కామావచరకుసలపదభాజనీయవణ్ణనా

౧. అప్పేతున్తి నిగమేతుం. ‘‘పదభాజనీయం న వుత్త’’న్తి పదభాజనీయావచనేన అప్పనావరోధం సాధేత్వా పదభాజనీయావచనస్స కారణం వదన్తో ‘‘సరూపేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తిఆదీసు హోతి-సద్దో అత్థి-సద్దేన అనానత్థోతి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘దుతియేన హోతి-సద్దేనా’’తి. పుబ్బే అట్ఠకథాధిప్పాయేన వత్వా యథావుత్తస్స పాళిప్పదేసస్స అప్పనావరోధో సమత్థితోతి అత్తనో అధిప్పాయం దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఖేపేనా’’తిఆదిమాహ.

ఞాతుం ఇచ్ఛితోతి లక్ఖణస్స పుచ్ఛావిసయతం దస్సేతుం వుత్తం. యేన కేనచీతి దస్సనాదివిసేసయుత్తేన, ఇతరేన వా. అవత్థావిసేసో హి ఞాణస్స దస్సనతులనతీరణాని. ‘‘అదిట్ఠత’’న్తిఆదీసు ఆహాతి యోజేతబ్బం, సబ్బత్థ చ లక్ఖణస్సాతి. తఞ్హేత్థ అధికతన్తి. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి ఏతేన దిట్ఠం సంసన్దతి ఏతాయాతి దిట్ఠసంసన్దనా. విమతిం ఛిన్దతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనాతి ఏతాసమ్పి సద్దత్థో నయతో దస్సితో, అత్థతో పన సబ్బాపి తథాపవత్తం వచనం, తదుప్పాదకో వా చిత్తుప్పాదోతి వేదితబ్బం.

అఞ్ఞమఞ్ఞతో పభిజ్జతీతి పభేదో, విసేసో, తేన పభేదేన. ధమ్మానం దేసనన్తి కిఞ్చాపి సమయభూమిజాతిఆరమ్మణసభావాదివసేన అనవసేసప్పభేదపరిగ్గహతో నిద్దేసదేసనావ వత్తుం యుత్తా, తథాపి కుసలాదిమాతికాపదసఙ్గహితవిసేసోయేవ ఇధ పభేదోతి అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘పభేద…పే… దేసనం ఆహా’’తి. తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘కుసల…పే… దీపేత్వాతి ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ధమ్ముద్దేసవార ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా). ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తిఆదినా చ పభేదవన్తోవ సాతిసయం నిద్దిట్ఠా, న పన మాతికాయం వుత్తప్పభేదోతి పభేదవన్తదస్సనం నిద్దేసో. ఇదం వుత్తం హోతీతిఆదినా ‘‘పభేదే…పే… దస్సనత్థ’’న్తి ఇమస్స వాక్యస్స పిణ్డత్థమాహ. యది ధమ్మా ఏవ పుచ్ఛితబ్బా విస్సజ్జేతబ్బా చ, కస్మా కుసలాతి పభేదవచనన్తి ఆహ ‘‘తే పనా’’తిఆది. న హి పభేదేహి వినా పభేదవన్తో అత్థీతి. ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తి ఏతేన ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తి, ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తి చ ఆదినా ఉద్దిట్ఠనిద్దిట్ఠానం ధమ్మానం కుసలభావో విస్సజ్జితో హోతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలాతి విస్సజ్జనేపీ’’తి ఆహ. ఇమస్మిఞ్హీతి హి-సద్దో కారణత్థో. తేన యస్మా ధమ్మావ దేసేతబ్బా, తే చ కుసలా…పే… భేదా దేసేతబ్బా, తస్మాతి ఏవం వా యోజనా. ధమ్మానమేవాతి అవధారణఫలం దస్సేతి ‘‘అవోహారదేసనాతో’’తి. అత్థానఞ్చాతి చ-సద్దేన ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తి ఏవమాదిసభావనిరుత్తిం యథావుత్తధమ్మాదిఞాణఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. ‘‘ఇతి ఏవం అయం పవత్తేతబ్బో నివత్తేతబ్బో చా’’తి తథా తథా విధేతబ్బభావో ఇతికత్తబ్బతా, తాయ యుత్తో ఇతి…పే… యుత్తో, తస్స విధేతబ్బస్సాతి అత్థో, విసేసనత్తా పభేదస్సాతి అధిప్పాయో.

ఇతికత్తబ్బతాయుత్తస్స విసేసితబ్బత్తా ఉద్దేసో ధమ్మప్పధానో, తస్మా తత్థ ధమ్మస్స విసేసితబ్బత్తా ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి అయం పదానుక్కమో కతో. పుచ్ఛా సంసయితప్పధానా అనిచ్ఛితనిచ్ఛయనాయ పవత్తేతబ్బత్తా. తేన సబ్బధమ్మేసు సముగ్ఘాటితవిచికిచ్ఛానుసయానమ్పి పుచ్ఛా దేసేతబ్బపుగ్గలగతసంసయాపత్తిం అత్తని ఆరోపేత్వా సంసయాపన్నేహి వియ పవత్తీయతీతి దస్సేతి. కామావచరాదిభేదో వియ కుసలాదిభావేన కుసలాదిభేదో ధమ్మభావేన నియతోతి ధమ్మాతి వుత్తే నిచ్ఛయాభావతో ‘‘కుసలా ను ఖో అకుసలా ను ఖో’’తిఆదినా సంసయో హోతీతి ఆహ ‘‘కుసలాదిభేదో పన సంసయితో’’తి. ధమ్మభావో పన కుసలాదీసు ఏకన్తికత్తా నిచ్ఛితోయేవాతి వుత్తం ‘‘న చ ధమ్మభావో సంసయితో’’తి. తేన సంసయితో నిచ్ఛేతబ్బభావేన పధానో ఏత్థ కుసలభావో, న తథా ధమ్మభావోతి ధమ్మా కుసలాతి వుత్తన్తి దస్సేతి.

చిత్తుప్పాదసమయేతి చిత్తస్స ఉప్పజ్జనసమయే. ‘‘అథ విజ్జమానే’’తి ఏత్థ అథ-సద్దస్స అత్థమాహ ‘‘పచ్ఛా’’తి. భోజనగమనాదీహి సమయేకదేసనానత్తం దస్సేత్వా అవసేసనానత్తం దస్సేతుం ‘‘సమవాయాదీ’’తి వుత్తం. విసేసితాతి ఏతేన ‘‘నియమితా’’తి పదస్స అత్థం వివరతి, తస్మా యథావుత్తచిత్తవిసేసితబ్బతో సమయతోతి అత్థో. యథాధిప్పేతానన్తి కామావచరాదివిసేసయుత్తానం. ‘‘తస్మిం సమయే’’తి చిత్తుప్పత్తియా విసేసితబ్బోపి సమయో యేన చిత్తేన ఉప్పజ్జమానేన విసేసీయతి, తస్సేవ చిత్తస్స ‘‘యస్మిం సమయే’’తి ఏత్థ సయం విసేసనభావం ఆపజ్జతి. తథా ‘‘తస్మిం సమయే’’తి ఏత్థ విసేసనభూతం చిత్తం అత్తనా విసేసితబ్బసమయస్స ఉపకారత్థం ‘‘యస్మిం సమయే…పే… చిత్త’’న్తి విసేసితబ్బభావం ఆపజ్జతి. ఉపకారోతి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అవచ్ఛేదకావచ్ఛిన్దితబ్బభావోతి దట్ఠబ్బం. పురిమధమ్మానం భఙ్గసమకాలం, భఙ్గానన్తరమేవ వా పచ్ఛిమధమ్మానం ఉప్పత్తి పురిమపచ్ఛిమానం నిరన్తరతా కేనచి అనన్తరితతా. యాయ భావపక్ఖస్స బలవభావేన పటిచ్ఛాదితో వియ హుత్వా అభావపక్ఖో న పఞ్ఞాయతీతి తదేవేతన్తి గహణవసేన పచురజనో విపరియేసితో, సోయమత్థో అలాతచక్కేన సుపాకటో హోతి. తేనేవాహ ‘‘ఏకీభూతానమివా’’తి. ఏకసమూహవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి సమూహఘనతా, దుబ్బిఞ్ఞేయ్యకిచ్చభేదవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి కిచ్చఘనతాతి యోజనా. ఏత్థ చ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావేన పవత్తమానానం అనేకేసం ధమ్మానం కాలసభావబ్యాపారారమ్మణేహి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యభేదతాయ ఏకీభూతానమివ గహేతబ్బతా యథాక్కమం సన్తతిఘనతాదయోతి దట్ఠబ్బం.

సహకారీకారణసన్నిజ్ఝం సమేతీతి సమయో, సమవేతీతి అత్థోతి సమయ-సద్దస్స సమవాయత్థతం దస్సేన్తో ‘‘పచ్చయసామగ్గి’’న్తి ఆహ. సమేతి సమాగచ్ఛతి ఏత్థ మగ్గబ్రహ్మచరియం తదాధారపుగ్గలేహీతి సమయో, ఖణో. సమేన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా, సమాగచ్ఛన్తి ధమ్మా సహజాతధమ్మేహి ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కరణం వియ చ పరికప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహో. పచ్చయన్తరసమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సమ్బన్ధో ఏతి సవిసయే పవత్తతి, సమ్బన్ధా వా అయన్తి ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సమయనం సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమస్స నిరోధస్స యానం, సమ్మా వా యానం అపగమో అప్పవత్తీతి సమయో, పహానం. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతబ్బో అభిసమేతబ్బో అధిగన్తబ్బోతి అవిపరీతో సభావో అభిసమయో. అభిముఖభావేన సమ్మా వా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, అవిరాధేత్వా ధమ్మానం అవిపరీతసభావావబోధో. ఏత్థ చ ఉపసగ్గానం జోతకమత్తత్తా తస్స తస్స అత్థస్స వాచకో సమయ-సద్దో ఏవాతి సఉపసగ్గోపి వుత్తో. తానేవాతి పీళనాదీనేవ. విప్ఫారికతా సేరిభావేన కిరియాసు ఉస్సాహనపరినిప్ఫన్నో.

కేసుచీతి అకుసలవిపాకాదీసు. ఖణస్స అసమ్భవో తేన వినాభావోతి ఆహ ‘‘ననూ’’తిఆది. ధమ్మేనేవాతి విసేసన్తరరహితేన. తంయేవ హి అవధారణేన నివత్తితం విసేసం దస్సేతి ‘‘న తస్స పవత్తిత్థా’’తిఆదినా. యథా వా తథా వాతి కాలేన లోకో పవత్తతి నివత్తతీతి వా కాలో నామ భావో వత్తనలక్ఖణో భావానం పవత్తిఓకాసదాయకోతి వా యేన తేన పకారేన. ఇధ ఉత్తమహేతునో సమ్భవో ఏవ నత్థీతి హేతుహేతుసాధారణహేతూయేవ పటిసేధేతి. తప్పచ్చయతం అనేకపచ్చయతం.

పకతిస్సరవాదగ్గహణం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. పజాపతిపురిసకాలవాదాదయోపి ‘‘ఏకకారణవాదో’’తి. వా-సద్దేన వా తేసమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అవయవ…పే… దాయో వుత్తో అవయవధమ్మేన సముదాయస్స అపదిసితబ్బత్తా, యథా ‘‘సమం చుణ్ణం, అలఙ్కతో దేవదత్తో’’తి చ. అనిప్ఫాదనం నిప్ఫాదనాభావో అహేతుభావో. నిప్ఫాదేతుం అసమత్థస్స పన పచ్చయన్తరానం సహస్సేపి సమాగతే నత్థేవ సమత్థతాతి ఆహ ‘‘నిప్ఫాదనసమత్థస్సా’’తి. ఏత్థ చ సహకారీకారణాయత్తా ఫలుప్పాదనా పచ్చయధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాతి వుత్తాతి అపేక్ఖా వియాతి అపేక్ఖా దట్ఠబ్బా.

నిబ్యాపారేసు అబ్యావటేసు. ఏకేకస్మిన్తి అట్ఠకథాయం ఆమేడితవచనస్స లుత్తనిద్దిట్ఠతం దస్సేతి. సతి చ ఆమేడితే సిద్ధో బహుభావోతి. అన్ధసతం పస్సతీతి చ పచ్చత్తవచనం నిద్ధారణే భుమ్మవసేన పరిణామేత్వా ‘‘అన్ధసతే’’తి ఆహ. తథా ఏకేకస్మిన్తి ఇమినా విసుం అసమత్థతా జోతితాతి అన్ధసతం పస్సతీతి సముదితం పస్సతీతి అత్థతో అయమత్థో ఆపన్నోతి ఆహ ‘‘అన్ధసతం సహితం పస్సతీతి అధిప్పాయో’’తి. అఞ్ఞథాతి యథారుతవసేన అత్థే గయ్హమానే. యస్మా అసా…పే… సిద్ధో సివికుబ్బహనాదీసు, తస్మా నాయమత్థో సాధేతబ్బో. ఇదాని తస్సత్థస్స సుపాకటభావేన అసాధేతబ్బతం దస్సేన్తో ‘‘విసు’’న్తిఆదిమాహ.

ఏతేనుపాయేనాతి యోయం ఖణసఙ్ఖాతో సమయో కుసలుప్పత్తియా దుల్లభభావం దీపేతి. అత్తనో దుల్లభతాయాతి ఏత్థ ఖణత్థో వా సమయ-సద్దో ఖణసఙ్ఖాతో సమయోతి అత్థో వుత్తో. ఏతేన ఉపాయభూతేన నయభూతేన. యోజనా కాతబ్బాతి ఏత్థాయం యోజనా – సమవాయ…పే… వుత్తిం దీపేతి సయం పచ్చయసామగ్గిభావతో, సమవాయత్థో వా సమయ-సద్దో సమవాయసఙ్ఖాతో సమయో. సో యాయ పచ్చయసామగ్గియా సతీతి ఇమస్స అత్థస్స పకాసనవసేన ధమ్మానం అనేకహేతుతో వుత్తిం దీపేతి. కాల…పే… పరిత్తతం దీపేతి అత్తనో అతిపరిత్తతాయ. సమూహ…పే… సహుప్పత్తిం దీపేతి సయం ధమ్మానం సముదాయభావతో. హేతు…పే… వుత్తితం దీపేతి సతి ఏవ అత్తని అత్తనో ఫలానం సమ్భవతోతి. అత్థపక్ఖే చ సద్దపక్ఖే చ యస్మిం అతిపరిత్తే కాలే యస్మిం ధమ్మసముదాయే యమ్హి హేతుమ్హి సతీతి ఏతస్స అత్థస్స ఞాపనవసేన తదాధారాయ తదధీనాయ చ కుసలధమ్మప్పవత్తియా దుప్పటివిజ్ఝతం అనేకేసం సహుప్పత్తిం పరాధీనప్పత్తిఞ్చ దీపేతీతి.

దళ్హధమ్మా ధనుగ్గహాతి దళ్హధనునో ఇస్సాసా. దళ్హధను నామ ద్విసహస్సథామం వుచ్చతి. ద్విసహస్సథామన్తి చ యస్స ఆరోపితస్స జియాబద్ధో లోహసీసాదీనం భారో దణ్డే గహేత్వా యావ కణ్డప్పమాణా ఉక్ఖిత్తస్స పథవితో ముచ్చతి. సిక్ఖితాతి దసద్వాదసవస్సాని ఆచరియకులే ఉగ్గహితసిప్పా. కతహత్థాతి ధనుస్మిం చిణ్ణవసీభావా. కోచి సిప్పమేవ ఉగ్గణ్హాతి, కతహత్థో న హోతి, ఇమే పన న తథాతి దస్సేతి. కతుపాసనాతి రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పా. చతుద్దిసా ఠితా అస్సూతి ఏకస్మింయేవ పదేసే థమ్భం వా రుక్ఖం వా యం కిఞ్చి ఏకంయేవ నిస్సాయ చతుద్దిసాభిముఖా ఠితా సియున్తి అత్థో. ఏవం వుత్తజవనపురిసస్సాతి న ఏవరూపో పురిసో కోచి భూతపుబ్బో అఞ్ఞత్ర బోధిసత్తేన. సో హి జవనహంసకాలే ఏవరూపమకాసి. సుత్తే పన అభూతపరికప్పనవసేన ఉపమామత్తం ఆహటం. తప్పరభావాతి తప్పరభావతో హేతుసఙ్ఖాతస్స సమయస్స పరాయత్తవుత్తిదీపనే ఏకన్తబ్యావటసభావతోతి అత్థో. యే పన ‘‘తప్పరభావో’’తి పఠన్తి, తేసం పచ్చయాయత్తవుత్తిదీపనతో తప్పరభావో హేతుసఙ్ఖాతస్స సమయస్స, తస్మా తస్స పరాయత్తవుత్తిదీపనతా వుత్తాతి యోజనా. సముదాయాయత్తతాదీపనే తప్పరో, తదేకదేసాయత్తతాదీపనే తప్పరో న హోతీతి ఆహ ‘‘అతప్పరభావతో’’తి.

నను చ తం తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో కాలో వోహారమత్తకో, సో కథం ఆధారో తత్థ వుత్తధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘కాలోపి హీ’’తిఆది. యది కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం, కా పనేత్థ లక్ఖణకిరియాతి ఆహ ‘‘ఇహాపీ’’తిఆది. లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా సత్తాసఙ్ఖాతాయ లక్ఖణకిరియాయ యుత్తో సమయో, తస్మా తత్థ భూమినిద్దేసోతి.

ఉద్దానతోతి యది సఙ్ఖేపతోతి అత్థో. నను చ అవసిట్ఠకిలేసాదయో వియ కిలేసకామోపి అస్సాదేతబ్బతాయ వత్థుకామే సమవరుద్ధో ఞాణం వియ ఞేయ్యేతి సఙ్ఖేపతో ఏకోయేవ కామో సియాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘కిలేసకామో’’తిఆది. సహితస్సాతి విసయవిసయిభావేన అవట్ఠితస్స. ‘‘ఉద్దానతో ద్వే కామా’’తి కిఞ్చాపి సబ్బే కామా ఉద్దిట్ఠా, ‘‘చతున్నం అపాయాన’’న్తిఆదినా పన విసయస్స విసేసితత్తా ఓరమ్భాగియకిలేసభూతో కామరాగో ఇధ కిలేసకామోతి గహితోతి ‘‘తేనా’’తిఆదిమాహ. చోదకో తస్స అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘నను చా’’తిఆదినా అనుయుఞ్జతి. ఇతరో పన ‘‘బహలకిలేసస్సా’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి.

