన్ధో. అథ ధాతుకథాయ విత్థారకథా మహాధాతుకథా ధమ్మహదయవిభఙ్గే అనాగన్త్వా మహాధమ్మహదయే ఆగతతన్తితో ధాతుకథాయం అనాగన్త్వా మహాధాతుకథాయ ఆగతతన్తి అప్పమత్తికావాతి యోజేతబ్బం.

ఉపలబ్భతీతి అనులోమపచ్చనీయపఞ్చకస్స, నుపలబ్భతీతి పచ్చనీయానులోమపఞ్చకస్స ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం. సచ్చికట్ఠం నిస్సయన్తి ‘‘సబ్బత్థా’’తిఆదినా దేసాదిఅనామసనేన రూపాదిసత్తపఞ్ఞాసధమ్మప్పభేదం సచ్చికట్ఠమేవ నిస్సయభూతం. సబ్బత్థాతి ఏత్థాపి ‘‘ఉపలబ్భతి నుపలబ్భతీతి పటిఞ్ఞాయ గహితాయ పటిక్ఖేపగ్గహణత్థ’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధనీయం, తథా సబ్బదా సబ్బేసూతి ఏత్థాపి. యది ఖన్ధాయతనాదయో గహితా అట్ఠకథాయం ఆగతనయేన, అథ పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యో సచ్చికట్ఠోతి సచ్చికట్ఠనిస్సయం ఉపలక్ఖేతి. ఏతేహీతి ఏతేహి వచనేహి. సచ్చికట్ఠదేసకాలప్పదేసేహి కథం సచ్చికట్ఠాదీనం పదేసో ఏకదేసభూతో సబ్బోతి వుచ్చతి? పదేసానం పుథుత్తా. ‘‘సబ్బేసు పదేసేసూ’’తి పచ్చేకం భేదామసనవసేన చాయం పఞ్హో పవత్తోతి న పురిమేహి అవసేసో.

ఉపలబ్భతి…పే… మిచ్ఛాతి ఏకన్తి ఉపలబ్భతీతి పటిఞ్ఞాగ్గహణపటిక్ఖేపగ్గహణనిగ్గణ్హనానం అనులోమపటిలోమతో పటిఞ్ఞాఠపననిగ్గహపాపనారోపనానఞ్చ వసేన పవత్తా తన్తి పఠమపఞ్చకస్స ఏకం అఙ్గం ఏకో అవయవోతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి నేతబ్బం. నిగ్గహస్స సునిగ్గహభావం ఇచ్ఛతో సకవాదినో ‘‘త్వం చే పన మఞ్ఞసి వత్తబ్బే ఖో పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తిఆదినా (కథా. ౩) పటిఞ్ఞాఠపనేన, తేన ‘‘తవ తత్థ హేతాయ పటిఞ్ఞాయ హేవం పటిజానన్తో హేవం నిగ్గహేతబ్బే అథ తం నిగ్గణ్హామ సునిగ్గహితో చ హోతీ’’తి వత్వా ‘‘హఞ్చి పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తిఆదినా (కథా. ౨) పరవాదినో అత్తనో పటికమ్మం యథా సకవాదీ న నిబ్బేఠేతి, ఏవం కరణం పటికమ్మవేఠనం. పరవాదినో పటికమ్మస్స దుప్పటికమ్మభావం ఇచ్ఛతో సకవాదినో తంనిదస్సనేన ‘‘ఏసో చే దున్నిగ్గహితో హేవ’’న్తి పటికమ్మనిదస్సనేన, ‘‘వత్తబ్బే ఖో పుగ్గలో ఉపలబ్భతి…పే… పరమత్థేనాతి (కథా. ౧). నో చ మయం తయా తత్థ హేతాయ పటిఞ్ఞాయ హేవం పటిజానన్తో హేవం నిగ్గహేతబ్బా. అథ అమ్హే నిగ్గణ్హాసి దున్నిగ్గహితా చ హోమా’’తి వత్వా ‘‘హఞ్చి పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తిఆదినా (కథా. ౫) నిగ్గహస్స దున్నిగ్గహితభావదస్సనేన అనిగ్గహితభావకరణం నిగ్గహనిబ్బేఠనం. ‘‘తేన హి యం నిగ్గణ్హాసి హఞ్చి పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తిఆదిం వత్వా ‘‘తేన హి యే కతే నిగ్గహే సే నిగ్గహే దుక్కటే సుకతే పటికమ్మే సుకతా పటిపాదనా’’తి సకవాదినో నిగ్గహస్స, అనిగ్గహభావారోపనేన అత్తనో పటికమ్మస్స సుపటికమ్మభావకరణేన చ సకవాదినో నిగ్గహస్స ఛేదో వినాసనం పుగ్గలవాదనిసేధనవసేన సముట్ఠితత్తా. ధమ్మతాయ అనులోమనవసేన ఉట్ఠహిత్వా తబ్బిలోమనవసేన పవత్తో అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకో వుత్తవిపరియాయేన దుతియపఞ్చకో వేదితబ్బో.

తదాధారోతి తే సచ్చికట్ఠపరమత్థా రూపాదయో ఆధారా ఏతస్సాతి తదాధారో. ఏతేన ‘‘రూపస్మిం అత్తా’’తి ఏవంపకారో పుగ్గలవాదో దస్సితో హోతి. తేసం వా ఆధారభూతోతి ఏతేన ‘‘అత్తని రూప’’న్తి ఏవంపకారో. అఞ్ఞత్ర వా తేహీతి తేహి రూపాదీహి వినా. ఆధారాధేయ్యాదిభావేన అసంసట్ఠో విసుంయేవ వినా. తేన సత్తాదిగుణేహి అవోకిణ్ణో పురిసోతి ఏవమాదికో. తంసామిభూతతాయ వా తదధీనభావేన ‘‘అఞ్ఞత్ర వా తేహీ’’తి వుత్తన్తి ‘‘రూపవా అత్తా’’తి ఏవంపకారో పుగ్గలవాదో దస్సితోతి వేదితబ్బో. అనఞ్ఞోతి ఏతేన ‘‘రూపం అత్తా’’తి ఏవంపకారో. రుప్పనాదిసభావో రూపక్ఖన్ధాదీనం విసేసలక్ఖణం, సప్పచ్చయాదిసభావో సామఞ్ఞలక్ఖణం. రూపాదితో అఞ్ఞో అనఞ్ఞో వా అఞ్ఞత్తే చ తదాధారాదిభూతో ఉపలబ్భమానో ఆపజ్జతీతి అనుయుఞ్జతి సకవాదీ పకారన్తరస్స అసమ్భవతో. పుగ్గలవాదీ పుగ్గలస్స రూపాదీహి న అఞ్ఞత్తం ఇచ్ఛతి రూపాది వియ పచ్చక్ఖతో అనుమానతో వా గాహయితుం అసక్కుణేయ్యత్తా తస్స చ కారకవేదకభావస్స అయుజ్జమానకత్తా. నాపి అనఞ్ఞత్తం రుప్పనసప్పచ్చయాదిసభావప్పసఙ్గతో పుగ్గలస్సేవ అభావప్పసఙ్గతో చ. యథేవ హి న వినా ఇన్ధనేన అగ్గి పఞ్ఞాపియతి, న చ అఞ్ఞం ఇన్ధనతో అగ్గిం సక్కా పటిజానితుం, నాపి అనఞ్ఞం. యది హి అఞ్ఞో సియా, న ఉణ్హం ఇన్ధనం సియా. అథ అనఞ్ఞో, నిద్దహితబ్బంయేవ దాహకం సియా. ఏవమేవ న వినా రూపాదీహి పుగ్గలో పఞ్ఞాపియతి, న చ తేహి అఞ్ఞో, నాపి అనఞ్ఞో సస్సతుచ్ఛేదభావప్పసఙ్గతోతి లద్ధియం ఠత్వా పుగ్గలవాదీ ‘‘న హేవా’’తి పటిక్ఖిపతి. తత్థ అగ్గిన్ధనోపమా తావ యది లోకవోహారేన వుత్తా, అపళిత్తం కట్ఠాదిఇన్ధనం నిద్దహితబ్బఞ్చ, పళిత్తం భాసురుణ్హం అగ్గి దాహకఞ్చ, తఞ్చ ఓజట్ఠమకరూపం పురిమపచ్ఛిమకాలికం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం, యది ఏవం పుగ్గలో రూపాదీహి అఞ్ఞో అనిచ్చో చ ఆపన్నో. అథ పరమత్థతో, తస్మింయేవ కట్ఠాదికే పళిత్తే యం ఉసుమం సో అగ్గి, తంసహజాతాని తీణి భూతాని ఇన్ధనం, ఏవమ్పి సిద్ధం లక్ఖణభేదతో అగ్గిన్ధనానం అఞ్ఞత్తన్తి అగ్గి వియ ఇన్ధనతో రూపాదీహి అఞ్ఞో పుగ్గలో అనిచ్చో చ ఆపన్నోతి బ్యాహతాతి వేదితబ్బం.

పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పటిజానన్తస్స పకారన్తరస్స అసమ్భవతో వుత్తేసు పకారేసు ఏకేన పకారేన ఉపలబ్భమానో ఉపలబ్భతీతి ‘‘ఆపన్న’’న్తి వుత్తం ‘‘పటిఞ్ఞాయ ఏకత్తాపన్న’’న్తి. ఏకత్తాపన్నత్తా ఏవ అప్పటిక్ఖిపితబ్బం, పుగ్గలే పటిసిద్ధే తదభినివేసోపి అయాథావతో పుగ్గలవాదినో గహితాకారసుఞ్ఞతావిభావనేన సకట్ఠానతో చావితో పటిసేధితో ఏవ నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘పుగ్గలదిట్ఠిం పటిసేధేన్తో’’తి. పుగ్గలోయేవ వా తథా పస్సితబ్బత్తా దిట్ఠి. ‘‘సామీ నివాసీ కారకో వేదకో నిచ్చో ధువో’’తి అభినివేసవిసయభూతో హి పరికప్పమత్తసిద్ధో పుగ్గలో ఇధ పటిక్ఖిపీయతి, ‘‘న చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా’’తిఆదినా వుత్తవోహారపుగ్గలోతి అననుయోగో ఆకాసకుసుమస్స రత్తనీలాదిభావవిచారణా వియాతి అత్థో. పుబ్బే ‘‘నుపలబ్భతీ’’తి పటిజానిత్వా విసేసచోదనాయ అనాపజ్జనతో పున ‘‘న హేవా’’తి పటిక్ఖేపో పటిఞ్ఞాయ ఆపజ్జనలేసో. వఞ్ఝాపుత్తకస్స దీఘరస్సతానుయోగస్స వియ సబ్బేన సబ్బం పరమత్థతో అనుపలబ్భమానస్స పుగ్గలస్స రూపాదీహి అఞ్ఞానఞ్ఞతానుయోగస్స అననుయోగభావో ఏవ ఇధ అవిపరీతత్థో.

యంకారణాతి ఏతేన ‘‘యతోనిదాన’’న్తి ఏత్థ విభత్తిఅలోపో దట్ఠబ్బోతి దస్సేతి. అజ్ఝాచరన్తీతి అభిభవన్తి. అభినన్దనాదయో తణ్హాదీహి యథాసఙ్ఖ్యం యోజేతబ్బా, తణ్హాదిట్ఠీహి వా అభినన్దనజ్ఝోసానాని, తీహిపి అభివదనం అవిసేసేన వా తీహిపి తయో యోజేతబ్బా. ఏత్థ చే నత్థి అభినన్దితబ్బన్తిఆదినా అభినన్దనాదీనం అభావసూచనేన ఫలూపచారతో అభినన్దనాదీనం సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధిభూతం మగ్గఫలం వుచ్చతి, తం పచ్చామసనఞ్చ ఏసేవాతి ఇదన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘అభి…పే… ఫలం వా’’తి.

‘‘ఞాయతీతి జాన’’న్తి ఉక్కంసగతివిజాననేన నిరవసేసం ఞేయ్యజాతం పరిగ్గయ్హతీతి తబ్బిసయాయ జానాతికిరియాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ కరణం భవితుమరహతీతి ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానితబ్బం జానాతీ’’తి వుత్తం. అథ వా పకరణవసేన, ‘‘భగవా’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన వా అయం అత్థో విభావేతబ్బో. పస్సం పస్సతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. జానన్తాపి విపల్లాసవసేన జానన్తి తిత్థియా పఠమజ్ఝానఅరూపజ్ఝానేహి కామరూపపరిఞ్ఞావాదినో. జానన్తో జానాతియేవ భగవా అనాగామిఅరహత్తమగ్గేహి తంపరిఞ్ఞావాదితాయ. అయఞ్చ అత్థో దుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తవసేన (మ. ని. ౧.౧౬౩, ౧౭౫ ఆదయో) విభావేతబ్బో. పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉప్పన్నత్తా వా చక్ఖుభూతో. ఞాణభూతోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అథ వా దిబ్బచక్ఖుఆదికం పఞ్చవిధమ్పి చక్ఖుం భూతో పత్తోతి చక్ఖుభూతో. ఏవం ఞాణభూతోతిఆదీసుపి దట్ఠబ్బం. సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ సాతిసయో భగవతో వత్తుఆదిభావోతి వుత్తం ‘‘చతుసచ్చధమ్మే వదతీతి వత్తా’’తిఆది. ‘‘పవత్తా’’తి ఏత్థ ప-కారస్స పకట్ఠత్థతం దస్సేతుం ‘‘చిరం…పే… పవత్తా’’తి ఆహ. నిద్ధారేత్వా నేతా నిన్నేతా.

‘‘ఏకూననవుతి చిత్తానీ’’తి వుత్తా చిత్తసహచరియాయ యథా ‘‘కున్తా పచరన్తీ’’తి. తేసఞ్చ పాళిపదేసానం ఏకేకం పదం ఉద్ధరిత్వాపి కిఞ్చాపి కుసలత్తికపదానియేవ ఉద్ధరిత్వా చిత్తుప్పాదకణ్డే చిత్తాని విభత్తాని, కుసలత్తికేన పన సభావధమ్మసఙ్గహితానం సేసత్తికదుకపదానం అసఙ్గహితానం అభావతో కుసలత్తికపదుద్ధారేన నయదస్సనభూతేన ఇతరత్తికదుకపదానిపి ఉద్ధటానేవాతి వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా మాతికాగ్గహణం సమత్థితం భవతి.

సో చ ధమ్మోతి ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౬౦) పురిమాయ పురిమాయ పాళియా పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా అత్థనిద్దేసోతి వుత్తం. ‘‘సమానేన్తీ’’తిసద్దస్స పటపటాయతి-సద్దస్స వియ సద్దనయో దట్ఠబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘సమానం కరోన్తీ’’తి వుత్తం. సమానకరణఞ్చ ఊనపక్ఖిపనేన అధికాపనయనేన వా హోతి, ఇధ ఊనపక్ఖిపనేనాతి దస్సేతుం ‘‘పూరేన్తీ’’తి వుత్తం. సమానేతబ్బన్తి ఏత్థాపీతి ‘‘పట్ఠానం సమానేతబ్బ’’న్తి ఏత్థ.

బలవతా ఞాణవేగేన అభిధమ్మపచ్చవేక్ఖణవసప్పవత్తేన. బలవతో ఞాణవేగస్స సబ్బకిలేసక్ఖేపనవసప్పవత్తస్స. గమ్భీరమేవ గమ్భీరగతం దిట్ఠిగతన్తిఆదీసు వియ. నిరవసేసేనాతి న కఞ్చి అవసేసేత్వా. పఞ్చఖీలరహితేనాతి పఞ్చచేతోఖీలరహితేన.

