౧. చిత్తుప్పాదకణ్డం

తికమాతికాపదవణ్ణనా

౧. తేనాతి వేదనాసద్దేన. సబ్బపదేహీతి తీహి పదేహి లద్ధనామో హోతి అవయవధమ్మేనాపి సముదాయస్స అపదిసితబ్బతో యథా ‘‘సమం చుణ్ణ’’న్తి. చోదకో యథాధిప్పేతమత్థం అప్పటిపజ్జమానో విభత్తిఅన్తస్సేవ పదభావం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘నను సుఖాయా’’తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో ‘‘అధిప్పేతప్పకారత్థగమకస్సా’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి. తేన ‘‘వాక్యం ఇధ పదన్తి వుత్త’’న్తి దస్సేతి. హేతుపదసహేతుకపదాదీహీతి ఆది-సద్దేన నహేతుపదఅహేతుకపదహేతుసమ్పయుత్తపదాని హేతువిప్పయుత్తపదమ్పి వా సఙ్గణ్హాతి.

ఉభయేకపదవసేనాతి ఉభయపదవసేన హేతుదుకసమ్బన్ధో, ఏకపదవసేన సహేతుకదుకసమ్బన్ధో. తథాతి ఉభయేకపదవసేన. ఏత్థ చ సహేతుకహేతుసమ్పయుత్తదుకాతిఆదినా యథా హేతుగోచ్ఛకే పఠమదుకసమ్బన్ధా దుతియతతియదుకా, పఠమదుకదుతియదుకసమ్బన్ధా చతుత్థఛట్ఠదుకా, పఠమదుకతతియదుకసమ్బన్ధో పఞ్చమో దుకో, ఏవం ఆసవగోచ్ఛకాదీసుపీతి నయం దస్సేతి. సక్కా హి ఇమినావ నయేన తేసుపి దుకన్తరసమ్బన్ధో విఞ్ఞాతుం, కేవలం పన ఆసవగోచ్ఛకాదీసు దుతియదుకతతియదుకసమ్బన్ధో ఓసానదుకో, కిలేసగోచ్ఛకే చ దుతియచతుత్థదుకసమ్బన్ధోతి. ధమ్మానం సావసేసనిరవసేసభావేన తికదుకానం సప్పదేసనిప్పదేసతా వుత్తాతి యేహి తికదుకా సావసేసాతి పదిస్సన్తి అపదిస్సన్తి, తే అసఙ్గహితధమ్మాపదేసో. ఏవం సతి ‘‘అసఙ్గహితో’’తి విసేసనం కిమత్థియన్తి? ఏతస్సేవత్థస్స పాకటకరణత్థం దట్ఠబ్బం. అథ వా పదిస్సతి ఏతేన సముదాయోతి పదేసో, అవయవో. ‘‘సామఞ్ఞజోతనా విసేసే అవతిట్ఠతీ’’తి యథాధిప్పేతం విసేసం దస్సేన్తో ‘‘అసఙ్గహితో’’తి ఆహ.

అనవజ్జత్థో అవజ్జవిరహత్థో. నామం సఞ్ఞా, కిరియా కరణం, పయోజనం రథరథఙ్గవిభావనేన తేసం పకారతో యోజనం. కుసేన ఞాణేన లాతబ్బాతి కుసలాతి అయమత్థో ఞాణసమ్పయుత్తానం తావ హోతు, ఞాణవిప్పయుత్తానం కథన్తి ఆహ ‘‘ఞాణవిప్పయుత్తానమ్పీ’’తిఆది. ఞాణవిప్పయుత్తాపి హి ఞాణేనేవ పవత్తియన్తి హితసుఖహేతుభూతాయ పవత్తియా పఞ్ఞవన్తానం పటిపత్తిభావతో. న హి అన్తరేన యోనిసోమనసికారం కుసలుప్పత్తి అత్థీతి. ‘‘యది కుసలస్స ఉభయభాగగతం సంకిలేసలవనం పాకటం సియా, కుసా వియ లునన్తీతి కుసలాతి అయమత్థో యుత్తో సియా’’తి కోచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కాయ ఆహ ‘‘సమ్మప్పధానద్వయం వియా’’తి.

న చాతిఆదినా ‘‘సభావం ధారేన్తీ’’తి ఏత్థ పరమత్థతో కత్తుకమ్మస్స చ భేదో నత్థి, కప్పనాసిద్ధో ఏవ పన భేదోతి దస్సేతి. తత్థ నామవసేన విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతేతి యేసం ‘‘ధమ్మా’’తి ఇమినా పరియాయేన అవిఞ్ఞాతా సభావా, ‘‘సభావం ధారేన్తీ’’తి ఇమినా చ పరియాయేన విఞ్ఞాతా, తేసం వసేన ఏవం వుత్తం. ఏత్థ చ పఠమో అత్థో సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మవసేన వుత్తో, దుతియో సఙ్ఖతవసేన, తతియో సఙ్ఖతాసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తిధమ్మవసేనాతి దట్ఠబ్బం.

కుసలపటిసేధనం కుసలాభావో ఏవ. అభావో హి సత్తాపటిసేధోతి. ధమ్మోతి సభావధమ్మో. అకుసలవచనేన న కోచి అత్థో సభావధమ్మస్స అబోధకత్తాతి అధిప్పాయో. అథ సియా అకుసలవచనేన కోచి అత్థో అసభావధమ్మబోధకత్తేపి ‘‘పఞ్ఞత్తిధమ్మా’’తిఆదీసు వియ, ఏవం సతి ‘‘అనబ్యాకతా’’తి చ వత్తబ్బం సియా, తతో చాయం చతుక్కో ఆపజ్జతి, న తికో. తస్మాతి యస్మా దుకచతుక్కభావో అనబ్యాకతవోహారో చ నత్థి, సో చ వుత్తనయేన అభావమత్తవచనే ఆపజ్జతి, తస్మా. సభావధారణాదీతి ఆది-సద్దేన ‘‘ధారీయన్తి పచ్చయేహీ’’తి అయమత్థో సఙ్గహితో. ఞేయ్యపరియాయేన పన ధమ్మ-సద్దేనాయం దోసోతి నను అఞేయ్యపరియాయేపి ధమ్మ-సద్దే న కోచి దోసోతి? న, వుత్తదోసానతివత్తనతో.

పారిసేసేనాతి ఏత్థ నను అయమకారో న-అత్థత్తయస్సేవ జోతకో, అథ ఖో ‘‘అహేతుకా ధమ్మా, అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తి తంయోగనివత్తియా, ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా’’తి తంసమ్బన్ధిభావనివత్తియా. పచ్చయుప్పన్నఞ్హి పచ్చయసమ్బన్ధీతి అప్పచ్చయుప్పన్నత్తా అసమ్బన్ధితా ఏత్థ జోతీయతి. ‘‘అనిదస్సనా ధమ్మా’’తి తంసభావనివత్తియా. నిదస్సనఞ్హి దట్ఠబ్బతా. అథ చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిదస్సనం, తగ్గయ్హభావనివత్తియా, తథా ‘‘అనాసవా ధమ్మా’’తి. ‘‘అప్పటిఘా ధమ్మా అనారమ్మణా ధమ్మా’’తి తంకిచ్చనివత్తియా. ‘‘అరూపినో ధమ్మా అచేతసికా ధమ్మా’’తి తబ్భావనివత్తియా. తదఞ్ఞతా హి ఏత్థ పకాసీయతి. ‘‘అమనుస్సో’’తి తబ్భావమత్తనివత్తియా. మనుస్సత్తమత్తం నత్థి అఞ్ఞం సమానన్తి సదిసతా హేత్థ సూచియతి. ‘‘అసమణో సమణపటిఞ్ఞో అపుత్తో’’తి తంసమ్భావనగుణనివత్తియా. గరహా హి ఏత్థ ఞాయతి. ‘‘కచ్చి ను భోతో అనామయా, అనుదరా కఞ్ఞా’’తి తదప్పభావనివత్తియా. ‘‘అనుప్పన్నా ధమ్మా’’తి తంసదిసభావనివత్తియా. అతీతానఞ్హి ఉప్పన్నపుబ్బత్తా ఉపాదిధమ్మానఞ్చ పచ్చయేకదేసనిప్ఫత్తియా ఆరద్ధుప్పాదభావతో కాలవినిముత్తస్స చ విజ్జమానత్తా ఉప్పన్నానుకూలతా, పగేవ పచ్చుప్పన్నానన్తి తబ్బిధురభావో ఏత్థ విఞ్ఞాయతి. ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి తదపరియోసాననివత్తియా. తంనిట్ఠానఞ్హేత్థ పకాసీయతీతి ఏవమనేకేసం అత్థానం జోతకో, తత్థ కిం వుచ్చతే అత్థద్వయమేవ వత్వా పారిసేసేనాతి? ఇతరేసం ఏత్థ సువిదూరభావతో. న హి కుసలవిప్పయుత్తాదీనం ధమ్మానం అకుసలభావో యుజ్జతి.

అకుసలసద్దస్స ఉచ్చారణానన్తరం వినేయ్యానం కుసలపటిపక్ఖభూతే అత్థే పటిపత్తిభావతో తత్థ నిరుళ్హతా దట్ఠబ్బా. ‘‘విరుద్ధసభావత్తా’’తి వుత్తం కిచ్చవిరోధాదీనమ్పి తదన్తోగధత్తా, విరుద్ధసభావత్తేపి వినాసకవినాసితబ్బభావో కుసలాకుసలేసు నియతోతి దస్సేతుం ‘‘తప్పహేయ్యభావతో’’తి ఆహ. ఇతరథా కుసలానమ్పి అకుసలేహి పహాతబ్బభావే అచ్చన్తం సముచ్ఛిన్నకుసలమూలత్తా అపాయపూరకా ఏవ సత్తా సియుం. యం పన ‘‘ధమ్మాపి వో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౦) వుత్తం, తం ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౩౩) వియ తదారమ్మణసంకిలేసప్పహానవసేన పరియాయేన వుత్తం. యథాహ ‘‘న హి కుసలా అకుసలేహి పహాతబ్బా’’తి (ధ. స. మూలటీ ౧).