కామావచరధమ్మేసు విమానకప్పరుక్ఖాదిప్పకారేసు పరిత్తకుసలాదీసు వా. నను చ ‘‘చతున్నం అపాయాన’’న్తి విసయస్స విసేసితత్తా రూపారూపధాతుగ్గహణస్స అసమ్భవోయేవాతి? న, ‘‘ఉద్దానతో ద్వే కామా’’తి నిరవసేసతో కామానం ఉద్దిట్ఠత్తా. ఉద్దిట్ఠేపి హి కామసముదాయే యథా తదేకదేసోవ గయ్హతి, తం దస్సేతుం ‘‘దువిధో’’తిఆదిమాహ. కామరాగో పఞ్చకామగుణికో రాగో. కామతణ్హా కామావచరధమ్మవిసయా తణ్హా. నిరోధతణ్హా ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో. ఇధాతి ఏకాదసవిధే పదేసే. యది అనవసేసప్పవత్తి అధిప్పేతా, ‘‘దువిధోపేసో’’తి న వత్తబ్బం వత్థుకామేకదేసస్స ఇధ అప్పవత్తనతోతి అనుయోగేన యేభుయ్యభావతో అనవసేసో వియ అనవసేసోతి వా అత్థో గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘వత్థుకామోపీ’’తిఆదిమాహ. అనవసేససదిసతా చేత్థ సభావభిన్నస్స కస్సచి అనవసేసతో. ఏవఞ్చ కత్వాతి కిలేసకామవత్థుకామానం అనవసేసపరిపుణ్ణభావేన అభిలక్ఖితత్తాతి అత్థో. చాసద్దస్స రస్సత్తం కతన్తి కామావచరసద్దే హేతుకత్తుఅత్థో అన్తోనీతోతి దస్సేతి.

విసయేతి వత్థుస్మిం అభిధేయ్యత్థేతి అత్థో. నిమిత్తవిరహేతి ఏతేన రుళ్హీసు కిరియా విభాగకరణాయ, న అత్తకిరియాయాతి దస్సేతి. కుసలభావన్తి జాతకబాహితికసుత్తఅభిధమ్మపరియాయేన కథితం కుసలత్తం. తస్సాతి సుఖవిపాకభావస్స. తస్స పచ్చుపట్ఠానతం వత్తుకామతాయాతి ఏతేన ‘‘అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణ’’న్తి ఏత్థ సుఖసద్దో ఇట్ఠపరియాయో వుత్తోతి దస్సేతి. సఞ్ఞాపఞ్ఞాకిచ్చం సఞ్ఞాణకరణపటివిజ్ఝనాని, తదుభయవిధురా ఆరమ్మణూపలద్ధి ‘‘విజానాతీ’’తి ఇమినా వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘సఞ్ఞా…పే… గహణ’’న్తి. నను చ ఫస్సాదికిచ్చతోపి విసిట్ఠకిచ్చం చిత్తన్తి? సచ్చమేతం, సో పన విసేసో న తథా దురవబోధో, యథా సఞ్ఞాపఞ్ఞావిఞ్ఞాణానన్తి సఞ్ఞాపఞ్ఞాకిచ్చవిసిట్ఠలక్ఖణతాయ విఞ్ఞాణలక్ఖణమాహ. అనన్తరధమ్మానం పగుణబలవభావస్స కారణభావేన పవత్తమానో సన్తానం చినోతి నామ. తథాపవత్తి చ ఆసేవనపచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘ఆసేవనపచ్చయభావేన చినోతీ’’తి.

చిత్తకతమేవాతి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణకతమేవ. నానత్తాదీనం వవత్థానన్తి ఏత్థ వవత్థానం పచ్చేకం యోజేతబ్బం. వవత్థానం పరిచ్ఛేదో అసఙ్కరభావో. తేన చ ధమ్మో నిచ్ఛితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘నిచ్ఛితతా’’తి. లిఙ్గనానత్తాదీనీతి ఏత్థ ఇత్థిపురిససణ్ఠానవసేన లిఙ్గనానత్తం. దేవమనుస్సతిరచ్ఛానాదివసేన ఇత్థిలిఙ్గస్స పుథుత్తం, తథా పురిసలిఙ్గస్స. దేవాదిభేదే ఇత్థిలిఙ్గే పచ్చేకం నానత్తకాయతాసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిససభావస్స దేసాదిభేదభిన్నస్స చ విసేసస్స వసేన పభేదో వేదితబ్బో. తథా పురిసలిఙ్గే. లిఙ్గనిబ్బత్తకస్స వా కమ్మస్స యథావుత్తనానత్తాదివసేన లిఙ్గస్స నానత్తాదీని యోజేతబ్బాని. లిఙ్గనానత్తాదీసు పవత్తత్తా సఞ్ఞాదీనం నానత్తాదీని. తేనేవాహ ‘‘కమ్మనానత్తాదీహి నిబ్బత్తాని హి తానీ’’తి. అపదాదినానాకరణదస్సనేన లిఙ్గనానత్తం దస్సితం. తస్మిఞ్చ దస్సితే సఞ్ఞానానత్తాదయో దస్సితా ఏవాతి ఆవత్తతి భవచక్కన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనాగ…పే… ఘటేన్తో’’తి. ఇత్థిలిఙ్గపురిసలిఙ్గాది విఞ్ఞాణాధిట్ఠితస్స రూపక్ఖన్ధస్స సన్నివేసవిసేసో. సఞ్ఞాసీసేన చత్తారో ఖన్ధా వుత్తా. వోహారవచనేన చ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వోహరితబ్బభావేన పవత్తి దీపితా, యా సా తణ్హాదిట్ఠిఅభినివేసహేతూతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘లిఙ్గాది…పే… యోసానానీ’’తి ఆహ.

‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, ధమ్మా అకుసలా అకుసలభాగియా, సబ్బేతే మనోపుబ్బఙ్గమా’’తి (అ. ని. ౧.౫౬-౫౭), ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧, ౨) చ ఏవమాదివచనతో చిత్తహేతుకం కమ్మన్తి ఆహ ‘‘కమ్మఞ్హి చిత్తతో నిబ్బత్త’’న్తి. యథాసఙ్ఖ్యన్తి కమ్మతో లిఙ్గం లిఙ్గతో సఞ్ఞాతి అత్థో. న పురిమవికప్పే వియ కమ్మతో లిఙ్గసఞ్ఞా లిఙ్గతో లిఙ్గసఞ్ఞాతి ఉభయతో ఉభయప్పవత్తిదస్సనవసేన. ‘‘భేదం గచ్ఛన్తి ఇత్థాయం పురిసోతి వా’’తి భేదస్స విసేసితత్తా ఇత్థాదిభావేన వోహరితబ్బభావో ఇధ భేదోతి ‘‘ఇత్థిపురిసాదివోహారం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. అద్ధద్వయవసేనాతి అతీతపచ్చుప్పన్నద్ధద్వయవసేన. గుణాభిబ్యాపనం కిత్తీతి ఆహ ‘‘పత్థటయసత’’న్తి. కమ్మనానాకరణేన వినా కమ్మనిబ్బత్తనానాకారణాభావతో ‘‘కమ్మజేహి…పే… నానాకరణ’’న్తి వుత్తం. అవిపచ్చనోకాసో అట్ఠానభూతా, గతికాలోపి వా. కామావచరం అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం రూపధాతుయా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిం జనేత్వా అనోకాసతాయ తదారమ్మణం అజనేన్తం ఏత్థ నిదస్సేతబ్బం. ఏకచ్చచిత్తకరణస్స అధిప్పేతత్తా చక్ఖాదివేకల్లేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అజనకం కమ్మవిఞ్ఞాణం అవసేసపచ్చయవికలే అనోగధం దట్ఠబ్బం. తదపి కాలగతిపయోగాదీతి ఆది-సద్దేన సఙ్గహితన్తి. ఏత్థ చ ‘‘సహకారీకారణవికలం విపాకస్స అచ్చన్తం ఓకాసమేవ న లభతి, ఇతరం విపాకేకదేసస్స లద్ధోకాసన్తి, ఇదమేతేసం నానత్త’’న్తి వదన్తి, తం విపాకస్స ఓకాసలాభే సతి సహాయకారణవికలతావ నత్థీతి అధిప్పాయేన వుత్తం.

భవతు తావ భవిత్వా అపగతం భూతాపగతం, అనుభవిత్వా అపగతం పన కథన్తి ఆహ ‘‘అనుభూతభూతా’’తిఆది. తేన అనుభూత-సద్దేన యో అత్థో వుచ్చతి, తస్స భూత-సద్దోయేవ వాచకో, న అను-సద్దో, అను-సద్దో పన జోతకోతి దస్సేతి. సాఖాభఙ్గసదిసా హి నిపాతోపసగ్గాతి. కిరియావిసేసకత్తఞ్చ ఉపసగ్గానం అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం తేహి వత్తబ్బవిసేసస్స జోతనభావేనేవ అవచ్ఛిన్దనన్తి యత్తకా ధాతుసద్దేన అభిధాతబ్బా అత్థవిసేసా, తేసం యం సామఞ్ఞం అవిసేసో, తస్స విసేసే అవట్ఠాపనం తస్స తస్స విసేసస్స జోతనమేవాతి ఆహ ‘‘సామఞ్ఞ…పే… విసేసీయతీ’’తి. అనుభూత-సద్దో బహులం కమ్మత్థే ఏవ దిస్సతీతి తస్స ఇధ కత్తుఅత్థవాచితం దస్సేతుం ‘‘అనుభూతసద్దో చా’’తిఆదిమాహ. సతిపి సబ్బేసం చిత్తుప్పాదానం సవేదయితభావతో ఆరమ్మణానుభవనే, సవిపల్లాసే పన సన్తానే చిత్తాభిసఙ్ఖారవసేన పవత్తితో అబ్యాకతేహి విసిట్ఠో కుసలాకుసలానం సాతిసయో విసయానుభవనాకారోతి అయమత్థో ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘వత్తుం అధిప్పాయవసేనా’’తి ఆహ. భూతాపగతభావాభిధానాధిప్పాయేనాతి కుసలాకుసలస్స ఆకడ్ఢనుపాయమాహ.

ఉప్పతితకిచ్చనిప్ఫాదనతో ఉప్పతితసదిసత్తా ‘‘ఉప్పతిత’’న్తి వుత్తం. ఉప్పజ్జితుం ఆరద్ధోతి అనాగతస్సపి తస్సేవ ఉప్పన్న-సద్దేన వుత్తతాయ కారణమాహ. ఏత్థ చ రజ్జనాదివసేన ఆరమ్మణరసానుభవనం సాతిసయన్తి అకుసలఞ్చ కుసలఞ్చ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధతాసామఞ్ఞేన ‘‘సబ్బసఙ్ఖతం భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘విపాకానుభవనవసేన తదారమ్మణం. అవిపక్కవిపాకస్స సబ్బథా అవిగతత్తా భవిత్వా విగతతామత్తవసేనకమ్మఞ్చ భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. తేనేవ తత్థ ఓకాసకతుప్పన్నన్తి విపాకమేవాహ. ఇధ పన కమ్మమ్పీతి. ఆరమ్మణకరణవసేన భవతి ఏత్థ కిలేసజాతన్తి భూమీతి వుత్తా ఉపాదానక్ఖన్ధా. అగ్గిఆహితో వియాతి భూమిలద్ధన్తి వత్తబ్బతాయ ఉపాయం దస్సేతి. ఏతేనాతి కమ్మం. ఏతస్సాతి విపాకో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

అవిక్ఖమ్భితత్తాతి అవినోదితత్తా. సభూమియన్తి సకభూమియం. విచ్ఛిన్దిత్వాతి పున ఉప్పజ్జితుం అదత్వా. ఖణత్తయేకదేసగతం ఖణత్తయగతన్తి వుత్తన్తి యథావుత్తస్స ఉదాహరణస్స ఉపచారభావమాహ. తేన ఉప్పన్నా ధమ్మా పచ్చుప్పన్నా ధమ్మాతి ఇదమేత్థ ఉదాహరణం యుత్తన్తి దస్సేతి. పధానేనాతి పధానభావేన. దేసనాయ చిత్తం పుబ్బఙ్గమన్తి లోకియధమ్మే దేసేతబ్బే చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా దేసనా భగవతా ఉచితాతి దస్సేతి. ధమ్మసభావం వా సన్ధాయాతి లోకియధమ్మానం అయం సభావో యదిదం తే చిత్తజేట్ఠకా చిత్తపుబ్బఙ్గమా పవత్తన్తీతి దస్సేతి. తేన తేసం తథాదేసనాయ కారణమాహ, సబ్బే అకుసలా ధమ్మా చిత్తవజ్జాతి అత్థో. కేచీతి పదకారా. ఫస్సాదయోపీతి పి-సద్దేన రాగాదయో సమ్పిణ్డేతి. కాలభేదాభావేపి పచ్చయభావేన అపేక్ఖితో ధమ్మో పురిమనిప్ఫన్నో వియ వోహరీయతీతి ఆహ ‘‘పఠమం ఉప్పన్నో వియా’’తి. అనుపచరితమేవస్స పుబ్బఙ్గమభావం దస్సేతుం ‘‘అనన్తరపచ్చయమన’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘ఖీణా భవనేత్తీ’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౨.౧౫౫; నేత్తి. ౧౧౪) నేత్తిభూతాయ తణ్హాయ యుత్తం చిత్తం నాయకన్తి ఆహ ‘‘తణ్హాసమ్పయుత్తం వా’’తి.

‘‘యం తస్మిం సమయే చేతసికం సాత’’న్తి నిద్దిట్ఠత్తా సోమనస్సవేదనా సాతసభావాతి ఆహ ‘‘సభావవసేన వుత్త’’న్తి. నిప్పరియాయేన మధుర-సద్దో రసవిసేసపరియాయో, ఇట్ఠభావసామఞ్ఞేన ఇధ ఉపచారేన వుత్తోతిఆహ ‘‘మధురం వియా’’తి. పరమత్థతో తణ్హావినిముత్తో నన్దిరాగో నన్దిరాగభావో వా నత్థీతి ‘‘న ఏత్థ సమ్పయోగవసేన సహగతభావో అత్థీ’’తి, ‘‘నన్దిరాగసహగతా’’తి చ వుచ్చతి. తేన విఞ్ఞాయతి ‘‘సహగతసద్దో తణ్హాయ నన్దిరాగభావం జోతేతీ’’తి. అవత్థావిసేసవాచకో వా సహ-సద్దో ‘‘సనిదస్సనా’’తిఆదీసు వియ, సబ్బాసుపి అవత్థాసు నన్దిరాగసభావావిజహనదీపనవసేన నన్దిరాగభావం గతా నన్దిరాగసహగతాతి తణ్హా వుత్తా. గత-సద్దస్స వా ‘‘దిట్ఠిగత’’న్తిఆదీసు వియ అత్థన్తరాభావతో నన్దిరాగసభావా తణ్హా ‘‘నన్దిరాగసహగతా’’తి వుత్తా, నన్దిరాగసభావాతి అత్థో. ఇధాపీతి ఇమిస్సం అట్ఠకథాయం. ఇమస్మిమ్పి పదేతి ‘‘సోమనస్ససహగత’’న్తి ఏతస్మిమ్పి పదే. అయమేవత్థోతి సంసట్ఠో ఏవ. యథాదస్సితసంసట్ఠసద్దోతి అత్థుద్ధారప్పసఙ్గేన పాళితో అట్ఠకథాయ ఆగతసంసట్ఠసద్దో. సహజాతేతి సహజాతత్థే.

కాలవిసేసానపేక్ఖో కమ్మసాధనో ఆభట్ఠ-సద్దో భాసితపరియాయోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అభాసితబ్బతా అనాభట్ఠతా’’తి. పాళియన్తి ఇమిస్సా పఠమచిత్తుప్పాదపాళియం. అభాసితత్తా ఏవాతి అసఙ్ఖారికభావస్స అవుత్తత్తా ఏవ. కారణపరియాయత్తా వత్థుసద్దస్స పచ్చయభావసామఞ్ఞతో ద్వారభూతధమ్మానమ్పి సియా వత్థుపరియాయోతి ఆహ ‘‘ద్వారం వత్థూతి వుత్త’’న్తి. తేన వత్థు వియ వత్థూతి దస్సేతి. మనోద్వారభూతా ధమ్మా యేభుయ్యేన హదయవత్థునా సహ చరన్తీతి ద్వారేన…పే… హదయవత్థు వుత్తన్తి ఆహ యథా ‘‘కున్తా పచరన్తీ’’తి. సకిచ్చభావేనాతి అత్తనో కిచ్చభావేన, కిచ్చసహితతాయ వా. అఞ్ఞాసాధారణోతి స-సద్దస్స అత్థమాహ. సకో హి రసో సరసోతి.

అనన్తరచిత్తహేతుకత్తా చిత్తస్స ఏకసముట్ఠానతా వుత్తా, సహజాతచిత్తఫస్సహేతుకత్తా చేతసికానం ద్విసముట్ఠానతా. ‘‘చిత్తసముట్ఠానా ధమ్మా, ఫుట్ఠో భిక్ఖవే వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) హి వుత్తం.