ఏకాధికేసు అట్ఠసు కిలేససతేసూతి ‘‘జాతిమదో’’తిఆదినా ఏకకవసేన ఆగతా తేసత్తతి, ‘‘కోధో చ ఉపనాహో చా’’తిఆదినా దుకవసేన ఛత్తింస, ‘‘తీణి అకుసలమూలానీ’’తిఆదినా తికవసేన పఞ్చాధికం సతం, ‘‘చత్తారో ఆసవా’’తిఆదినా చతుక్కవసేన ఛప్పఞ్ఞాస, ‘‘పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తిఆదినా పఞ్చకవసేన పఞ్చసత్తతి, ‘‘ఛ వివాదమూలానీ’’తిఆదినా ఛక్కవసేన చతురాసీతి, ‘‘సత్త అనుసయా’’తిఆదినా సత్తకవసేన ఏకూనపఞ్ఞాస, ‘‘అట్ఠ కిలేసవత్థూనీ’’తిఆదినా అట్ఠకవసేన చతుసట్ఠి, ‘‘నవ ఆఘాతవత్థూనీ’’తిఆదినా నవకవసేన ఏకాసీతి, ‘‘దస కిలేసవత్థూనీ’’తిఆదినా దసకవసేన సత్తతి, ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుప్పాదాయ అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా అట్ఠారసకవసేన అట్ఠసతన్తి ఏవం ఏకాధికేసు అట్ఠసు కిలేససతేసు. సేసా తేనవుతాధికం ఛసతం కిలేసా. తే బ్రహ్మజాలసుత్తాగతాహి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠీహి సహ పఞ్చపఞ్ఞాసాధికం సత్తసతం హోన్తి.

అథ వా చుద్దసేకన్తాకుసలా, పఞ్చవీసతి కుసలాబ్యాకతసాధారణా, చుద్దస కుసలత్తికసాధారణా, ఉపచయాదిద్వయం ఏకం కత్వా సత్తవీసతి రూపాని చాతి ఇమే అసీతి ధమ్మా, ఇమేసు భావద్వయే ఏకం ఠపేత్వా అజ్ఝత్తికా ఏకూనాసీతి, బాహిరా ఏకూనాసీతీతి సబ్బేపి అట్ఠపఞ్ఞాసాధికం సతం హోన్తి. ఇమేసు ఏకేకస్మిం దసన్నం దసన్నం కిలేసానం ఉప్పజ్జనతో అసీతిఅధికం దియడ్ఢకిలేససహస్సం హోన్తి.

అథ వా తేపఞ్ఞాస అరూపధమ్మా, అట్ఠారస రూపరూపాని, ఆకాసధాతు, లక్ఖణరూపాని చాతి పఞ్చసత్తతి ధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో పఞ్ఞాససతం హోన్తి. తత్థ ఏకేకస్మిం దస దస కిలేసాతిపి దియడ్ఢకిలేససహస్సం. తథా ఏత్థ వేదనం సుఖిన్ద్రియాదివసేన పఞ్చవిధం కత్వా సత్తపఞ్ఞాస అరూపధమ్మా, అట్ఠారస రూపరూపాని చాతి పఞ్చసత్తతి విపస్సనూపగధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో పఞ్ఞాససతం హోన్తి. ఏతేసు ఏకేకస్మిం దస దస కిలేసాతిపి దియడ్ఢకిలేససహస్సం.

అపరో నయో – ద్వాదసఅకుసలచిత్తుప్పాదేసు పఠమే ఛ కిలేసా, దుతియే సత్త, తతియే ఛ, చతుత్థే సత్త, పఞ్చమే ఛ, ఛట్ఠే సత్త, సత్తమే ఛ, అట్ఠమే సత్త, నవమే పఞ్చ, దసమే ఛ, ఏకాదసమే పఞ్చ, ద్వాదసమే చత్తారోతి సబ్బే ద్వాసత్తతి, ఇమే పఞ్చద్వారికా పఞ్చసు రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఏకేకస్మిం ద్వాసత్తతీతి సట్ఠిఅధికాని తీణి సతాని, మనోద్వారికా పన ఛసు ఆరమ్మణేసు ఏకేకస్మిం ద్వాసత్తతి ద్వాసత్తతీతి కత్వా ద్వత్తింసాధికాని చత్తారి సతాని, సబ్బానిపి ద్వానవుతిఅధికాని సత్తసతాని, తాని అజ్ఝత్తబహిద్ధావిసయతాయ చతురాసీతిఅధికం దియడ్ఢకిలేససహస్సం హోన్తీతి వేదితబ్బం.

అథ వా రూపారమ్మణాదీని పఞ్చ, అవసేసరూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణవసేన పఞ్చ ధమ్మారమ్మణకా సేసా చాతి దస, తే అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో వీసతి, పఞ్ఞత్తి చాతి ఏకవీసతియా ఆరమ్మణేసు ద్వాసత్తతి ద్వాసత్తతి కిలేసాతి ద్వాదసాధికం దియడ్ఢకిలేససహస్సం హోన్తి.

అథ వా ద్వాదససు అకుసలచిత్తుప్పాదేసు పఠమే వీసతి ధమ్మా, దుతియే ద్వావీసతి, తతియే వీసతి, చతుత్థే ద్వావీసతి, పఞ్చమే ఏకూనవీసతి, ఛట్ఠే ఏకూనవీసతి, సత్తమే ఏకూనవీసతి, అట్ఠమే ఏకవీసతి, నవమే ఏకూనవీసతి, దసమే ఏకవీసతి, ఏకాదసమే సోళస, ద్వాదసమే సోళసాతి సబ్బే అకుసలధమ్మా ఛత్తింసాధికాని ద్వే సతాని, ఇమే ఛసు ఆరమ్మణేసు పచ్చేకం ఛత్తిం సాధికాని ద్వే సతాని, సబ్బే సోళసాధికాని చత్తారి సతాని చ సహస్సం హోన్తీతి ఏవమ్పి దియడ్ఢకిలేససహస్సం వేదితబ్బం.

ఇతరేసన్తి తణ్హావిచరితానం ‘‘అతీతాని ఛత్తింసా’’తిఆదినా అతీతాదిభావామసనతో. ఖేపనేతి అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దనే. ‘‘దియడ్ఢకిలేససహస్సం ఖేపేత్వా’’తి హి వుత్తం. పరమత్థతో అతీతాదీనం మగ్గేన అప్పహాతబ్బత్తా ‘‘అతీతాదిభావామసనా అగ్గహణం ఖేపనే’’తి వుత్తం. యం పన పట్ఠానే ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బో ధమ్మో దస్సనేన పహాతబ్బస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా తికే, తథా దస్సనేన పహాతబ్బాతీతతికతికే ‘‘అతీతా దస్సనేన పహాతబ్బా’’తిఆదినా చ తీసు కాలేసు దస్సనాదిపహాతబ్బవచనం కతం, తం అతీతాదీనం సంకిలిట్ఠతాయ అపాయగమనీయతాయ చ దస్సనపహాతబ్బేహి నిరతిసయత్తా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

న భాసితత్థవచనన్తి ఇదం ‘‘హితపరియాయవచన’’న్తి ఏతేన నివత్తితస్స ఏకదేసకథనం. యథా హి అయం అత్థ-సద్దో న భాసితత్థవచనం, ఏవం విసయప్పయోజనాదివచనమ్పి న హోతీతి. యథావుత్తస్సాతి హితపరియాయస్స. ‘‘న హఞ్ఞదత్థత్థిపసంసలాభా’’తి పదస్స నిద్దేసే ‘‘అత్తత్థో వా పరత్థో వా’’తిఆదినా (మహాని. ౬౯) కిఞ్చాపి సుత్తనిరపేక్ఖం అత్తత్థాదయో వుత్తా సుత్తత్థభావేన అనిద్దిట్ఠత్తా, తేసు పన ఏకోపి అత్థప్పభేదో సుత్తేన దీపేతబ్బతం నాతిక్కమతీతి ఆహ ‘‘తే సుత్తం సూచేతీ’’తి. ఇమస్మిం వికప్పే అత్థ-సద్దో భాసితత్థవచనమ్పి హోతి. పురిమకా హి పఞ్చ అత్థప్పభేదా హితపరియాయా, తతో పరే ఛ భాసితత్థప్పభేదా, పచ్ఛిమకా పన ఉభయసభావా. తత్థ దురధిగమతాయ విభావనే అలద్ధగాధో గమ్భీరో, న వివటో గుళ్హో, మూలుదకాదయో వియ పంసునా అక్ఖరసన్నివేసాదినా తిరోహితో పటిచ్ఛన్నో, నిద్ధారేత్వా ఞాపేతబ్బో నేయ్యో, యథారుతవసేనేవ వేదితబ్బో నీతో. అనవజ్జనిక్కిలేసవోదానా పరియాయవసేన వుత్తా, కుసలవిపాకకిరియధమ్మవసేన వా. పరమత్థో నిబ్బానం, అవిపరీతసభావో ఏవ వా. సాతిసయం పకాసితాని తప్పరభావేన పకాసితత్తా. ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్న’’న్తి (పాచి. ౧౨౪౨), ‘‘సకవాదే పఞ్చసుత్తసతానీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) చ ఏవమాదీసు సుత్త-సద్దో ఉపచరితోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇదమేవ అత్థానం సూచనతో సుత్తన్తి వుత్త’’న్తి. ఏకన్తహితపటిలాభసంవత్తనికా సుత్తన్తదేసనాతి ఇదమ్పి వినేయ్యానం హితసమ్పాపనే సుత్తన్తదేసనాయ తప్పరభావంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. తప్పరభావో చ వినేయ్యజ్ఝాసయానులోమతో దట్ఠబ్బో, తథా అత్తత్థాదిప్పకాసనపధానతాపి. ఇతరేహీతి వినయాభిధమ్మేహి.

రత్తిఆదీసూతి రత్తిరాజవినయేసు విసయభూతేసు. నను చ ‘‘అభిరత్తీ’’తి అవుత్తత్తా రత్తిగ్గహణం న కత్తబ్బం, ‘‘అభిఞ్ఞాతా అభిలక్ఖితా’’తి చ ఞాణలక్ఖణకిరియావిసేసకో అభి-సద్దోతి? న, ‘‘అభిఞ్ఞాతా అభిలక్ఖితా’’తి అభి-సద్దవిసిట్ఠానం ఞాతలక్ఖితసద్దానం రత్తిసద్దేన సమానాధికరణతాయ రత్తివిసయత్తా. ఏత్థ చ వాచకసద్దసన్నిధానే నిపాతానం తదత్థజోతకమత్తత్తా లక్ఖితసద్దత్థజోతకో అభి-సద్దో లక్ఖణే వత్తతీతి వుత్తో. అభిలక్ఖితసద్దపరియాయో చ అభిఞ్ఞాతసద్దోతి దట్ఠబ్బో, అభివినయసద్దస్స పన అభిపురిసస్స వియ సమాససిద్ధి దట్ఠబ్బా. అనేకత్థా హి నిపాతా, అనేకత్థభేదో చ సద్దానం పయోగవిసయోతి.

కిఞ్చాపి దేసనాదయో దేసేతబ్బాదినిరపేక్ఖా న సన్తి, ఆణాదయో పన విసేసతో దేసకాదిఅధీనాతి తంతంవిసేసయోగవసేన తేసం భేదో వుత్తో. యథా హి ఆణావిధానం విసేసతో ఆణారహాధీనం తత్థ కోసల్లయోగతో, ఏవం వోహారపరమత్థవిధానాని చ విధాయకాధీనానీతి ఆణాదివిధినో దేసకాయత్తతా వుత్తా. అపరాధజ్ఝాసయానురూపం వియ ధమ్మానురూపమ్పి సాసనం విసేసతో తథావినేతబ్బపుగ్గలాపేక్ఖన్తి వుత్తం ‘‘సాసితబ్బ…పే… తబ్బభావేనా’’తి. సంవరాసంవరనామరూపానం వియ వినివేఠేతబ్బాయ దిట్ఠియాపి కథనం సతి వాచావత్థుస్మిం, నాసతీతి విసేసతో తదధీనన్తి ఆహ ‘‘కథేతబ్బస్స…పే… కథా’’తి. ఉపారమ్భాదీతి ఉపారమ్భనిస్సరణధమ్మకోసరక్ఖణాని. పరియాపుణనాదీతి పరియాపుణనసుప్పటిపత్తిదుప్పటిపత్తియో.

తన్తిసముదాయో అవయవతన్తియా ఆధారో యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’తి. న చోదేతబ్బమేతం సముఖేన, విసయవిసయిముఖేన వా వినయాదీనంయేవ గమ్భీరభావస్స వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ధమ్మో హి వినయాదయో, తేసఞ్చ విసయో అత్థో, ధమ్మత్థవిసయా చ దేసనాపటివేధాతి. ‘‘పటివేధస్సా’’తిఆదినా ధమ్మత్థానం దుప్పటివిద్ధత్తా దేసనాయ ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా పటివేధస్స ఉప్పాదేతుఞ్చ పటివిజ్ఝితుఞ్చ అసక్కుణేయ్యత్తా దుక్ఖోగాహతం దస్సేతి.

ధమ్మానురూపం యథాధమ్మన్తి చ అత్థో యుజ్జతి. దేసనాపి హి పటివేధో వియ అవిపరీతం సవిసయవిభావనతో ధమ్మానురూపం పవత్తతి యతో ‘‘అవిపరీతాభిలాపో’’తి వుచ్చతి. ధమ్మనిరుత్తిం దస్సేతీతి ఏతేన దేసనాసద్దసభావాతి దీపేతి. తథా హి నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ పరిత్తారమ్మణాదిభావో పాళియం వుత్తో, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తంతంసభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా’’తిఆదినా సద్దారమ్మణతా. ఇమస్స అత్థస్స అయం సద్దో వాచకోతి వచనవచనీయం వవత్థపేత్వా తంతంవచనీయవిభావనవసేన పవత్తితో హి సద్దో దేసనాతి. నను చ ‘‘ధమ్మో తన్తీ’’తి ఇమస్మిం పక్ఖే ధమ్మస్సపి సద్దసభావత్తా ధమ్మదేసనానం విసేసో న సియాతి? న, తేసం తేసం అత్థానం బోధకభావేన ఞాతో ఉగ్గహితాదివసేన చ పుబ్బే పవత్తితో సద్దప్పబన్ధో ధమ్మో, పచ్ఛా పరేసం అవబోధనత్థం పవత్తితో తదత్థప్పకాసనకో సద్దో దేసనాతి. అథ వా యథావుత్తసద్దసముట్ఠాపకో చిత్తుప్పాదో దేసనా ముసావాదాదయో వియ. వచనస్స పవత్తనన్తి చ యథావుత్తచిత్తుప్పాదమాహ. సో హి వచనం పవత్తేతి, తం వా ఏతేన పవత్తీయతీతి పవత్తనం. దేసీయతి అత్థో ఏతేనాతి దేసనా. పకారేహి ఞాపీయతి ఏతేన, పకారతో ఞాపేతీతి వా పఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతీతి. తేనేవాహ ‘‘అధిప్పాయో’’తిఆది. అభిసమేతి, అభిసమీయతి వా ఏతేనాతి అభిసమయోతి ఏవమ్పి అభిసమయత్థో సమ్భవతి. అభిసమేతబ్బతో పన అభిసమయోతి దుతియవికప్పే పటివేధోయేవాతి.

వుత్తనయేన వేదితబ్బాతి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదీనం ధమ్మత్థానం దుప్పటివిజ్ఝతాయ దుక్ఖోగాహతా, తేసం పఞ్ఞాపనస్స దుక్కరభావతో తందేసనాయ పటివేధనసఙ్ఖాతస్స పటివేధస్స ఉప్పాదనవిసయికరణానం అసక్కుణేయ్యతాయ దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా.

కారణే ఫలవోహారేన తే ధమ్మా దుక్ఖాయ సంవత్తన్తీతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపారమ్భ…పే… హేతుభావేనా’’తి. అఞ్ఞం అత్థన్తి ఉపారమ్భం నిస్సరణఞ్చ. నిట్ఠాపేత్వాతి కథనవసేన పరియోసాపేత్వా. తస్స ‘‘ఆరద్ధ’’న్తి ఏతేన సమ్బన్ధో. ఉద్దానసఙ్గహాదిభేదో సఙ్గీతోతి పాఠో యుత్తో, ‘‘సఙ్గీతియా’’తి పన లిఖన్తి. పురిమం వా సఙ్గీతియాతి భావేన భావలక్ఖణే భుమ్మం, పచ్ఛిమం అధికరణే. పిటకాదీతి పిటకనికాయఙ్గధమ్మక్ఖన్ధాని.