ఫస్సాదివచనేహి తంనిద్దేసభూతేహి. తబ్బచనీయభావేనాతి తేహి ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా’’తిఆదివచనేహి అభిధేయ్యభావేన. యథా అనవజ్జసుఖవిపాకాదిఅత్థా కుసలాదివచనేహి, ఏవం అవిపాకత్థా అబ్యాకతవచనేన బోధితా ఏవాతి ఆహ ‘‘అబ్యాకతవచనేనేవ చా’’తి. కారణం అవత్వాతి ఇధ వుత్తభావేన అనువత్తమానత్తాతి కారణం అవత్వా. అఞ్ఞా…పే… నివారేతబ్బోతి ఏతేన కుసలాకుసలసద్దా వియ కుసలాకుసలసభావానం తదుభయవిపరీతసభావానం ధమ్మానం అబ్యాకతసద్దో బోధకోతి దస్సేతి. న హి అవిపాకవచనం వుత్తం, అకుసలవచనఞ్చ అవుత్తం. యతో అవిపాకవచనస్స అధికతభావో అకుసలస్స చ తబ్బచనీయభావేన అకథితభావో సియా, తస్మా న అకుసలానం అబ్యాకతతాతి అయం అకుసలానం అనబ్యాకతభావే యోజనా.

తం పరిహరితున్తి అబ్యాకతనివత్తనమాహ. యది ఏవం ‘‘సుఖవిపాకానవజ్జా’’తి వత్తబ్బం. అనవజ్జా హి బ్యభిచారితాయ విసేసితబ్బాతి? న, సుఖవిపాకవచనస్స విసేసనభావేన అగ్గహితత్తా. సుఖవిపాకవచనేన హి కుసలభావే సమత్తో విఞ్ఞాయతి, అనవజ్జవచనం పనేత్థ కుసలానం అగరహితబ్బతాసఙ్ఖాతం కఞ్చి విసేసమాహ. తేనేవ చ తస్స విసేసనభావేన వుత్తస్స పవత్తిసుఖతాదిదస్సనభావం సయమేవ వక్ఖతీతి. మనోసమాచారవిసేసభూతా ఫలధమ్మా విసేసేన పటిప్పస్సద్ధావజ్జా నామ హోన్తీతి సమాచారత్తయవసేన తస్మిం సుత్తే అనవజ్జధమ్మానం వుత్తత్తా చ తే అనవసేసతో సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘విరహితావజ్జమత్తా’’తి వుత్తం. అవజ్జవినాసనభావో దస్సితో కణ్హసుక్కధమ్మానం వజ్ఝఘాతకభావస్స నియతత్తా. సవిపాకతా విపాకధమ్మతా. సుఖో విపాకో ఏతేసన్తి సుఖవిపాకాతి ఇమినా సమాసేన కుసలానం సుఖవిపాకవన్తతా వుత్తా. సా చ నేసం న తంసమఙ్గితాయ అసహవత్తనతోతి తదుప్పాదనసమత్థతాతి విఞ్ఞాయతీతి వుత్తం ‘‘సుఖవిపాకవిపచ్చనసభావం దస్సేతీ’’తి. యుత్తమేతన్తి పరమత్థతో భేదాభావేపి యథావుత్తవచనవచనీయభావసఙ్ఖాతో భేదో తస్మిం అభిధేయ్యత్థభూతే వత్థుస్మిం ఉపచారేన హోతీతి యుత్తమేత్థ లక్ఖణలక్ఖితబ్బభావేన భేదవచనం. భవతి హి సద్దత్థవిసేసమత్తేనపి అభిన్నే వత్థుస్మిం భేదవచనం యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి.

వినాపి భావాభిధాయినా సద్దేన భావప్పధానో నిద్దేసో హోతీతి వుత్తం ‘‘అనవజ్జవచనేన అనవజ్జత్తం ఆహా’’తి. ఏవఞ్చేత్థ పదవిగ్గహో గహేతబ్బో – న అవజ్జం అనవజ్జం, అవజ్జపటిపక్ఖతాయ అగరహితబ్బసభావో. సుఖో విపాకో అస్సాతి సుఖవిపాకం, సుఖవిపాకవిపచ్చనసమత్థతా. అనవజ్జఞ్చ తం సుఖవిపాకఞ్చాతి అనవజ్జసుఖవిపాకం, తం లక్ఖణం ఏతేసన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా. అథ వా పుబ్బే వియ అనవజ్జం, విపచ్చనం విపాకో, సుఖస్స విపాకో సుఖవిపాకో, అనవజ్జఞ్చ సుఖవిపాకో చ అనవజ్జసుఖవిపాకం ఏకత్తవసేన. తం లక్ఖణం ఏతేసన్తి అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా. కిం పనేత్థ కారణం పదద్వయపరిగ్గహే, నను ఏకేనేవ పదేన ఇట్ఠప్పసిద్ధి. యదిపి ‘‘అవజ్జరహితం అనవజ్జ’’న్తి ఇమస్మిం పన పక్ఖే అబ్యాకతనివత్తనత్థం సుఖవిపాకగ్గహణం కత్తబ్బం సియా, సుఖవిపాకగ్గహణే పన కతే అనవజ్జగ్గహణం న కత్తబ్బమేవ. ‘‘అవజ్జపటిపక్ఖా అనవజ్జా’’తి ఏతస్మిం పన పక్ఖే సుఖవిపాకగ్గహణఞ్చాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తత్థ అనవజ్జవచనేనా’’తిఆది. తేన పవత్తిసుఖసుఖవిపాకతాఅత్తసుద్ధివిసుద్ధవిపాకతాఅకుసలఅబ్యాకతసభావనివత్తిరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవిసేసదీపనతో ఏవం విపులప్పయోజనత్థో పదద్వయపరిగ్గహోతి దస్సేతి. సుఖ-సద్దస్స ఇట్ఠపరియాయతా వియ ‘‘నిబ్బానపరమం సుఖం (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪), సుఖా విరాగతా లోకే (ఉదా. ౧౧), తేసం వూపసమో సుఖో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨) సఙ్ఖారదుక్ఖూపసమపరియాయతాపి విజ్జతి, తంఅవిపాకతాయ పన ఇధ సుఖవిపాకభావో న సక్కా వత్తున్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఖా…పే… నత్థీ’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – తేభూమకకుసలానమ్పి వివట్టసన్నిస్సయభావేన పవత్తిసభావత్తా కిఞ్చాపి సబ్బే కుసలా సఙ్ఖారదుక్ఖూపసమసుఖనిప్ఫాదకా సమ్భవన్తి, యథావుత్తసుఖస్స పన అవిపాకభావతో న ఏతేన పదేన కుసలానం సుఖవిపాకతా సమ్భవతీతి. విపక్కభావమాపన్నేసు అరూపధమ్మేసు నిరుళ్హత్తా విపాక-సద్దస్స ‘‘యది పనా’’తి సాసఙ్కం వదతి.

యథాసమ్భవన్తి సహ అవజ్జేనాతి సావజ్జా, గరహితబ్బభావయుత్తా. తేన నేసం గరహితబ్బసభావం దస్సేతి. అఞ్ఞేపి అత్థి దుక్ఖభావేన గరహితబ్బసభావా అకుసలవిపాకాతి సావజ్జవచనమత్తేన తేసమ్పి అకుసలతాపత్తిదోసం దిస్వా తం పరిహరితుం దుక్ఖవిపాకవచనమాహ. అవజ్జ-సద్దో వా రాగాదీసు ఏకన్తాకుసలేసు నిరుళ్హోతి తంసహవత్తిధమ్మానం ఏవ సావజ్జభావే కుసలాబ్యాకతేహి అకుసలానం విసేసో సావజ్జవచనేనేవ దస్సితో. అబ్యాకతేహి పన విసిట్ఠం కుసలాకుసలానం సాధారణం సవిపాకతాలక్ఖణన్తి తస్మిం లక్ఖణే విసేసదస్సనత్థం దుక్ఖవిపాకలక్ఖణం వుత్తం. ఇతో పరం ‘‘దుక్ఖో విపాకో ఏతేసన్తి దుక్ఖవిపాకా’’తిఆదినా సుఖవిపాకఅనవజ్జకుసలపదానం ఠానే దుక్ఖవిపాకసావజ్జఅకుసలపదాని ఠపేత్వా యథావుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. యోజనా చ సావజ్జవచనేన అకుసలానం పవత్తిదుక్ఖతం దస్సేతి, దుక్ఖవిపాకవచనేన విపాకదుక్ఖతం. పురిమఞ్హి అత్తనో పవత్తిసభావవసేన లక్ఖణవచనం, పచ్ఛిమం కాలన్తరే విపాకుప్పాదనసమత్థతాయాతి. తథా పురిమేన అకుసలానం అవిసుద్ధసభావతం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన అవిసుద్ధవిపాకతం. పురిమేన చ అకుసలే కుసలసభావతో నివత్తేతి, పచ్ఛిమేన అబ్యాకతసభావతో సవిపాకత్తదీపకత్తా పచ్ఛిమస్స. పురిమేన వా అవజ్జవన్తతాదస్సనతో కిచ్చట్ఠేన రసేన అనత్థజననరసతం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన సమ్పత్తిఅత్థేన అనిట్ఠవిపాకరసతం. పురిమేన చ ఉపట్ఠానాకారట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానేన సంకిలేసపచ్చుపట్ఠానతం, పచ్ఛిమేన ఫలట్ఠేన దుక్ఖవిపాకపచ్చుపట్ఠానతం. పురిమేన చ అయోనిసోమనసికారం అకుసలానం పదట్ఠానం పకాసేతి. తతో హి తే సావజ్జా జాతాతి. పచ్ఛిమేన అకుసలానం అఞ్ఞేసం పదట్ఠానభావం విభావేతి. తే హి దుక్ఖవిపాకస్స కారణం హోతీతి. ఏత్థ చ దుక్ఖ-సద్దో అనిట్ఠపరియాయవచనన్తి వేదితబ్బం. అనిట్ఠచతుక్ఖన్ధవిపాకా హి అకుసలా, న దుక్ఖవేదనావిపాకావ. విపాక-సద్దస్స ఫలపరియాయభావే పన నిస్సన్దవిపాకేన అనిట్ఠరూపేనపి దుక్ఖవిపాకతా యోజేతబ్బా. విపాకధమ్మతాపటిసేధవసేన అబ్యాకతానం అవిపాకలక్ఖణాతి లక్ఖణం వుత్తన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘అవిపాకారహసభావా’’తి ఆహ. ఏవంపకారానన్తి అభిఞ్ఞాదికే సఙ్గణ్హాతి.