సుఖుమరజాదిరూపన్తి అణుతజ్జారిరూపమాహ. పరమాణురూపే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. వత్థుపరిత్తతాయాతి ఏతేన అనేకకలాపగతాని బహూనియేవ రూపాయతనాని సముదితాని సంహచ్చకారితాయ సివికుబ్బహనఞాయేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో, న ఏకం కతిపయాని వాతి దస్సేతి. నను చ ఏవం సన్తే చక్ఖువిఞ్ఞాణం సముదాయారమ్మణం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి సముదాయస్సేవ అభావతో. న హి పరమత్థతో సముదాయో నామ కోచి అత్థి. వణ్ణాయతనమేవ హి యత్తకం యోగ్యదేసే అవట్ఠితం, సతి పచ్చయన్తరసమాయోగే తత్తకం యథావుత్తేన ఞాయేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి అవికప్పకత్తా తస్స. తదభినిహటం పన మనోవిఞ్ఞాణం అనేకక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జమానం పురిమసిద్ధకప్పనావసేన సమూహాకారేన సణ్ఠానాదిఆకారేన చ పవత్తతీతి కిం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఏకం వణ్ణాయతనం ఆరమ్మణం, ఉదాహు అనేకానీతి న చోదేతబ్బమేతం. న హి పచ్చక్ఖవిసయే యుత్తిమగ్గనా యుత్తా. కిఞ్చ భియ్యో అచ్ఛరాసఙ్ఘాతక్ఖణేన అనేకకోటిసఙ్ఖాయ చిత్తుప్పత్తియా పవత్తనతో చిత్తస్స లహుపరివత్తితాయ సమానేపి ఘటసరావాదివణ్ణానం యోగ్యదేసావట్ఠానే పురిమమనసికారానురూపం ‘‘ఘటో’’తి వా ‘‘సరావో’’తి వా పఠమం తావ ఏకో మనోవిఞ్ఞాణసన్తానేన పరిచ్ఛిజ్జతి, పచ్ఛా ఇతరో చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా బ్యవహితేనాతి అవిసేసవిదుతాయ పన ఘటసరావాదిబుద్ధియా అభేదాపత్తిపరికప్పనాతి. ఈదిసీపేత్థ చోదనా అచోదనాతి దట్ఠబ్బా. ఖణపరిత్తతాయాతి పబన్ధక్ఖణస్స ఇత్తరతాయ. పబన్ధవసేన హి పచ్చేకం రూపారూపధమ్మా విరోధిఅవిరోధిపచ్చయసమాయోగే లహుం దన్ధఞ్చ నిరుజ్ఝనతో పరిత్తకాలా దీఘకాలా చ హోన్తి, సభావలక్ఖణవసేన పన ఏకపరిచ్ఛేదా ఏవాతి. యథా చ రూపాయతనం, ఏవం ఇతరానిపి. సద్దాదయోపి హి వత్థుపరిత్తతాదిభావేన లబ్భన్తీతి. అచ్చాసన్నాదితాయాతి ఆది-సద్దేన అనావజ్జనం కేనచి పటిచ్ఛన్నతాతి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. విసయిధమ్మం విసేసతో సినోతి బన్ధతీతి విసయోతి అనఞ్ఞత్థభావాపేక్ఖో విసయోతి ఆహ ‘‘విసయో అనఞ్ఞత్థభావేనా’’తి. న హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో రూపాయతనాదితో అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే పవత్తన్తీతి. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గోచరో వియాతి గోచరోతి సమ్బహులచారితాపేక్ఖో గోచరోతి ఆహ ‘‘గోచరో తత్థ చరణేనా’’తి. బహులఞ్హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి రూపాదయో గయ్హన్తి, న తథా మనోవిఞ్ఞాణేనాతి. తేసన్తి మనోవిఞ్ఞాణేన గయ్హమానానం రూపాయతనాదీనం. ‘‘వచనస్స అనుపపత్తితో’’తి కస్మా వుత్తం, నను పఞ్చద్వారే పవత్తమనోవిఞ్ఞాణధాతుం సన్ధాయ తేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీతి వచనం ఉపపజ్జతియేవాతి? న, నియమాభావతో. న హి పఞ్చద్వారాభినిహటంయేవ మనో ఇధ ‘‘మనో’’తి వుత్తన్తి నియమహేతు అత్థీతి, ఏతంయేవ వా చోదనం మనసి కత్వా దిబ్బచక్ఖుఞాణాదిగ్గహణం కతం. ఏవంవణ్ణోతిఆదివచనతో పుబ్బేనివాసఅతీతానాగతంసఞాణాదయోపి ఇధ సమ్భవన్తి. ఇతరథాతి రూపం సద్దన్తిఆదినా.

భోజన …పే… ఉస్సాహాదీహీతి ఇదం యాయ కమ్మఞ్ఞతాయ రూపకాయస్స కల్లతా హోతి, తస్సా పచ్చయనిదస్సనం. భోజనే హి సమ్మాపరిణతే సప్పాయే చ ఉతుభోజనే సమ్ముపయుత్తే సమ్మాపయోగసఙ్ఖాతే కాయికచేతసికవీరియే చ సమారద్ధే లహుతాదిసబ్భావేన కాయో కమ్మక్ఖమో హోతి సబ్బకిరియానుకూలోతి. అథ వా భోజన…పే… ఉస్సాహాదీహీతి ఇదం కాయస్స కల్యతాయ వియ ఉపద్దుతతాయపి కారణవచనం. విసమభోజనాపరిణామాదితో హి కాయస్స ఉపద్దవకరా వాతాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి. అనువత్తన్తస్సాతి పదం ‘‘జయం వేరం పసవతీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౦౧) వియ హేతుఅత్థవసేన వేదితబ్బం. జాగరణనిమిత్తఞ్హి ఇధ అనువత్తనం అధిప్పేతన్తి. అథ వా అనువత్తన్తస్సాతి ఇదం పకతియా దిట్ఠాదివసేన ఆపాథగమనుపనిస్సయానం కల్యతాదినిబ్బత్తానం కాయికసుఖాదీనం సమ్భవదస్సనం. కాయకల్యతాదిం అననువత్తన్తస్స హి యథావుత్తఉపనిస్సయాభోగాభావేన వుత్తప్పకారం ఆపాథగమనం న సియాతి. యథానుభూతే రూపాదివిసయే చిత్తస్స ఠపనం ఆవజ్జనం చిత్తపణిదహనం. యథానుభూతేన రూపాదినా సదిసం అసదిసం సమ్బన్ధఞ్చ సదిసాసదిససమ్బన్ధం, తస్స దస్సనాది సదిసాసదిససమ్బన్ధదస్సనాది, చిత్తపణిదహనఞ్చ సదిసాసదిస…పే… దస్సనాది చ చిత్త…పే… దస్సనాదయో తే పచ్చయాతి యోజేతబ్బం. ధాతుక్ఖోభాదీతి ఆది-సద్దేన దేవతూపసంహారాదిం సఙ్గణ్హాతి. తంసదిసతా దిట్ఠసుతసదిసతా. తంసమ్పయుత్తతా దిట్ఠసుతపటిబద్ధతా. కేనచి వుత్తేతి ఇమినా సద్ధాయ అనుస్సవనిబ్బత్తతం ఆహ. ఆకారవిచారణన్తి తేసం తేసం అత్థానం ఉపట్ఠానాకారవిచారణం. కత్థచి అత్థే.

నియమితస్సాతి కుసలమేవ మయా ఉప్పాదేతబ్బన్తి ఏవం నియమితస్స. పసాదసినేహాభావో దోసబహులతాయ హోతీతి లూఖపుగ్గలా దోసబహులాతి ఆహ.

ఆయతనభావతోతి కారణభావతో.

విజ్జమానవత్థుస్మిన్తి ఏతేన ‘‘వినాపి దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగేన చిత్తుప్పాదమత్తేనేవ దానమయం కుసలం ఉపచితం హోతీ’’తి కేసఞ్చి అతిధావనం నివత్తితం హోతీతి.

ధమ్మసవనస్స ఘోసనం ధమ్మసవనఘోసనం. తస్సాతి ‘‘సద్దదానం దస్సామీ’’తి సద్దవత్థూనం ఠానకరణభేరిఆదీనం ససద్దప్పవత్తికరణస్స. చిన్తనం తథా తథా చిత్తుప్పాదనం. అఞ్ఞత్థాతి సుత్తేసు. అపరత్థాతి అభిధమ్మపదేసు. అపరియాపన్నాతి పదస్స అత్థవణ్ణనా ‘‘పరిభోగరసో’’తిఆదికాయ అత్థవణ్ణనాయ పరతో బహూసు పోత్థకేసు లిఖీయతి, యథాఠానేయేవ పన ఆనేత్వా వత్తబ్బా. తత్థ పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా లక్ఖణపఞ్ఞత్తియో అఞ్ఞాయతనత్తా ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని అసఙ్గహితా ధమ్మాయతనేనాతి యోజేతబ్బం.

‘‘ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే ఉప్పజ్జతీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం యథా న అఞ్ఞారమ్మణం హోతి చిత్తవిసేసస్స అధిప్పేతత్తా, ఏవం కమ్మవిసేసే అధిప్పేతే కాయద్వారాదీసు ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే న ఉప్పజ్జతి తత్థేవ పరియోసితత్తా, అథ కమ్మసామఞ్ఞం అధిప్పేతం, రూపాదీసు ఏకారమ్మణన్తి ఇదం ఉదాహరణం న సియాతి? న, అసదిసభావవిభావనవసేన ఉదాహటత్తా, ఇతరథా మనోవిఞ్ఞాణభూతం ఇదం చిత్తం ఛసుపి విసయేసు పవత్తనతో అనిబద్ధారమ్మణన్తి ఆరమ్మణం సదిసూదాహరణభావేన వుచ్చేయ్య ఆరమ్మణం వియ ద్వారమ్పి అనిబద్ధన్తి. యస్మా పన సతిపి కమ్మానం ద్వారన్తరచరణే యేభుయ్యేన వుత్తియా తబ్బహులవుత్తియా చ ద్వారకమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థానం వక్ఖతి, తస్మా పాణాతిపాతాదిభావసామఞ్ఞేన కమ్మం ఏకత్తనయవసేన గహేత్వా తస్స వచీద్వారాదీసు పవత్తిసబ్భావతో కమ్మస్స అనిబద్ధత్తాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కాయద్వారాదీసు ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే న నుప్పజ్జతీ’’తి. రూపాదీసు పన ఏకారమ్మణం చిత్తం తేనేవారమ్మణేన పరిచ్ఛిన్నన్తి విసిట్ఠమేవ గహితన్తి ఆరమ్మణమేవ నిబద్ధన్తి వుత్తన్తి చిత్తవిసేసో ఏవ గహితో, న చిత్తసామఞ్ఞం. ‘‘నను చ రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా యం యం వా పనా’’తి ఆరమ్మణమ్పి అనియమేనేవ వుత్తన్తి? సచ్చమేతం, తత్థ పన యం రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం, తం తేన వినా నప్పవత్తతి, కమ్మం పన కాయద్వారికాదిభేదం వచీద్వారాదీసు న నప్పవత్తతీతి ఇమస్స విసేసస్స జోతనత్థం పాళియం ఆరమ్మణమేవ గహితం, ద్వారం న గహితన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘ఆరమ్మణమేవ నిబద్ధ’’న్తిఆదినా. వచీద్వారే ఉప్పజ్జమానమ్పి పాణాతిపాతాదీతి అత్థో.

కామావచరకుసలం

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

కమ్మద్వారానన్తిఆదినా పకాసేతబ్బస్స సరూపం పకాసనుపాయఞ్చ దస్సేతి. నియతరూపరూపవసేనాతి ధమ్మసఙ్గహే నిద్దిట్ఠనియతరూపరూపవసేన. అఞ్ఞథా కమ్మసముట్ఠానికకాయే హదయవత్థుపి గహేతబ్బం సియా. ఏకసన్తతిపరియాపన్నో ఉపాదిన్నకకాయో ఇధ గహితోతి చక్ఖాయతనాదీతి వుత్తేసు ఏకో భావో హదయవత్థు చ గహితన్తి న సక్కా వత్తుం ‘‘చక్ఖాయతనాదీని జీవితపరియన్తానీ’’తి సన్నివేసస్స విభావితత్తా.

విప్ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరం విఞ్ఞత్తిగ్గహణస్స ఇచ్ఛితత్తా చలనాకారావ వాయోధాతు విఞ్ఞత్తివికారసహితాతి కదాచి ఆసఙ్కేయ్యాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘పఠమజవనసముట్ఠితా’’తి ఆహ. దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చాలేతున్తి ఏతేన దేసన్తరుప్పత్తి చలనం, తంనిమిత్తే చ కత్తుభావో ఉపచరితోతి దస్సేతి, అఞ్ఞథా ఖణికతా అబ్యాపారతా చ ధమ్మానం న సమ్భవేయ్యాతి. తదభిముఖభావవికారవతీతి తందిసమభిముఖో తదభిముఖో, తస్స భావో తదభిముఖభావో, సో ఏవ వికారో, తంసమఙ్గినీ వాయోధాతు తదభిముఖభావవికారవతీ. ఇదాని తదభిముఖభావవికా రస్స విఞ్ఞత్తిభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధిప్పాయసహభావీ’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా ఇమిస్సా అత్థవణ్ణనాయ లద్ధగుణం దస్సేతి. తత్థ ఆవజ్జనస్సాతి మనోద్వారావజ్జనస్స. యతో బాత్తింసాతిఆదినా తస్స విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకతా న సక్కా పటిసేధేతున్తి దస్సేతి.

పచ్చయో భవితుం సమత్థోతి ఏతేన యథావుత్తవాయోధాతుయా థమ్భనచలనసఙ్ఖాతకిచ్చనిప్ఫాదనే తస్స ఆకారవిసేసస్స సహకారీకారణభావమాహ. అనిదస్సనసప్పటిఘతాదయో వియ మహాభూతానం అవత్థావిసేసమత్తం సో ఆకారవిసేసోతి పరమత్థతో న కిఞ్చి హోతీతి ‘‘పరమత్థతో అభావం దస్సేతీ’’తి ఆహ. పరమత్థతో చిత్తసముట్ఠానభావో పటిసేధితో. కమ్మసముట్ఠానాదిభావస్స పన సమ్భవోయేవ నత్థీతి యథావుత్తవికారస్స పరమత్థతో సబ్భావే నకుతోచిసముట్ఠితత్తా అప్పచ్చయత్తం ఆపన్నం. న హి రూపం అప్పచ్చయం అత్థి, అప్పచ్చయత్తే చ సతి నిచ్చభావో ఆపజ్జతి, న చ నిబ్బానవజ్జో అత్థో సభావధమ్మో నిచ్చో అత్థి. చిత్తసముట్ఠానభావో వియాతి విఞ్ఞత్తియా చిత్తసముట్ఠానఉపాదారూపభావో ఉపచారసిద్ధోతి దస్సేతి.

విఞ్ఞత్తియా కరణభూతాయ. యం కరణన్తి యం చిత్తకిరియం చిత్తబ్యాపారం. విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతత్తన్తి ఇదమేస కారేతీతి యదేతం అధిప్పాయవిభావనం, ఏతం విఞ్ఞత్తివికారరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు న దిట్ఠం, హత్థచలనాదీసు పన దిట్ఠం, తస్మా విప్ఫన్దమానవణ్ణవినిముత్తో కోచి వికారో అత్థి కాయికకరణసఙ్ఖాతస్స అధిప్పాయస్స ఞాపకోతి విఞ్ఞాయతి. ఞాపకో చ హేతు ఞాపేతబ్బమత్థం సయం ఞాతోయేవ ఞాపేతి, న సబ్భావమత్తేనాతి వణ్ణగ్గహణానన్తరం వికారగ్గహణమ్పి విఞ్ఞాయతి. తథా హి విసయభావమాపన్నో ఏవ సద్దో అత్థం పకాసేతి, నేతరో. తేనేవాహ ‘‘న హి విఞ్ఞత్తీ’’తిఆది. యది పన చిత్తజరూపానం చలనాకారో విఞ్ఞత్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విప్ఫన్దమానవణ్ణారమ్మణత్తా తేనపి సా గహితా సియాతి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థం ఆహ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణస్సా’’తిఆది.

తాలపణ్ణాదిరూపానీతిఆదినాపి విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతబ్బతం మనోవిఞ్ఞాణేనేవ చ విఞ్ఞాతబ్బతం దస్సేతి. సఞ్జానాతి ఏతేనాతి సఞ్ఞాణం, తస్స ఉదకాదినో సఞ్ఞాణం తంసఞ్ఞాణం, తస్స ఆకారో తంసఞ్ఞాణాకారో, ఉదకాదిసహచారిప్పకారో చ సో తంసఞ్ఞాణాకారో చాతి ఉదకా…పే… కారో, తం గహేత్వా జానిత్వా. తదాకారస్సాతి ఉదకాదిఞాపనాకారస్స. యది యథావుత్తవికారగ్గహణంయేవ కారణం అధిప్పాయగ్గహణస్స, అథ కస్మా అగ్గహితసఙ్కేతస్స అధిప్పాయగ్గహణం న హోతీతి? న కేవలం వికారగ్గహణమేవ అధిప్పాయగ్గహణస్స కారణం, కిఞ్చరహీతి ఆహ ‘‘ఏతస్స పనా’’తిఆది.

అథ పనాతిఆదినా విఞ్ఞత్తియా అనుమానేన గహేతబ్బతం దస్సేతి. సాధిప్పాయ…పే… నన్తరన్తి అధిప్పాయసహితవికారేన సహజాతవణ్ణాయతనగ్గహణసఙ్ఖాతస్స చక్ఖుద్వారికవిఞ్ఞాణసన్తానస్స అనన్తరం. అధిప్పాయగ్గహణస్సాతి అధిప్పాయవవత్థాపకస్స తతియవారే జవనస్స. అధిప్పాయసహభూ వికారాభావే అభావతోతి ఏతేన యథావుత్తవికారం అధిప్పాయగ్గహణేన అనుమినోతి. ఏవం సతీతిఆదినా యథానుమితమత్థం నిగమనవసేన దస్సేతి. తత్థ ఉదకాదిగ్గహణేనేవాతి తాలపణ్ణాదీనం వణ్ణగ్గహణానన్తరేన పురిమసిద్ధసమ్బన్ధానుగ్గహితేన ఉదకాదీనం తత్థ అత్థిభావవిజాననేనేవ. యథా తాలపణ్ణాదీనం ఉదకాదిసహచారిప్పకారతం సఞ్ఞాణాకారో విఞ్ఞాతోయేవ హోతి నానన్తరియకత్తా, ఏవం విప్ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరేన పురిమసిద్ధసమ్బన్ధానుగ్గహితేన గన్తుకామతాదిఅధిప్పాయవిజాననేనేవ విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాతా హోతి తదభావే అభావతోతి ఉపమాయోజనా.