తత్థ అఙ్గేసు సుత్తఙ్గమేవ న సమ్భవతి ‘‘సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) వుత్తత్తా, మఙ్గలసుత్తాదీనఞ్చ సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా గాథాభావతో ధమ్మపదాదీనం వియ, గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా సగాథకత్తా సగాథావగ్గస్స వియ, తథా ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకపదేసానన్తి? వుచ్చతే –

సుత్తన్తి సామఞ్ఞవిధి, విసేసవిధయో పరే;

సనిమిత్తా నిరుళ్హత్తా, సహతాఞ్ఞేన నాఞ్ఞతో. (నేత్తి. అట్ఠ. సఙ్గహవారవణ్ణనా);

సబ్బస్సపి హి బుద్ధవచనస్స సుత్తన్తి అయం సామఞ్ఞవిధి. తేనేవాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో నేత్తియం ‘‘నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీ’’తి (నేత్తి. సఙ్గహవార). ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్నం (పాచి. ౧౨౪౨) సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) ఏవమాది చ ఏతస్స అత్థస్స సాధకం, తదేకదేసేసు పన గేయ్యాదయో విసేసవిధయో తేన తేన నిమిత్తేన పతిట్ఠితత్తా. తథా హి గేయ్యస్స సగాథకత్తం తబ్భావనిమిత్తం. లోకేపి హి ససిలోకం సగాథకం వా చుణ్ణియగన్థం ‘‘గేయ్య’’న్తి వదన్తి. గాథావిరహే పన సతి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స. పుచ్ఛావిస్సజ్జనఞ్హి బ్యాకరణన్తి వుచ్చతి. బ్యాకరణమేవ వేయ్యాకరణన్తి.

ఏవం సన్తే సగాథకానమ్పి పఞ్హవిస్సజ్జనవసేన పవత్తానం వేయ్యాకరణభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి వేయ్యాకరణాదిసఞ్ఞానం అనోకాసభావతో ‘‘గాథావిరహే పన సతీ’’తి విసేసితత్తా చ. తథా హి ధమ్మపదాదీసు కేవలం గాథాబన్ధేసు సగాథకత్తేపి సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తేసు ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదివచనసమ్బన్ధేసు అబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తేసు చ సుత్తవిసేసేసు యథాక్కమం గాథాఉదానఇతివుత్తకఅబ్భుతధమ్మసఞ్ఞా పతిట్ఠితా, తథా సతిపి గాథాబన్ధభావే భగవతో అతీతాసు జాతీసు చరియానుభావప్పకాసకేసు జాతకసఞ్ఞా. సతిపి పఞ్హవిస్సజ్జనభావే సగాథకత్తే చ కేసుచి సుత్తన్తేసు వేదస్స లభాపనతో వేదల్లసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి ఏవం తేన తేన సగాథకత్తాదినా నిమిత్తేన తేసు తేసు సుత్తవిసేసేసు గేయ్యాదిసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి విసేసవిధయో సుత్తఙ్గతో పరే గేయ్యఙ్గాదయో. యం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదినిమిత్తరహితం, తం సుత్తఙ్గం విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతోతి.

నను చ సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణన్తి సుత్తఙ్గం న సమ్భవతీతి చోదనా తదవత్థాతి? న, సోధితత్తా. సోధితఞ్హి పుబ్బే గాథావిరహే సతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణభావస్స నిమిత్తన్తి. యఞ్చ వుత్తం ‘‘గాథాభావతో మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా’’తి, తం న, నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి మఙ్గలసుత్తాదీసు సుత్తభావో. న హి తాని ధమ్మపదబుద్ధవంసాదయో వియ గాథాభావేన పఞ్ఞాతాని, కిన్తు సుత్తభావేనేవ. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం సుత్తనామకన్తి నామగ్గహణం కతం. యం పన వుత్తం ‘‘సగాథకత్తా గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా’’తి, తదపి నత్థి. యస్మా సహతాఞ్ఞేన. సహ గాథాహీతి సగాథకం, సహభావో చ నామ అత్తతో అఞ్ఞేన హోతి, న చ మఙ్గలసుత్తాదీసు గాథావినిముత్తో కోచి సుత్తప్పదేసో అత్థి, యో ‘‘సహ గాథాహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న చ సముదాయో నామ కోచి అత్థి. యదపి వుత్తం ‘‘ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానం గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి న, అఞ్ఞతో. అఞ్ఞా ఏవ హి తా గాథా జాతకాదిపరియాపన్నత్తా. అతో న తాహి ఉభతోవిభఙ్గాదీనం గేయ్యఙ్గభావోతి ఏవం సుత్తాదీనం అఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావో వేదితబ్బో.

జినసాసనం అభిధమ్మో. పటివిద్ధట్ఠానం పటివేధభూమి పటివేధావత్థా, పటివేధహేతు వా. ‘‘సో ఏవం పజానామి సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧-౧౨) వుత్తం. పాళియం పన ‘‘సో ఏవం పజానామి మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయితం. సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తి ఆగతం (సం. ని. ౫.౧౧-౧౨). పచ్చయాదీహీతి పచ్చయసభావవూపసమతదుపాయాదీహి. పరవాదిచోదనం పత్వాతి అట్ఠకథాయం ఆగతం పరవాదిచోదనం పత్వా. అధిగ…పే… రూపేనాతి అధిగన్తబ్బో చ సో దేసేతబ్బో చాతి అధిగన్తబ్బదేసేతబ్బో, సో ఏవ ధమ్మో, తదనురూపేన. ఏత్థ చ యథాధమ్మసాసనత్తా యథాధిగతధమ్మదేసనాభావతో అభిధమ్మస్స అభిసమ్బోధి అధిగమనిదానం. దేసకాలాదియేవ దేసనానిదానం. యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘దేసనానిదానం యావ ధమ్మచక్కప్పవత్తనా’’తి వుత్తం, తం అభిధమ్మదేసనావిసేసేన ధమ్మచక్కప్పవత్తనన్తి కత్వా వుత్తం. ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తే వా దేసితేహి అరియసచ్చేహి సకలాభిధమ్మపదత్థసఙ్గహతో, పరమత్థతో అభిధమ్మభూతానం వా సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం తత్థ దేసితత్తా వుత్తం. తత్తకానంయేవ దేసనారుళ్హతాయ అడ్ఢఛక్కేసు జాతకసతేసు పరిపాచనం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి ఏత్తకాసు ఏవ జాతీసు పుఞ్ఞాదిసమ్భారసమ్భరణం, కిం పన కారణం ఏత్తకా ఏవ జాతియో దేసితాతి? తదఞ్ఞేసం అట్ఠుప్పత్తియా అభావతో.

సుమేధకథావణ్ణనా

ఉప్పన్నే బుద్ధే తతో అత్తానం సేయ్యతో వా సదిసతో వా దహన్తో ఝానాభిఞ్ఞాహి పరిహాయతి, న తథా సుమేధపణ్డితో అట్ఠాసీతి తస్స ఝానాభిఞ్ఞాహి అపరిహాని దట్ఠబ్బా. తేనేవాహ ‘‘తాపసేహి అసమో’’తి. యథా నిబ్బానం, అఞ్ఞం వా నిచ్చాభిమతం అవిపరీతవుత్తితాయ సబ్బకాలం తథాభావేన ‘‘సస్సత’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం బుద్ధానం వచనన్తి తస్స సస్సతతా వుత్తా. తేనేవాహ ‘‘అవిపరీతమేవా’’తి. ఉపపారమీఆదివిభాగేన అనేకప్పకారతా. సమాదానాధిట్ఠానన్తి సమాదానస్స అధిట్ఠానం పవత్తనం కరణన్తి అత్థో. ఞాణతేజేనాతి పారమీపవిచయఞాణప్పభావేన. మహానుభావఞ్హి తం ఞాణం బోధిసమ్భారేసు అనావరణం అనాచరియకం మహాబోధిసముప్పత్తియా అనురూపపుబ్బనిమిత్తభూతం. తథా హి తం మనుస్సపురిసభావాదిఆధారమేవ జాతం. కాయాదీసు అసుభసఞ్ఞాదిభావేన సుద్ధగోచరా. ‘‘అఞ్ఞథా’’తి పదస్స పకరణపరిచ్ఛిన్నం అత్థం దస్సేన్తో ‘‘లీనతా’’తి ఆహ. లీనతాతి చ సఙ్కోచో వీరియహాని వీరియారమ్భస్స అధిప్పేతత్తా. తేనాహ ‘‘ఏసా మే వీరియపారమీ’’తి.

నిదానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. చిత్తుప్పాదకణ్డం

తికమాతికాపదవణ్ణనా

౧. తేనాతి వేదనాసద్దేన. సబ్బపదేహీతి తీహి పదేహి లద్ధనామో హోతి అవయవధమ్మేనాపి సముదాయస్స అపదిసితబ్బతో యథా ‘‘సమం చుణ్ణ’’న్తి. చోదకో యథాధిప్పేతమత్థం అప్పటిపజ్జమానో విభత్తిఅన్తస్సేవ పదభావం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘నను సుఖాయా’’తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో ‘‘అధిప్పేతప్పకారత్థగమకస్సా’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి. తేన ‘‘వాక్యం ఇధ పదన్తి వుత్త’’న్తి దస్సేతి. హేతుపదసహేతుకపదాదీహీతి ఆది-సద్దేన నహేతుపదఅహేతుకపదహేతుసమ్పయుత్తపదాని హేతువిప్పయుత్తపదమ్పి వా సఙ్గణ్హాతి.

ఉభయేకపదవసేనాతి ఉభయపదవసేన హేతుదుకసమ్బన్ధో, ఏకపదవసేన సహేతుకదుకసమ్బన్ధో. తథాతి ఉభయేకపదవసేన. ఏత్థ చ సహేతుకహేతుసమ్పయుత్తదుకాతిఆదినా యథా హేతుగోచ్ఛకే పఠమదుకసమ్బన్ధా దుతియతతియదుకా, పఠమదుకదుతియదుకసమ్బన్ధా చతుత్థఛట్ఠదుకా, పఠమదుకతతియదుకసమ్బన్ధో పఞ్చమో దుకో, ఏవం ఆసవగోచ్ఛకాదీసుపీతి నయం దస్సేతి. సక్కా హి ఇమినావ నయేన తేసుపి దుకన్తరసమ్బన్ధో విఞ్ఞాతుం, కేవలం పన ఆసవగోచ్ఛకాదీసు దుతియదుకతతియదుకసమ్బన్ధో ఓసానదుకో, కిలేసగోచ్ఛకే చ దుతియచతుత్థదుకసమ్బన్ధోతి. ధమ్మానం సావసేసనిరవసేసభావేన తికదుకానం సప్పదేసనిప్పదేసతా వుత్తాతి యేహి తికదుకా సావసేసాతి పదిస్సన్తి అపదిస్సన్తి, తే అసఙ్గహితధమ్మాపదేసో. ఏవం సతి ‘‘అసఙ్గహితో’’తి విసేసనం కిమత్థియన్తి? ఏతస్సేవత్థస్స పాకటకరణత్థం దట్ఠబ్బం. అథ వా పదిస్సతి ఏతేన సముదాయోతి పదేసో, అవయవో. ‘‘సామఞ్ఞజోతనా విసేసే అవతిట్ఠతీ’’తి యథాధిప్పేతం విసేసం దస్సేన్తో ‘‘అసఙ్గహితో’’తి ఆహ.

అనవజ్జత్థో అవజ్జవిరహత్థో. నామం సఞ్ఞా, కిరియా కరణం, పయోజనం రథరథఙ్గవిభావనేన తేసం పకారతో యోజనం. కుసేన ఞాణేన లాతబ్బాతి కుసలాతి అయమత్థో ఞాణసమ్పయుత్తానం తావ హోతు, ఞాణవిప్పయుత్తానం కథన్తి ఆహ ‘‘ఞాణవిప్పయుత్తానమ్పీ’’తిఆది. ఞాణవిప్పయుత్తాపి హి ఞాణేనేవ పవత్తియన్తి హితసుఖహేతుభూతాయ పవత్తియా పఞ్ఞవన్తానం పటిపత్తిభావతో. న హి అన్తరేన యోనిసోమనసికారం కుసలుప్పత్తి అత్థీతి. ‘‘యది కుసలస్స ఉభయభాగగతం సంకిలేసలవనం పాకటం సియా, కుసా వియ లునన్తీతి కుసలాతి అయమత్థో యుత్తో సియా’’తి కోచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కాయ ఆహ ‘‘సమ్మప్పధానద్వయం వియా’’తి.

న చాతిఆదినా ‘‘సభావం ధారేన్తీ’’తి ఏత్థ పరమత్థతో కత్తుకమ్మస్స చ భేదో నత్థి, కప్పనాసిద్ధో ఏవ పన భేదోతి దస్సేతి. తత్థ నామవసేన విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతేతి యేసం ‘‘ధమ్మా’’తి ఇమినా పరియాయేన అవిఞ్ఞాతా సభావా, ‘‘సభావం ధారేన్తీ’’తి ఇమినా చ పరియాయేన విఞ్ఞాతా, తేసం వసేన ఏవం వుత్తం. ఏత్థ చ పఠమో అత్థో సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మవసేన వుత్తో, దుతియో సఙ్ఖతవసేన, తతియో సఙ్ఖతాసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తిధమ్మవసేనాతి దట్ఠబ్బం.

కుసలపటిసేధనం కుసలాభావో ఏవ. అభావో హి సత్తాపటిసేధోతి. ధమ్మోతి సభావధమ్మో. అకుసలవచనేన న కోచి అత్థో సభావధమ్మస్స అబోధకత్తాతి అధిప్పాయో. అథ సియా అకుసలవచనేన కోచి అత్థో అసభావధమ్మబోధకత్తేపి ‘‘పఞ్ఞత్తిధమ్మా’’తిఆదీసు వియ, ఏవం సతి ‘‘అనబ్యాకతా’’తి చ వత్తబ్బం సియా, తతో చాయం చతుక్కో ఆపజ్జతి, న తికో. తస్మాతి యస్మా దుకచతుక్కభావో అనబ్యాకతవోహారో చ నత్థి, సో చ వుత్తనయేన అభావమత్తవచనే ఆపజ్జతి, తస్మా. సభావధారణాదీతి ఆది-సద్దేన ‘‘ధారీయన్తి పచ్చయేహీ’’తి అయమత్థో సఙ్గహితో. ఞేయ్యపరియాయేన పన ధమ్మ-సద్దేనాయం దోసోతి నను అఞేయ్యపరియాయేపి ధమ్మ-సద్దే న కోచి దోసోతి? న, వుత్తదోసానతివత్తనతో.

పారిసేసేనాతి ఏత్థ నను అయమకారో న-అత్థత్తయస్సేవ జోతకో, అథ ఖో ‘‘అహేతుకా ధమ్మా, అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తి తంయోగనివత్తియా, ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా’’తి తంసమ్బన్ధిభావనివత్తియా. పచ్చయుప్పన్నఞ్హి పచ్చయసమ్బన్ధీతి అప్పచ్చయుప్పన్నత్తా అసమ్బన్ధితా ఏత్థ జోతీయతి. ‘‘అనిదస్సనా ధమ్మా’’తి తంసభావనివత్తియా. నిదస్సనఞ్హి దట్ఠబ్బతా. అథ చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిదస్సనం, తగ్గయ్హభావనివత్తియా, తథా ‘‘అనాసవా ధమ్మా’’తి. ‘‘అప్పటిఘా ధమ్మా అనారమ్మణా ధమ్మా’’తి తంకిచ్చనివత్తియా. ‘‘అరూపినో ధమ్మా అచేతసికా ధమ్మా’’తి తబ్భావనివత్తియా. తదఞ్ఞతా హి ఏత్థ పకాసీయతి. ‘‘అమనుస్సో’’తి తబ్భావమత్తనివత్తియా. మనుస్సత్తమత్తం నత్థి అఞ్ఞం సమానన్తి సదిసతా హేత్థ సూచియతి. ‘‘అసమణో సమణపటిఞ్ఞో అపుత్తో’’తి తంసమ్భావనగుణనివత్తియా. గరహా హి ఏత్థ ఞాయతి. ‘‘కచ్చి ను భోతో అనామయా, అనుదరా కఞ్ఞా’’తి తదప్పభావనివత్తియా. ‘‘అనుప్పన్నా ధమ్మా’’తి తంసదిసభావనివత్తియా. అతీతానఞ్హి ఉప్పన్నపుబ్బత్తా ఉపాదిధమ్మానఞ్చ పచ్చయేకదేసనిప్ఫత్తియా ఆరద్ధుప్పాదభావతో కాలవినిముత్తస్స చ విజ్జమానత్తా ఉప్పన్నానుకూలతా, పగేవ పచ్చుప్పన్నానన్తి తబ్బిధురభావో ఏత్థ విఞ్ఞాయతి. ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి తదపరియోసాననివత్తియా. తంనిట్ఠానఞ్హేత్థ పకాసీయతీతి ఏవమనేకేసం అత్థానం జోతకో, తత్థ కిం వుచ్చతే అత్థద్వయమేవ వత్వా పారిసేసేనాతి? ఇతరేసం ఏత్థ సువిదూరభావతో. న హి కుసలవిప్పయుత్తాదీనం ధమ్మానం అకుసలభావో యుజ్జతి.