ఛహి పదేహి తికేసు, చతూహి దుకేసు యథాక్కమం ఛ చత్తారో అత్థా వుత్తా. ఛక్కభావో న భవిస్సతీతి ఏతేన చతుక్కభావాభావో దస్సితనయత్తా చోదితోయేవాతి దట్ఠబ్బం. అత్థభేదో ఉపపజ్జతీతి కస్మా ఏవం వుత్తం, నను తీహి ధమ్మసద్దేహి వుచ్చమానో సభావధారణాదిఅత్థేన అభిన్నో ఏవ సో అత్థోతి? న, జాతిఆదిభేదేన భేదసబ్భావతో. భేదకా హి జాతిఆదయో. మాసపదత్థతాయాతి మాస-సద్దాభిధేయ్యభావేన. తబ్బచనీయభిన్నత్థానన్తి తేహి కాలసద్దాదీహి వత్తబ్బానం విసిట్ఠత్థానం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యథా కాలసద్దాదిఅభిధేయ్యానం కాలాదిఅత్థానం భిన్నసభావానమ్పి మాస-సద్దాభిధేయ్యభావేన అభేదో, ఏవం జాతిఆదిభేదేన భిన్నానమ్పి తేసం తిణ్ణం ద్విన్నఞ్చ అత్థానం ధమ్మ-సద్దాభిధేయ్యభావేన నత్థి భేదో’’తి. విని…పే… మానాతి ధమ్మ-సద్దస్స రూపాభేదేపి భేదకారణమాహ. భిన్నజాతియత్థవచనీయతాయ హి తస్సేవత్థభేదోతి.

సాధేతున్తి బోధేతుం. హోతు అసమ్బన్ధో, కా నో హానీతి కదాచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కాయ ఆహ ‘‘పుబ్బా…పే… నామ హోన్తీ’’తి. సో చాతి సభావధారణపచ్చయధరియమానతాసఙ్ఖాతో అత్థో న సక్కా వత్తున్తి యథావుత్తస్స అభావస్స అపేక్ఖావుత్తితాయ వుత్తం. న హి అపేక్ఖావుత్తినో అన్తరేన అపేక్ఖితబ్బం లభన్తి. సతిపి సభావధారణాదిఅత్థసామఞ్ఞే కుసలజాతిఆదివిసిట్ఠస్సేవ తస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా ఏకత్థతా న అనుఞ్ఞాతాతి వుత్తం, వచనసిలేసవసేన వా. అథ వాతిఆదినా తిణ్ణం ధమ్మసద్దానం అభావత్తం అసమ్పటిచ్ఛన్తో నానత్థతాభావదోసం పరిహరతి.

ఞాపకహేతుభావతో ఉపపత్తి ఇధ కారణన్తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘కారణం నామ యుత్తీ’’తి. పునరుత్తీతిఆదినా నను ‘‘కుసలాదీనమ్పి ఏకత్తం ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తత్తా ఏకత్తాపత్తిపి వత్తబ్బాతి? సచ్చం వత్తబ్బా, సా పన అభావాపత్తియం ఏవ అన్తోగధా నానత్తాభావచోదనాసామఞ్ఞేన. భేదాభేదనిబన్ధనత్తా విసేసనవిసేసితబ్బభావస్స సో అచ్చన్తమభిన్నేసు నియమేన నత్థీతి విసేసనవిసేసితబ్బాభావేన అచ్చన్తాభేదం దస్సేతి, న పన అచ్చన్తం అభిన్నేసుయేవ విసేసనవిసేసితబ్బాభావం. అథ వా అచ్చన్తం అభిన్నేసు అవివటసద్దత్థవివరణత్థం పవత్తా. కస్మా? విసేసనవిసేసితబ్బాభావతోతి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. అమిత్తం అభిభవితుం సక్కుణాతీతి సక్కో, ఇన్దతీతి ఇన్దో, పురిమే దదాతీతి పురిన్దదోతి ఏవం కిరియాగుణాదిపరిగ్గహవిసేసేన.

భేదాభేదవన్తేసూతి విసేససామఞ్ఞవన్తేసు. నీల-సద్దో హి ఉప్పలసద్దసమాయోగో రత్తుప్పలసేతుప్పలాదిఉప్పలజాతిసామఞ్ఞతో వినివత్తేత్వా నీలగుణయుత్తమేవ ఉప్పలజాతివిసేసం జోతేతి. ఉప్పల-సద్దోపి నీల-సద్దసమాయుత్తో భమరఙ్గారకోకిలాదిగతనీలగుణసామఞ్ఞతో అవచ్ఛిన్దిత్వా ఉప్పలవత్థుగతమేవ నీలగుణం పకాసేతీతి విసేసత్థసామఞ్ఞత్థయుత్తతా పదద్వయస్స దట్ఠబ్బా. ఇమినా నయేన ఇతరత్రాపి భేదాభేదవన్తతా యోజేతబ్బా. తాయ తాయ అనుమతియాతి తేన తేన సఙ్కేతేన. తే తే వోహారాతి అచ్చన్తం అభిన్నే అత్థే పరియాయభావేన అచ్చన్తం భిన్నే యథాసకం అత్థవివరణభావేన భేదాభేదవన్తే విసేసనవిసేసితబ్బభావేన తా తా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తియో సిద్ధాతి అత్థో. సమానేతి ఏకస్మిం. కుసలాదిభావన్తి కుచ్ఛితసలనాదిభావం. అభిధానత్థోపి హి అనవజ్జసుఖవిపాకాదిఅభిధేయ్యత్థో వియ సభావధారణాదిసామఞ్ఞత్థం విసేసేతీతి.

ఏత్థాహ ‘‘కిం పన కారణం తికా ఏవ పఠమం వుత్తా, న దుకా, తికేసుపి కుసలత్తికోవ, న అఞ్ఞో’’తి? వుచ్చతే – సుఖగ్గహణతో అప్పభేదతో చ తికా ఏవ పఠమం వుత్తా. యస్మా తికేహి బోధితే కుసలాదిభేదే తబ్బిభాగభిన్నా హేతుఆదయో వుచ్చమానా సువిఞ్ఞేయ్యా హోన్తి. తథా హి ‘‘తయో కుసలహేతూ’’తిఆదినా కుసలాదిముఖేన హేతుఆదయో విభత్తా, కతిపయభేదా చ తికా ద్వావీసతిపరిమాణత్తా.

తేసు పన సబ్బసఙ్గహఅసఙ్కరఆదికల్యాణభావేన పఠమం కుసలత్తికం వుత్తం. నిరవసేసా హి రూపారూపధమ్మా కుసలత్తికేన సఙ్గహితా, న తథా వేదనాత్తికాదీహి. నను విపాకత్తికాదీహిపి నిరవసేసా ధమ్మా సఙ్గహితాతి? సచ్చమేతం, తేసు పన అనవజ్జసావజ్జధమ్మా న అసఙ్కరతో వుత్తా యథా కుసలత్తికే. నను చ సంకిలిట్ఠసంకిలేసికత్తికాదీసుపి తే అసఙ్కరతో వుత్తాతి? ఏవమేతం, తే పన అకల్యాణభూతే పాపధమ్మే ఆదిం కత్వా వుత్తా, న ఏవమయం. అయం పన కల్యాణభూతే పుజ్జభవపరినిబ్బుతినిప్ఫాదకే పుఞ్ఞధమ్మే ఆదిం కత్వా వుత్తో. ఇతి భగవా సణ్హసుఖుమం రూపారూపదేసనం ఆరభన్తో సబ్బసఙ్గహఅసఙ్కరఆదికల్యాణగుణయోగతో పఠమం కుసలత్తికం దేసేతి, కిఞ్చ తదఞ్ఞత్తికానం సుఖగ్గహణతో. తథా హి కుసలత్తికముఖేన ‘‘కామావచరకుసలతో చత్తారో సోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా వేదనాత్తికాదయో విభత్తాతి.

కుసలత్తికేపి చ పధానపాసంసఉభయహితభావతో కుసలా ధమ్మా పఠమం వుత్తా. కుసలా హి ధమ్మా సుఖవిపాకత్తా సబ్బసఙ్ఖతధమ్మానం ఉత్తమా అవజ్జవిధమనతో విఞ్ఞుప్పసత్థా ఇధలోకపరలోకేసు అత్థావహా నిస్సరణావహా చ, తస్మా పధానాదిభావేన పఠమం వుత్తా, తప్పటిపక్ఖత్తా తదనన్తరం అకుసలా, తదుభయవిపరీతసభావా తదనన్తరం అబ్యాకతా వుత్తా. కుసలవసేన వా అస్సాదో, అకుసలవసేన ఆదీనవో, అబ్యాకతధమ్మేసు నిబ్బానవసేన నిస్సరణన్తి ఇమినా అస్సాదాదిక్కమేన, కుసలేసు పతిట్ఠాయ పణ్డితా అకుసలే పజహన్తా అబ్యాకతధమ్మభూతమగ్గఫలం నిబ్బానఞ్చ సచ్ఛికరోన్తీతి ఇమినా వా పటిపత్తిక్కమేన అయమనుపుబ్బీ ఠపితాతి వేదితబ్బా.