సభావభూతన్తి అన్వత్థభూతం. ద్విధాతి విఞ్ఞాపనతో విఞ్ఞేయ్యతో చ. కాయవిఞ్ఞత్తియా తథాపవత్తమానాయ చేతనాసఙ్ఖాతస్స కమ్మస్స కాయకమ్మభావో నిప్ఫజ్జతి తాయ ఉపలక్ఖితబ్బత్తా, న పన చతువీసతియా పచ్చయేసు కేనచి పచ్చయభావతోతి దస్సేన్తో ‘‘తస్మిం ద్వారే సిద్ధా’’తిఆదిమాహ. తేన వచీద్వారుప్పన్నాపి పాణాతిపాతాదయో సఙ్గహితాతి తేసం సఙ్గహితభావం దస్సేతి. అథ వా కాయద్వారుప్పన్నాయ కాయకమ్మభూతాయ చేతనాయ వసేన ‘‘తేన ద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బభావతో’’తి వుత్తం, తస్సాయేవ ద్వారన్తరుప్పన్నాయ వసేన ‘‘తేన ద్వారేన నామలాభతో’’తి. మనోద్వారావజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావో నిచ్ఛితోతి ‘‘ఏకాదసన్నం కిరియచిత్తాన’’న్తి ఆహ.

ద్వారన్తరచారినోతి ద్వారన్తరభావేన పవత్తనకా. ద్వారసమ్భేదాతి ద్వారానం సఙ్కరణతో. ద్వారానఞ్హి ద్వారన్తరభావప్పత్తియా సతి కాయద్వారస్స వచీద్వారాదిభావో, వచీద్వారస్స చ కాయద్వారాదిభావో ఆపజ్జతీతి తంతంద్వారుప్పన్నకమ్మానమ్పి సఙ్కరో సియా. తేనాహ ‘‘కమ్మసమ్భేదోపీ’’తి. ఏవం సతి కాయకమ్మం…పే… వవత్థానం న సియా. యది కమ్మాని కమ్మన్తరచారీని హోన్తి, కాయకమ్మాదికస్స వచీకమ్మాదికభావాపత్తితో ‘‘కమ్మసమ్భేదా ద్వారసమ్భేదోపీ’’తి కాయకమ్మం కాయకమ్మద్వారన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం న సియాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘కమ్మానమ్పి కమ్మన్తరచరణే ఏసేవ నయో’’తి. కమ్మన్తరచరణం కమ్మన్తరూపలక్ఖణతా. తేనేవాహ ‘‘ద్వారభావేనా’’తి. ద్వారన్తరచరణం ద్వారన్తరుప్పత్తి. ద్వారేతి అత్తనో ద్వారే. అఞ్ఞస్మిన్తి ద్వారన్తరే. కమ్మానీతి తంతంద్వారికకమ్మాని. అఞ్ఞానీతి అఞ్ఞద్వారికకమ్మాని. ద్వారే ద్వారాని న చరన్తీతి ద్వారన్తరభావేన నప్పవత్తన్తి, ద్వారన్తరం వా న సఙ్కమన్తి. కిఞ్చాపి విఞ్ఞత్తియా చతువీసతియా పచ్చయేసు యేన కేనచి పచ్చయేన చేతనాయ పచ్చయభావో నత్థి, తథా పన విఞ్ఞత్తియా పవత్తమానాయ ఏవ పాణాతిపాతాది హోతి, నాఞ్ఞథాతి సియా విఞ్ఞత్తియా హేతుభావో చేతనాయాతి వుత్తం ‘‘ద్వారేహి కారణభూతేహీ’’తి. కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి కమ్మవవత్థానస్సేవ వా కారణభావం సన్ధాయ ‘‘ద్వారేహి కారణభూతేహీ’’తి వుత్తం. యదిపి ‘‘ద్వారేహి కమ్మానీ’’తి వుత్తం, ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా’’తి పన వుత్తత్తా కమ్మేహిపి ద్వారాని వవత్థితానీతి అయమత్థోపి సిద్ధోయేవాతి దస్సేతుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. అద్వారచారీహీతి ద్వారానం సయం వవత్థితభావమాహ, న పన అవవత్థానం, వవత్థానమేవాతి అధిప్పాయో. ఇదాని తం వవత్థానం విభావేతి కమ్మానపేక్ఖాతిఆదినా. తత్థ సమయనియమితేన చిత్తేన సమయో వియ ద్వారనియమితేహి కమ్మేహి ద్వారాని నియమితానీతి అయం సఙ్ఖేపత్థో.

ఏవంసభావత్తాతి ద్వారభూతేహి కాయాదీహి ఉపలక్ఖణీయసభావత్తా. ఆణత్తి…పే… మానస్సాతి కాయవచీకమ్మానం వచీకాయవిఞ్ఞత్తీహి పకాసేతబ్బతం ఆహ. కాయాదీహీతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి. తస్మాతి యస్మా ద్వారన్తరే చరన్తానిపి కమ్మాని సకేన ద్వారేన ఉపలక్ఖితానేవ చరన్తి, తస్మా. నాపి కమ్మం ద్వారస్సాతి యస్మిం ద్వారన్తరే కమ్మం చరతి, తస్స ద్వారస్స అనత్తనియస్స. తంతంద్వారమేవాతి సకద్వారమేవ. కమ్మస్సాతి సకసకకమ్మస్స. యది కమ్మేహి ద్వారాని వవత్థితాని, ‘‘కమ్మస్స అనిబద్ధత్తా’’తి ఇదం కథం నీయతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బే పనా’’తిఆది.

సాతి విఞ్ఞత్తి. తస్సాతి కమ్మస్స. కేనచి పకారేనాతి చతువీసతియా పచ్చయప్పకారేసు కేనచి పకారేన. తంసహజాతాతి ఏతేన కాయవిఞ్ఞత్తియా సబ్భావేయేవ కాయకమ్మస్స సబ్భావో, నాఞ్ఞథాతి పరియాయేన విఞ్ఞత్తియా కమ్మస్స కారణభావం విభావేతి. తేనేవాహ ‘‘ఉప్పత్తిట్ఠానభావేన వుత్తా’’తి. యథావుత్తనియమేనాతిఆదినా కమ్మస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభావే బ్యభిచారాభావమాహ. తత్థ యథావుత్తనియమేనాతి అట్ఠకథాయం వుత్తప్పకారేన వవత్థానయుత్తిసఙ్ఖాతేన నియమేన. ద్వారచరణేతి అఞ్ఞద్వారచరణే.

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

చతూహి అఙ్గేహీతి ఏత్థ ‘‘సుభాసితంయేవ భాసతి, నో దుబ్భాసితం. ధమ్మంయేవ, పియంయేవ, సచ్చంయేవ భాసతి, నో అలిక’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౧౩; సు. ని. సుభాసితసుత్త) యాని అఙ్గాని సుత్తే వుత్తాని, తేసం చేతనాసభావం దస్సేతుం ‘‘సుభాసితభాసనా’’తిఆది వుత్తం. తథాపవత్తాతి సుభాసితభాసనాదిభావేన పవత్తా. సహ సమ్భూతత్తాతి సహేవ ఉప్పన్నత్తా. న హి వచీవిఞ్ఞత్తి సద్దరహితా అత్థి. తథా హి ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘వాచాగిరా బ్యపథో’’తిఆదినా (ధ. స. ౬౩౬) నాతిసుఖుమంయేవ సద్దవాచం వత్వా ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి, తాయ సద్ధిం యోజేత్వా వచీవిఞ్ఞత్తియా వుత్తత్తా రూపాయతనం వియ వత్థుపరిత్తతాదినా సద్దాయతనమ్పి అనిన్ద్రియగోచరో అత్థీతి చ అధిప్పాయేన ‘‘యా తాయ…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ.

ఇదాని అవిసేసేన చిత్తసముట్ఠానసద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణారమ్మణతా పాళియం వుత్తాతి వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి మహాఅట్ఠకథావాదస్స పాళియా విరోధం దస్సేతుం ‘‘చిత్తసముట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఏవం సఙ్గహకారస్స అధిప్పాయే ఠత్వా మహాఅట్ఠకథావాదస్స పటిసేధేతబ్బతం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో అధిప్పాయే ఠత్వా తం పరిహరితుం ‘‘మహాఅట్ఠకథాయం పనా’’తిఆదిమాహ. సఙ్ఘట్టనాకారేన పవత్తానం భూతానం సద్దస్స నిస్సయభావతో సఙ్ఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతి. తప్పచ్చయభావోతి ఉపాదిన్నకఘట్టనస్స పచ్చయభావో. చిత్తజపథవీధాతుయా ఉపాదిన్నకఘట్టనే పచ్చయో భవితుం సమత్థో చిత్తసముట్ఠానమహాభూతానం ఏకో ఆకారవిసేసో అత్థి. తదాకారత్తా హి తేసం పథవీధాతు ఉపాదిన్నకం ఘట్టేతీతి ఇమమత్థం వుత్తానుసారేన వేదితబ్బత్తా ‘‘వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి వత్వా తమేవ వుత్తనయం ‘‘తబ్బికారాన’’న్తిఆదినా విభావేతి. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయభావో తప్పచ్చయభావో వుత్తోతి అత్థో. అఞ్ఞమ్పి సబ్బం విధానన్తి ‘‘న చిత్తసముట్ఠానాతి ఏతేన పరమత్థతో అభావం దస్సేతీ’’తిఆదినా అత్తనా వుత్తవిధానం. అట్ఠకథాయం పన వుత్తవిధానం ‘‘హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తమేవాతి.

అత్తనో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స దేసన్తరే పారమ్పరియేన ఉప్పాదనం దేసన్తరుప్పాదనపరమ్పరతా. లద్ధాసేవనేనాతి లద్ధపుబ్బాభిసఙ్ఖారేన. చిత్తేనేవాతి పఠమచిత్తేనేవ. ‘‘సత్త జవనాని సత్త అక్ఖరాని నిబ్బత్తేన్తీతి వాదం పటిక్ఖిపిత్వా ఏకజవనవారపరియాపన్నాని చిత్తాని ఏకమక్ఖరం నిబ్బత్తేన్తీ’’తి వదన్తి. కిఞ్చాపి పఠమచిత్తేనపి ఘట్టనా నిప్ఫజ్జతి, ఏకస్సేవ పన బహుసో పవత్తనేన అత్థి కోచి విసేసోతి పురిమజవనసముట్ఠితాహి ఘట్టనాహి పటిలద్ధాసేవనేన సత్తమజవనేన సముట్ఠితా ఘట్టనా పరిబ్యత్తమక్ఖరం నిబ్బత్తేతీతి ఉపత్థమ్భనం నత్థీతి న సక్కా వత్తుం. లద్ధాభిసఙ్ఖారేన పన పఠమచిత్తేనపి ఘట్టనా బలవతీ హోతీతి అట్ఠకథాయం ‘‘ఉపత్థమ్భనకిచ్చం నత్థీ’’తి వుత్తం సియా, సబ్బమేతం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

‘‘సబ్బాయపి కాయవచీవిఞ్ఞత్తియా కాయవచీద్వారభావో వియ సబ్బస్సపి చిత్తస్స మనోద్వారభావో సమ్భవతీ’’తి దస్సనత్థం అట్ఠకథాయం ‘‘అయం నామ మనో మనోద్వారం న హోతీతి న వత్తబ్బో’’తి వత్వా తంద్వారవన్తధమ్మదస్సనత్థం ‘‘అయం నామ చేతనా’’తిఆది వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్స ద్వారం మనో, తం దస్సనత్థం వుత్త’’న్తి. యథా పన తివిధచతుబ్బిధకాయవచీకమ్మానం ద్వారభావతో కాయకమ్మద్వారవచీకమ్మద్వారాని వుత్తాని, ఏవం మనోకమ్మన్తి వుత్తఅభిజ్ఝాదీనం ద్వారభావతో వట్టహేతుభూతలోకియకుసలాకుసలసమ్పయుత్తమనో ఏవ మనోకమ్మద్వారన్తి సన్నిట్ఠానం కతన్తి దట్ఠబ్బం. చేతనాయ అత్తనో కిచ్చం ఆరద్ధాయ సమ్పయుత్తాపి తం తం సకిచ్చం ఆరభన్తీతి సా నే సకిచ్చే పవత్తేతి నామ, తథా పవత్తేన్తీ చ సమ్పయుత్తే ఏకస్మిం ఆరమ్మణే అవిప్పకిణ్ణే కరోతి బ్యాపారేతి చాతి వుచ్చతి, తథా సమ్పయుత్తానం యథావుత్తం అవిప్పకిణ్ణకరణం సమ్పిణ్డనం ఆయూహనం బ్యాపారాపాదనం బ్యాపారణం చేతయనన్తి ఆయూహనచేతయనానం నానత్తం దస్సేన్తో ‘‘ఫస్సాదిధమ్మేహీ’’తిఆదిమాహ. తథాకరణన్తి యథా ఫస్సాదయో సకసకకిచ్చే పసుతా భవన్తి, తథా కరణం. తేనేవ యథావుత్తేన అవిప్పకిణ్ణబ్యాపారణాకారేన సమ్పయుత్తానం కరణం పవత్తనన్తి దట్ఠబ్బం. కమ్మక్ఖయకరత్తాతి కమ్మక్ఖయకరమనస్స కమ్మద్వారభావో న యుజ్జతీతి అధిప్పాయో. యతో ‘‘కమ్మపథకథా లోకియా ఏవా’’తి వదన్తి.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమ్మకథావణ్ణనా

సమానకాలాపి కారణఫలకిరియా పుబ్బాపరకాలా వియ వత్తుం యుత్తాయేవ. సేయ్యథాపి పటిచ్చసముప్పాదే ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. చోపనకిరియన్తి విఞ్ఞత్తిద్వయం ఆహ. తస్సా హి చిత్తసముట్ఠానకాయసద్దవాచాహి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి ఏవ వా పురిమపురిమాహి పవత్తేతబ్బత్తా ‘‘కాయవాచాహి చోపనకిరియం కరోతీ’’తి వుత్తం తబ్బికారానం భూతానం తథాపవత్తనతో. అథ వా కాయవాచాహీతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి. చోపనకిరియన్తి రూపకాయస్స థమ్భనచలనకిరియం ఉపాదిన్నకఘట్టనకిరియఞ్చ. ఏసా హి కిరియా ‘‘రూపకాయం థమ్భేతుం చాలేతుం పచ్చయో భవితుం సమత్థో’’తి, ‘‘ఉపాదిన్నకఘట్టనస్స పచ్చయభూతో’’తి చ వుత్తత్తా కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి నిప్ఫజ్జతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘చోపనకిరియానిస్సయభూతా కాయవాచా’’తి, ‘‘కాయాదీహి కరణభూతేహి చోపనాభిజ్ఝాదికిరియం కరోన్తి వాసిఆదీహి వియ ఛేదనాది’’న్తి చ ఇదమ్పి వచనం సమత్థితం భవతి. న కేవలం ధరమానతావ సబ్భావో, అథ ఖో మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నతాపీతి దస్సేన్తో ‘‘అనిరోధితేవా’’తి ఆహ. అసముచ్ఛిన్నతా చ కాయాదీనం తదుపనిస్సయకిలేసాసముచ్ఛేదేనేవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘కాయాదీహి కరణభూతేహి చోపనాభిజ్ఝాదికిరియం కరోన్తీ’’తి ఏతేన చోపనాభిజ్ఝాదికిరియానిబ్బత్తిద్వారేన చేతనానిబ్బత్తియేవ వుత్తాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘ఏవఞ్చ…పే… యుజ్జన్తీ’’తి ఆహ. ఏవఞ్చ కత్వా కాయే సతి వాచాయ సతీతిఆదివచనం అనులోమితం హోతి. యాయ చేతనాయాతి కరణనిద్దేసో పన కాయాదీనం చోపనాభిజ్ఝాదికిరియాయ చ చేతనాహేతుకత్తదస్సనత్థం వుత్తోతి.

సభావతో ఉపకారకతో మగ్గే సతి సబ్భావతో చ బోజ్ఝఙ్గా మగ్గే అన్తోగధాతి ఆహ ‘‘న చ న సక్కా’’తిఆది.

కమ్మపథం అప్పత్తానమ్పి తంతంద్వారే సంసన్దనన్తి యథా కమ్మపథం పత్తానం, ఏవం కమ్మపథం అప్పత్తానమ్పి సతిపి ద్వారన్తరుప్పత్తియం యథాసకం ద్వారేహేవ నామగ్గహణన్తి వదన్తి, ఏవం సతి అట్ఠకథాయ విరోధో. దుతియత్థస్స చ అభావో సియా, తస్మా తంతంద్వారే సంసన్దనన్తి యస్మిం యస్మిం ద్వారే కమ్మపథం అప్పత్తా అకుసలచేతనాదయో పవత్తా, తాసం తేన తేనేవ ద్వారేన నామగ్గహణం. తం పన తంతంద్వారపక్ఖికభావకరణతో తత్థ అవరోధనన్తి వుత్తం. యథా హి కమ్మపథం పత్తా కాయకమ్మాదిసఙ్ఖాతా చేతనా ద్వారన్తరే ఉప్పన్నాపి కాయకమ్మాదినామమేవ లభన్తి, న ఏవం కమ్మపథం అప్పత్తా. తా పన యత్థ యత్థ ద్వారే ఉప్పజ్జన్తి, తేన తేనేవ ద్వారేన కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితన్తిఆదినామం లభన్తి. ఏవం నామగ్గహణమేవ హి తేసం తంతంద్వారపక్ఖికకరణం వుత్తం. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘కిఞ్చాపి వచీద్వారే చోపనప్పత్తం కమ్మపథం, అప్పత్తతాయ పన కాయకమ్మం న హోతి, కేవలం వచీదుచ్చరితం నామ హోతీ’’తి వుత్తం.