అకుసలసద్దస్స ఉచ్చారణానన్తరం వినేయ్యానం కుసలపటిపక్ఖభూతే అత్థే పటిపత్తిభావతో తత్థ నిరుళ్హతా దట్ఠబ్బా. ‘‘విరుద్ధసభావత్తా’’తి వుత్తం కిచ్చవిరోధాదీనమ్పి తదన్తోగధత్తా, విరుద్ధసభావత్తేపి వినాసకవినాసితబ్బభావో కుసలాకుసలేసు నియతోతి దస్సేతుం ‘‘తప్పహేయ్యభావతో’’తి ఆహ. ఇతరథా కుసలానమ్పి అకుసలేహి పహాతబ్బభావే అచ్చన్తం సముచ్ఛిన్నకుసలమూలత్తా అపాయపూరకా ఏవ సత్తా సియుం. యం పన ‘‘ధమ్మాపి వో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౦) వుత్తం, తం ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౩౩) వియ తదారమ్మణసంకిలేసప్పహానవసేన పరియాయేన వుత్తం. యథాహ ‘‘న హి కుసలా అకుసలేహి పహాతబ్బా’’తి (ధ. స. మూలటీ ౧).

ఫస్సాదివచనేహి తంనిద్దేసభూతేహి. తబ్బచనీయభావేనాతి తేహి ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా’’తిఆదివచనేహి అభిధేయ్యభావేన. యథా అనవజ్జసుఖవిపాకాదిఅత్థా కుసలాదివచనేహి, ఏవం అవిపాకత్థా అబ్యాకతవచనేన బోధితా ఏవాతి ఆహ ‘‘అబ్యాకతవచనేనేవ చా’’తి. కారణం అవత్వాతి ఇధ వుత్తభావేన అనువత్తమానత్తాతి కారణం అవత్వా. అఞ్ఞా…పే… నివారేతబ్బోతి ఏతేన కుసలాకుసలసద్దా వియ కుసలాకుసలసభావానం తదుభయవిపరీతసభావానం ధమ్మానం అబ్యాకతసద్దో బోధకోతి దస్సేతి. న హి అవిపాకవచనం వుత్తం, అకుసలవచనఞ్చ అవుత్తం. యతో అవిపాకవచనస్స అధికతభావో అకుసలస్స చ తబ్బచనీయభావేన అకథితభావో సియా, తస్మా న అకుసలానం అబ్యాకతతాతి అయం అకుసలానం అనబ్యాకతభావే యోజనా.

తం పరిహరితున్తి అబ్యాకతనివత్తనమాహ. యది ఏవం ‘‘సుఖవిపాకానవజ్జా’’తి వత్తబ్బం. అనవజ్జా హి బ్యభిచారితాయ విసేసితబ్బాతి? న, సుఖవిపాకవచనస్స విసేసనభావేన అగ్గహితత్తా. సుఖవిపాకవచనేన హి కుసలభావే సమత్తో విఞ్ఞాయతి, అనవజ్జవచనం పనేత్థ కుసలానం అగరహితబ్బతాసఙ్ఖాతం కఞ్చి విసేసమాహ. తేనేవ చ తస్స విసేసనభావేన వుత్తస్స పవత్తిసుఖతాదిదస్సనభావం సయమేవ వక్ఖతీతి. మనోసమాచారవిసేసభూతా ఫలధమ్మా విసేసేన పటిప్పస్సద్ధావజ్జా నామ హోన్తీతి సమాచారత్తయవసేన తస్మిం సుత్తే అనవజ్జధమ్మానం వుత్తత్తా చ తే అనవసేసతో సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘విరహితావజ్జమత్తా’’తి వుత్తం. అవజ్జవినాసనభావో దస్సితో కణ్హసుక్కధమ్మానం వజ్ఝఘాతకభావస్స నియతత్తా. సవిపాకతా విపాకధమ్మతా. సుఖో విపాకో ఏతేసన్తి సుఖవిపాకాతి ఇమినా సమాసేన కుసలానం సుఖవిపాకవన్తతా వుత్తా. సా చ నేసం న తంసమఙ్గితాయ అసహవత్తనతోతి తదుప్పాదనసమత్థతాతి విఞ్ఞాయతీతి వుత్తం ‘‘సుఖవిపాకవిపచ్చనసభావం దస్సేతీ’’తి. యుత్తమేతన్తి పరమత్థతో భేదాభావేపి యథావుత్తవచనవచనీయభావసఙ్ఖాతో భేదో తస్మిం అభిధేయ్యత్థభూతే వత్థుస్మిం ఉపచారేన హోతీతి యుత్తమేత్థ లక్ఖణలక్ఖితబ్బభావేన భేదవచనం. భవతి హి సద్దత్థవిసేసమత్తేనపి అభిన్నే వత్థుస్మిం భేదవచనం యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి.

వినాపి భావాభిధాయినా సద్దేన భావప్పధానో నిద్దేసో హోతీతి వుత్తం ‘‘అనవజ్జవచనేన అనవజ్జత్తం ఆహా’’తి. ఏవఞ్చేత్థ పదవిగ్గహో గహేతబ్బో – న అవజ్జం అనవజ్జం, అవజ్జపటిపక్ఖతాయ అగరహితబ్బసభావో. సుఖో విపాకో అస్సాతి సుఖవిపాకం, సుఖవిపాకవిపచ్చనసమత్థతా. అనవజ్జఞ్చ తం సుఖవిపాకఞ్చాతి అనవజ్జసుఖవిపాకం, తం లక్ఖణం ఏతేసన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా. అథ వా పుబ్బే వియ అనవజ్జం, విపచ్చనం విపాకో, సుఖస్స విపాకో సుఖవిపాకో, అనవజ్జఞ్చ సుఖవిపాకో చ అనవజ్జసుఖవిపాకం ఏకత్తవసేన. తం లక్ఖణం ఏతేసన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా. కిం పనేత్థ కారణం పదద్వయపరిగ్గహే, నను ఏకేనేవ పదేన ఇట్ఠప్పసిద్ధి. యదిపి ‘‘అవజ్జరహితం అనవజ్జ’’న్తి ఇమస్మిం పన పక్ఖే అబ్యాకతనివత్తనత్థం సుఖవిపాకగ్గహణం కత్తబ్బం సియా, సుఖవిపాకగ్గహణే పన కతే అనవజ్జగ్గహణం న కత్తబ్బమేవ. ‘‘అవజ్జపటిపక్ఖా అనవజ్జా’’తి ఏతస్మిం పన పక్ఖే సుఖవిపాకగ్గహణఞ్చాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తత్థ అనవజ్జవచనేనా’’తిఆది. తేన పవత్తిసుఖసుఖవిపాకతాఅత్తసుద్ధివిసుద్ధవిపాకతాఅకుసలఅబ్యాకతసభావనివత్తిరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవిసేసదీపనతో ఏవం విపులప్పయోజనత్థో పదద్వయపరిగ్గహోతి దస్సేతి. సుఖ-సద్దస్స ఇట్ఠపరియాయతా వియ ‘‘నిబ్బానపరమం సుఖం (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪), సుఖా విరాగతా లోకే (ఉదా. ౧౧), తేసం వూపసమో సుఖో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨) సఙ్ఖారదుక్ఖూపసమపరియాయతాపి విజ్జతి, తంఅవిపాకతాయ పన ఇధ సుఖవిపాకభావో న సక్కా వత్తున్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఖా…పే… నత్థీ’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – తేభూమకకుసలానమ్పి వివట్టసన్నిస్సయభావేన పవత్తిసభావత్తా కిఞ్చాపి సబ్బే కుసలా సఙ్ఖారదుక్ఖూపసమసుఖనిప్ఫాదకా సమ్భవన్తి, యథావుత్తసుఖస్స పన అవిపాకభావతో న ఏతేన పదేన కుసలానం సుఖవిపాకతా సమ్భవతీతి. విపక్కభావమాపన్నేసు అరూపధమ్మేసు నిరుళ్హత్తా విపాక-సద్దస్స ‘‘యది పనా’’తి సాసఙ్కం వదతి.

యథాసమ్భవన్తి సహ అవజ్జేనాతి సావజ్జా, గరహితబ్బభావయుత్తా. తేన నేసం గరహితబ్బసభావం దస్సేతి. అఞ్ఞేపి అత్థి దుక్ఖభావేన గరహితబ్బసభావా అకుసలవిపాకాతి సావజ్జవచనమత్తేన తేసమ్పి అకుసలతాపత్తిదోసం దిస్వా తం పరిహరితుం దుక్ఖవిపాకవచనమాహ. అవజ్జ-సద్దో వా రాగాదీసు ఏకన్తాకుసలేసు నిరుళ్హోతి తంసహవత్తిధమ్మానం ఏవ సావజ్జభావే కుసలాబ్యాకతేహి అకుసలానం విసేసో సావజ్జవచనేనేవ దస్సితో. అబ్యాకతేహి పన విసిట్ఠం కుసలాకుసలానం సాధారణం సవిపాకతాలక్ఖణన్తి తస్మిం లక్ఖణే విసేసదస్సనత్థం దుక్ఖవిపాకలక్ఖణం వుత్తం. ఇతో పరం ‘‘దుక్ఖో విపాకో ఏతేసన్తి దుక్ఖవిపాకా’’తిఆదినా సుఖవిపాకఅనవజ్జకుసలపదానం ఠానే దుక్ఖవిపాకసావజ్జఅకుసలపదాని ఠపేత్వా యథావుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. యోజనా చ సావజ్జవచనేన అకుసలానం పవత్తిదుక్ఖతం దస్సేతి, దుక్ఖవిపాకవచనేన విపాకదుక్ఖతం. పురిమఞ్హి అత్తనో పవత్తిసభావవసేన లక్ఖణవచనం, పచ్ఛిమం కాలన్తరే విపాకుప్పాదనసమత్థతాయాతి. తథా పురిమేన అకుసలానం అవిసుద్ధసభావతం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన అవిసుద్ధవిపాకతం. పురిమేన చ అకుసలే కుసలసభావతో నివత్తేతి, పచ్ఛిమేన అబ్యాకతసభావతో సవిపాకత్తదీపకత్తా పచ్ఛిమస్స. పురిమేన వా అవజ్జవన్తతాదస్సనతో కిచ్చట్ఠేన రసేన అనత్థజననరసతం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన సమ్పత్తిఅత్థేన అనిట్ఠవిపాకరసతం. పురిమేన చ ఉపట్ఠానాకారట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన సంకిలేసపచ్చుపట్ఠానతం, పచ్ఛిమేన ఫలట్ఠేన దుక్ఖవిపాకపచ్చుపట్ఠానతం. పురిమేన చ అయోనిసోమనసికారం అకుసలానం పదట్ఠానం పకాసేతి. తతో హి తే సావజ్జా జాతాతి. పచ్ఛిమేన అకుసలానం అఞ్ఞేసం పదట్ఠానభావం విభావేతి. తే హి దుక్ఖవిపాకస్స కారణం హోతీతి. ఏత్థ చ దుక్ఖ-సద్దో అనిట్ఠపరియాయవచనన్తి వేదితబ్బం. అనిట్ఠచతుక్ఖన్ధవిపాకా హి అకుసలా, న దుక్ఖవేదనావిపాకావ. విపాక-సద్దస్స ఫలపరియాయభావే పన నిస్సన్దవిపాకేన అనిట్ఠరూపేనపి దుక్ఖవిపాకతా యోజేతబ్బా. విపాకధమ్మతాపటిసేధవసేన అబ్యాకతానం అవిపాకలక్ఖణాతి లక్ఖణం వుత్తన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘అవిపాకారహసభావా’’తి ఆహ. ఏవంపకారానన్తి అభిఞ్ఞాదికే సఙ్గణ్హాతి.

ఛహి పదేహి తికేసు, చతూహి దుకేసు యథాక్కమం ఛ చత్తారో అత్థా వుత్తా. ఛక్కభావో న భవిస్సతీతి ఏతేన చతుక్కభావాభావో దస్సితనయత్తా చోదితోయేవాతి దట్ఠబ్బం. అత్థభేదో ఉపపజ్జతీతి కస్మా ఏవం వుత్తం, నను తీహి ధమ్మసద్దేహి వుచ్చమానో సభావధారణాదిఅత్థేన అభిన్నో ఏవ సో అత్థోతి? న, జాతిఆదిభేదేన భేదసబ్భావతో. భేదకా హి జాతిఆదయో. మాసపదత్థతాయాతి మాస-సద్దాభిధేయ్యభావేన. తబ్బచనీయభిన్నత్థానన్తి తేహి కాలసద్దాదీహి వత్తబ్బానం విసిట్ఠత్థానం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యథా కాలసద్దాదిఅభిధేయ్యానం కాలాదిఅత్థానం భిన్నసభావానమ్పి మాస-సద్దాభిధేయ్యభావేన అభేదో, ఏవం జాతిఆదిభేదేన భిన్నానమ్పి తేసం తిణ్ణం ద్విన్నఞ్చ అత్థానం ధమ్మ-సద్దాభిధేయ్యభావేన నత్థి భేదో’’తి. విని…పే… మానాతి ధమ్మ-సద్దస్స రూపాభేదేపి భేదకారణమాహ. భిన్నజాతియత్థవచనీయతాయ హి తస్సేవత్థభేదోతి.

సాధేతున్తి బోధేతుం. హోతు అసమ్బన్ధో, కా నో హానీతి కదాచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కాయ ఆహ ‘‘పుబ్బా…పే… నామ హోన్తీ’’తి. సో చాతి సభావధారణపచ్చయధరియమానతాసఙ్ఖాతో అత్థో న సక్కా వత్తున్తి యథావుత్తస్స అభావస్స అపేక్ఖావుత్తితాయ వుత్తం. న హి అపేక్ఖావుత్తినో అన్తరేన అపేక్ఖితబ్బం లభన్తి. సతిపి సభావధారణాదిఅత్థసామఞ్ఞే కుసలజాతిఆదివిసిట్ఠస్సేవ తస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా ఏకత్థతా న అనుఞ్ఞాతాతి వుత్తం, వచనసిలేసవసేన వా. అథ వాతిఆదినా తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం అభావత్తం అసమ్పటిచ్ఛన్తో నానత్థతాభావదోసం పరిహరతి.