కస్మా పనేత్థ సేక్ఖత్తికాదీసు వియ సరూపతో పురిమపదద్వయపటిక్ఖేపవసేన తతియపదం న వుత్తం ‘‘నేవకుసలా నాకుసలా’’తి? విసేసదీపనత్థం. యథా హి సేక్ఖాసేక్ఖసభావేసు ధమ్మేసు కోచిపి ధమ్మో తదుభయసభావేన కేనచిపి పరియాయేన కదాచి అబ్యాకరణీయో నామ నత్థీతి సేక్ఖత్తికే పదద్వయపటిక్ఖేపవసేన ‘‘నేవసేక్ఖా నాసేక్ఖా’’త్వేవ వుత్తం, న ఏవం ఇధ. ఇధ పన కుసలసభావా ఏవ ధమ్మా అగ్గఫలుప్పత్తియా తథా న బ్యాకరణీయా హోన్తీతి ఇమస్స విసేసస్స దీపనత్థం ‘‘అబ్యాకతా’’తి వుత్తం. వచనమత్తే ఏవ వా ఇదం నానాకరణం ‘‘అబ్యాకతా నేవకుసలా నాకుసలా’’తి బ్యాకత-సద్దేన కుసలాకుసలానం బోధితత్తాతి.

ఏత్థ చ అకుసలేసు తణ్హాయ సబ్బాకుసలేహి, తేభూమకకుసలాకుసలేహి వా సముదయసచ్చం, తంతంఅవసిట్ఠతేభూమకధమ్మేహి దుక్ఖసచ్చం, లోకుత్తరకుసలేన మగ్గసచ్చం, అవసిట్ఠఅబ్యాకతవిసేసేన నిరోధసచ్చం దస్సితం హోతి. తత్థ సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం. కిఞ్చాపి నామరూపపరిచ్ఛేదభావతో సభావధమ్మనిద్ధారణపధానా అభిధమ్మకథా, తేసం పన కుసలాదివిసేసే నిద్ధారితే తస్స ఉపసమ్పాదేతబ్బతాదిపి అత్థతో వుత్తమేవ హోతి. అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా’’తి (ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౨.౯౦) ఏవమాదివచనతో హి కుసలాదీనం ఉపసమ్పాదనాదిదస్సనపరం భగవతో సాసనం, తస్మా కుసలానం ఉపసమ్పాదనం అకుసలానం పహానఞ్చ ఉపాయో, అబ్యాకతవిసేసస్స సచ్ఛికిరియా ఫలం, కుసలాదీనం ఉపసమ్పాదనాదిఅత్థా దేసనా ఆణత్తీతి అయం దేసనాహారో.

ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన కోసల్యసమ్భూతట్ఠేన చ కుసలా, తప్పటిపక్ఖతో అకుసలా, తదుభయవిపరీతతో అబ్యాకతా, సభావధారణాదిఅత్థేన ధమ్మాతి అనుపదవిచిననం విచయో హారో.

పుజ్జభవఫలపరినిబ్బుతినిప్ఫత్తి కుసలేహీతి యుజ్జతి సుఖవిపాకత్తా, అపాయదుక్ఖసంసారదుక్ఖుప్పత్తి అకుసలేహీతి యుజ్జతి అనిట్ఠఫలత్తా, తదుభయఫలానం అనుప్పత్తి అబ్యాకతేహీతి యుజ్జతి అవిపాకధమ్మత్తాతి అయం యుత్తి హారో.

కుసలా ధమ్మా సుఖవిపాకస్స పదట్ఠానం, అకుసలా దుక్ఖవిపాకస్స, అబ్యాకతా కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మానన్తి అయం పదట్ఠానో హారో.

కుసలగ్గహణేన యే అనవజ్జసుఖవిపాకా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా విపాకధమ్మధమ్మా అనుపాదిన్నుపాదానియా అనుపాదిన్నఅనుపాదానియా…పే… అరణా ధమ్మా, తే బోధితా భవన్తి కుసలలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. తథా అకుసలగ్గహణేన యే సావజ్జదుక్ఖవిపాకా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా విపాకధమ్మధమ్మా అనుపాదిన్నుపాదానియా సంకిలిట్ఠసంకిలేసికా…పే… సరణా ధమ్మా, తే బోధితా భవన్తి అకుసలలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. తథా అబ్యాకతగ్గహణేన యే అవిపాకారహా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా విపాకా ధమ్మా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా ఉపాదిన్నుపాదానియా అనుపాదిన్నుపాదానియా అనుపాదిన్నఅనుపాదానియా…పే… అరణా ధమ్మా, తే బోధితా భవన్తి అబ్యాకతలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అయం లక్ఖణో హారో.

‘‘కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సలయన్తీ’’తిఆదినా నిరుత్తి వేదితబ్బా, కుసలాదిముఖేన రూపారూపధమ్మే పరిగ్గహేత్వా విసుద్ధిపరమ్పరాయ ‘‘కథం ను ఖో సత్తా అనుపాదిసేసనిబ్బానభాగినో భవేయ్యు’’న్తి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో, నిదానం అసాధారణతో కుసలాదిభేదేన బుజ్ఝనకసత్తా. సాధారణతో పన పాకటమేవ. పఠమం కుసలత్తికస్స దేసనా విచారితాయేవాతి అయం చతుబ్యూహో హారో.

కుసలగ్గహణేన కల్యాణమిత్తపరిగ్గహో యోనిసోమనసికారపరిగ్గహో చ. తత్థ పఠమేన సకలం బ్రహ్మచరియమావత్తతి, దుతియేన చ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా. అకుసలగ్గహణేన వుత్తవిపరియాయేన యోజేతబ్బం. అబ్యాకతగ్గహణేన పన సకలసంకిలేసవోదానపక్ఖో యథారహమావత్తతీతి అయం ఆవత్తో హారో.

తత్థ కుసలా భూమితో చతుధా విభత్తా, సమ్పయుత్తపవత్తిఆకారాదితో పన అనేకధా. అకుసలా భూమితో ఏకధా విభత్తా, సమ్పయుత్తాదితో అనేకధా. అబ్యాకతా పన విపాకకిరియరూపనిబ్బానవసేన చతుధా భూమిసమ్పయుత్తాదితో అనేకధా చ విభత్తాతి అయం విభత్తి హారో.

కుసలా ధమ్మా అకుసలానం తదఙ్గాదిప్పహానాయ వీతిక్కమాదిప్పహానాయ చ సంవత్తన్తి, అకుసలా ధమ్మా కుసలానం అనుపసమ్పజ్జనాయ, అబ్యాకతేసు అసఙ్ఖతధాతు సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణాయాతి అయం పరివత్తో హారో.

కుసలా అనవజ్జా పుఞ్ఞానీతి పరియాయవచనం, అకుసలా సావజ్జా అపుఞ్ఞానీతి పరియాయ వచనం, అబ్యాకతా అవిపాకారహా నేవఆచయగామీ నఅపచయగామీనోతి పరియాయవచనన్తి అయం వేవచనో హారో.

కుసలాదయో ‘‘యస్మిం సమయే’’తిఆదినా పభవభూమివేవచనపఞ్ఞత్తివసేన యథాసమ్భవం పరిఞ్ఞాదిపఞ్ఞత్తివసేన చ పఞ్ఞత్తాతి అయం పఞ్ఞత్తి హారో.

అకుసలానం కుచ్ఛితానం పాపధమ్మానం సలనం కుసానం వియ కుసానం వా రాగాదీనం లవనం ఏవంధమ్మతాతి అయం పటిచ్చసముప్పాదముఖేన అవతరణం, తథా కుసేన లాతబ్బా కోసల్లసమ్భూతా చాతి పచ్చయపటిబద్ధవుత్తితాయ పటిచ్చసముప్పాద…పే… అవతరణం, పచ్చయపటిబద్ధవుత్తితాయ వా ఆదిఅన్తవన్తా అనిచ్చన్తికా చాతి అనిచ్చతాముఖేన అవతరణం, అనిచ్చతా ఏవ ఉదయబ్బయపటిపీళితతాయ దుక్ఖాతి దుక్ఖతాముఖేన అవతరణం, నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ధమ్మాతి అబ్యాపారతో సుఞ్ఞతాముఖేన అవతరణం, ఏవం కుసలాతి చత్తారో ఖన్ధా ద్వాయతనాని ద్వే ధాతుయోతిఆదినా ఖన్ధాయతనధాతాదిముఖేనపి అవతరణం వేదితబ్బం. ఇమినా నయేన అకుసలాబ్యాకతేసుపి అవతరణం దస్సేతబ్బన్తి అయం అవతరణో హారో.

కుసలాతి ఆరమ్భో, ధమ్మాతి పదసుద్ధి, నో ఆరమ్భసుద్ధి. తథా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతాతి, ధమ్మాతి పన పదసుద్ధి ఆరమ్భసుద్ధి చాతి అయం సోధనో హారో.

ధమ్మాతి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం కుసలాకుసలాబ్యాకతాతి. తథా కుసలా ధమ్మాతి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం, తం అవికప్పేత్వా కామావచరం సోమనస్ససహగతన్తిఆది విసేసవచనం. అకుసలా ధమ్మాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయోతి అయం అధిట్ఠానో హారో.