సతిపి పాణాతిపాతాదిచేతనాయ వచీద్వారాదీసు పవత్తియం యథావుత్తయేభుయ్యతబ్బహులవుత్తియా కాయకమ్మాదిభావవవత్థాపనం కాయాదికస్స తంతంద్వారభావవవత్థాపనఞ్చ కమ్మద్వారాభేదనం. తఞ్హి కమ్మద్వారానం అసంకిణ్ణభావేన పతిట్ఠాపనం. యం సన్ధాయ ‘‘ఆణత్తిసముట్ఠితేసూ’’తి అట్ఠకథాయం వక్ఖతి. కేచి పన ‘‘ఏకేకస్మిం ద్వారే అనేకేసం కమ్మానం పవత్తిదస్సనమ్పి ద్వారసంసన్దన’’న్తి వదన్తి. యథా పవత్తో బ్యాపాదో కమ్మపథో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తూ’’తి పవత్తి బ్యాపాదస్స దస్సితా. కాయద్వారికచేతనాయ సహకారీకారణభావతో కాయకమ్మవోహారలాభా, అభిజ్ఝాదీనం పరసన్తకస్స అత్తనో పరిణామనవసేన ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తూ’’తిఆదినా చ అప్పవత్తత్తా మనోకమ్మవోహారవిరహా, అచేతనాసభావతో వా పాణాతిపాతాదివసేన అబ్బోహారికా, పాణాతిపాతాదిభావేన న వత్తబ్బాతి అత్థో. ఏత్థాతి అబ్బోహారికభావే.

దసవిధా ఇద్ధి…పే… తబ్బా విత్థారేనాతి అధిప్పాయో.

తేనాధిప్పేతన్తి ‘‘అకుసలం వచీకమ్మం మనోద్వారే సముట్ఠాతీ’’తి వదన్తేన అధిప్పేతం. ‘‘న ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్త’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను తేన ఉపోసథక్ఖన్ధకతో సుత్తం ఆహటన్తి? కిఞ్చాపి ఆహటం, తత్థ అవుత్తోయేవ పన సో తేన వుత్తోతి గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ అవుత్తమేవా’’తిఆదిమాహ.

‘‘సుగతిదుగ్గతీసు ఉపపజ్జనం సుకతదుక్కటకమ్మతో న హోతి, ఖన్ధసివాదీహి పన హోతీతి గహేత్వా ‘నత్థి దిన్న’న్తిఆదినా పరామసన్తస్స వసేన ‘మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… పరిభణ్డాదీని కరోతీ’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి. అభిజ్ఝాదిపధానత్తాతి ఏతేన విజ్జమానేసుపి బ్యాపాదాదీసు యదా కాయవచీద్వారేసు చేతనా బలవతీ హోతి, న తథా ఇతరే, తదా పధానభావతో చేతనా కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి చ వోహారం లభతి. సో ఖో పనస్సా పధానభావో పాణాతిపాతాదిసిద్ధియా విఞ్ఞాయతి. యదా పన తేసుయేవ ద్వారేసు అభిజ్ఝాదయో బలవన్తో హోన్తి, న తథా చేతనా, తదా తత్థ విజ్జమానాపి చేతనా అపధానభావతో కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి చ వోహారం న లభతి. అభిజ్ఝాదయో పన పధానభావతో సతిపి కాయఙ్గవాచఙ్గచోపనే సకేన వవత్థానేన మనోకమ్మన్త్వేవ వుచ్చన్తీతి దస్సేతి. యే పన ‘‘తీసుపి ద్వారేసు కమ్మపథభావేన అప్పత్తియా ద్వారత్తయేపి కమ్మపథప్పత్తమనోకమ్మేన సహ పవత్తియా చ చేతనా ఏత్థ కమ్మన్తి న వుచ్చతీ’’తి వదన్తి, తేహి అభిజ్ఝాదీనం పధానసభావంయేవ సన్ధాయ వుత్తం సియా. అథ వా చేతనాయ నిప్పరియాయకమ్మభావతో పరియాయకమ్మే అనవరోధేతబ్బత్తా ‘‘అబ్బోహారికా’’తి వుత్తం. అత్తనో సభావేనేవ పన సా ఏత్థాపి కమ్మన్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామీ’’తిఆది (కథా. ౫౩౯). అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తస్మిం ద్వారే సిద్ధా చేతనా’’తిఆదినా చేతనాయేవ పధానం కత్వా వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘సభావేనేవ సా మనోకమ్మ’’న్తిఆది. అథ వా కమ్మపథప్పత్తఅభిజ్ఝాదీహి కాయవచీద్వారే సహజాతా చేతనా కాయవచీకమ్మవసేన అబ్బోహారికా చేతనాసఙ్ఖాతమనోకమ్మత్తాతి. యది అభిజ్ఝాదయో పధానా, న చేతనా, ఏవం సతి అభిజ్ఝాదయో చేత్థ కమ్మం, న చేతనా, అభిజ్ఝాదిపక్ఖికా వా సా సియాతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే’’తిఆది. ‘‘చేతనాపి…పే… మనోద్వారే ఏవ సముట్ఠహన్తీ’’తి ఇదం మనోద్వారే చేతనాయ అభిజ్ఝాదీహి మనోకమ్మభావే నిబ్బిసేసభావదస్సనన్తి కత్వా ‘‘చేతనా…పే… అధిప్పాయో’’తి ఆహ. చేతనా చేతనాకమ్మం, అభిజ్ఝాదయో చేతనాసమ్పయుత్తకమ్మన్తి ఏత్తకమేవ హి ఏత్థ విసేసోతి. ఏత్థ చ చేతనాయ కాయవచీకమ్మభావో సియాతి ఆసఙ్కాయ అభావతో మనోద్వారే అకుసలకాయవచీకమ్మానం అనుప్పత్తితో చ అబ్బోహారికాతి న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

విరతివిసిట్ఠాతి విరతితో చేతనాయ పధానభావమాహ. తత్థ ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా’’తిఆదినా (కథా. ౫౩౯) ఆగమమ్హి ‘‘పాణాతిపాతాదిపటిపక్ఖభూతా’’తి యుత్తిం దస్సేతి. యస్మా చ పట్ఠానే చేతనావ ‘‘కమ్మపచ్చయో’’తి వుత్తా, న విరతి, అభిజ్ఝాదయో వా, తస్మా నిప్పరియాయేన కమ్మం ‘‘చేతనా’’తి అనభిజ్ఝాదయో ‘‘చేతనాపక్ఖికా వా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బం. అసఙ్కరతో కమ్మద్వారాని వవత్థపేన్తో ‘‘రక్ఖతీ’’తి, విపరియాయేన ‘‘భిన్దతీ’’తి వుత్తోతి రక్ఖణభిన్దనాని అనాసేత్వా నాసేత్వా చ కథనన్తి వుత్తానీతి.

కమ్మకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియో వికప్పో పఠమచతుత్థవిఞ్ఞాణద్వారేసుయేవ లబ్భతి, న ఇతరత్థ ‘‘సోతం ఘాన’’న్తిఆదినా అవుత్తత్తా, ఇతరథాపి వా అవిభత్తికే నిద్దేసే లబ్భతి. యతో సంవరవసేన పాతిమోక్ఖసీలం పవత్తతి, తం దుస్సీల్యన్తి ఆహ ‘‘దుస్సీల్యం పాణాతిపాతాదిచేతనా’’తి. ఇతరా సంవరవినిముత్తా అభిజ్ఝాదోమనస్సయుత్తా తప్పధానా వా అకుసలధమ్మా సతిపటిపక్ఖా అకుసలా ధమ్మా. ఆరమ్మణే చిత్తవోస్సగ్గవసేన పవత్తో అకుసలచిత్తుప్పాదో పమాదో. వీరియపనోదనభావతో థినమిద్ధం ‘‘కోసజ్జ’’న్తి వుత్తం, థినమిద్ధప్పధానో వా చిత్తుప్పాదో.

అసుద్ధతాతి అకేవలతా అఞ్ఞేన సమ్మిస్సతా. ద్వారఞ్హి ద్వారన్తరికకమ్మస్స ద్వారం హోన్తం తేన మిస్సితం వియ హోతి. తేనేవాహ ‘‘ముసావాదాదినోపి కాయద్వారే పవత్తిసబ్భావా’’తి. కేచి పన ‘‘అవిఞ్ఞేయ్యమానన్తరానం ద్వారన్తరచిత్తానం అన్తరన్తరా అప్పవత్తితో సుద్ధన్తి వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం అనేకస్సపి జవనవారస్స కాయకమ్మాదిభావేన పబన్ధనవసేన పవత్తి అత్థీతి కత్వా వుత్తం. అవిరుద్ధం హోతీతి అకుసలకాయకమ్మాదిభావేన అవధారేత్వా అసంవరం వత్వా పున తస్సేవ వాచాఅసంవరద్వారాదీసు ఉప్పత్తివచనం కాయద్వారూపలక్ఖితో అసంవరో ద్వారన్తరే పవత్తోపి కాయద్వారికో ఏవాతి ఏవం సంవణ్ణనాయ సతి న విరుజ్ఝతీతి అత్థో. ఇదాని తం అవిరుజ్ఝనాకారం ‘‘అసంవరో హీ’’తిఆదినా విభావేతి. సద్వారేతి అత్తనో ద్వారే. అసంవరో ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి సద్వారవసేన ఉప్పన్నోతి వుచ్చతీతి ఏతేన వాచాఅసంవరద్వారే ఉప్పన్నోపి కాయికో అసంవరో చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నోత్వేవ వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. ఏస నయో ఇతరత్థాపి. కమ్మం అఞ్ఞద్వారేతి కమ్మస్స ద్వారన్తరచరణం పాకటన్తి కత్వా వుత్తం.

ఏవం సతీతి చోపనసఙ్ఖాతే కాయఅసంవరద్వారే అసంవరోతి ఏత్తకే ఏవ గహితే. కమ్మపథభావప్పత్తస్సేవ కమ్మభావో అట్ఠకథాయం వుత్తోతి ఆహ ‘‘కమ్మపథభావప్పత్తతాయ వచీమనోకమ్మ’’న్తి. సేసన్తి ద్వారన్తరానుపలక్ఖితం. తథా న వుచ్చతీతి కాయకమ్మన్తి న వుచ్చతీతి అత్థో. తత్థేవ వక్ఖామాతి కమ్మపథసంసన్దనే వక్ఖామ. ‘‘సో హి కాయద్వారే చోపనప్పత్తో అకుసలం కాయకమ్మం హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. కమ్మపథసంసన్దనకథా) ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా చ వచీకమ్మాదీనఞ్చ కమ్మపథప్పత్తానం అసంవరభూతానం కాయకమ్మాదిభావే ఆపన్నే ‘‘చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం అకుసలం వచీకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా అపవాదేన నివత్తి దట్ఠబ్బాతి ఏవం వక్ఖమానతం సన్ధాయాహ. అన్తోగధతా దట్ఠబ్బా పచ్చయసన్నిస్సితఆజీవపారిసుద్ధిసీలానం ఞాణవీరియేహి సాధేతబ్బత్తాతి అధిప్పాయో.

అకుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా

సరసేన అత్తనో సభావేన. యాయ చేతనాయ పవత్తమానస్స జీవితిన్ద్రియస్స పచ్చయభూతేసు మహాభూతేసు ఉపక్కమకరణహేతు తంమహాభూతపచ్చయా ఉప్పజ్జనకమహాభూతా నుప్పజ్జిస్సన్తి, సా తాదిసపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పాణాతిపాతో నామ. లద్ధుపక్కమాని హి భూతాని న పురిమభూతాని వియ విసదానీతి సమానజాతియానం భూతానం కారణం న హోన్తీతి. ఏకస్సపి పయోగస్స సహసా నిప్ఫాదనవసేన కిచ్చసాధికాయ బహుక్ఖత్తుం పవత్తజవనేహి లద్ధాసేవనాయ చ సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ వసేన పయోగస్స మహన్తభావో. సతిపి కదాచి ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ పాణే పయోగస్స సమభావే మహన్తం హనన్తస్స చేతనా తిబ్బతరా ఉప్పజ్జతీతి వత్థుస్స మహన్తభావోతి తదుభయం చేతనాయ బలవభావేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘పయోగ…పే… భావతో’’తి. యథావుత్తపచ్చయవిపరియాయేపీతి పయోగవత్థుఆదిపచ్చయానం అమహత్తేపి. తంతంపచ్చయేహీతి గుణవన్తతాదిపచ్చయేహి. ఏత్థ చ హన్తబ్బస్స గుణవన్తతాయ మహాసావజ్జతా వత్థుమహన్తతాయ వియ దట్ఠబ్బా. కిలేసానం ఉపక్కమానం ద్విన్నఞ్చ ముదుతాయ తిబ్బతాయ చ అప్పసావజ్జతా మహాసావజ్జతా చ యోజేతబ్బా. పాణో పాణసఞ్ఞితా వధకచిత్తఞ్చ పుబ్బభాగసమ్భారా, ఉపక్కమో వధకచేతనాసముట్ఠాపితో, పఞ్చసమ్భారవతీ పాణాతిపాతచేతనాతి సా పఞ్చసమ్భారవినిముత్తా దట్ఠబ్బా. ఏస నయో అదిన్నాదానాదీసుపి.

మన్తపరిజప్పనేన పరస్స సన్తకహరణం విజ్జామయో, వినా మన్తేన పరసన్తకస్స కాయవచీపయోగేహి ఆకడ్ఢనం తాదిసఇద్ధియోగేన ఇద్ధిమయో పయోగోతి అదిన్నాదానస్సపి ఛ పయోగా సాహత్థికాదయో వేదితబ్బా.

అభిభవిత్వా వీతిక్కమనే మిచ్ఛాచారో మహాసావజ్జో, న తథా ఉభిన్నం సమానచ్ఛన్దభావే. ‘‘చత్తారో సమ్భారాతి వుత్తత్తా అభిభవిత్వా వీతిక్కమనే సతిపి మగ్గేనమగ్గపటిపత్తిఅధివాసనే పురిముప్పన్నసేవనాభిసన్ధిపయోగాభావతో మిచ్ఛాచారో న హోతి అభిభుయ్యమానస్సా’’తి వదన్తి. సేవనచిత్తే సతి పయోగాభావో న పమాణం ఇత్థియా సేవనప్పయోగస్స యేభుయ్యేన అభావతో. పురిసస్సేవ హి యేభుయ్యేన సేవనప్పయోగో హోతీతి ఇత్థియా పురేతరం సేవనచిత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా నిపన్నాయపి మిచ్ఛాచారో న సియాతి ఆపజ్జతి, తస్మా పురిసస్స వసేన ఉక్కంసతో చత్తారో సమ్భారా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞథా ఇత్థియా పురిసకిచ్చకరణకాలే పురిసస్సపి సేవనప్పయోగాభావతో మిచ్ఛాచారో న సియాతి. కేచి పన ‘‘అత్తనో రుచియా పవత్తితస్స తీణి అఙ్గాని, బలక్కారేన పవత్తితస్స తీణీతి సబ్బాని అగ్గహితగ్గహణేన చత్తారీ’’తి వదన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

దుట్ఠచిత్తస్స అమరణాధిప్పాయస్స ఫరుసకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఫరుసచేతనా ఫరుసవాచా. మరణాధిప్పాయే పన సతి అత్థసిద్ధితదభావేసు పాణాతిపాతా బ్యాపాదా చ హోన్తీతి. యం పతి ఫరుసవాచా పయుజ్జతి, తస్స సమ్ముఖావ సీసం ఏతి. ‘‘పరమ్ముఖేపి ఫరుసవాచా హోతీ’’తి వదన్తి.

యది చేతనాయ సబ్బదా కమ్మపథభావాభావతో అనియతో కమ్మపథభావోతి కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, నను అభిజ్ఝాదీనమ్పి కమ్మపథం అప్పత్తానం అత్థితాయ అనియతో కమ్మపథభావోతి తేసమ్పి కమ్మపథరాసియం అవచనం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, కమ్మపథతాతంసభాగతాహి తేసం తత్థ వుత్తత్తా. యది ఏవం చేతనాపి తత్థ వత్తబ్బా సియాతి? సచ్చమేతం, సా పన పాణాతిపాతాదికాతి పాకటో తస్సా కమ్మపథభావోతి న వుత్తం సియా. చేతనాయ హి ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామి,’’‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనేహి కమ్మభావో దీపితో. కమ్మంయేవ చ సుగతిదుగ్గతీనం తదుప్పజ్జనసుఖదుక్ఖానఞ్చ పథభావేన పవత్తం కమ్మపథోతి వుచ్చతీతి పాకటో తస్సా కమ్మపథభావో. అభిజ్ఝాదీనం పన చేతనాసమీహనభావేన సుచరితదుచ్చరితభావో, చేతనాజనితతంబన్ధతిభావేన సుగతిదుగ్గతితదుప్పజ్జనసుఖదుక్ఖానం పథభావో చాతి న తథా పాకటో కమ్మపథభావోతి తే ఏవ కమ్మపథరాసిభావేన వుత్తా. అతథాజాతియత్తా వా చేతనా తేహి సద్ధిం న వుత్తా సియా. విచారేత్వా గహేతబ్బం.

పాణాతిపాతాదీనం ఆరమ్మణానేవ తబ్బిరతిఆరమ్మణానీతి పఞ్చ సిక్ఖాపదా పరిత్తారమ్మణా ఏవాతి వచనేన అదిన్నాదానాదీనం సత్తారమ్మణతావచనస్స విరోధం చోదేతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘వీతిక్కమితబ్బతోయేవ హి వేరమణీ నామ హోతీ’’తి. సయమేవ పరిహరిస్సతీతి సిక్ఖాపదవిభఙ్గే పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనం సన్ధాయ వదతి. తత్థ హి ‘‘యస్మా సత్తోతి సఙ్ఖ్యం గతే సఙ్ఖారేయేవ ఆరమ్మణం కరోతి, తస్మా పరిత్తారమ్మణాతి వుచ్చన్తీ’’తి వుత్తం.