ఞాపకహేతుభావతో ఉపపత్తి ఇధ కారణన్తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘కారణం నామ యుత్తీ’’తి. పునరుత్తీతిఆదినా నను ‘‘కుసలాదీనమ్పి ఏకత్తం ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తత్తా ఏకత్తాపత్తిపి వత్తబ్బాతి? సచ్చం వత్తబ్బా, సా పన అభావాపత్తియం ఏవ అన్తోగధా నానత్తాభావచోదనాసామఞ్ఞేన. భేదాభేదనిబన్ధనత్తా విసేసనవిసేసితబ్బభావస్స సో అచ్చన్తమభిన్నేసు నియమేన నత్థీతి విసేసనవిసేసితబ్బాభావేన అచ్చన్తాభేదం దస్సేతి, న పన అచ్చన్తం అభిన్నేసుయేవ విసేసనవిసేసితబ్బాభావం. అథ వా అచ్చన్తం అభిన్నేసు అవివటసద్దత్థవివరణత్థం పవత్తా. కస్మా? విసేసనవిసేసితబ్బాభావతోతి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. అమిత్తం అభిభవితుం సక్కుణాతీతి సక్కో, ఇన్దతీతి ఇన్దో, పురిమే దదాతీతి పురిన్దదోతి ఏవం కిరియాగుణాదిపరిగ్గహవిసేసేన.

భేదాభేదవన్తేసూతి విసేససామఞ్ఞవన్తేసు. నీల-సద్దో హి ఉప్పలసద్దసమాయోగో రత్తుప్పలసేతుప్పలాదిఉప్పలజాతిసామఞ్ఞతో వినివత్తేత్వా నీలగుణయుత్తమేవ ఉప్పలజాతివిసేసం జోతేతి. ఉప్పల-సద్దోపి నీల-సద్దసమాయుత్తో భమరఙ్గారకోకిలాదిగతనీలగుణసామఞ్ఞతో అవచ్ఛిన్దిత్వా ఉప్పలవత్థుగతమేవ నీలగుణం పకాసేతీతి విసేసత్థసామఞ్ఞత్థయుత్తతా పదద్వయస్స దట్ఠబ్బా. ఇమినా నయేన ఇతరత్రాపి భేదాభేదవన్తతా యోజేతబ్బా. తాయ తాయ అనుమతియాతి తేన తేన సఙ్కేతేన. తే తే వోహారాతి అచ్చన్తం అభిన్నే అత్థే పరియాయభావేన అచ్చన్తం భిన్నే యథాసకం అత్థవివరణభావేన భేదాభేదవన్తే విసేసనవిసేసితబ్బభావేన తా తా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తియో సిద్ధాతి అత్థో. సమానేతి ఏకస్మిం. కుసలాదిభావన్తి కుచ్ఛితసలనాదిభావం. అభిధానత్థోపి హి అనవజ్జసుఖవిపాకాదిఅభిధేయ్యత్థో వియ సభావధారణాదిసామఞ్ఞత్థం విసేసేతీతి.

ఏత్థాహ ‘‘కిం పన కారణం తికా ఏవ పఠమం వుత్తా, న దుకా, తికేసుపి కుసలత్తికోవ, న అఞ్ఞో’’తి? వుచ్చతే – సుఖగ్గహణతో అప్పభేదతో చ తికా ఏవ పఠమం వుత్తా. యస్మా తికేహి బోధితే కుసలాదిభేదే తబ్బిభాగభిన్నా హేతుఆదయో వుచ్చమానా సువిఞ్ఞేయ్యా హోన్తి. తథా హి ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదినా కుసలాదిముఖేన హేతుఆదయో విభత్తా, కతిపయభేదా చ తికా ద్వావీసతిపరిమాణత్తా.

తేసు పన సబ్బసఙ్గహఅసఙ్కరఆదికల్యాణభావేన పఠమం కుసలత్తికం వుత్తం. నిరవసేసా హి రూపారూపధమ్మా కుసలత్తికేన సఙ్గహితా, న తథా వేదనాత్తికాదీహి. నను విపాకత్తికాదీహిపి నిరవసేసా ధమ్మా సఙ్గహితాతి? సచ్చమేతం, తేసు పన అనవజ్జసావజ్జధమ్మా న అసఙ్కరతో వుత్తా యథా కుసలత్తికే. నను చ సంకిలిట్ఠసంకిలేసికత్తికాదీసుపి తే అసఙ్కరతో వుత్తాతి? ఏవమేతం, తే పన అకల్యాణభూతే పాపధమ్మే ఆదిం కత్వా వుత్తా, న ఏవమయం. అయం పన కల్యాణభూతే పుజ్జభవపరినిబ్బుతినిప్ఫాదకే పుఞ్ఞధమ్మే ఆదిం కత్వా వుత్తో. ఇతి భగవా సణ్హసుఖుమం రూపారూపదేసనం ఆరభన్తో సబ్బసఙ్గహఅసఙ్కరఆదికల్యాణగుణయోగతో పఠమం కుసలత్తికం దేసేతి, కిఞ్చ తదఞ్ఞత్తికానం సుఖగ్గహణతో. తథా హి కుసలత్తికముఖేన ‘‘కామావచరకుసలతో చత్తారో సోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా వేదనాత్తికాదయో విభత్తాతి.

కుసలత్తికేపి చ పధానపాసంసఉభయహితభావతో కుసలా ధమ్మా పఠమం వుత్తా. కుసలా హి ధమ్మా సుఖవిపాకత్తా సబ్బసఙ్ఖతధమ్మానం ఉత్తమా అవజ్జవిధమనతో విఞ్ఞుప్పసత్థా ఇధలోకపరలోకేసు అత్థావహా నిస్సరణావహా చ, తస్మా పధానాదిభావేన పఠమం వుత్తా, తప్పటిపక్ఖత్తా తదనన్తరం అకుసలా, తదుభయవిపరీతసభావా తదనన్తరం అబ్యాకతా వుత్తా. కుసలవసేన వా అస్సాదో, అకుసలవసేన ఆదీనవో, అబ్యాకతధమ్మేసు నిబ్బానవసేన నిస్సరణన్తి ఇమినా అస్సాదాదిక్కమేన, కుసలేసు పతిట్ఠాయ పణ్డితా అకుసలే పజహన్తా అబ్యాకతధమ్మభూతమగ్గఫలం నిబ్బానఞ్చ సచ్ఛికరోన్తీతి ఇమినా వా పటిపత్తిక్కమేన అయమనుపుబ్బీ ఠపితాతి వేదితబ్బా.

కస్మా పనేత్థ సేక్ఖత్తికాదీసు వియ సరూపతో పురిమపదద్వయపటిక్ఖేపవసేన తతియపదం న వుత్తం ‘‘నేవకుసలా నాకుసలా’’తి? విసేసదీపనత్థం. యథా హి సేక్ఖాసేక్ఖసభావేసు ధమ్మేసు కోచిపి ధమ్మో తదుభయసభావేన కేనచిపి పరియాయేన కదాచి అబ్యాకరణీయో నామ నత్థీతి సేక్ఖత్తికే పదద్వయపటిక్ఖేపవసేన ‘‘నేవసేక్ఖా నాసేక్ఖా’’త్వేవ వుత్తం, న ఏవం ఇధ. ఇధ పన కుసలసభావా ఏవ ధమ్మా అగ్గఫలుప్పత్తియా తథా న బ్యాకరణీయా హోన్తీతి ఇమస్స విసేసస్స దీపనత్థం ‘‘అబ్యాకతా’’తి వుత్తం. వచనమత్తే ఏవ వా ఇదం నానాకరణం ‘‘అబ్యాకతా నేవకుసలా నాకుసలా’’తి బ్యాకత-సద్దేన కుసలాకుసలానం బోధితత్తాతి.

ఏత్థ చ అకుసలేసు తణ్హాయ సబ్బాకుసలేహి, తేభూమకకుసలాకుసలేహి వా సముదయసచ్చం, తంతంఅవసిట్ఠతేభూమకధమ్మేహి దుక్ఖసచ్చం, లోకుత్తరకుసలేన మగ్గసచ్చం, అవసిట్ఠఅబ్యాకతవిసేసేన నిరోధసచ్చం దస్సితం హోతి. తత్థ సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం. కిఞ్చాపి నామరూపపరిచ్ఛేదభావతో సభావధమ్మనిద్ధారణపధానా అభిధమ్మకథా, తేసం పన కుసలాదివిసేసే నిద్ధారితే తస్స ఉపసమ్పాదేతబ్బతాదిపి అత్థతో వుత్తమేవ హోతి. అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా’’తి (ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౨.౯౦) ఏవమాదివచనతో హి కుసలాదీనం ఉపసమ్పాదనాదిదస్సనపరం భగవతో సాసనం, తస్మా కుసలానం ఉపసమ్పాదనం అకుసలానం పహానఞ్చ ఉపాయో, అబ్యాకతవిసేసస్స సచ్ఛికిరియా ఫలం, కుసలాదీనం ఉపసమ్పాదనాదిఅత్థా దేసనా ఆణత్తీతి అయం దేసనాహారో.

ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన కోసల్యసమ్భూతట్ఠేన చ కుసలా, తప్పటిపక్ఖతో అకుసలా, తదుభయవిపరీతతో అబ్యాకతా, సభావధారణాదిఅత్థేన ధమ్మాతి అనుపదవిచిననం విచయో హారో.

పుజ్జభవఫలపరినిబ్బుతినిప్ఫత్తి కుసలేహీతి యుజ్జతి సుఖవిపాకత్తా, అపాయదుక్ఖసంసారదుక్ఖుప్పత్తి అకుసలేహీతి యుజ్జతి అనిట్ఠఫలత్తా, తదుభయఫలానం అనుప్పత్తి అబ్యాకతేహీతి యుజ్జతి అవిపాకధమ్మత్తాతి అయం యుత్తి హారో.

కుసలా ధమ్మా సుఖవిపాకస్స పదట్ఠానం, అకుసలా దుక్ఖవిపాకస్స, అబ్యాకతా కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మానన్తి అయం పదట్ఠానో హారో.

కుసలగ్గహణేన యే అనవజ్జసుఖవిపాకా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా విపాకధమ్మధమ్మా అనుపాదిన్నుపాదానియా అనుపాదిన్నఅనుపాదానియా…పే… అరణా ధమ్మా, తే బోధితా భవన్తి కుసలలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. తథా అకుసలగ్గహణేన యే సావజ్జదుక్ఖవిపాకా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా విపాకధమ్మధమ్మా అనుపాదిన్నుపాదానియా సంకిలిట్ఠసంకిలేసికా…పే… సరణా ధమ్మా, తే బోధితా భవన్తి అకుసలలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. తథా అబ్యాకతగ్గహణేన యే అవిపాకారహా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా విపాకా ధమ్మా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా ఉపాదిన్నుపాదానియా అనుపాదిన్నుపాదానియా అనుపాదిన్నఅనుపాదానియా…పే… అరణా ధమ్మా, తే బోధితా భవన్తి అబ్యాకతలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అయం లక్ఖణో హారో.

‘‘కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సలయన్తీ’’తిఆదినా నిరుత్తి వేదితబ్బా, కుసలాదిముఖేన రూపారూపధమ్మే పరిగ్గహేత్వా విసుద్ధిపరమ్పరాయ ‘‘కథం ను ఖో సత్తా అనుపాదిసేసనిబ్బానభాగినో భవేయ్యు’’న్తి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో, నిదానం అసాధారణతో కుసలాదిభేదేన బుజ్ఝనకసత్తా. సాధారణతో పన పాకటమేవ. పఠమం కుసలత్తికస్స దేసనా విచారితాయేవాతి అయం చతుబ్యూహో హారో.

కుసలగ్గహణేన కల్యాణమిత్తపరిగ్గహో యోనిసోమనసికారపరిగ్గహో చ. తత్థ పఠమేన సకలం బ్రహ్మచరియమావత్తతి, దుతియేన చ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా. అకుసలగ్గహణేన వుత్తవిపరియాయేన యోజేతబ్బం. అబ్యాకతగ్గహణేన పన సకలసంకిలేసవోదానపక్ఖో యథారహమావత్తతీతి అయం ఆవత్తో హారో.

తత్థ కుసలా భూమితో చతుధా విభత్తా, సమ్పయుత్తపవత్తిఆకారాదితో పన అనేకధా. అకుసలా భూమితో ఏకధా విభత్తా, సమ్పయుత్తాదితో అనేకధా. అబ్యాకతా పన విపాకకిరియరూపనిబ్బానవసేన చతుధా భూమిసమ్పయుత్తాదితో అనేకధా చ విభత్తాతి అయం విభత్తి హారో.

కుసలా ధమ్మా అకుసలానం తదఙ్గాదిప్పహానాయ వీతిక్కమాదిప్పహానాయ చ సంవత్తన్తి, అకుసలా ధమ్మా కుసలానం అనుపసమ్పజ్జనాయ, అబ్యాకతేసు అసఙ్ఖతధాతు సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణాయాతి అయం పరివత్తో హారో.

కుసలా అనవజ్జా పుఞ్ఞానీతి పరియాయవచనం, అకుసలా సావజ్జా అపుఞ్ఞానీతి పరియాయ వచనం, అబ్యాకతా అవిపాకారహా నేవఆచయగామీ నఅపచయగామీనోతి పరియాయవచనన్తి అయం వేవచనో హారో.

కుసలాదయో ‘‘యస్మిం సమయే’’తిఆదినా పభవభూమివేవచనపఞ్ఞత్తివసేన యథాసమ్భవం పరిఞ్ఞాదిపఞ్ఞత్తివసేన చ పఞ్ఞత్తాతి అయం పఞ్ఞత్తి హారో.

అకుసలానం కుచ్ఛితానం పాపధమ్మానం సలనం కుసానం వియ కుసానం వా రాగాదీనం లవనం ఏవంధమ్మతాతి అయం పటిచ్చసముప్పాదముఖేన అవతరణం, తథా కుసేన లాతబ్బా కోసల్లసమ్భూతా చాతి పచ్చయపటిబద్ధవుత్తితాయ పటిచ్చసముప్పాద…పే… అవతరణం, పచ్చయపటిబద్ధవుత్తితాయ వా ఆదిఅన్తవన్తా అనిచ్చన్తికా చాతి అనిచ్చతాముఖేన అవతరణం, అనిచ్చతా ఏవ ఉదయబ్బయపటిపీళితతాయ దుక్ఖాతి దుక్ఖతాముఖేన అవతరణం, నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ధమ్మాతి అబ్యాపారతో సుఞ్ఞతాముఖేన అవతరణం, ఏవం కుసలాతి చత్తారో ఖన్ధా ద్వాయతనాని ద్వే ధాతుయోతిఆదినా ఖన్ధాయతనధాతాదిముఖేనపి అవతరణం వేదితబ్బం. ఇమినా నయేన అకుసలాబ్యాకతేసుపి అవతరణం దస్సేతబ్బన్తి అయం అవతరణో హారో.

కుసలాతి ఆరమ్భో, ధమ్మాతి పదసుద్ధి, నో ఆరమ్భసుద్ధి. తథా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతాతి, ధమ్మాతి పన పదసుద్ధి ఆరమ్భసుద్ధి చాతి అయం సోధనో హారో.

ధమ్మాతి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం కుసలాకుసలాబ్యాకతాతి. తథా కుసలా ధమ్మాతి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా కామావచరం సోమనస్ససహగతన్తిఆది విసేసవచనం. అకుసలా ధమ్మాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయోతి అయం అధిట్ఠానో హారో.

కుసలానం ధమ్మానం నవమో ఖణో చత్తారి చ సమ్పత్తిచక్కాని యోనిసోమనసికారో ఏవ వా హేతు, వుత్తవిపరియాయేన అకుసలానం ధమ్మానం హేతు, కుసలాకుసలా ధమ్మా యథాసమ్భవం అబ్యాకతానం ధమ్మానం హేతూతి అయం పరిక్ఖారో హారో.

కుసలాతి పరిఞ్ఞేయ్యగ్గహణఞ్చేవ భావేతబ్బగ్గహణఞ్చ. అకుసలాతి పరిఞ్ఞేయ్యగ్గహణఞ్చేవ పహాతబ్బగ్గహణఞ్చ. అబ్యాకతాతి పరిఞ్ఞేయ్యగ్గహణఞ్చేవ సచ్ఛికాతబ్బగ్గహణఞ్చ. ధమ్మాతి పరిఞ్ఞాదీనం పవత్తనాకారగ్గహణం. తేన పరిఞ్ఞేయ్యప్పహానభావనాసచ్ఛికరణాని దీపితానీతి తదఙ్గాదివీతిక్కమాదిప్పహానాని లోకియలోకుత్తరా చ భావనా దస్సితాతి అయం సమారోపనో హారో.