కుసలానం ధమ్మానం నవమో ఖణో చత్తారి చ సమ్పత్తిచక్కాని యోనిసోమనసికారో ఏవ వా హేతు, వుత్తవిపరియాయేన అకుసలానం ధమ్మానం హేతు, కుసలాకుసలా ధమ్మా యథాసమ్భవం అబ్యాకతానం ధమ్మానం హేతూతి అయం పరిక్ఖారో హారో.

కుసలాతి పరిఞ్ఞేయ్యగ్గహణఞ్చేవ భావేతబ్బగ్గహణఞ్చ. అకుసలాతి పరిఞ్ఞేయ్యగ్గహణఞ్చేవ పహాతబ్బగ్గహణఞ్చ. అబ్యాకతాతి పరిఞ్ఞేయ్యగ్గహణఞ్చేవ సచ్ఛికాతబ్బగ్గహణఞ్చ. ధమ్మాతి పరిఞ్ఞాదీనం పవత్తనాకారగ్గహణం. తేన పరిఞ్ఞేయ్యప్పహానభావనాసచ్ఛికరణాని దీపితానీతి తదఙ్గాదివీతిక్కమాదిప్పహానాని లోకియలోకుత్తరా చ భావనా దస్సితాతి అయం సమారోపనో హారో.

కామఞ్చేతం అవిసేసతో సభావధమ్మకథనం, విసేసవన్తో పన ధమ్మా విసేసతో నిద్ధారితా. తథా హి చిత్తేనేవ సమయో నియమితో, తస్మా కుసలగ్గహణేన విసేసతో సాధిట్ఠానో సమథో విపస్సనా చ దస్సితాతి. తథా తప్పటిపక్ఖతో అకుసలగ్గహణేన సాధిట్ఠానా తణ్హా అవిజ్జా చ, అబ్యాకతగ్గహణేన సపరివారా చేతోవిముత్తి పఞ్ఞావిముత్తి చాతి అయం నన్దియావత్తస్స నయస్స భూమి.

తథా కుసలగ్గహణేన మూలభావవిసేసతో తీణి కుసలమూలాని, తేసు చ అదోసేన సీలక్ఖన్ధో, అలోభేన సమాధిక్ఖన్ధో, అమోహేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధో నీయతి. తథా అకుసలగ్గహణేన తీణి అకుసలమూలాని, తేసు చ లోభేన తదేకట్ఠా అకుసలా ధమ్మా. తథా దోసమోహేహి తంతదేకట్ఠా. అబ్యాకతగ్గహణేన అప్పణిహితానిమిత్తసుఞ్ఞతా నీయన్తీతి అయం తిపుక్ఖలస్స నయస్స భూమి.

తథా కుసలగ్గహణేన యతో కోసల్లతో సమ్భూతా కుసలా, తం పఞ్ఞిన్ద్రియం. తంసహజాతా తదుపనిస్సయా చ సద్దహనుస్సహనాపిలాపావిక్ఖేపా సద్ధిన్ద్రియాదీని. తేహి చ సబ్బే సద్ధమ్మా బోధితా భవన్తి. అకుసలగ్గహణేన అకోసల్లపటిచ్ఛాదితాదీనవేసు కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తాభినివేసభూతా చత్తారో విపల్లాసా. అబ్యాకతగ్గహణేన యథావుత్తఇన్ద్రియపచ్చయాని యథావుత్తవిపల్లాసప్పహానభూతాని చ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని బోధితానీతి అయం సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమీతి ఇమే తయో అత్థనయా.

తేహి చ సిద్ధేహి ద్వే కమ్మనయాపి సిద్ధా హోన్తీతి. అయం తికో సబ్బధమ్మసఙ్గహితసబ్బభాగియో వేదితబ్బోతి ఇదం సాసనపట్ఠానం.

అయం తావ నేత్తినయేన కుసలత్తికవణ్ణనా.

ఏవం వేదనాత్తికాదీసుపి యథాసమ్భవం చతుసచ్చనిద్ధారణాదివిధినా సోళస హారా పఞ్చ నయా నిద్దిసితబ్బా, అతివిత్థారభయేన పన న విత్థారయామ. సక్కా హి ఇమినా నయేన తేసు తేసు తికదుకేసు తంతంహారనయయోజనానురూపధమ్మనిద్ధారణవసేన తే తే హారనయా విఞ్ఞునా నిద్దిసితున్తి.

౨. తఞ్చ సుఖిన్ద్రియం సుఖవేదనా ఏవ హోతి సామఞ్ఞస్స భేదపరియాదానతో, భేదస్స చ సామఞ్ఞపరిచ్చాగతోతి అధిప్పాయో. యస్మా పన విసేససామఞ్ఞాని అవయవసముదాయా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞతో భిన్నాని, తస్మా ‘‘న పన…పే… సమానత్థత్తా’’తి వుత్తం. ఇదాని తమేవ నేసం భిన్నతత్వం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదినా వివరతి. తన్తి సుఖహేతూనం కారణం. తేన సుఖస్స కారణం సుఖహేతు, సుఖస్స కారణకారణం సుఖమూలన్తి దస్సేతి. సుఖహేతూనన్తి ఏత్థ హేతు-సద్దేన కారణభావసామఞ్ఞతో హేతుపచ్చయా సఙ్గహితాతి ఆహ ‘‘పుఞ్ఞపస్సద్ధిఆదీన’’న్తి. ఏత్థ చ సుఖమూలసుఖహేతూసు ఫలూపచారేన, సుఖారమ్మణసుఖపచ్చయట్ఠానేసు సుఖసహచరియాయ, అబ్యాపజ్జనిబ్బానేసు దుక్ఖాపగమభావేన సుఖపరియాయో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠాసూతి సుఖుపేక్ఖానం విపరిణామాఞ్ఞాణసఙ్ఖారదుక్ఖతాయ అనిట్ఠభావోపి అత్థీతి విసేసేతి. ఉపేక్ఖమేవ వా అపేక్ఖిత్వా విసేసనం కతం. సా హి అకుసలవిపాకభూతా అనిట్ఠాపి అత్థీతి. ఏవమాదీసూతి ఆది-సద్దేన ‘‘సోవగ్గికం సుఖవిపాక’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౬౩) ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఇట్ఠపరియాయో హి ఏత్థ సుఖ-సద్దోతి.

సఙ్ఖారదుక్ఖాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘ఠితిసుఖం విపరిణామదుక్ఖం, అకుసలం కాయకమ్మం దుక్ఖుద్రయం దుక్ఖవిపాక’’న్తిఆదికే సఙ్గణ్హాతి. యథాక్కమం సుఖవేదనా దుక్ఖఅనిట్ఠపరియాయో హి ఏత్థ దుక్ఖ-సద్దోతి. దుక్ఖవేదనాదుక్ఖవత్థుఆదీసు దుక్ఖసద్దప్పవత్తి వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బా. విపాకావిపాకభేదాయ సబ్బాయపి సుఖవేదనాయ వసేన లక్ఖణస్స వుత్తత్తా తదుభయానుకూలమత్థం వివరన్తో ‘‘సభావతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ విపాకా సభావతో ఇట్ఠస్స అనుభవనలక్ఖణా. ఇతరా సభావతో సఙ్కప్పతో చ ఇట్ఠస్స ఇట్ఠాకారస్స వా అనుభవనలక్ఖణాతి దట్ఠబ్బం.

అసమానపచ్చయేహి ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తితో సమానపచ్చయేహి ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తి సాతిసయాతి ఉక్కంసగతివిజాననవసేన ‘‘సమానపచ్చయేహి సహుప్పత్తికాతి అత్థో’’తి వుత్తం. అథ వా ఉప్పజ్జనం ఉప్పాదో, ఉప్పజ్జతి ఏతస్మాతి ఉప్పాదోతి దువిధోపి ఉప్పాదో ఏకుప్పాదాతి ఏత్థ ఏకసేసనయేన సఙ్గహితోతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘సమా…పే… అత్థో’’తి వుత్తం సియా. తేన తాని ఏకవత్థుకానీతి ఏతస్స చ ‘‘కప్పేన్తస్సా’’తిఆదినా సమ్బన్ధో. తత్థ పురిమవికప్పే ఏకం వత్థు నిస్సయో ఏతేసన్తి యోజనా, న ఏకంయేవ వత్థూతి. ఏకేకభూతస్స భూతత్తయనిస్సితత్తా చతుభూతనిస్సితత్తా చ ఉపాదారూపానం. దుతియవికప్పే పన ఏకంయేవ వత్థు ఏతేసు నిస్సితన్తి యోజనా. నిస్సయనిస్సితతాసఙ్ఖాతఉపకారోపకత్తబ్బభావదీపనం ఏకవత్థుకవచనన్తి దుతియవికప్పే మహాభూతవసేన యోజనా కతా. ఇతరథా ఏకం వత్థు ఏతేసూతి సమాసత్థభావేన ఉపాదారూపానమ్పి పరిగ్గహో వత్తబ్బో సియా. పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనానన్తి ఇదం నిదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. కిరియమనోధాతుచక్ఖువిఞ్ఞాణాదయోపి హి ఏకారమ్మణాభిన్నవత్థుకా చాతి పాకటోయమత్థోతి. సన్తీరణాదీనన్తి ఆది-సద్దేన వోట్ఠబ్బనజవనతదారమ్మణాని సఙ్గయ్హన్తి, ఏతాని చ సమ్పటిచ్ఛనాదీని చుతిఆసన్నాని ఇధాధిప్పేతానీతి దట్ఠబ్బం. తాని హి తదుద్ధం కమ్మజరూపస్స అనుప్పత్తితో ఏకస్మింయేవ హదయవత్థుస్మిం వత్తన్తి, ఇతరాని పన పురిమపురిమచిత్తక్ఖణుప్పన్నే హదయవత్థుస్మిం ఉత్తరుత్తరాని పవత్తన్తీతి. ఛసు వా వత్థూసు ఏకం హదయవత్థుయేవ వత్థు ఏతేసన్తి ఏవం పన అత్థే సతి చుతిఆసన్నతో ఇతరేసం సమ్పటిచ్ఛనాదీనం గహణం సియాతి ఞాతబ్బం.