దుగ్గతతాదీనీతి ఆది-సద్దేన ‘‘అలద్ధాలాభో లద్ధవినాసో ఇచ్ఛితానం భోగానం కిచ్ఛపటిలాభో రాజాదీహి సాధారణభోగతా దుక్ఖవిహారో సాసఙ్కవిహారో’’తి ఏవమాదయో సఙ్గహితా. కేచి పన ‘‘దిట్ఠేవ ధమ్మే భోగజానిఆదయో నిస్సన్దఫల’’న్తి వదన్తి.

కుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా

తాసఞ్చ విరతీనం చేతనాసమ్పయుత్తత్తా చేతనాద్వారేన సుగతిదుగ్గతితదుప్పజ్జనసుఖదుక్ఖానం పథభావో యుత్తోతి అధిప్పాయో.

కమ్మపథసంసన్దనకథావణ్ణనా

తథాతి కమ్మపథప్పత్తానం. కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయాహ. సో హి కమ్మపథప్పత్తానమేవ దుస్సీల్యాదీనం సుసీల్యాదీనఞ్చ కమ్మపథేహి అత్థతో నానత్తాభావదస్సనం, తేసం వా ఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధభావేన దీపనం కమ్మపథసంసన్దనన్తి వదతి. కమ్మపథతా నత్థీతి ఏతేన యథావుత్తానం అసంవరసంవరానం తేసం వాదే కమ్మపథసంసన్దనే అసఙ్గహితతం దస్సేతి. యే పన సఙ్గహం లభన్తి, తేసం గహణే పయోజనాభావం దస్సేతుం ‘‘తివిధ…పే… దస్సనేనా’’తి వుత్తం. ఏవం పురిమపక్ఖే సఙ్ఖేపతో దోసం వత్వా దుతియపక్ఖేపి వత్తుం ‘‘న చ దుచ్చరితాన’’న్తిఆదిమాహ. తేన యే దుచ్చరితసుచరితఅసంవరసంవరా అనుచరీయన్తి, తేసం కాయకమ్మాదితా విధీయతీతి దస్సేతి. ‘‘పఞ్చఫస్సద్వారవసేన ఉప్పన్నో అసంవరో అకుసలం మనోకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా హి వుత్తన్తి. యది చాతిఆదినా అనవసేసపరియాదానాభావమాహ. ఉప్పత్తి న వత్తబ్బాతి కమ్మపథ…పే… వదన్తేహి ‘‘మనోకమ్మం ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జతీ’’తి న వత్తబ్బన్తి అత్థో. అథ వా యది కమ్మపథప్పత్తానేవ దుస్సీల్యాదీని కాయకమ్మాదినామేహి అట్ఠకథాయం వుత్తానీతి ఏవం వదన్తేహి అట్ఠకథాచరియేహి మనోకమ్మస్స ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పత్తి న వత్తబ్బాతి అత్థో. తంతంకమ్మభావస్స వుత్తత్తాతి ‘‘తివిధం కాయదుచ్చరితం అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదిం (విభ. ౯౧౩) సన్ధాయాహ.

కమ్మన్తరమ్పి తంద్వారికకమ్మమేవ సియాతి పాణాతిపాతాదికస్స వచీకమ్మాదిభావమాసఙ్కతి. తస్మాతి యస్మా కేసఞ్చి అసంవరానం సంవరానఞ్చ కమ్మపథతా నత్థి, కాయదుచ్చరితాదీనఞ్చ కమ్మపథేహి నానత్తాభావదస్సనేన పయోజనం నత్థి, న చ దుచ్చరితాదీనం ఫస్సద్వారానం వసేన ఉప్పత్తి దీపితా, న చాయం విధి నిరవసేససఙ్గాహికా, కమ్మానఞ్చ సఙ్కరో ఆపజ్జతి, అట్ఠకథాయఞ్చ పుబ్బాపరవిరోధో, తస్మాతి అత్థో. సమాననామతా కాయకమ్మాదితా. సామఞ్ఞనామావిజహనం కాయకమ్మాదిభావావిజహనం. ఉభయేసన్తి కమ్మపథాకమ్మపథానం. ఉప్పత్తిపరియాయవచనాభావతోతి ఏతేన ఫస్సద్వారఅసంవరద్వారాదీనం తంద్వారికకమ్మానఞ్చ అత్థతో నానత్తాభావేపి తథా తథా పవత్తదేసనావసేన తే విచారితాతి దస్సేతి. ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం పఞ్చఫస్సద్వారవసేన న ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదికో దుతియవినిచ్ఛయో.

కాయే వాచాయ చ…పే… సిద్ధితోతి ఏతేన చోపనప్పత్తం అకుసలం మనోకమ్మం చోపనం అప్పత్తతో విసేసేత్వా దస్సేతుం ‘‘కాయవచీకమ్మ’’న్తి వుత్తం, న పన కాయవచీకమ్మభావతోతి దస్సేతి. తేన కాయవచీగహణం యథావుత్తచోపనప్పత్తం ఏవ విభావేతీతి దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ – ‘‘చోపనప్పత్తం అకుసలం కాయద్వారే వచీద్వారే చ మనోకమ్మం హోతీ’’తి. తం-సద్దే వుత్తే యం-సద్దో అబ్యభిచారితసమ్బన్ధతాయ వుత్తోయేవ హోతీతి కత్వా ‘‘యం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఉప్పాదమత్తపరిచ్ఛిన్నేనాతి ఛఫస్సద్వారికకమ్మేనాతి అత్థో. మత్త-సద్దేన విసేసనివత్తిఅత్థేన మనోకమ్మతావిసేసం నివత్తేతి. నియమస్స ఏవ-సద్దస్స అకతత్తా ‘‘కాయవచీకమ్మమేవ హోతీ’’తి అవుత్తత్తా. ఇదాని నియమాకరణేన లద్ధగుణం దస్సేన్తో ‘‘న పన సబ్బమ్పీ’’తిఆదిమాహ.

‘‘నియమస్స అకతత్తా’’తిఆది పురిమనయోతి అధిప్పేతో. వత్తుఅధిప్పాయానురోధినీ సద్దప్పవత్తీతి సమాసపదే ఏకదేసోపి ఆకడ్ఢీయతి అధికారవసేనాతి అధిప్పాయేన ‘‘కమ్మ-సద్దమత్తేన సమ్బన్ధం కత్వా’’తి వుత్తం. యం పన వదన్తీతిఆదినా ఏత్థ పదకారమతస్స అయుత్తతం దస్సేతి. తత్థ చేతనాపక్ఖికానన్తి కాయవచీకమ్మభూతచేతనాపక్ఖికానం. సతన్తి సమానానం. తంతంద్వారకమ్మపథానఞ్చాతి ఇదం ఇమస్స చిత్తస్స కమ్మపథభావేన పవత్తం కాలం సన్ధాయ వుత్తం, న సబ్బదా, కమ్మపథభావేనేవ పవత్తనతో. చ-సద్దేన వా అకమ్మపథసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అథ వా తంతంద్వారా చ తంతంద్వారకమ్మపథా చ తంతంద్వారకమ్మపథాతి ‘‘తంతంద్వారా’’తి పదేన అకమ్మపథానం సంవరానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేన సభావేనాతి మనోకమ్మస్స ద్వారభావేన, న అత్తనోతి అధిప్పాయో. ఏవమిధాపీతి చిత్తజనితో చిత్తసమ్పయుత్తస్స కమ్మస్స ద్వారభావో చిత్తేపి ఉపచరితోతి అత్థో. వత్తబ్బమేవ నత్థి అనన్తరపచ్చయభూతమనోరహితస్స చిత్తస్స అభావతోతి.

ద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమాభావనియమాభావే సబ్బారమ్మణతాదీతి ఆది-సద్దేన సఙ్గణ్హాతి. న హి…పే… అత్థీతి పధానే అసమ్భవతో అప్పధానం అధికరీయతీతి దస్సేతి.

ధమ్ముద్దేసవారకథా

ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా

‘‘తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీ’’తిఆదికాయ పాళియా ఫస్సాదీనం కామావచరతాదిదస్సనే న తప్పరభావో, సభావదస్సనే ఏవ పన తప్పరభావోతి దస్సేతి ‘‘న హి ఫస్సాదీన’’న్తిఆదినా.

చిత్తకిరియాభావేనాతి చిత్తబ్యాపారభావేన. ఫస్సస్స సమ్పజ్జనముప్పజ్జనమేవ. సన్నిపతితప్పవత్తియా పచ్చయో హోతీతి ఏతేన చిత్తారమ్మణసన్నిపాతకారణం ఫస్సో చిత్తారమ్మణసన్నిపాతోతి వుత్తోతి దస్సేతి. ఫస్సో హి చిత్తస్స ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేనేవ పవత్తితో తస్స ఆరమ్మణే సన్నిపతితప్పవత్తియా పచ్చయోతి చ వుచ్చతి. సా చస్స ఫుసనాకారప్పవత్తి సాఖగ్గే ఠితం దిస్వా భూమిసణ్ఠితస్స అవీరకపురిసస్స జఙ్ఘచలనం, అమ్బిలఅమ్బపక్కాదిం ఖాదన్తం దిస్వా ముఖే ఖేళుప్పత్తి, దయాలుకస్స పరం హఞ్ఞమానం దిస్వా సరీరకమ్పనన్తి ఏవమాదీసు పరిబ్యత్తా హోతి. తబ్బిసేసభూతా రూపధమ్మాతి యథా పటిహననవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసన్నతరం ఉప్పజ్జమానేసు రూపధమ్మవిసేసేసు సఙ్ఘట్టనపరియాయో, ఏవం చిత్తారమ్మణానం విసయకరణవిసయభావప్పత్తి పటిహననాకారేన హోతి. సో చ చిత్తనిస్సితో ధమ్మవిసేసో సఙ్ఘట్టనపరియాయేన వుత్తో, యదాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. కేచి పన ‘‘సఙ్ఘట్టనరసో ఫస్సో పఞ్చద్వారికోవ, న ఇతరో వత్థారమ్మణసఙ్ఘట్టనాభావతో’’తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి ఉపచారసిద్ధత్తా సఙ్ఘట్టనస్స. ఇతరథా పఞ్చద్వారికస్సపి తం న సమ్భవేయ్యాతి. ఇన్ద్రియమనసికారేసు యథాపవత్తమానేసు తంతంఆరమ్మణే విఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తేసం తథాపవత్తియేవ విఞ్ఞాణస్స విసయభావకరణం.

‘‘యం ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం వుచ్చతి కామానం అస్సాదో’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౯.౩౪) సుఖవేదనావ అస్సాదోతి ఆహ ‘‘అస్సాదభావతో’’తి. ఫుసనాదిభావేన ఆరమ్మణగ్గహణం ఏకదేసానుభవనన్తి అనుపచరితమేవ ఫస్సాదీనం అనుభవనకిచ్చమాహ.

నిమిత్తేనాతి నీలాదినా దీఘాదినా చ నిమిత్తేన. ఏతేనుపాయేనాతి యథా ఞాణప్పధానే చిత్తుప్పాదే సఞ్ఞా ఞాణమనువత్తతి, ఏవం సమాధిప్పధానే సమాధిన్తి దస్సేతి.

పబన్ధతీతి పట్ఠపేతి సమ్పయుత్తధమ్మే సకసకకిచ్చే పట్ఠపేతి. తేనేవ హి తదత్థం వివరన్తో ‘‘పవత్తేతీ’’తి ఆహ.

విజ్జమానతావాచీ హోతి-సద్దో, విజ్జమానతా చ సఙ్ఖతధమ్మానం ఉప్పజ్జనేన వినా నత్థీతి ‘‘చిత్తం న తథా అత్థతో నుప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. తేన యస్మా చిత్తం న నుప్పజ్జతి ఉప్పజ్జతి ఏవ, తస్మా చిత్తం హోతీతి వుత్తన్తి అయమేత్థ అట్ఠకథాయ అత్థో. ఏవమవట్ఠితే హోతి-ఉప్పజ్జతి-సద్దానం సమానత్థత్తేన న కిఞ్చి పయోజనం దిస్సతి. అథ వా భవనం నామ సత్తా, సత్తా చ ఉప్పాదాదినా సమఙ్గితాతి ఫస్సాదీనం ఖణత్తయపరియాపన్నతా ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తిఆదీసు హోతి-సద్దేన వుత్తా. తత్థ యో భావో ఉప్పాదసమఙ్గీ, న సో న హోతి నామ, తస్మా ఉప్పజ్జతి-సద్దేన వుచ్చమానస్స అత్థస్స హోతి-సద్దవచనీయతా న న సమ్భవతి. ఉప్పన్నం హోతీతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి ఉప్పన్న-సద్దేనేవ ఉప్పాదాదిసమఙ్గితా వుచ్చతి, తబ్భావానతివత్తి పన హోతి-సద్దేన వుత్తా ఖణత్తయవీతివత్తేపి ఉప్పన్న-సద్దస్స వత్తనతో, తస్మా న ఏత్థ ఉప్పజ్జతి-సద్దేన సమానత్థతాసబ్భావదస్సనం వియ ఉప్పజ్జతిదస్సనమ్పి విరుజ్ఝతి పాకటకరణభావతో. ఇతరథా ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి ఇమినావ చిత్తస్స విజ్జమానభావో దస్సితోతి కిం పున విజ్జమానభావదస్సనేనాతి న న సక్కా వత్తుం, సమయవవత్థానవసేన సవిసేసం వుత్తమ్పి చిత్తం ఫస్సాదీహి సహుప్పత్తియా సుట్ఠుతరం నిబ్బిసేసన్తి దస్సేతుం చిత్తస్స పున వచనం. ఉద్దిట్ఠధమ్మానంయేవ చేత్థ నిద్దేసవారే విభజనం, న విభఙ్గే వియ పాళియా ఆరుళ్హసబ్బపదానన్తి ‘‘ఉద్దేసవారే సఙ్గణ్హనత్థం నిద్దేసవారే విభజనత్థ’’న్తి అయమ్పి అత్థో నిచ్చలో. తథా హి ‘‘యస్మిం సమయే రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తిఆదీసు మగ్గాదయో న విభత్తా. అపిచ అధిపతిభావేన ఇన్ద్రియేసు వియ ఫస్సవేదనాసఞ్ఞాచేతనాహి సహ సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణరాసియం గహేతబ్బత్తా సమయవవత్థానే వుత్తమ్పి చిత్తం ఫస్సపఞ్చమకే వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా

వితక్కనన్తి వితక్కనకిరియా, సా చ వితక్కస్స అత్తనో పచ్చయేహి పవత్తిమత్తమేవాతి భావనిద్దేసో వసవత్తిభావనివారణాయ హోతి. యస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి, తం తస్స గహణయోగ్యం కరోన్తో వితక్కో ఆకోటేన్తో వియ పరివత్తేన్తో వియ చ హోతీతి తస్స ఆకోటనలక్ఖణతా పరియాహననరసతా చ వుత్తా. ఇదఞ్చ లక్ఖణం కిచ్చసన్నిస్సితం కత్వా వుత్తం. ధమ్మానఞ్హి సభావవినిముత్తా కాచి కిరియా నామ నత్థి, తథా గహేతబ్బాకారో. బోధనేయ్యజనానురోధేన పన పరమత్థతో ఏకసభావోపి సభావధమ్మో పరియాయవచనేహి వియ సమారోపితరూపేహి బహూహి పకారేహి పకాసీయతి. ఏవఞ్హి సో సుట్ఠు పకాసితో హోతీతి.

విప్ఫారో నామ వితక్కస్స థినమిద్ధపటిపక్ఖో ఆరమ్మణే అనోలీనతా అసఙ్కోచో, సో పన అభినిరోపనభావతో చలనం వియ హోతీతి అధిప్పాయేన ‘‘విప్ఫారవాతి విచలనయుత్తో’’తి వుత్తం. ఉపచారప్పనాసు సన్తానేన పవత్తియన్తి ఏతేన యథా అపుబ్బారమ్మణే పఠమాభినిపాతభూతో వితక్కో విప్ఫారవా హోతి, న తథా ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే నిరన్తరం అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తియం, నాతివిప్ఫారవా పన తత్థ హోతి సన్నిసిన్నభావతోతి దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘నిచ్చలో హుత్వా’’తిఆది.

‘‘పీతిసుఖేన అభిసన్దేతీ’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౧.౨౨౬; మ. ని. ౧.౪౨౭) పీతియా ఫరణం కాయవిసయన్తి యథా తం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పణీతరూపేహీ’’తి వుత్తం.

విసారస్స బ్యగ్గభావస్స పటిపక్ఖో సభావో అవిసారో, న విసారాభావమత్తం. అవిసారావిక్ఖేపానం సమాధానభావతో అత్థతో విసేసాభావేపి సముఖేన సమ్పయుత్తముఖేన చ ఉభయం వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘అవిసా…పే… విక్ఖేపో’’తి వుత్తం. విసేసతోతి అతిసయేనాతి వా అత్థో గహేతబ్బో. సుఖఞ్హి సమాధిస్స విసేసకారణం ‘‘సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౯; అ. ని. ౩.౯౬; ౬.౧౦; ౧౧.౧౨) వచనతో.