కామఞ్చేతం అవిసేసతో సభావధమ్మకథనం, విసేసవన్తో పన ధమ్మా విసేసతో నిద్ధారితా. తథా హి చిత్తేనేవ సమయో నియమితో, తస్మా కుసలగ్గహణేన విసేసతో సాధిట్ఠానో సమథో విపస్సనా చ దస్సితాతి. తథా తప్పటిపక్ఖతో అకుసలగ్గహణేన సాధిట్ఠానా తణ్హా అవిజ్జా చ, అబ్యాకతగ్గహణేన సపరివారా చేతోవిముత్తి పఞ్ఞావిముత్తి చాతి అయం నన్దియావత్తస్స నయస్స భూమి.

తథా కుసలగ్గహణేన మూలభావవిసేసతో తీణి కుసలమూలాని, తేసు చ అదోసేన సీలక్ఖన్ధో, అలోభేన సమాధిక్ఖన్ధో, అమోహేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధో నీయతి. తథా అకుసలగ్గహణేన తీణి అకుసలమూలాని, తేసు చ లోభేన తదేకట్ఠా అకుసలా ధమ్మా. తథా దోసమోహేహి తంతదేకట్ఠా. అబ్యాకతగ్గహణేన అప్పణిహితానిమిత్తసుఞ్ఞతా నీయన్తీతి అయం తిపుక్ఖలస్స నయస్స భూమి.

తథా కుసలగ్గహణేన యతో కోసల్లతో సమ్భూతా కుసలా, తం పఞ్ఞిన్ద్రియం. తంసహజాతా తదుపనిస్సయా చ సద్దహనుస్సహనాపిలాపావిక్ఖేపా సద్ధిన్ద్రియాదీని. తేహి చ సబ్బే సద్ధమ్మా బోధితా భవన్తి. అకుసలగ్గహణేన అకోసల్లపటిచ్ఛాదితాదీనవేసు కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తాభినివేసభూతా చత్తారో విపల్లాసా. అబ్యాకతగ్గహణేన యథావుత్తఇన్ద్రియపచ్చయాని యథావుత్తవిపల్లాసప్పహానభూతాని చ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని బోధితానీతి అయం సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమీతి ఇమే తయో అత్థనయా.

తేహి చ సిద్ధేహి ద్వే కమ్మనయాపి సిద్ధా హోన్తీతి. అయం తికో సబ్బధమ్మసఙ్గహితసబ్బభాగియో వేదితబ్బోతి ఇదం సాసనపట్ఠానం.

అయం తావ నేత్తినయేన కుసలత్తికవణ్ణనా.

ఏవం వేదనాత్తికాదీసుపి యథాసమ్భవం చతుసచ్చనిద్ధారణాదివిధినా సోళస హారా పఞ్చ నయా నిద్దిసితబ్బా, అతివిత్థారభయేన పన న విత్థారయామ. సక్కా హి ఇమినా నయేన తేసు తేసు తికదుకేసు తంతంహారనయయోజనానురూపధమ్మనిద్ధారణవసేన తే తే హారనయా విఞ్ఞునా నిద్దిసితున్తి.

౨. తఞ్చ సుఖిన్ద్రియం సుఖవేదనా ఏవ హోతి సామఞ్ఞస్స భేదపరియాదానతో, భేదస్స చ సామఞ్ఞపరిచ్చాగతోతి అధిప్పాయో. యస్మా పన విసేససామఞ్ఞాని అవయవసముదాయా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞతో భిన్నాని, తస్మా ‘‘న పన…పే… సమానత్థత్తా’’తి వుత్తం. ఇదాని తమేవ నేసం భిన్నతత్వం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదినా వివరతి. తన్తి సుఖహేతూనం కారణం. తేన సుఖస్స కారణం సుఖహేతు, సుఖస్స కారణకారణం సుఖమూలన్తి దస్సేతి. సుఖహేతూనన్తి ఏత్థ హేతు-సద్దేన కారణభావసామఞ్ఞతో హేతుపచ్చయా సఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘పుఞ్ఞపస్సద్ధిఆదీన’’న్తి. ఏత్థ చ సుఖమూలసుఖహేతూసు ఫలూపచారేన, సుఖారమ్మణసుఖపచ్చయట్ఠానేసు సుఖసహచరియాయ, అబ్యాపజ్జనిబ్బానేసు దుక్ఖాపగమభావేన సుఖపరియాయో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠాసూతి సుఖుపేక్ఖానం విపరిణామాఞ్ఞాణసఙ్ఖారదుక్ఖతాయ అనిట్ఠభావోపి అత్థీతి విసేసేతి. ఉపేక్ఖమేవ వా అపేక్ఖిత్వా విసేసనం కతం. సా హి అకుసలవిపాకభూతా అనిట్ఠాపి అత్థీతి. ఏవమాదీసూతి ఆది-సద్దేన ‘‘సోవగ్గికం సుఖవిపాక’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౬౩) ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఇట్ఠపరియాయో హి ఏత్థ సుఖ-సద్దోతి.

సఙ్ఖారదుక్ఖాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘ఠితిసుఖం విపరిణామదుక్ఖం, అకుసలం కాయకమ్మం దుక్ఖుద్రయం దుక్ఖవిపాక’’న్తిఆదికే సఙ్గణ్హాతి. యథాక్కమం సుఖవేదనా దుక్ఖఅనిట్ఠపరియాయో హి ఏత్థ దుక్ఖ-సద్దోతి. దుక్ఖవేదనాదుక్ఖవత్థుఆదీసు దుక్ఖసద్దప్పవత్తి వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బా. విపాకావిపాకభేదాయ సబ్బాయపి సుఖవేదనాయ వసేన లక్ఖణస్స వుత్తత్తా తదుభయానుకూలమత్థం వివరన్తో ‘‘సభావతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ విపాకా సభావతో ఇట్ఠస్స అనుభవనలక్ఖణా. ఇతరా సభావతో సఙ్కప్పతో చ ఇట్ఠస్స ఇట్ఠాకారస్స వా అనుభవనలక్ఖణాతి దట్ఠబ్బం.

అసమానపచ్చయేహి ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తితో సమానపచ్చయేహి ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తి సాతిసయాతి ఉక్కంసగతివిజాననవసేన ‘‘సమానపచ్చయేహి సహుప్పత్తికాతి అత్థో’’తి వుత్తం. అథ వా ఉప్పజ్జనం ఉప్పాదో, ఉప్పజ్జతి ఏతస్మాతి ఉప్పాదోతి దువిధోపి ఉప్పాదో ఏకుప్పాదాతి ఏత్థ ఏకసేసనయేన సఙ్గహితోతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘సమా…పే… అత్థో’’తి వుత్తం సియా. తేన తాని ఏకవత్థుకానీతి ఏతస్స చ ‘‘కప్పేన్తస్సా’’తిఆదినా సమ్బన్ధో. తత్థ పురిమవికప్పే ఏకం వత్థు నిస్సయో ఏతేసన్తి యోజనా, న ఏకంయేవ వత్థూతి. ఏకేకభూతస్స భూతత్తయనిస్సితత్తా చతుభూతనిస్సితత్తా చ ఉపాదారూపానం. దుతియవికప్పే పన ఏకంయేవ వత్థు ఏతేసు నిస్సితన్తి యోజనా. నిస్సయనిస్సితతాసఙ్ఖాతఉపకారోపకత్తబ్బభావదీపనం ఏకవత్థుకవచనన్తి దుతియవికప్పే మహాభూతవసేన యోజనా కతా. ఇతరథా ఏకం వత్థు ఏతేసూతి సమాసత్థభావేన ఉపాదారూపానమ్పి పరిగ్గహో వత్తబ్బో సియా. పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనానన్తి ఇదం నిదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. కిరియమనోధాతుచక్ఖువిఞ్ఞాణాదయోపి హి ఏకారమ్మణాభిన్నవత్థుకా చాతి పాకటోయమత్థోతి. సన్తీరణాదీనన్తి ఆది-సద్దేన వోట్ఠబ్బనజవనతదారమ్మణాని సఙ్గయ్హన్తి, ఏతాని చ సమ్పటిచ్ఛనాదీని చుతిఆసన్నాని ఇధాధిప్పేతానీతి దట్ఠబ్బం. తాని హి తదుద్ధం కమ్మజరూపస్స అనుప్పత్తితో ఏకస్మింయేవ హదయవత్థుస్మిం వత్తన్తి, ఇతరాని పన పురిమపురిమచిత్తక్ఖణుప్పన్నే హదయవత్థుస్మిం ఉత్తరుత్తరాని పవత్తన్తీతి. ఛసు వా వత్థూసు ఏకం హదయవత్థుయేవ వత్థు ఏతేసన్తి ఏవం పన అత్థే సతి చుతిఆసన్నతో ఇతరేసం సమ్పటిచ్ఛనాదీనం గహణం సియాతి ఞాతబ్బం.

ఏత్థాహ – ‘‘కస్మా పనేత్థ కుసలత్తికానన్తరం వేదనాత్తికోవ వుత్తో’’తి? కిస్మిం పన వుచ్చమానే అయమనుయోగో న సియా, అపిచ అవయవానం అనేకభేదతాదస్సనత్థా తికన్తరదేసనా. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి కుసలత్తికేన సబ్బధమ్మానం తిధా విభాగం దస్సేత్వా పున తదవయవానం కుసలాదీనమ్పి అనేకభేదభిన్నతం దస్సేన్తేన తేసం వేదనాసమ్పయోగవిభాగవిభావనత్థం ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తి వుత్తం. కుసలా హి ధమ్మా సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా. అకుసలా ధమ్మా సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, తథా అబ్యాకతా సమ్పయోగారహాతి. ఏవం కుసలాదిధమ్మానం పచ్చేకం వేదనాభేదేన విభాగదస్సనత్థం కుసలత్తికానన్తరం వేదనాత్తికం వత్వా ఇదాని సుఖసమ్పయుత్తాదీనం పచ్చేకం విపాకాదిభేదభిన్నతం దస్సేతుం వేదనాత్తికానన్తరం విపాకత్తికో వుత్తో. సుఖసమ్పయుత్తా హి ధమ్మా సియా విపాకా, సియా విపాకధమ్మధమ్మా, సియా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా. తథా అదుక్ఖమసుఖసమ్పయుత్తా, దుక్ఖసమ్పయుత్తా పన సియా విపాకా, సియా విపాకధమ్మధమ్మాతి ఇమినా నయేన అవసేసత్తికానం దుకానఞ్చ తస్స తస్స అనన్తరవచనే పయోజనం విభావేతబ్బం.

౩. విపాకనిరుత్తిఞ్చ లభన్తీతి తేసు విపాకసద్దస్స నిరుళ్హతం దస్సేతి. సుక్కకణ్హాదీతి ఆది-సద్దేన అకణ్హఅసుక్కఫస్సాదిభావో పరిగ్గహితో. సతి పన పాక-సద్దస్స ఫలపరియాయభావే రూపం వియ న నిహీనో పక్కం వియ విసిట్ఠో పాకోతి విపాకోతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సబ్యాపారతాతి సఉస్సాహతా. సన్తానే సబ్యాపారతాతి ఏతేన చిత్తప్పయోగసఙ్ఖాతేన కిరియాభావేన విపాకధమ్మానం సన్తానవిసేసమాహ ‘‘యతో యస్మిం చిత్తుప్పాదే కుసలాకుసలా చేతనా, తంసన్తానే ఏవ తస్సా విపాకుప్పత్తీ’’తి. ఏత్థ చ ‘‘సబ్యాపారతా’’తి ఏతేన ఆవజ్జనద్వయం విపాకఞ్చ నివత్తేతి, ‘‘అనుపచ్ఛిన్నావిజ్జాతణ్హామానే’’తి ఇమినా అవసిట్ఠం కిరియం నివత్తేతి. ఉభయేనపి అనుసయసహాయసఉస్సాహతాలక్ఖణా విపాకధమ్మధమ్మాతి దస్సేతి. లోకుత్తరకుసలానమ్పి హి అనుసయా ఉపనిస్సయా హోన్తి, యతో ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే లోకుత్తరం…పే… తస్మిం సమయే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా (విభ. ౩౪౨) అరియమగ్గచేతనాయ అవిజ్జాఉపనిస్సయతా పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే పకాసితా. నిరుస్సాహసన్తభావలక్ఖణా విపాకా, ఉభయవిపరీతలక్ఖణా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మాతి.

అభిఞ్ఞాదికుసలానన్తి ఆది-సద్దేన ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪) ఇమినా తికేన సఙ్గహితం గతిఉపధికాలపయోగాభావేన అవిపాకం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. అపరాపరియవేదనీయం పన సంసారప్పవత్తియం అహోసికమ్మాదిభావం న భజతి. భావనాయ పహాతబ్బాదీతి ఆది-సద్దేన దస్సనేన పహాతబ్బం సఙ్గణ్హాతి. ఉభయమ్పి ‘‘విపాకానుప్పాదనే’’తి వచనతో గతిఉపధికాలపయోగాభావేన అనుప్పన్నవిపాకమేవ అధిప్పేతం భావనాయ పహాతబ్బస్సపి పవత్తివిపాకస్స అనుజాననతో. యేసం పన భావనాయ పహాతబ్బా అవిపాకా, తేసం మతేన ఆది-సద్దేన దస్సనేన పహాతబ్బస్స అహోసికమ్మన్తి ఏవంపకారస్సేవ పరిగ్గహోతి వేదితబ్బం.

౪. ‘‘కథమాదిన్నా’’తి అయమ్పి పఞ్హో లబ్భతి. ‘‘ఫలభావేనా’’తి హి ఆదానప్పకారవచనం. కేసఞ్చి గోత్రభుపచ్చవేక్ఖణాదీనం ఉపేతకిరియభూతానం తంకత్తుభూతానఞ్చ అత్థానం ఉపేతబ్బసమ్బన్ధభావతో తదభిధాయినోపి సద్దా సమ్బన్ధా ఏవాతి ‘‘ఉపేతసద్దసమ్బన్ధినా’’తి వుత్తం. ఉపేతన్తి హి ఉపేతబ్బత్థే వుచ్చమానే అవస్సం ఉపేతకిరియా ఉపేతా చ ఞాయతీతి. ‘‘రూపధాతుయా ఖో పన, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపయుపాదానా, చేతసో అధిట్ఠానా అభినివేసా అనుసయా’’తిఆదీసు ‘‘ఉపయో’’తి తణ్హాదిట్ఠియో అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఉపయ…పే… దిట్ఠీహీ’’తి. యథాసమ్భవన్తి ‘‘ఆరమ్మణకరణవసేనా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తఅత్థేసు యో యో సమ్భవతి యోజేతుం, సో సోతి అత్థో. న వచనానుపుబ్బేనాతి ‘‘కిం పన తం ఉపేత’’న్తిఆదినా వుత్తవచనానుపుబ్బేన న యోజేతబ్బో. సబ్బపచ్చయుప్పన్నానన్తి సబ్బతేభూమకపచ్చయుప్పన్నానం. నాపజ్జతి సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో విసేసత్థినా చ విసేసో అనుపయుజ్జతీతి తం పన విసేసం వుత్తప్పకారం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘బోధనేయ్యా’’తిఆది వుత్తం.