ఏత్థాహ – ‘‘కస్మా పనేత్థ కుసలత్తికానన్తరం వేదనాత్తికోవ వుత్తో’’తి? కిస్మిం పన వుచ్చమానే అయమనుయోగో న సియా, అపిచ అవయవానం అనేకభేదతాదస్సనత్థా తికన్తరదేసనా. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి కుసలత్తికేన సబ్బధమ్మానం తిధా విభాగం దస్సేత్వా పున తదవయవానం కుసలాదీనమ్పి అనేకభేదభిన్నతం దస్సేన్తేన తేసం వేదనాసమ్పయోగవిభాగవిభావనత్థం ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తి వుత్తం. కుసలా హి ధమ్మా సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా. అకుసలా ధమ్మా సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, తథా అబ్యాకతా సమ్పయోగారహాతి. ఏవం కుసలాదిధమ్మానం పచ్చేకం వేదనాభేదేన విభాగదస్సనత్థం కుసలత్తికానన్తరం వేదనాత్తికం వత్వా ఇదాని సుఖసమ్పయుత్తాదీనం పచ్చేకం విపాకాదిభేదభిన్నతం దస్సేతుం వేదనాత్తికానన్తరం విపాకత్తికో వుత్తో. సుఖసమ్పయుత్తా హి ధమ్మా సియా విపాకా, సియా విపాకధమ్మధమ్మా, సియా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా. తథా అదుక్ఖమసుఖసమ్పయుత్తా, దుక్ఖసమ్పయుత్తా పన సియా విపాకా, సియా విపాకధమ్మధమ్మాతి ఇమినా నయేన అవసేసత్తికానం దుకానఞ్చ తస్స తస్స అనన్తరవచనే పయోజనం విభావేతబ్బం.

౩. విపాకనిరుత్తిఞ్చ లభన్తీతి తేసు విపాకసద్దస్స నిరుళ్హతం దస్సేతి. సుక్కకణ్హాదీతి ఆది-సద్దేన అకణ్హఅసుక్కఫస్సాదిభావో పరిగ్గహితో. సతి పన పాక-సద్దస్స ఫలపరియాయభావే రూపం వియ న నిహీనో పక్కం వియ విసిట్ఠో పాకోతి విపాకోతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సబ్యాపారతాతి సఉస్సాహతా. సన్తానే సబ్యాపారతాతి ఏతేన చిత్తప్పయోగసఙ్ఖాతేన కిరియాభావేన విపాకధమ్మానం సన్తానవిసేసమాహ ‘‘యతో యస్మిం చిత్తుప్పాదే కుసలాకుసలా చేతనా, తంసన్తానే ఏవ తస్సా విపాకుప్పత్తీ’’తి. ఏత్థ చ ‘‘సబ్యాపారతా’’తి ఏతేన ఆవజ్జనద్వయం విపాకఞ్చ నివత్తేతి, ‘‘అనుపచ్ఛిన్నావిజ్జాతణ్హామానే’’తి ఇమినా అవసిట్ఠం కిరియం నివత్తేతి. ఉభయేనపి అనుసయసహాయసఉస్సాహతాలక్ఖణా విపాకధమ్మధమ్మాతి దస్సేతి. లోకుత్తరకుసలానమ్పి హి అనుసయా ఉపనిస్సయా హోన్తి, యతో ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే లోకుత్తరం…పే… తస్మిం సమయే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా (విభ. ౩౪౨) అరియమగ్గచేతనాయ అవిజ్జాఉపనిస్సయతా పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే పకాసితా. నిరుస్సాహసన్తభావలక్ఖణా విపాకా, ఉభయవిపరీతలక్ఖణా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మాతి.

అభిఞ్ఞాదికుసలానన్తి ఆది-సద్దేన ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪) ఇమినా తికేన సఙ్గహితం గతిఉపధికాలపయోగాభావేన అవిపాకం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. అపరాపరియవేదనీయం పన సంసారప్పవత్తియం అహోసికమ్మాదిభావం న భజతి. భావనాయ పహాతబ్బాదీతి ఆది-సద్దేన దస్సనేన పహాతబ్బం సఙ్గణ్హాతి. ఉభయమ్పి ‘‘విపాకానుప్పాదనే’’తి వచనతో గతిఉపధికాలపయోగాభావేన అనుప్పన్నవిపాకమేవ అధిప్పేతం భావనాయ పహాతబ్బస్సపి పవత్తివిపాకస్స అనుజాననతో. యేసం పన భావనాయ పహాతబ్బా అవిపాకా, తేసం మతేన ఆది-సద్దేన దస్సనేన పహాతబ్బస్స అహోసికమ్మన్తి ఏవంపకారస్సేవ పరిగ్గహోతి వేదితబ్బం.

౪. ‘‘కథమాదిన్నా’’తి అయమ్పి పఞ్హో లబ్భతి. ‘‘ఫలభావేనా’’తి హి ఆదానప్పకారవచనం. కేసఞ్చి గోత్రభుపచ్చవేక్ఖణాదీనం ఉపేతకిరియభూతానం తంకత్తుభూతానఞ్చ అత్థానం ఉపేతబ్బసమ్బన్ధభావతో తదభిధాయినోపి సద్దా సమ్బన్ధా ఏవాతి ‘‘ఉపేతసద్దసమ్బన్ధినా’’తి వుత్తం. ఉపేతన్తి హి ఉపేతబ్బత్థే వుచ్చమానే అవస్సం ఉపేతకిరియా ఉపేతా చ ఞాయతీతి. ‘‘రూపధాతుయా ఖో పన, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపయుపాదానా, చేతసో అధిట్ఠానా అభినివేసా అనుసయా’’తిఆదీసు ‘‘ఉపయో’’తి తణ్హాదిట్ఠియో అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఉపయ…పే… దిట్ఠీహీ’’తి. యథాసమ్భవన్తి ‘‘ఆరమ్మణకరణవసేనా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తఅత్థేసు యో యో సమ్భవతి యోజేతుం, సో సోతి అత్థో. న వచనానుపుబ్బేనాతి ‘‘కిం పన తం ఉపేత’’న్తిఆదినా వుత్తవచనానుపుబ్బేన న యోజేతబ్బో. సబ్బపచ్చయుప్పన్నానన్తి సబ్బతేభూమకపచ్చయుప్పన్నానం. నాపజ్జతి సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో విసేసత్థినా చ విసేసో అనుపయుజ్జతీతి తం పన విసేసం వుత్తప్పకారం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘బోధనేయ్యా’’తిఆది వుత్తం.

ఉపేతం దీపేతీతి యథా ‘‘పాచరియో’’తి ఏత్థ పగతో ఆచరియో పాచరియోతి ప-సద్దో పగతం దీపేతి, ఏవం ఉప-సద్దో ఉపేతం దీపేతి ఏవ, న చేత్థ గతాదిఅత్థానం ఏకన్తేన పచ్చత్తవచనయోగో ఇచ్ఛితోతి. అతిసద్దో వియాతి చ ఇదం ససాధనకిరియాదీపనసామఞ్ఞేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పచ్చయభావేనాతి ఏతేన పురిమనిబ్బత్తిం విసేసేతి. తేన సహజాతస్సపి ఉపాదానస్స సఙ్గహో కతో హోతి. సహజాతోపి హి ధమ్మో పచ్చయభూతో పురిమనిప్ఫన్నో వియ వోహరీయతి యథా ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా’’తి, ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౫౩) చ. ధాతుకథాయం పకాసితన్తి ‘‘ఉపపత్తిభవో పఞ్చహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహాయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహి సఙ్గహితో. కతిహి అసఙ్గహితో. న కేహిచి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా అసఙ్గహితో’’తి (ధాతు. ౬౭) ఏవమాదిం సన్ధాయాహ. తస్మా ఏవాతి ఉపాదిన్నసద్దానపేక్ఖత్తా ఏవ. అవిసేసేత్వాతి ఉపాదిన్నానుపాదిన్నవిసేసం అకత్వా. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభావానతివత్తనతో ఉపాదానేహి ఉపాదాతబ్బాతి వా ఉపాదానియా, ఉపాదాతుం వా అరహన్తీతి ఉపాదానియా, ఉపాదానే నియుత్తాతి వా ఉపాదానియా క-కారస్స య-కారం కత్వాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బోతి.

౫. విబాధనం పీళనం కిలమనం ఉపతాపో పరిళాహో అప్పస్సద్ధిభావో. విదూసితా మలీనా చ యతో కేచి అకిలేససభావాపి అనిట్ఠఫలా గారయ్హా చ జాతా.