ఇన్ద్రియరాసివణ్ణనా

తత్థాతి సద్దహనసఙ్ఖాతే అధిమోక్ఖలక్ఖణే. పుగ్గలో సద్దహతీతి ఇమినాపి సద్ధాయ ఆహితవిసేసానం తంసమ్పయుత్తధమ్మానం సద్దహనకిరియాయ కత్తుభావమేవ విభావేతి. అవయవబ్యాపారో హి సముదాయే వోహరీయతీతి. న కేవలం పసాదనీయవత్థుస్మిం అప్పసాదనాకారప్పవత్తమేవ అకుసలం అస్సద్ధియం, అథ ఖో అప్పసాదనీయవత్థుస్మిం పసాదనాకారప్పవత్తమ్పీతి దస్సేతుం ‘‘మిచ్ఛాధిమోక్ఖో’’తి వుత్తం. తేన పూరణాదీసు పసాదస్స అస్సద్ధియతమాహ. పసాదభూతోతి ఏతేన అప్పసాదభూతం అస్సద్ధియం నివత్తేతి. వత్థుగతోతి ఇమినా మిచ్ఛాధిమోక్ఖం. ‘‘పసాదభూతో నిచ్ఛయో’’తి ఇమినా పన విభావితమేవత్థం పాకటం కరోన్తో ‘‘న యేవాపనకాధిమోక్ఖో’’తి ఆహ. అకాలుస్సియం పసాదో, తం పన అసఙ్ఖోభభావతో ‘‘అనావిలభావో’’తి వుత్తం. తఞ్హి సమ్పయుత్తేసు విదహన్తీ సద్ధా అకాలుస్సియపచ్చుపట్ఠానా. ఏవమేతన్తి అధిముచ్చనాకారేన పన గహేతబ్బత్తా అధిముత్తిపచ్చుపట్ఠానా. బుద్ధాదివత్థూనీతి ఏత్థ ఇధలోకపరలోకకమ్మఫలసమ్బన్ధాపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సద్ధాహత్థో, మహానామ, అరియసావకో’’తి, ‘‘సద్ధీధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪), ‘‘సద్ధా బీజం తపో వుట్ఠీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౯౭; సు. ని. ౭౭) ఏవమాదివచనతో కుసలధమ్మానం ఆదానాదీసు హత్థాదయో వియ సద్ధా దట్ఠబ్బా.

‘‘ఇధ భిక్ఖునా కమ్మం కత్తబ్బం హోతి. తస్స ఏవం హోతి ‘కమ్మం ఖో మే కత్తబ్బం భవిస్సతి, కమ్మం ఖో పన మే కరోన్తస్స న సుకరం బుద్ధానం సాసనం మనసి కాతుం, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయా’’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౫) –

ఆదికా అనురూపపచ్చవేక్ఖణా.

తంమూలకానీతి గన్తబ్బమగ్గాదిమూలకాని. ఏత్థ చ మగ్గో గన్తబ్బో హోతీతిఆదయో అట్ఠకథాయం దస్సనవసేనేవ వుత్తా, న పాళియం ఆగతానుక్కమేనాతి దట్ఠబ్బం.

కరణాదికాలే వియ చిరకతాదిఆరమ్మణం విభూతం కత్వా పవత్తన్తీ సతి తం ఉపగన్త్వా తిట్ఠన్తీ అనిస్సజ్జన్తీ చ హోతి. యం ఆరమ్మణం సమ్ముట్ఠం, తం పిలవిత్వా గతం వియ చలితం వియ చ హోతి, తప్పటిపక్ఖభావేన పన అసమ్ముట్ఠన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఉదకే అలాబు వియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సారణన్తి ఏతేన ‘‘సరన్తి తాయా’’తి ఇమమేవత్థం విభావేతి. సరణకిరియాయ హి పవత్తమానానం ధమ్మానం తత్థ ఆధిపచ్చభావేన సతి పచ్చయో. తస్సా హి తథా పచ్చయభావే సతి తే ధమ్మా సారితా అసమ్ముట్ఠకతా అపిలావితాహోన్తీతి. ‘‘ఇమేహి నామ హేతూహి పచ్చయేహి చ ఏతే ధమ్మా సమ్భవన్తీ’’తి సమ్భవతో. ‘‘ఇమం నామ ఫలం నిబ్బత్తేన్తీ’’తి ఫలతో ధమ్మా ఉప్పజ్జనేన విపచ్చనేన చ నిప్ఫన్నా నామ హోన్తీతి. వత్థుభూతాతి ఆరమ్మణభూతా.

సతిపి సబ్బేసం సారమ్మణధమ్మానం ఆరమ్మణగ్గహణే న చిత్తం వియ పరే పరిచ్ఛిజ్జగాహినోతి ‘‘పరిచ్ఛిన్నోపలద్ధివసేన జానాతీ’’తి చిత్తం వుత్తం. చేతసికేసు హి కేచి విసయం పరిచ్ఛిజ్జ గహేతుం న సక్కోన్తి, కేచి పన పరిచ్ఛేదమత్తేయేవ తిట్ఠన్తి, న విఞ్ఞాణం వియ విసయం గణ్హన్తీతి యే ఆసఙ్కితబ్బా, తేసు తదభావం దస్సేన్తో ‘‘న సఞ్ఞా…పే… విజ్ఝనవసేనా’’తి ఆహ.

పీతియా చ సోమనస్సభావో ఆపజ్జతీతి ఇదం పీతి చ సోమనస్సఞ్చ పీతిసోమనస్సన్తి పీతిసోమనస్సానం తుల్యయోగం సన్ధాయ వుత్తం. సోమనస్సస్సేవ పన ‘‘ఆజఞ్ఞరథో’’తి వియ పీతియుత్తం సోమనస్సం పీతిసోమనస్సన్తి పధానభావో ఇచ్ఛితోతి న పీతియా సోమనస్సభావప్పత్తి. న హి పధానే విజ్జమానే అప్పధానం ఉపయుజ్జతి, పీతిగ్గహణఞ్చేత్థ పీతియుత్తస్స సోమనస్సస్స యేభుయ్యేన భావతో పరిబ్యత్తకిచ్చతో చ కతం, న చ నిప్పీతికసోమనస్సస్స అసఙ్గహో. రుళ్హీసద్దేసు కిరియాయ అనచ్చన్తికభావతో. పీతియా పన ఉపలక్ఖణభావేన అయమత్థో సుట్ఠు యుజ్జతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పీతిఉపలక్ఖితం వా’’తిఆది.

పవత్తం ఉపాదిన్నక్ఖన్ధం. చిరట్ఠితికం హోతీతి ఏతేన న కేవలం అనుపాలేతబ్బధమ్మానం ఖణట్ఠితియాయేవ, అథ ఖో పబన్ధానుపచ్ఛేదస్సపి జీవితం కారణన్తి దస్సేతి. అఞ్ఞథా హి ఆయుక్ఖయమరణం న యుజ్జేయ్యాతి. అవిసేసేనాతి కారణవిసేసానపేక్ఖేన జీవితిన్ద్రియతాసామఞ్ఞేన. యదిపి అరూపాసఞ్ఞభవేసు రూపారూపధమ్మా నప్పవత్తన్తి, తేహి పన పురిమపచ్ఛిమభవేసు చరిమపఠమధమ్మా సమానజాతియేన అబ్యవహితతాయ నిరన్తరాయేవ నామ హోన్తీతి ‘‘యావ పరినిబ్బానం అవిచ్ఛిన్నం పవత్తతీ’’తి వుత్తం. అనుపాలనాదికస్సాతి అనుపాలనపవత్తనట్ఠపనానియేవ వదతి. జీవమానవిసేసప్పచ్చయభావతోతి సహజాతానం జీవమానతావిసేసస్స పచ్చయభావతో. ఇన్ద్రియబద్ధస్స హి మతరూపతో కమ్మజస్స చ ఉతుజాదితో విసేసో జీవితిన్ద్రియకతోతి.

మగ్గఙ్గరాసివణ్ణనా

అవిపరీతనియ్యానికభావేనాతి ఇదం సమ్మా-సద్దస్స దిట్ఠి-ఆదిసద్దానఞ్చ సమానాధికరణతావసేన దిట్ఠిఆదీనం అవిసేసభూతస్స నియ్యానికభావస్స సమ్మా-సద్దేన విసేసితబ్బత్తా వుత్తం. అవిపరీతత్థో హి సమ్మా-సద్దో, న నియ్యానికత్థోతి. అవిపరీతనియ్యానికత్థో ఏవ వా సమ్మా-సద్దో. అనేకత్థా హి నిపాతాతి. ఏవమేవాతి అవిపరీతనియ్యానికభావేన.

బలరాసివణ్ణనా

పతిస్సవో వచనసమ్పటిగ్గహోతి అధిప్పాయేన ‘‘సప్పతిస్సవం పతిస్సవభూతం తంసభాగఞ్చ యం కిఞ్చి గారవ’’న్తి ఆహ. తత్థ తత్థ పాకటభావేనాతి అజ్ఝత్తభూతేసు జాతియాదీసు బహిద్ధాభూతేసు భిక్ఖుఆదీసు హిరోత్తప్పానం అనురూపపచ్చవేక్ఖణవసేన ససమ్భారపథవీఆదీసు పథవీధాతుఆదీనం వియ విభూతకిచ్చభావేనాతి అత్థో.

మూలరాసివణ్ణనా

ఏవఞ్హి ఉపమాయ సమేతీతి యథా అసుచిమ్హి పతితపురిసస్స సతిపి కాయేన అల్లీయనే భావో అనల్లీనో, ఏవం అలోభోపి ఆరమ్మణకరణవసేన గహితేపి ఆరమ్మణే అలగ్గభావేన అనల్లీనభావో అనల్లీనాకారో ఏవ పవత్తతి. ఏవంసభావో హి సో ధమ్మోతి. కిఞ్చి దుస్సీల్యం దోససముట్ఠానం సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం దోసూపనిస్సయన్తి ‘‘దోససముట్ఠానతం దోసూపనిస్సయతఞ్చా’’తి వుత్తం. తేన అదోసో దోసస్సేవ ఉజువిపచ్చనీకో, తంముఖేన దుస్సీల్యస్సాతి దస్సేతి.

తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనాతి యో సో ఏకత్తుపగతో పఠమజ్ఝానాదిఅప్పనాచిత్తుప్పాదో ఆసన్నూపచారాహితవిసేసో నీవరణాదిపరిపన్థవిసుద్ధియా విసుద్ధో, తదావరణవిసయవిరహేన చ సమప్పవత్తఅప్పనాసమాధిసఙ్ఖాతం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపన్నో, ఏవం పటిపన్నత్తా ఏవ తత్థుపగమనేన తత్థ చ పక్ఖన్దో, విసోధేతబ్బస్స విక్ఖేపస్స కిలేససంసగ్గస్స చ అభావతో విసోధనసమాధానఏకత్తుపట్ఠానబ్యాపారవిరహేన విసుద్ధిసమథపటిపత్తిఏకత్తుపట్ఠానాకారే అజ్ఝుపేక్ఖన్తో అభిబ్యత్తరూపాయ సహజాతతత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహితో, తస్మింయేవ జాతా సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా యుగనద్ధధమ్మా. తే యథా అఞ్ఞం అనతివత్తమానా హుత్వా పవత్తన్తి, ఏవం భావనా బ్రూహనా. తథా యాని తత్థ సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తిరసేన ఏకరసాని హుత్వా పవత్తాని. యఞ్చ తత్థ తదుపగం, తేసం అనతివత్తనఏకరసభావానం అనుచ్ఛవికం వీరియం వాహీయతి పవత్తీయతి, యా చస్స తస్మిం ఖణే పవత్తా పగుణబలవభావాపత్తిసఙ్ఖాతా ఆసేవనా. సబ్బేసం ఏతేసం ఆకారానం భావనా ఉప్పాదనా వడ్ఢనా, అయం తత్థ జాతానం…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా నామ.

యస్మా పనాయం భావనాకారో ‘‘పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆదీ’’తిఆదినాపి (పటి. మ. ౧.౧౫౮) పాళియం ఆగతో ఏవ, ఞాణేన చ సంకిలేసవోదానేసు తం తం ఆదీనవం ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా తథా తథా నిప్ఫాదేతబ్బో, తస్మా ‘‘ఏవం వుత్తాయ పఞ్ఞాసాధనాయ భావనాయా’’తి వుత్తం. అప్పవత్తీతి యస్మిం ధమ్మే సతి యథావుత్తా భావనా నప్పవత్తతి, సో ధమ్మో పటిపక్ఖభావనాపరామసనేన అభావనాతి వుత్తోతి అధిప్పాయో. న హి అభావమత్తస్స అమోహో పటిపక్ఖోతి యుజ్జతీతి. తప్పటిపక్ఖభూతా అకుసలా కామచ్ఛన్దాదయో దట్ఠబ్బా. పమాదవిసేసో వా అభావనా. సో హి ‘‘కుసలానం వా ధమ్మానం అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మ’’న్తిఆదినా నిద్దిట్ఠోతి.

ఏకన్తేన అలబ్భనేయ్యదస్సనత్థం ‘‘జరాధమ్మో’’తి వుత్తం. తథా హి పాళియం ‘‘జాతిధమ్మానం, భిక్ఖవే, సత్తానం ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౭౩) ఇచ్ఛితాలాభో విభత్తో. అలోభానుభావేన కాయానుపస్సనాయ, అమోహానుభావేన చిత్తధమ్మానుపస్సనాయ సిద్ధి పాకటాయేవాతి అపాకటం అదోసానుభావేన వేదనానుపస్సనాసిద్ధిం విభావేన్తో ‘‘సుఖవిపరిణామే’’తిఆదిమాహ. అయఞ్చ యోజనా అలోభాదీనం విసేసపచ్చయతం సన్ధాయ కతా, అవిసేసేన పన సబ్బే సబ్బేసం పచ్చయా. సభావతో సఙ్కప్పతో చ ఉప్పన్నస్స దుక్ఖస్స అసహనవసేనేవ ఉప్పజ్జతీతి దోసో తందస్సనస్స ఆసన్నపటిపక్ఖో, న రాగో వియ దూరపటిపక్ఖో.

కమ్మపథరాసివణ్ణనా

అభిజ్ఝాదయో వియ అనభిజ్ఝాదయోపి న ఏకన్తం కమ్మపథభూతాయేవాతి ఆహ ‘‘కమ్మపథతాతంసభాగతాహీ’’తి. మనోకమ్మపథభావేన పవత్తనకమ్మభావతో హి ఏతేసం కమ్మపథరాసిభావేన సఙ్గహో, న సబ్బదా కమ్మపథాయేవాతి. తేన యో అఞ్ఞోపి ధమ్మో అనియతో కమ్మపథభావేన పాకటో చ, తస్సపి కమ్మపథతావచనం న విరుజ్ఝతీతి దస్సేతి.

పస్సద్ధాదియుగలవణ్ణనా

సమన్తి సమ్మా. చేతియవన్దనాదిఅత్థన్తి చేతియవన్దనాదిహేతు. సమథచతుసచ్చకమ్మట్ఠానవసేన తబ్భేదవసేన చ సబ్బకమ్మట్ఠానభావనాభియుత్తానం ముదుమజ్ఝిమతిక్ఖిన్ద్రియతాదిభేదవసేన సబ్బయోగీనం చిత్తస్స లీనుద్ధచ్చాదికాలవసేన సబ్బదా హితాహితధమ్మూపలక్ఖణభావతో యథాసభావం పటివేధభావతో చ సతిసమ్పజఞ్ఞానం పారిబన్ధకహరణభావనావడ్ఢనాని అవిసేసతో దట్ఠబ్బాని. యథా అప్పనాకోసల్లేన వినా సమథో సమథమన్తరేన యథాభూతావబోధో చ నత్థీతి నానాక్ఖణికా సమాధిపఞ్ఞా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విసేసకారణం, ఏవం పటివేధే ఏకక్ఖణికాపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం నిమిత్తభావేనా’’తి. పఞ్ఞాయ హి సాతిసయం అవభాసియమానే విసయే సమాధి ఏకత్తవసేన అప్పేతుం సక్కోతి, సమాధిమ్హి చ మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపన్నే పఞ్ఞా ఆరమ్మణేసు విసదా వహతీతి. సమం పవత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనేన సమం అవిసమం ఏకరసభావేన పవత్తా. అఞ్ఞమఞ్ఞసహాయభావూపగమనేన యోగినో మనోరథధురాకడ్ఢనే రథధురాకడ్ఢనే వియ ఆజానేయ్యయుగో యుగలకో హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తమానేన నద్ధా బద్ధా వియాతి వా యుగనద్ధా. అధిచిత్తమనుయుత్తేహి వీరియసమాధయో సమం యోజేతబ్బాతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం పుబ్బే గహితాపి తే పున గహితాతి దస్సేతుం వీరియసమాధియోజనత్థాయాతి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తం పన సమాధివీరియయోగస్స విభావనం హోతీతి ‘‘యోగవచనత్థాయాతి అత్థో’’తి ఆహ.

యేవాపనకవణ్ణనా

యథా తథా వాతి సమ్మా మిచ్ఛా వా. అనధిముచ్చన్తోతి ‘‘ఇదం కరిస్సామి, ఏతం కరిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తపుబ్బభాగసన్నిట్ఠానహేతుకేన పయోగకాలసన్నిట్ఠానేన అనిచ్ఛినన్తో. యత్థ హి అనిచ్ఛయో, తత్థ అప్పటిపత్తి ఏవాతి. సంసప్పనం సంసయో. సో హి ‘‘ఆసప్పనా పరిసప్పనా’’తి వుత్తో. అసతిపి బ్యాపారే తత్రమజ్ఝత్తతాయ సతి తంసమ్పయుత్తధమ్మా సకసకకిచ్చవసేన అనూనానధికతాయ అలీనఅనుద్ధతతాయ చ సంవత్తన్తీతి సా తేసం తథాపవత్తియా పచ్చయభూతా ఊనాధికభావం నివారేతి వియాతి ఊనాధికనివారణరసా వుత్తా. తథా పవత్తిపచ్చయత్తాయేవ తేసు ధమ్మేసు మజ్ఝత్తతాతి చ వుత్తా.

ఝానపదస్సాతి ఝానసద్దస్స. తేసూతి పఞ్చసు. పఞ్చ హి అఙ్గాని ఝానపదస్స అత్థోతి ఇదం సంవణ్ణియమానత్తాయేవ ఇమం చిత్తుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. న హి సబ్బస్మిం చిత్తుప్పాదే పఞ్చేవ ఝానఙ్గాని. పదసమూహో వాక్యం, పదకోట్ఠాసో వా ఫస్సపఞ్చమకాది ధమ్మరాసి. వుత్తం పూరితన్తి ఛపణ్ణాసాదితాయ పూరణవసేన. ఫస్సపచ్చయా వేదనా ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతీ’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౪.౯౩) ఫస్సో వేదనాదీనం పచ్చయో. యదిపి ఛన్దాదయో యథావుత్తరాసికిచ్చాభావతో తేసు న వత్తబ్బా, విసుం రాసిఅన్తరభావేన పన సరూపతో వత్తబ్బాతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘వుత్తానమ్పీ’’తిఆదిమాహ.