ఉపేతం దీపేతీతి యథా ‘‘పాచరియో’’తి ఏత్థ పగతో ఆచరియో పాచరియోతి ప-సద్దో పగతం దీపేతి, ఏవం ఉప-సద్దో ఉపేతం దీపేతి ఏవ, న చేత్థ గతాదిఅత్థానం ఏకన్తేన పచ్చత్తవచనయోగో ఇచ్ఛితోతి. అతిసద్దో వియాతి చ ఇదం ససాధనకిరియాదీపనసామఞ్ఞేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పచ్చయభావేనాతి ఏతేన పురిమనిబ్బత్తిం విసేసేతి. తేన సహజాతస్సపి ఉపాదానస్స సఙ్గహో కతో హోతి. సహజాతోపి హి ధమ్మో పచ్చయభూతో పురిమనిప్ఫన్నో వియ వోహరీయతి యథా ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా’’తి, ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౫౩) చ. ధాతుకథాయం పకాసితన్తి ‘‘ఉపపత్తిభవో పఞ్చహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహాయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహి సఙ్గహితో. కతిహి అసఙ్గహితో. న కేహిచి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా అసఙ్గహితో’’తి (ధాతు. ౬౭) ఏవమాదిం సన్ధాయాహ. తస్మా ఏవాతి ఉపాదిన్నసద్దానపేక్ఖత్తా ఏవ. అవిసేసేత్వాతి ఉపాదిన్నానుపాదిన్నవిసేసం అకత్వా. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభావానతివత్తనతో ఉపాదానేహి ఉపాదాతబ్బాతి వా ఉపాదానియా, ఉపాదాతుం వా అరహన్తీతి ఉపాదానియా, ఉపాదానే నియుత్తాతి వా ఉపాదానియా క-కారస్స య-కారం కత్వాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బోతి.

౫. విబాధనం పీళనం కిలమనం ఉపతాపో పరిళాహో అప్పస్సద్ధిభావో. విదూసితా మలీనా చ యతో కేచి అకిలేససభావాపి అనిట్ఠఫలా గారయ్హా చ జాతా.

౬. ‘‘సీలమత్తకం, పరం వియ మత్తాయా’’తిఆదీసు మత్తా-సద్దస్స పమాణవాచకతా దట్ఠబ్బా. మరియాదవాచకో వా మత్తా-సద్దో. విచారో హేత్థ ఝానఙ్గేసు హేట్ఠిమమరియాదో, న పఠమజ్ఝానఉపచారజ్ఝానేసు వియ వితక్కో. సా పన విచారమరియాదతా వితక్కాభావేన ఏతేసం జాతాతి అవితక్కగ్గహణం కతం. ఇదం వుత్తం హోతి – అవితక్కా హుత్వా విచారమరియాదఝానఙ్గేసు విచారహేట్ఠిమకోటికాతి. అథ వా ఈసదత్థో మత్తా-సద్దో ‘‘మత్తాసుఖపరిచ్చాగా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౯౦) వియ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – వితక్కరహితా భావనాయ అతిసుఖుమభూతవిచారత్తా ఈసం విచారా చ అవితక్కవిచారమత్తాతి. న హి ఇతో పరం విచారో అత్థీతి. యది వితక్కవిసేసరహితా విచారమత్తా, ఏవం సన్తే అవితక్కవచనం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘విచారమత్తవచనేనా’’తిఆది. యది విచారమత్తతో అఞ్ఞేసమ్పి అవితక్కానం అత్థిభావజోతనత్థం అవితక్కవచనం, అవితక్కా చ విచారమత్తా అవిచారాతి నివత్తేతబ్బా గహేతబ్బా చ, ఏవం సతి విచారమత్తా విసేసనం, అవితక్కా విసేసితబ్బాతి విచారమత్తావితక్కాతి వత్తబ్బన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘విసేసనవిసేసితబ్బభావో’’తిఆది. యథాకామన్తి వత్తుఇచ్ఛానురూపం. యేన యేన హి పకారేన ధమ్మేసు నివత్తేతబ్బగహేతబ్బభావా లబ్భన్తి, తేన తేన పకారేన విసేసనవిసేసితబ్బభావో సమ్భవతీతి. పదానం అనుక్కమో పదానుక్కమో.

అవితక్కా సవితక్కా చ సవిచారా అవిచారా చాతి అవితక్కాసవిచారా సవితక్కా అవిచారాతి యోజేతబ్బం. ఉభయేకదేసదస్సనమ్పి ఉభయదస్సనన్తి అధిప్పాయేన ‘‘యది సవితక్కసవిచారా’’తిఆది వుత్తం. ఇతరమ్పి పకాసేతున్తి ఇదం యథా సవితక్కసవిచారేసు చిత్తుప్పాదేసు వితక్కో అవితక్కసవిచారతాయ ‘‘అవితక్కవిచారమత్తో’’తి వుత్తో, ఏవం యథావుత్తచిత్తుప్పాదేసు విచారో ‘‘సవితక్కఅవిచారో’’తి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. వితక్కాభావేన ఏతే విచారమత్తాతి అయమ్పి అత్థో విసేసనివత్తిఅత్థంయేవ మత్తా-సద్దం గహేత్వా వుత్తో. విచారమత్తాతి హి విచారమత్తవన్తోతి విఞ్ఞాయమానత్తా తదఞ్ఞవిసేసవిరహసామఞ్ఞతో నివత్తేత్వా వితక్కవిసేసవిరహసఙ్ఖాతే అవితక్క-సద్దో సన్నిధాపితో విసేసేతి దుతియజ్ఝానధమ్మేతి. యథాహ ‘‘న విచారతో’’తిఆది.

౭. వేదయమానాతి అనుభవమానా. సుఖాకారేతి ఇట్ఠాకారే, ఇట్ఠానుభవనాకారే వా. ఉదాసినాతి నతిఅపనతిరహితా. సుఖదుక్ఖానం అవిరుద్ధా తేసం బ్యవధాయికాభావతో. సుఖదుక్ఖాని వియ హి సుఖదుక్ఖానం అనన్తరం పవత్తనతో బ్యవధాయికాభూతా న తేహి విరుజ్ఝతి, న పన సుఖదుక్ఖాని అనన్తరాపవత్తితో. ‘‘ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా’’తి అయం పనత్థో ఇధ ఉపేక్ఖా-సద్దస్స సబ్బుపేక్ఖాపరియాదానతో న వుత్తో. న హి లోభసమ్పయుత్తాదిఉపేక్ఖా ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి. తస్మాతి యస్మా పీతిసహగతాయేవ న సుఖసహగతా, సుఖసహగతాపి న పీతిసహగతా ఏవాతి పీతిసహగతా సుఖసహగతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్నా, తస్మా. సతిపి సుఖసహగతానం యేభుయ్యేన పీతిసహగతభావే యేన సుఖేన సమన్నాగతా సుఖసహగతా ఏవ హోన్తి, న పీతిసహగతా, తం సుఖం నిప్పీతికసుఖన్తి అయం విసేసో ఇమినా తికేన దస్సితోతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘పీతిసహగతాతి వత్వా’’తిఆదిమాహ.

సిద్ధోతి సావసేసం నిరవసేసఞ్చ సుఖపీతియో సఙ్గహేత్వా పవత్తేహి పఠమదుతియపదేహి యో పీతిసహగతో ధమ్మవిసేసో, తం సుఖం, యో చ సుఖసహగతో ధమ్మవిసేసో, సా పీతీతి సతిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠభావే పదన్తరసఙ్గహితభావదీపనతోసిద్ధో ఞాతో విదితోతి అత్థో. ‘‘చతుత్థజ్ఝానసుఖం అతిపణీతసుఖన్తి ఓళారికఙ్గతో నీహరిత్వా తస్స పణీతభావం దస్సేతుం అయం తికో వుత్తో’’తి కేచి వదన్తి, తదేతం సబ్బేసం సుఖవేదనాసమ్పయుత్తధమ్మానం ఇధ ‘‘సుఖసహగతా’’తి వుత్తత్తా విచారేతబ్బం. తథా హి ‘‘సుఖభూమియం కామావచరే’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౩) ‘‘కామావచరకుసలతో చత్తారో సోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౫౯౮) చ నిద్దేసో పవత్తోతి.

౮. నిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయాహ, న నిబ్బానపటివిజ్ఝనం, ఇతరథా గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తి అచోదనీయా సియాతి అధిప్పాయో. నను చ దిస్వా కత్తబ్బకిచ్చకరణేన సోతాపత్తిమగ్గోవ దస్సనన్తి ఉక్కంసగతివిజాననేన నిబ్బానస్స పటివిజ్ఝనమేవ దస్సనన్తి గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తి న చోదేతబ్బావాతి? న, దస్సనసామఞ్ఞస్సేవ సుయ్యమానత్తా దస్సనకత్తబ్బకిచ్చకరణానఞ్చ భేదేన వుత్తత్తా. తత్థ యదిపి ‘‘పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౮౨) వియ అభిన్నకాలస్సపి భిన్నకాలస్స వియ భేదోపచారదస్సనతో భేదవచనం యుత్తం, దస్సనవిసేసే పన అధిప్పేతే దస్సనసామఞ్ఞవచనం న కత్తబ్బన్తి దస్సనసామఞ్ఞమత్తం గహేత్వా చోదనా కతాతి ‘‘నిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయాహా’’తి వుత్తం. దుతియతతియమగ్గానమ్పి ధమ్మచక్ఖుపరియాయసబ్భావతో ‘‘భావనాభావం అప్పత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థ భావనా వడ్ఢనా. సా చ బహులం ఉప్పత్తియా హోతీతి ఆహ ‘‘పునప్పునం నిబ్బత్తనేనా’’తి. తథా హి సతీతి ‘‘ఉభయపటిక్ఖేపవసేనా’’తి పదస్స దస్సనభావనాపటిక్ఖేపవసేనాతి అత్థే సతి. నను లోకియసమథవిపస్సనాపి యథాబలం కామచ్ఛన్దాదీనం పహాయకా, తత్ర కథమిదం వుత్తం, న చ అఞ్ఞో పహాయకో అత్థీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అఞ్ఞేహీ’’తిఆది.

౯. అప్పహాతబ్బహేతుమత్తేసూతి అప్పహాతబ్బహేతుకమత్తేసు. సబ్బో కుసలాబ్యాకతధమ్మో యథాధిప్పేతత్థో. సమాసో న ఉపపజ్జతి అసమత్థభావతో. యేసన్తి యే తతియరాసిభావేన వుత్తా ధమ్మా, అత్థో తేసం. ఉభిన్నన్తి విసుం విసుం యోజేతబ్బతాయ ద్వే పహాతబ్బహేతుసద్దాతి కత్వా వుత్తం. ఏతన్తి ‘‘నేవదస్సనేన నభావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీ’’తి ఏతం వచనం. తేహి దస్సనభావనాపదేహి యుత్తేన పహాతబ్బహేతుకపదేన. ఏవఞ్చ కత్వాతి ఏవం దస్సనభావనాపదేహి పహాతబ్బహేతుకపదస్స విసుం విసుం యోజనతో. ఏవఞ్హి పురిమపదద్వయ…పే… దస్సనమేతం హోతీతి. ఏవన్తి దస్సనభావనాహి నపహాతబ్బో హేతు ఏతేసన్తి ఏవం అత్థే సతి. ‘‘హేతు…పే… సియా’’తి ఏతస్స ‘‘పురిమస్మిఞ్హి అత్థే’’తిఆదినా అహేతుకానం అగ్గహితభావదస్సనవసేన అత్థం వత్వా ఇదాని ‘‘అథ వా’’తిఆదినా దుతియస్సేవ అత్థస్స యుత్తభావం విభావేన్తో ‘‘గహేతబ్బత్థస్సేవా’’తిఆదిమాహ. సో హి ‘‘ఏవమత్థో గహేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా గహేతబ్బత్థో.

౧౦. అఞ్ఞథాతి ఆరమ్మణకరణమత్తే అధిప్పేతే. కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘ఆరమ్మణం కత్వాతి ఏతేన చతుకిచ్చసాధకం ఆరమ్మణకరణం వుచ్చతీ’’తి? సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో అరియమగ్గధమ్మానంయేవ చ అపచయగామిభావతో. ‘‘చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా అపచయగామినో’’తి (ధ. స. ౧౦౨౧) హి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘అరియమగ్గానం ఏతం అధివచన’’న్తి. ఏతేనేవ వా విసేసుపలక్ఖణహేతుభూతేన వచనేన యథావుత్తో ఆరమ్మణకరణవిసేసో విఞ్ఞాయతి. ఉక్కంసగతివిజాననేన వా అయమత్థో వేదితబ్బో. పచ్చవేక్ఖణాదీనన్తి వోదానాదయో సఙ్గణ్హాతి. హేతుభావేనాతి సమ్పాపకహేతుభావేన. ఞాపకో కారకో సమ్పాపకోతి తివిధో హి హేతు, తథా ఞాపేతబ్బాదిభావేన ఫలం. యథా నిరయాదిమనుస్సభావాదిగామిపటిపదాభావతో అకుసలలోకియకుసలచిత్తుప్పాదా ‘‘ఆచయగామినో ధమ్మా’’తి వుత్తా, న మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదిలోకియసమ్మాదిట్ఠిఆదిధమ్మా ఏవ, ఏవం నిబ్బానగామిపటిపదాభావతో లోకుత్తరకుసలచిత్తుప్పాదా ‘‘అపచయగామినో’’తి దట్ఠబ్బా, న అరియమగ్గధమ్మా ఏవాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురిమపచ్ఛిమాన’’న్తిఆది. తత్థ అరియమగ్గస్సేవ నిబ్బానగామిపటిపదాభావో పరిబ్యత్తోతి తస్సేవ అపచయగామిభావో యుత్తో, తదనువత్తకత్తా పన సేసధమ్మే సఙ్గహేత్వా వుత్తం. అపచయే దుక్ఖపరిజాననాదినా సాతిసయం గమనం యేసన్తే అపచయగామినోతి ‘‘మగ్గా ఏవ అపచయగామినో’’తి వుత్తం. పురిమపచ్ఛిమానన్తి చ ఇమస్మిం తికే పఠమపదదుతియపదసఙ్గహితానం అత్థానన్తి అత్థో. ‘‘జయం వేరం పసవతి (ధ. ప. ౨౦౧), చరం వా యది వా తిట్ఠ’’న్తిఆదీసు (ఇతివు. ౮౬, ౧౧౦; సు. ని. ౧౯౫) వియ సానునాసికో ఆచయ-సద్దోతి ‘‘అనునాసికలోపో కతో’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఆచిన’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘ఆచయ’’న్తి బ్యత్తయవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఆచయా హుత్వా గచ్ఛన్తీతి ఏతేన అపచినన్తీతి అపచయా, అపచయా హుత్వా గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి అయమత్థో నయతో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

౧౧. లోకియేసు అసేక్ఖభావానాపత్తి దట్ఠబ్బాతి కస్మా ఏవం వుత్తం, నను –

‘‘సిక్ఖతీతి ఖో భిక్ఖు తస్మా సేక్ఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి, అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి. సిక్ఖతీతి ఖో భిక్ఖు తస్మా సేక్ఖోతి వుచ్చతి (అ. ని. ౩.౮౬). యోపి కల్యాణపుథుజ్జనో అనులోమపటిపదాయ పరిపూరకారీ సీలసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియానుయోగమనుయుత్తో పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి ‘అజ్జ వా స్వే వా అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఫలం అధిగమిస్సామీ’తి, సోపి సిక్ఖతీతి సేక్ఖో’’తి –

వచనతో యథావుత్తకల్యాణపుథుజ్జనస్సపి సీలాదిధమ్మా సేక్ఖాతి వుచ్చన్తీతి? న, పరియాయభావతో. నిప్పరియాయేన హి సేక్ఖాసేక్ఖభావో యథాసమ్భవం మగ్గఫలధమ్మేసు ఏవాతి లోకియేసు సేక్ఖభావాసఙ్కాభావతో అసేక్ఖభావానాపత్తి వుత్తా. తేనేవాహ ‘‘సీలసమాధీ’’తిఆది. అరహత్తఫలధమ్మాపి సిక్ఖాఫలభావేన పవత్తనతో హేట్ఠిమఫలధమ్మా వియ సిక్ఖాసు జాతాతిఆదిఅత్థేహి సేక్ఖా సియుం, హేట్ఠిమఫలధమ్మాపి వా సిక్ఖాఫలభావేన పవత్తనతో అరహత్తఫలధమ్మా వియ అసేక్ఖాతి చోదనం మనసికత్వా ‘‘పరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చత్తా’’తి వుత్తం, తథా ‘‘హేట్ఠిమఫలేసు పనా’’తిఆది. ‘‘తం ఏవ సాలిం భుఞ్జామి, సా ఏవ తిత్తిరీ, తాని ఏవ ఓసధానీ’’తిఆదీసు తంసదిసేసు తబ్బోహారో దట్ఠబ్బో. ఏతేన చ సేక్ఖసదిసా అసేక్ఖా యథా ‘‘అమనుస్సో’’తి వుత్తం హోతీతి అఞ్ఞే. అఞ్ఞత్థ ‘‘అరిట్ఠ’’న్తిఆదీసు వుద్ధిఅత్థేపి అ-కారో దిస్సతీతి వుద్ధిప్పత్తా సేక్ఖా అసేక్ఖాతి అయమ్పి అత్థో వుత్తో.