౬. ‘‘సీలమత్తకం, పరం వియ మత్తాయా’’తిఆదీసు మత్తా-సద్దస్స పమాణవాచకతా దట్ఠబ్బా. మరియాదవాచకో వా మత్తా-సద్దో. విచారో హేత్థ ఝానఙ్గేసు హేట్ఠిమమరియాదో, న పఠమజ్ఝానఉపచారజ్ఝానేసు వియ వితక్కో. సా పన విచారమరియాదతా వితక్కాభావేన ఏతేసం జాతాతి అవితక్కగ్గహణం కతం. ఇదం వుత్తం హోతి – అవితక్కా హుత్వా విచారమరియాదఝానఙ్గేసు విచారహేట్ఠిమకోటికాతి. అథ వా ఈసదత్థో మత్తా-సద్దో ‘‘మత్తాసుఖపరిచ్చాగా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౯౦) వియ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – వితక్కరహితా భావనాయ అతిసుఖుమభూతవిచారత్తా ఈసం విచారా చ అవితక్కవిచారమత్తాతి. న హి ఇతో పరం విచారో అత్థీతి. యది వితక్కవిసేసరహితా విచారమత్తా, ఏవం సన్తే అవితక్కవచనం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘విచారమత్తవచనేనా’’తిఆది. యది విచారమత్తతో అఞ్ఞేసమ్పి అవితక్కానం అత్థిభావజోతనత్థం అవితక్కవచనం, అవితక్కా చ విచారమత్తా అవిచారాతి నివత్తేతబ్బా గహేతబ్బా చ, ఏవం సతి విచారమత్తా విసేసనం, అవితక్కా విసేసితబ్బాతి విచారమత్తావితక్కాతి వత్తబ్బన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘విసేసనవిసేసితబ్బభావో’’తిఆది. యథాకామన్తి వత్తుఇచ్ఛానురూపం. యేన యేన హి పకారేన ధమ్మేసు నివత్తేతబ్బగహేతబ్బభావా లబ్భన్తి, తేన తేన పకారేన విసేసనవిసేసితబ్బభావో సమ్భవతీతి. పదానం అనుక్కమో పదానుక్కమో.

అవితక్కా సవితక్కా చ సవిచారా అవిచారా చాతి అవితక్కాసవిచారా సవితక్కా అవిచారాతి యోజేతబ్బం. ఉభయేకదేసదస్సనమ్పి ఉభయదస్సనన్తి అధిప్పాయేన ‘‘యది సవితక్కసవిచారా’’తిఆది వుత్తం. ఇతరమ్పి పకాసేతున్తి ఇదం యథా సవితక్కసవిచారేసు చిత్తుప్పాదేసు వితక్కో అవితక్కసవిచారతాయ ‘‘అవితక్కవిచారమత్తో’’తి వుత్తో, ఏవం యథావుత్తచిత్తుప్పాదేసు విచారో ‘‘సవితక్కఅవిచారో’’తి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. వితక్కాభావేన ఏతే విచారమత్తాతి అయమ్పి అత్థో విసేసనివత్తిఅత్థంయేవ మత్తా-సద్దం గహేత్వా వుత్తో. విచారమత్తాతి హి విచారమత్తవన్తోతి విఞ్ఞాయమానత్తా తదఞ్ఞవిసేసవిరహసామఞ్ఞతో నివత్తేత్వా వితక్కవిసేసవిరహసఙ్ఖాతే అవితక్క-సద్దో సన్నిధాపితో విసేసేతి దుతియజ్ఝానధమ్మేతి. యథాహ ‘‘న విచారతో’’తిఆది.

౭. వేదయమానాతి అనుభవమానా. సుఖాకారేతి ఇట్ఠాకారే, ఇట్ఠానుభవనాకారే వా. ఉదాసినాతి నతిఅపనతిరహితా. సుఖదుక్ఖానం అవిరుద్ధా తేసం బ్యవధాయికాభావతో. సుఖదుక్ఖాని వియ హి సుఖదుక్ఖానం అనన్తరం పవత్తనతో బ్యవధాయికాభూతా న తేహి విరుజ్ఝతి, న పన సుఖదుక్ఖాని అనన్తరాపవత్తితో. ‘‘ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా’’తి అయం పనత్థో ఇధ ఉపేక్ఖా-సద్దస్స సబ్బుపేక్ఖాపరియాదానతో న వుత్తో. న హి లోభసమ్పయుత్తాదిఉపేక్ఖా ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి. తస్మాతి యస్మా పీతిసహగతాయేవ న సుఖసహగతా, సుఖసహగతాపి న పీతిసహగతా ఏవాతి పీతిసహగతా సుఖసహగతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్నా, తస్మా. సతిపి సుఖసహగతానం యేభుయ్యేన పీతిసహగతభావే యేన సుఖేన సమన్నాగతా సుఖసహగతా ఏవ హోన్తి, న పీతిసహగతా, తం సుఖం నిప్పీతికసుఖన్తి అయం విసేసో ఇమినా తికేన దస్సితోతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘పీతిసహగతాతి వత్వా’’తిఆదిమాహ.

సిద్ధోతి సావసేసం నిరవసేసఞ్చ సుఖపీతియో సఙ్గహేత్వా పవత్తేహి పఠమదుతియపదేహి యో పీతిసహగతో ధమ్మవిసేసో, తం సుఖం, యో చ సుఖసహగతో ధమ్మవిసేసో, సా పీతీతి సతిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠభావే పదన్తరసఙ్గహితభావదీపనతోసిద్ధో ఞాతో విదితోతి అత్థో. ‘‘చతుత్థజ్ఝానసుఖం అతిపణీతసుఖన్తి ఓళారికఙ్గతో నీహరిత్వా తస్స పణీతభావం దస్సేతుం అయం తికో వుత్తో’’తి కేచి వదన్తి, తదేతం సబ్బేసం సుఖవేదనాసమ్పయుత్తధమ్మానం ఇధ ‘‘సుఖసహగతా’’తి వుత్తత్తా విచారేతబ్బం. తథా హి ‘‘సుఖభూమియం కామావచరే’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౩) ‘‘కామావచరకుసలతో చత్తారో సోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౫౯౮) చ నిద్దేసో పవత్తోతి.

౮. నిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయాహ, న నిబ్బానపటివిజ్ఝనం, ఇతరథా గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తి అచోదనీయా సియాతి అధిప్పాయో. నను చ దిస్వా కత్తబ్బకిచ్చకరణేన సోతాపత్తిమగ్గోవ దస్సనన్తి ఉక్కంసగతివిజాననేన నిబ్బానస్స పటివిజ్ఝనమేవ దస్సనన్తి గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తి న చోదేతబ్బావాతి? న, దస్సనసామఞ్ఞస్సేవ సుయ్యమానత్తా దస్సనకత్తబ్బకిచ్చకరణానఞ్చ భేదేన వుత్తత్తా. తత్థ యదిపి ‘‘పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౮౨) వియ అభిన్నకాలస్సపి భిన్నకాలస్స వియ భేదోపచారదస్సనతో భేదవచనం యుత్తం, దస్సనవిసేసే పన అధిప్పేతే దస్సనసామఞ్ఞవచనం న కత్తబ్బన్తి దస్సనసామఞ్ఞమత్తం గహేత్వా చోదనా కతాతి ‘‘నిబ్బానారమ్మణతం సన్ధాయాహా’’తి వుత్తం. దుతియతతియమగ్గానమ్పి ధమ్మచక్ఖుపరియాయసబ్భావతో ‘‘భావనాభావం అప్పత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థ భావనా వడ్ఢనా. సా చ బహులం ఉప్పత్తియా హోతీతి ఆహ ‘‘పునప్పునం నిబ్బత్తనేనా’’తి. తథా హి సతీతి ‘‘ఉభయపటిక్ఖేపవసేనా’’తి పదస్స దస్సనభావనాపటిక్ఖేపవసేనాతి అత్థే సతి. నను లోకియసమథవిపస్సనాపి యథాబలం కామచ్ఛన్దాదీనం పహాయకా, తత్ర కథమిదం వుత్తం, న చ అఞ్ఞో పహాయకో అత్థీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అఞ్ఞేహీ’’తిఆది.

౯. అప్పహాతబ్బహేతుమత్తేసూతి అప్పహాతబ్బహేతుకమత్తేసు. సబ్బో కుసలాబ్యాకతధమ్మో యథాధిప్పేతత్థో. సమాసో న ఉపపజ్జతి అసమత్థభావతో. యేసన్తి యే తతియరాసిభావేన వుత్తా ధమ్మా, అత్థో తేసం. ఉభిన్నన్తి విసుం విసుం యోజేతబ్బతాయ ద్వే పహాతబ్బహేతుసద్దాతి కత్వా వుత్తం. ఏతన్తి ‘‘నేవదస్సనేన నభావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీ’’తి ఏతం వచనం. తేహి దస్సనభావనాపదేహి యుత్తేన పహాతబ్బహేతుకపదేన. ఏవఞ్చ కత్వాతి ఏవం దస్సనభావనాపదేహి పహాతబ్బహేతుకపదస్స విసుం విసుం యోజనతో. ఏవఞ్హి పురిమపదద్వయ…పే… దస్సనమేతం హోతీతి. ఏవన్తి దస్సనభావనాహి నపహాతబ్బో హేతు ఏతేసన్తి ఏవం అత్థే సతి. ‘‘హేతు…పే… సియా’’తి ఏతస్స ‘‘పురిమస్మిఞ్హి అత్థే’’తిఆదినా అహేతుకానం అగ్గహితభావదస్సనవసేన అత్థం వత్వా ఇదాని ‘‘అథ వా’’తిఆదినా దుతియస్సేవ అత్థస్స యుత్తభావం విభావేన్తో ‘‘గహేతబ్బత్థస్సేవా’’తిఆదిమాహ. సో హి ‘‘ఏవమత్థో గహేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా గహేతబ్బత్థో.