ధమ్ముద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కామావచరకుసలం

నిద్దేసవారకథావణ్ణనా

౨. సన్తేతి సభావతో విజ్జమానే. ఫస్సస్స విసయవిసయీనం సన్నిపతనాకారేన గహేతబ్బత్తా ఫుసనం విసయే చిత్తస్స సన్నిపతనం వుత్తం. ‘‘చిన్తనట్ఠేన చిత్తం, మననట్ఠేన మనో’’తిఆదినా చిత్తాదిసద్దా చిన్తనాదిబ్యాపారముఖేన అత్తనో అత్థం విభావేన్తీతి ఆహ ‘‘చిత్తం మనోతిఆదీసు వియ కిచ్చవిసేసం అనపేక్ఖిత్వా’’తి. యథా లోకే వికతమేవ వేకతం, విసయో ఏవ వేసయన్తి వుచ్చతి, ఏవం మనో ఏవ మానసన్తి సద్దమత్తవిసేసో. నీలాది-సద్దా వియ వత్థాదీసు చిత్తేసు పరిసుద్ధభావనిబన్ధనా పణ్డరసద్దస్స పవత్తీతి తస్స గుణవిసేసాపేక్ఖతా వుత్తా. యథా కాయికం సాతన్తి ఏత్థ కాయప్పసాదనిస్సితన్తి అత్థో, ఏవం చేతసికం సాతన్తి ఏత్థ చేతోనిస్సితం సాతన్తి నిస్సయవిసేసాపేక్ఖతా వుత్తా. ఏకక్ఖణికా నానాక్ఖణికా చ చిత్తస్స ఠితి నామ, తస్స అవత్థావిసేసోతి అవత్థావిసేసాపేక్ఖో చిత్తస్స ఠితీతి ఏవంపకారో నిద్దేసో. ‘‘న లుబ్భతీ’’తి వుత్తస్స చిత్తస్స, పుగ్గలస్స వా పవత్తిఆకారభావేన అలుబ్భనాతి అలోభో వుత్తోతి అఞ్ఞస్స కిరియాభావవిసేసాపేక్ఖో అలుబ్భనాతి నిద్దేసో. వుత్తనయేనేవ అలుబ్భితస్స భావో అలుబ్భితత్తన్తి అయం నిద్దేసో అఞ్ఞస్స భావభూతతావిసేసాపేక్ఖో వుత్తో. కత్తుకరణభావాదయో సభావధమ్మానం అజ్ఝారోపనవసేనేవ సిజ్ఝన్తి, భావనిద్దేసో పన అజ్ఝారోపనానపేక్ఖో, తతోయేవ చ విసేసన్తరవినిముత్తో వినివత్తో విసేసతో నిజ్జీవభావగిభావతో సభావనిద్దేసో నామ హోతీతి ఫస్సోతి ఇదం ఫుసనట్ఠేన ‘‘ధమ్మమత్తదీపనం సభావపద’’న్తి వుత్తం. ఆరమ్మణం ఫుసన్తస్స చిత్తస్స పవత్తిఆకారో ఫుసనబ్యాపారో హోతీతి ‘‘ఫుసనకిరియా ఫుసనాకారో’’తి వుత్తం. సమ్ఫుసనాతి సం-సద్దో ‘‘సముదయో’’తిఆదీసు వియ సమాగమత్థదీపకోతి ఆహ ‘‘సమాగమఫుసనా’’తి. ‘‘ఫుసామి నేక్ఖమ్మసుఖ’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౭౨) పటిలాభోపి ఫుసనా సమ్ఫుసనాతి చ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘న పటిలాభసమ్ఫుసనా’’తి.

అపరేన వేవచనేన. బహుస్సుతభావసమ్పాదికాయ పఞ్ఞాయ పణ్డిచ్చపరియాయో. సిప్పాయతనాదీసు దక్ఖతాభూతాయ కోసల్లపరియాయో, యత్థ కత్థచి తిక్ఖసుఖుమాయ నేపుఞ్ఞపరియాయో, సమ్మా ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తియా వేభబ్యాపరియాయోతి ఏవమాదినా తేసు తేసు పఞ్ఞావిసేసేసు తే తే పరియాయవిసేసా విసేసేన పవత్తాతి తేసం పఞ్ఞావిసేసానం నానాకాలే లబ్భమానతా వుత్తా, ఇతరేపి అనుగతా హోన్తి యేభుయ్యేనాతి అధిప్పాయో. అత్థనానత్తేన పఞ్ఞాదిఅత్థవిసేసేన. కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తన్తి ఏవంపకారా నిద్దేసా సభావాకారభావదీపనవసేన బ్యఞ్జనవసేనేవ విభాగవచనం. పణ్డిచ్చన్తిఆదయో పఞ్ఞావిసేసనిబన్ధనత్తా అత్థవసేన విభాగవచనన్తి ఇమమత్థమాహ ‘‘అథ వా’’తిఆదినా. ఏవమాకారో పనాతి పురిమాకారతో విసేసో అత్థతో విభత్తిగమనస్స కారణం వుత్తం.

పటిక్ఖిపనం పటిసేధనం పటిక్ఖేపో, తస్స నానత్తం విసేసో పటిక్ఖేపనానత్తం, సద్ధమ్మగరుతాయ పటిక్ఖేపో సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపో, తేన సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపేన నానత్తం సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపనానత్తం. తం సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపనానత్తం పన కోధగరుతాదిభేదభిన్నన్తి ‘‘కోధగరుతాదివిసిట్ఠేనా’’తి వుత్తం. కోధాదీహి విసిట్ఠో భిన్నో సద్ధమ్మగరుతాయ పటిక్ఖేపో పటిసేధనం కోధాదివిసిట్ఠపటిక్ఖేపో. కోధగరుతాదియేవ, తస్స నానత్తేన సద్ధమ్మగరుతాపటిపక్ఖనానత్తేనాతి కోధగరుతా సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖో. మక్ఖలాభసక్కారగరుతా సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖోతి సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖభావవిసేసేన అసద్ధమ్మగరుతా తబ్భావేన ఏకీభూతాపి నానత్తం గతా. యస్మా పన కోధో అత్థతో దోసోయేవ. మక్ఖో దోసప్పధానా పరగుణవిద్ధంసనాకారప్పవత్తా అకుసలా ఖన్ధా. తగ్గరుతా చ తేసం సాదరఅభిసఙ్ఖరణవసేన పవత్తనమేవ. లాభగరుతా చతున్నం పచ్చయానం సక్కారగరుతా, తేసంయేవ సుసఙ్ఖతానం లద్ధకామతా. తదుభయేసు చ ఆదరకిరియా తథాపవత్తా ఇచ్ఛాయేవ, తస్మా ‘‘సద్ధమ్మగరుతాపటిపక్ఖనానత్తేన అసద్ధమ్మా నానత్తం గతా’’తి వుత్తం. తథా హి చత్తారో అసద్ధమ్మా ఇచ్చేవ ఉద్దిట్ఠా. అసద్ధమ్మగరుతాతి ఏత్థ చ పురిమస్మిం వికప్పే ‘‘న సద్ధమ్మగరుతా’’తి సద్ధమ్మగరుతా న హోతీతి అత్థో. దుతియస్మిం సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖోతి సద్ధమ్మగరుతా ఏవ వా పటిపక్ఖో, తస్స నానత్తేన సద్ధమ్మగరుతాపటిపక్ఖనానత్తేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కోధమక్ఖగరుతానఞ్హి సద్ధమ్మవిసేసా పవత్తిభేదభిన్నా మేత్తా పటిపక్ఖో. లాభసక్కారగరుతానం అప్పిచ్ఛతా సన్తోసా. తేన కోధగరుతా న సద్ధమ్మగరుతాతి కోధగరుతా కాయచి సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖోతి అయమత్థో వుత్తో హోతి. తథా మక్ఖగరుతాదీసుపి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘చత్తారో సద్ధమ్మా సద్ధమ్మగరుతా న కోధగరుతా…పే… సద్ధమ్మగరుతా న సక్కారగరుతా’’తి (అ. ని. ౪.౪౪) ఆగతతన్తిపి సమత్థితా భవతి. లోభో న హోతీతి అలోభో లుబ్భనా న హోతీతి అలుబ్భనాతి ఏవమాదికో అలోభోతిఆదీనం లోభాదివిసిట్ఠో పటిక్ఖేపో ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తిఆదికేహి విసదిసభావతో ‘‘ఫస్సాదీహి నానత్త’’న్తి వుత్తో. ఫస్సాదీహీతి చేత్థ అలుబ్భనాదయోపి ఆది-సద్దేన సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. లోభాదిపటిపక్ఖేనాతి ‘‘లోభపటిపక్ఖో అలోభో’’తిఆదినా యోజేతబ్బం. సేసం పురిమసదిసమేవ. అలోభాదోసామోహానం విధురతాయ పటిపక్ఖభావేన చ లబ్భమానో అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసో లోభాదివిసిట్ఠపటిక్ఖేపభావేన లోభాదిపటిపక్ఖభావేన చ విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అలోభా…పే… యోజేతబ్బ’’న్తి. బహూహి పకారేహి దీపేతబ్బత్థతా మహత్థతా. ఆదరవసేన సోతూనం.

౩. యదిపి ఏకస్మిం ఖణే ఏకంయేవ ఆరమ్మణం హోతి, ఛసుపి పన ఆరమ్మణేసు ఉప్పత్తిరహత్తా ‘‘తేహి వా’’తిఆది వుత్తం. తస్సాతి సాతస్స సుఖస్స. జాతాతి ఏతస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘కారణభావేన ఫస్సత్థం పవత్తా’’తి వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా చేతసికసాతసఙ్ఖాతా సోమనస్సవేదనా సహేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవం తదనురూపఫస్ససహితా హుత్వా పవత్తా తజ్జాతి వుత్తా. సాదయతీతి అధిగమాసీసాయ అనఞ్ఞనిన్నం కరోతి.

౫. న తస్సా తజ్జతాతి తస్సా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తస్సారుప్పా ‘‘తస్స జాతా’’తి వా ఉభయథాపి తజ్జతా న యుజ్జతి. యదిపి ఫస్సో విఞ్ఞాణస్స విసేసపచ్చయో న హోతి, తథాపి సో తస్స పచ్చయో హోతియేవాతి తస్స తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజతా వత్తబ్బాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న చ తదేవా’’తిఆది. తేహి ఆరమ్మణేహి జాతా తజ్జాతి ఇమినాపి అత్థేన తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజాతి వత్తుం న సక్కా. విఞ్ఞాణస్స పన తజ్జతాపఞ్ఞత్తి లబ్భతేవ. తథా హి ‘‘కిం వా ఏతేనా’’తిఆదినా ఫస్సాదీనం తథా దేసేతబ్బతం ఆహ.

౭. చిత్తస్స ఆరమ్మణే ఆనయనాకారప్పవత్తో వితక్కో అత్థతో ఆరమ్మణం తత్థ ఆకడ్ఢన్తో వియ హోతీతి ‘‘ఆరమ్మణస్స ఆకడ్ఢనం వితక్కన’’న్తి వుత్తం.

౮. ఆరమ్మణస్స అనుమజ్జనాకారప్పవత్తో విచారో తత్థ పరిబ్భమన్తో వియ సమన్తతో చరన్తో వియ చ హోతీతి ‘‘సమన్తతో చరణం విచరణ’’న్తి వుత్తం.

౧౧. తథా అవట్ఠానమత్తభావతోతి పాణవధాదిసాధనఅవట్ఠానమత్తభావతో, న బలవభావతోతి అధిప్పాయో.

౧౪. యేన ధమ్మేన చిత్తే ఆరమ్మణం ఉపతిట్ఠతి జోతతి చ, సో ధమ్మో ఉపట్ఠానం జోతనన్తి చ వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఉపట్ఠానం జోతనఞ్చ సతియేవా’’తి.

౧౬. సణ్హట్ఠేనాతి సుఖుమట్ఠేన.

౩౦. భావోతి హిరియనం వదతి.

౩౩. న బ్యాపాదేతబ్బోతి అబ్యాపజ్జ-సద్దస్స కమ్మత్థతం ఆహ.

౪౨-౪౩. యది అనవజ్జధమ్మానం సీఘసీఘపరివత్తనసమత్థతా లహుతా, సావజ్జధమ్మానం కథన్తి ఆహ ‘‘అవిజ్జానీవరణాన’’న్తిఆది. తేసం భావో గరుతాతి ఏతేన సతిపి సబ్బేసం అరూపధమ్మానం సమానఖణత్తే మోహసమ్పయుత్తానం సాతిసయో దన్ధో పవత్తిఆకారోతి దస్సేతి. సో పన తేసం దన్ధాకారో సన్తానే పాకటో హోతి.

౪౪-౪౫. అప్పటిఘాతో అవిలోమనం.

౪౬-౪౭. కిలిన్నన్తి అవస్సుతం.

౫౦-౫౧. పచ్చోసక్కనం మాయా యా అచ్చసరాతిపి వుచ్చతి. అరుమక్ఖనం వణాలేపనం. వేళు ఏవ దాతబ్బభావేన పరిగ్గహితో వేళుదానం నామ.

నిద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కోట్ఠాసవారకథావణ్ణనా

౫౮-౧౨౦. తేతి ఫస్సపఞ్చమకాదయో. సఙ్గహగమనేనేవాతి సాధారణతాదినా కేనచి సదిసతాలేసేన, న ఫస్సాదయో వియ విసుం ధమ్మభావేనేవాతి అత్థో. తథా అవిప్పకిణ్ణత్తాతి ఫస్సాదయో వియ సరూపేన విసుం విసుం అవుత్తత్తా. యదిపి ఛన్దాదయో సఙ్గహసుఞ్ఞతవారేసుపి సరూపేన న వుత్తా, ఖన్ధాయతనధాతురాసీసు పన సఙ్గహితాయేవాతి దస్సేతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తంనిద్దేసేతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసే. ఖన్ధానం ధాతాయతనభావే బ్యభిచారాభావతో అఖన్ధభావనివారణేన అనాయతనాధాతుభావనివారణమ్పి దట్ఠబ్బం. న యేవాపనకా ఠపేతబ్బాతి ఖన్ధాదిరాసిఅన్తోగధతం సన్ధాయ వుత్తం. ఉద్దేసాదీసు పన ‘‘యేవాపనాత్వేవ వుత్తానం తేసం తథాయేవ సఙ్గహో యుత్తో’’తి అట్ఠకథాయం ‘‘ఠపేత్వా యేవాపనకే’’తి వుత్తం. సరూపేన అవుత్తానమ్పి చిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ఖన్ధాదిభావో న వారేతబ్బోతి న యేవాపనకా ఠపేతబ్బాతి వుత్తన్తి ఉభయేసమ్పి అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

ఆహారపచ్చయసఙ్ఖాతేనాతి ఉపత్థమ్భకపచ్చయసఙ్ఖాతేన. సో చ ఆహారానం ఉపత్థమ్భకభావో పాకటోతి కత్వా వుత్తో, న జనకత్తాభావతో. ఓజట్ఠమకరూపస్స హి వేదనాదీనఞ్చ ఆహారణతో తేసం జనకత్తం లబ్భతీతి. యది ఉపత్థమ్భకో ఇధ పచ్చయోతి అధిప్పేతో, కబళీకారాహారస్స తావ హోతు, ఇతరేసం కథన్తి ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. సహజాతాదిపచ్చయేతి సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయే వదతి, మహాచతుక్కం వా, ఏకేనాకారేనాతి రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకత్తేన ఉపకారకభావమాహ. సో ఏవ చ నేసం ఆహరణకిచ్చం. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి వచనతో చేతనాయ విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావో సాతిసయోతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణం విసేసేనా’’తి.

యథాగతమగ్గోతి వుత్తో కారణఫలానం అభేదూపచారేనాతి దట్ఠబ్బం, నానాక్ఖణికో అట్ఠఙ్గికమగ్గో ఉపనిస్సయో ఏతస్సాతి అట్ఠఙ్గికమగ్గూపనిస్సయో. అరియమగ్గస్స యథాగతమగ్గపరియాయో వుచ్చమానో తస్స యా పురిమకాలభూతా అభేదోపచారసిద్ధా ఆగమనావత్థా తతో నాతివిలక్ఖణాతి ఇమమత్థం విభావేతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగ…పే… దీపితా’’తి. విఞ్ఞాణస్స చిత్తవిచిత్తతా విజాననభావవిసేసా ఏవాతి ఆహ ‘‘విజాననమేవ చిత్తవిచిత్తతా’’తి. వేదనాక్ఖన్ధాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ‘‘ద్వాయతనాని హోన్తీ’’తిఆదీసు వుత్తమనాయతనాదయోపి సఙ్గణ్హాతి. తప్పటిక్ఖేపోతి తస్స జాతినిద్దేసభావస్స పటిక్ఖేపో. కతో హోతీతి ఏతేన ఆహారిన్ద్రియఝానమగ్గఫలహేతుయో యత్తకా ఇమస్మిం చిత్తే లబ్భన్తి, తే సబ్బేపి ‘‘ఏకో విఞ్ఞాణాహారో హోతీ’’తిఆదినా అవుత్తాపి అత్థతో వుత్తాయేవాతి దస్సేతి. ఏస నయో అఞ్ఞత్థాపి.

కోట్ఠాసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుఞ్ఞతవారాదివణ్ణనా

౧౨౧-౧౪౫. యథావుత్తే సమయేతి వుత్తప్పకారసమూహే.

౧౪౬. ఉస్సాహనం పేసనం నియోజనం.

౧౫౬-౧౫౯. నాతిసమాహితాయాతి నానావజ్జనూపచారం సన్ధాయ వదతి. యేవాపనకేహిపి నిబ్బిసేసతం దస్సేతి కరుణాముదితానమ్పి ఉప్పజ్జనతో.

కాయవచీకిరియా కాయవచీపవత్తి, విఞ్ఞత్తి ఏవ వా. అసమత్తభావనన్తి పుబ్బభాగభావనమాహ.