౧౨. కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయాతి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. వితక్కాదివిక్ఖమ్భనసమత్థతాపి హేత్థ లబ్భతీతి. అకుసలవిద్ధంసనరసత్తా వా కుసలానం తత్థ సాతిసయకిచ్చయుత్తతం పరిత్తధమ్మేహి మహగ్గతానం పకాసేతుం ‘‘కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయా’’తి వుత్తం. విపాకకిరియేసు దీఘసన్తానతావ, న కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతా విపులఫలతా చాతి అత్థో. ‘‘విపులం ఫలం విపులఫల’’న్తి ఏవం పన అత్థే గయ్హమానే విపాకేసుపి విపులఫలతా లబ్భతేవ. సోపి ఏకసేసనయేన అట్ఠకథాయం వుత్తోతి వేదితబ్బో. మహన్తేహి గతా పటిపన్నాతి అయం పనత్థో తిణ్ణమ్పి సాధారణోతి. గుణతో అయం ఏత్తకోతి సత్తానం పమాణం కరోన్తా వియ పవత్తన్తీతి ఓళారికా కిలేసా ‘‘పమాణకరా’’తి వుత్తా. తేహి పరితో ఖణ్డితా పరిచ్ఛిన్నాతి పరిత్తా. సతిపి కేహిచి పరిచ్ఛిన్నత్తే మహాపమాణభావేన గతా పవత్తాతి మహగ్గతా. పరిచ్ఛేదకరానం కిలేసానం సుఖుమానమ్పి అగోచరభావతో తేహి న కథఞ్చిపి పరిచ్ఛిన్నా వీతిక్కన్తాతి అపరిచ్ఛిన్నా అప్పమాణా, యతో తే ‘‘అపరియాపన్నా’’తిపి వుచ్చన్తి.

౧౪. తిత్తిం న జనేన్తి సన్తతరతాయ అసేచనకభావతో. ఏత్థ చ ‘‘పమాణకరేహీ’’తిఆదికో అత్థవికప్పో ‘‘అతప్పకత్థేనా’’తిఆదికాయ హీనత్తికపదవణ్ణనాయ పరతో బహూసు పోత్థకేసు లిఖీయతి, యథాఠానే ఏవ పన ఆనేత్వా వత్తబ్బో.

౧౫. లోకియసాధుజనేహిపి అతిజిగుచ్ఛనీయేసు ఆనన్తరియకమ్మనత్థికవాదాదీసు పవత్తి వినా విపల్లాసబలవభావేన న హోతీతి ‘‘విపరియాసదళ్హతాయా’’తి వుత్తం. ఏతేనాతి ‘‘విపాకదానే సతీ’’తిఆదినా సతిపి కాలనియమే విపాకుప్పాదనే సాసఙ్కవచనేన. తస్మాతి యస్మా యథావుత్తనయేన నియతతాయ అతిప్పసఙ్గో దున్నివారో, తస్మా. బలవతా…పే… పవత్తీతి ఏతేన అసమానజాతికేన అనివత్తనీయవిపాకతం, సమానజాతికేన చ విపాకానుప్పాదనేపి అనన్తరం విపాకుప్పాదనసమత్థతాయ అవిహన్తబ్బతం అనన్తరికానం దస్సేతి. యతో తేసం విపాకధమ్మతా వియ సభావసిద్ధా నియతానన్తరియతా. అఞ్ఞస్స…పే… దానతోతి ఇమినాపి అసమానజాతికాదీహి అనివత్తనీయఫలతం ఏవ విభావేతి.

చోదకో అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘ననూ’’తిఆదినా అతిప్పసఙ్గమేవ చోదేతి. ఇతరో ‘‘నాపజ్జతీ’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి. ఏకన్తేతి అవస్సమ్భావిని. సన్నియతత్తాతి సమ్పాదనే జననే నియతభావతో. ఉపరతా అవిపచ్చనసభావాసఙ్కా యేసు తాని ఉపరతావిపచ్చ…పే… సఙ్కాని, తబ్భావో ఉప…పే… సఙ్కత్తం, తస్మా. ‘‘న సమత్థతావిఘాతత్తాతి బలవతాపి ఆనన్తరియేన అనుపహన్తబ్బతం ఆహ. ఉపత్థమ్భకాని అనుబలప్పదాయకాని హోన్తి ఉప్పత్తియా సన్తానస్స విసేసితత్తా. తేన నేసం విపాకానుప్పాదనేపి అమోఘవుత్తితం ఆహ.

౧౬. మగ్గకిచ్చం పరిఞ్ఞాది. అట్ఠఙ్గికమగ్గసమ్మాదిట్ఠిమగ్గసమ్పయుత్తాలోభాదోససఙ్ఖాతేహి మగ్గహేతూహి మగ్గసమ్పయుత్తఖన్ధసేసమగ్గఙ్గసమ్మాదిట్ఠీనం సహేతుకభావదస్సనతో తిణ్ణం నయానం అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనవసేనాతి వుత్తం. హేతుబహుతావసేనాతి బహుహేతుకస్స పఠమనయస్స అనన్తరం బహుహేతుకతాసామఞ్ఞేన నిక్ఖేపకణ్డపాళియం తతియం వుత్తనయో ఇధ అట్ఠకథాయం దుతియం వుత్తో. యథాసకం పచ్చయేహి పవత్తమానేసు నిరీహకేసు ధమ్మేసు కేసఞ్చి అనువత్తనీయభావో న కేవలం ధమ్మసభావతోయేవ, అథ ఖో పురిమధమ్మానం పవత్తివిసేసేనపి హోతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేనా’’తి. పవత్తివిసేసో హి పురిమపురిమానం చిత్తచేతసికానం ఉత్తరుత్తరేసు విసేసాధానం భావనాపుబ్బాభిసఙ్ఖారోతి. అనువత్తయమానోతి గరుకారయమానో. ఉదాహరణవసేనాతి నిదస్సనవసేన, న నిరవసేసదస్సనవసేన. యస్మా పనాతిఆదినా యథావుత్తం అత్థం పాఠన్తరేన సాధేతి. తత్థ హి అధిపతిపచ్చయస్స పచ్చనీయే ఠితత్తా మగ్గో అధిపతి మగ్గాధిపతీతి అయమత్థో లబ్భతీతి. సమానసద్దత్థవసేనాతి సతిపి అఞ్ఞపదత్థసమానాధికరణసమాసత్థభేదే మగ్గాధిపతిసద్దత్థభేదాభావం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౭. ఉప్పన్న-సద్దో ఉప్పాదాదిం పటిపజ్జమానో, పత్వా విగతో చాతి దువిధేసు అత్థేసు ఉభయేసమ్పి వాచకో, న పురిమానంయేవాతి తమత్థం దస్సేతుం ‘‘అనుప్పన్నా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉప్పన్నభావో ఉప్పాదాదిప్పత్తతా. తేన అతీతాపి సఙ్గహితా హోన్తి. తేనేవాహ ‘‘సబ్బో ఉప్పన్నభావో’’తి. ఉప్పన్నధమ్మభావో ‘‘ఉప్పన్నా ధమ్మా’’తి పదేన గహితధమ్మభావో, వత్తమానధమ్మభావోతి అత్థో. యో వా ఉప్పాదాదిప్పత్తో అత్తనో చ సభావం ధారేతి పచ్చయేహి చ ధారీయతి, సో ఉప్పన్నధమ్మోతి పచ్చుప్పన్నభావో ఉప్పన్నధమ్మభావోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉప్పన్నధమ్మే వత్వా ‘‘అనుప్పన్నా’’తి వచనం న యథాధిగతపటిసేధనన్తి కథమిదం పచ్చేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘యది హీ’’తిఆది. కేచి పనేత్థ ‘‘ఉప్పన్నాతి పదేన అతీతాపి సఙ్గహితా. యది న సఙ్గహితా, నిబ్బానం వియ తేపి నవత్తబ్బాతి వత్తబ్బం సియా, న చ తథా వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం పన తేసం మతిమత్తమేవ. అయం పన తికో ద్విన్నం అద్ధానం వసేన పూరేత్వా దస్సితోతి అట్ఠకథాయం వక్ఖతీతి. ఏవం సన్తే కస్మా అతీతా నవత్తబ్బాతి న వుత్తాతి? ధమ్మవసేన అసఙ్గహితత్తాభావతో. ధమ్మవసేన హి అసఙ్గహితం నిబ్బానం తత్థ నవత్తబ్బం జాతం, న చ నియోగతో అతీతా నామ ధమ్మా కేచి అత్థి, యే ఇధ అసఙ్గహితత్తా నవత్తబ్బా సియున్తి. ఫలనిబ్బత్తితో కారణస్స పురేతరం నిబ్బత్తి ఇధ పరినిట్ఠితసద్దేన వుచ్చతి, న తస్స హుత్వా విగతభావోతి ఆహ ‘‘అనాగతే వా’’తి. యతో మేత్తేయ్యస్స భగవతో ఉప్పజ్జనకఫలమ్పి ‘‘ఉప్పాదీ’’తి వుచ్చతి.

౨౦. యస్స ఝానా వుట్ఠహిత్వాతిఆదినా ‘‘తేనానన్దా’’తిఆదిపాళియా హేట్ఠాపాళిం అత్థవసేన దస్సేతి. అయఞ్హి తత్థ పాళి –

‘‘కథఞ్చానన్ద, భిక్ఖు అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతి సన్నిసాదేతి ఏకోదిం కరోతి సమాదహతి. ఇధానన్ద, భిక్ఖు వివిచ్చేవ…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవం ఖో…పే… సమాదహతి. సో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి, తస్స అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసికరోతో సుఞ్ఞతాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి…పే… ముచ్చతి. ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం సమ్పజానాతి అజ్ఝత్తం ఖో మే సుఞ్ఞతం మనసికరోతో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి…పే… ముచ్చతీతి, ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. సో బహిద్ధా సుఞ్ఞతం…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా సుఞ్ఞతం…పే… సో ఆనేఞ్జం మనసి కరోతి, తస్స ఆనేఞ్జం మనసికరోతో ఆనేఞ్జాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి…పే… ముచ్చతీతి, ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. తేనానన్ద, భిక్ఖునా’’తి (మ. ని. ౩.౧౮౮).

తత్థ అజ్ఝత్తసుఞ్ఞతాదీసూతి అజ్ఝత్తం బహిద్ధా అజ్ఝత్తబహిద్ధా చ సుఞ్ఞతాయ ఆనేఞ్జే చ. పఠమజ్ఝానాదిసమాధినిమిత్తేతి పాదకభూతపఠమజ్ఝానాదిసమాధినిమిత్తే. అపగుణపాదకజ్ఝానతో వుట్ఠితస్స హి అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసికరోతో తత్థ చిత్తం న పక్ఖన్దతి. తతో ‘‘పరస్స సన్తానే ను ఖో కథ’’న్తి బహిద్ధా మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. తతో ‘‘కాలేన అత్తనో సన్తానే, కాలేన పరస్స సన్తానే ను ఖో కథ’’న్తి అజ్ఝత్తబహిద్ధా మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. తతో ఉభతోభాగవిముత్తో హోతుకామో ‘‘అరూపసమాపత్తియం ను ఖో కథ’’న్తి ఆనేఞ్జం మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. ‘‘ఇదాని మే చిత్తం న పక్ఖన్దతీ’’తి విస్సట్ఠవీరియేన న భవితబ్బం, పాదకజ్ఝానమేవ పన సాధుకం పునప్పునం మనసి కాతబ్బం, ఏవమస్స రుక్ఖం ఛిన్దతో ఫరసుమ్హి అవహన్తే పునప్పునం నిసితనిసితం కారేత్వా ఛిన్దన్తస్స ఛిజ్జే ఫరసు వియ కమ్మట్ఠానే మనసికారో వహతీతి దస్సేతుం ‘‘తస్మింయేవా’’తిఆది వుత్తన్తి.

అత్థతో చ అసమానత్తాతి ఇదం కస్మా వుత్తం. నను యేసు అత్థేసు అజ్ఝత్త-సద్దో వత్తతి, తే సబ్బే దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతత్థనిద్ధారణత్థం అత్థుద్ధారవసేనేతం వుత్తం. చక్ఖాదీసు చ అజ్ఝత్తిక-సద్దో అజ్ఝత్తానం అబ్భన్తరతావిసేసముపాదాయ పవత్తతి, యతో తే అజ్ఝత్తఅజ్ఝత్తాతి వుచ్చన్తి. అపిచ ‘‘ఛ అజ్ఝత్తికానీ’’తి ఇదం అజ్ఝత్తిక-సద్దస్స చక్ఖాదీనం అజ్ఝత్తభావవిభావనసబ్భావతో ఇధ ఉదాహరణవసేన వుత్తం. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం అజ్ఝత్తికదుకే ‘‘అజ్ఝత్తావ అజ్ఝత్తికా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్చ సతి న ఏత్థ సద్దతో అసమానతాపి సియా, తస్మాయేవ యథావుత్తచోదనం విసోధేన్తో ‘‘అయం పనేత్థా’’తిఆదిమాహ. తేనాతి తస్మా. తంవాచకస్సాతి అజ్ఝత్తజ్ఝత్తవాచకస్స సక్కా వత్తుం తదత్థస్స అజ్ఝత్తభావసబ్భావతో.

‘‘న ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు సోభతి సఙ్గణికారామో సఙ్గణికారతో సఙ్గణికారామతం అనుయుత్తో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౮౬) పబ్బజితాసారుప్పస్స నేక్ఖమ్మసుఖాదినికామలాభితాయ అభావస్స చ దస్సనేన సఙ్గణికారామతాయ, ‘‘నాహం, ఆనన్ద, ఏకం రూపమ్పి సమనుపస్సామి, యత్థ రత్తస్స యథాభిరతస్స రూపస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరి…పే… ఉపాయాసా’’తి (మ. ని. ౩.౧౮౬) ఏవం రూపాదిరతియా చ ఆదీనవం వత్వా సచే కోచి దుప్పఞ్ఞజాతికో పబ్బజితో వదేయ్య ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖేత్తే పవిట్ఠా గావియో వియ అమ్హేయేవ గణతో నీహరతి, ఏకీభావే నియోజేతి, సయం పన రాజరాజమహామత్తాదీహి పరివుతో విహరతీ’’తి, తస్స వచనోకాసుపచ్ఛేదనత్థం చక్కవాళపరియన్తాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసిన్నోపి తథాగతో ఏకకోవాతి దస్సనత్థం ‘‘అయం ఖో పనా’’తి దేసనా ఆరద్ధాతి ఆహ ‘‘తప్పటిపక్ఖవిహారదస్సనత్థ’’న్తి. తత్థ సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదీనం సఙ్ఖతనిమిత్తానం. అజ్ఝత్తన్తి విసయజ్ఝత్తం. సుఞ్ఞతన్తి అనత్తానుపస్సనానుభావనిబ్బత్తఫలసమాపత్తిం. తేనేవాహ ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది. తత్థ దుతియే వికప్పే ఠాన-సద్దో కారణపరియాయో దట్ఠబ్బో. సచ్చకసుత్తేనాతి మహాసచ్చకసుత్తేన. తత్థ హి –

‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, అగ్గివేస్సన, అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేతా, అపిస్సు మం ఏకమేకో ఏవం మఞ్ఞతి ‘మమేవారబ్భ సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతీ’తి. న ఖో పనేతం, అగ్గివేస్సన, ఏవం దట్ఠబ్బం. యావదేవ విఞ్ఞాపనత్థాయ తథాగతో పరేసం ధమ్మం దేసేతీతి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తస్సాయేవ కథాయ పరియోసానే తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి, ఏకోదిం కరోమి, సమాదహామి ‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) –