౧౦. అఞ్ఞథాతి ఆరమ్మణకరణమత్తే అధిప్పేతే. కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘ఆరమ్మణం కత్వాతి ఏతేన చతుకిచ్చసాధకం ఆరమ్మణకరణం వుచ్చతీ’’తి? సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో అరియమగ్గధమ్మానంయేవ చ అపచయగామిభావతో. ‘‘చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా అపచయగామినో’’తి (ధ. స. ౧౦౨౧) హి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘అరియమగ్గానం ఏతం అధివచన’’న్తి. ఏతేనేవ వా విసేసుపలక్ఖణహేతుభూతేన వచనేన యథావుత్తో ఆరమ్మణకరణవిసేసో విఞ్ఞాయతి. ఉక్కంసగతివిజాననేన వా అయమత్థో వేదితబ్బో. పచ్చవేక్ఖణాదీనన్తి వోదానాదయో సఙ్గణ్హాతి. హేతుభావేనాతి సమ్పాపకహేతుభావేన. ఞాపకో కారకో సమ్పాపకోతి తివిధో హి హేతు, తథా ఞాపేతబ్బాదిభావేన ఫలం. యథా నిరయాదిమనుస్సభావాదిగామిపటిపదాభావతో అకుసలలోకియకుసలచిత్తుప్పాదా ‘‘ఆచయగామినో ధమ్మా’’తి వుత్తా, న మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదిలోకియసమ్మాదిట్ఠిఆదిధమ్మా ఏవ, ఏవం నిబ్బానగామిపటిపదాభావతో లోకుత్తరకుసలచిత్తుప్పాదా ‘‘అపచయగామినో’’తి దట్ఠబ్బా, న అరియమగ్గధమ్మా ఏవాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురిమపచ్ఛిమాన’’న్తిఆది. తత్థ అరియమగ్గస్సేవ నిబ్బానగామిపటిపదాభావో పరిబ్యత్తోతి తస్సేవ అపచయగామిభావో యుత్తో, తదనువత్తకత్తా పన సేసధమ్మే సఙ్గహేత్వా వుత్తం. అపచయే దుక్ఖపరిజాననాదినా సాతిసయం గమనం యేసన్తే అపచయగామినోతి ‘‘మగ్గా ఏవ అపచయగామినో’’తి వుత్తం. పురిమపచ్ఛిమానన్తి చ ఇమస్మిం తికే పఠమపదదుతియపదసఙ్గహితానం అత్థానన్తి అత్థో. ‘‘జయం వేరం పసవతి (ధ. ప. ౨౦౧), చరం వా యది వా తిట్ఠ’’న్తిఆదీసు (ఇతివు. ౮౬, ౧౧౦; సు. ని. ౧౯౫) వియ సానునాసికో ఆచయ-సద్దోతి ‘‘అనునాసికలోపో కతో’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఆచిన’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘ఆచయ’’న్తి బ్యత్తయవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఆచయా హుత్వా గచ్ఛన్తీతి ఏతేన అపచినన్తీతి అపచయా, అపచయా హుత్వా గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి అయమత్థో నయతో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

౧౧. లోకియేసు అసేక్ఖభావానాపత్తి దట్ఠబ్బాతి కస్మా ఏవం వుత్తం, నను –

‘‘సిక్ఖతీతి ఖో భిక్ఖు తస్మా సేక్ఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి, అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి. సిక్ఖతీతి ఖో భిక్ఖు తస్మా సేక్ఖోతి వుచ్చతి (అ. ని. ౩.౮౬). యోపి కల్యాణపుథుజ్జనో అనులోమపటిపదాయ పరిపూరకారీ సీలసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియానుయోగమనుయుత్తో పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి ‘అజ్జ వా స్వే వా అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఫలం అధిగమిస్సామీ’తి, సోపి సిక్ఖతీతి సేక్ఖో’’తి –

వచనతో యథావుత్తకల్యాణపుథుజ్జనస్సపి సీలాదిధమ్మా సేక్ఖాతి వుచ్చన్తీతి? న, పరియాయభావతో. నిప్పరియాయేన హి సేక్ఖాసేక్ఖభావో యథాసమ్భవం మగ్గఫలధమ్మేసు ఏవాతి లోకియేసు సేక్ఖభావాసఙ్కాభావతో అసేక్ఖభావానాపత్తి వుత్తా. తేనేవాహ ‘‘సీలసమాధీ’’తిఆది. అరహత్తఫలధమ్మాపి సిక్ఖాఫలభావేన పవత్తనతో హేట్ఠిమఫలధమ్మా వియ సిక్ఖాసు జాతాతిఆదిఅత్థేహి సేక్ఖా సియుం, హేట్ఠిమఫలధమ్మాపి వా సిక్ఖాఫలభావేన పవత్తనతో అరహత్తఫలధమ్మా వియ అసేక్ఖాతి చోదనం మనసికత్వా ‘‘పరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చత్తా’’తి వుత్తం, తథా ‘‘హేట్ఠిమఫలేసు పనా’’తిఆది. ‘‘తం ఏవ సాలిం భుఞ్జామి, సా ఏవ తిత్తిరీ, తాని ఏవ ఓసధానీ’’తిఆదీసు తంసదిసేసు తబ్బోహారో దట్ఠబ్బో. ఏతేన చ సేక్ఖసదిసా అసేక్ఖా యథా ‘‘అమనుస్సో’’తి వుత్తం హోతీతి అఞ్ఞే. అఞ్ఞత్థ ‘‘అరిట్ఠ’’న్తిఆదీసు వుద్ధిఅత్థేపి అ-కారో దిస్సతీతి వుద్ధిప్పత్తా సేక్ఖా అసేక్ఖాతి అయమ్పి అత్థో వుత్తో.

౧౨. కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయాతి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. వితక్కాదివిక్ఖమ్భనసమత్థతాపి హేత్థ లబ్భతీతి. అకుసలవిద్ధంసనరసత్తా వా కుసలానం తత్థ సాతిసయకిచ్చయుత్తతం పరిత్తధమ్మేహి మహగ్గతానం పకాసేతుం ‘‘కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయా’’తి వుత్తం. విపాకకిరియేసు దీఘసన్తానతావ, న కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతా విపులఫలతా చాతి అత్థో. ‘‘విపులం ఫలం విపులఫల’’న్తి ఏవం పన అత్థే గయ్హమానే విపాకేసుపి విపులఫలతా లబ్భతేవ. సోపి ఏకసేసనయేన అట్ఠకథాయం వుత్తోతి వేదితబ్బో. మహన్తేహి గతా పటిపన్నాతి అయం పనత్థో తిణ్ణమ్పి సాధారణోతి. గుణతో అయం ఏత్తకోతి సత్తానం పమాణం కరోన్తా వియ పవత్తన్తీతి ఓళారికా కిలేసా ‘‘పమాణకరా’’తి వుత్తా. తేహి పరితో ఖణ్డితా పరిచ్ఛిన్నాతి పరిత్తా. సతిపి కేహిచి పరిచ్ఛిన్నత్తే మహాపమాణభావేన గతా పవత్తాతి మహగ్గతా. పరిచ్ఛేదకరానం కిలేసానం సుఖుమానమ్పి అగోచరభావతో తేహి న కథఞ్చిపి పరిచ్ఛిన్నా వీతిక్కన్తాతి అపరిచ్ఛిన్నా అప్పమాణా, యతో తే ‘‘అపరియాపన్నా’’తిపి వుచ్చన్తి.

౧౪. తిత్తిం న జనేన్తి సన్తతరతాయ అసేచనకభావతో. ఏత్థ చ ‘‘పమాణకరేహీ’’తిఆదికో అత్థవికప్పో ‘‘అతప్పకత్థేనా’’తిఆదికాయ హీనత్తికపదవణ్ణనాయ పరతో బహూసు పోత్థకేసు లిఖీయతి, యథాఠానే ఏవ పన ఆనేత్వా వత్తబ్బో.

౧౫. లోకియసాధుజనేహిపి అతిజిగుచ్ఛనీయేసు ఆనన్తరియకమ్మనత్థికవాదాదీసు పవత్తి వినా విపల్లాసబలవభావేన న హోతీతి ‘‘విపరియాసదళ్హతాయా’’తి వుత్తం. ఏతేనాతి ‘‘విపాకదానే సతీ’’తిఆదినా సతిపి కాలనియమే విపాకుప్పాదనే సాసఙ్కవచనేన. తస్మాతి యస్మా యథావుత్తనయేన నియతతాయ అతిప్పసఙ్గో దున్నివారో, తస్మా. బలవతా…పే… పవత్తీతి ఏతేన అసమానజాతికేన అనివత్తనీయవిపాకతం, సమానజాతికేన చ విపాకానుప్పాదనేపి అనన్తరం విపాకుప్పాదనసమత్థతాయ అవిహన్తబ్బతం అనన్తరికానం దస్సేతి. యతో తేసం విపాకధమ్మతా వియ సభావసిద్ధా నియతానన్తరియతా. అఞ్ఞస్స…పే… దానతోతి ఇమినాపి అసమానజాతికాదీహి అనివత్తనీయఫలతం ఏవ విభావేతి.

చోదకో అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘ననూ’’తిఆదినా అతిప్పసఙ్గమేవ చోదేతి. ఇతరో ‘‘నాపజ్జతీ’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి. ఏకన్తేతి అవస్సమ్భావిని. సన్నియతత్తాతి సమ్పాదనే జననే నియతభావతో. ఉపరతా అవిపచ్చనసభావాసఙ్కా యేసు తాని ఉపరతావిపచ్చ…పే… సఙ్కాని, తబ్భావో ఉప…పే… సఙ్కత్తం, తస్మా. ‘‘న సమత్థతావిఘాతత్తాతి బలవతాపి ఆనన్తరియేన అనుపహన్తబ్బతం ఆహ. ఉపత్థమ్భకాని అనుబలప్పదాయకాని హోన్తి ఉప్పత్తియా సన్తానస్స విసేసితత్తా. తేన నేసం విపాకానుప్పాదనేపి అమోఘవుత్తితం ఆహ.

౧౬. మగ్గకిచ్చం పరిఞ్ఞాది. అట్ఠఙ్గికమగ్గసమ్మాదిట్ఠిమగ్గసమ్పయుత్తాలోభాదోససఙ్ఖాతేహి మగ్గహేతూహి మగ్గసమ్పయుత్తఖన్ధసేసమగ్గఙ్గసమ్మాదిట్ఠీనం సహేతుకభావదస్సనతో తిణ్ణం నయానం అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనవసేనాతి వుత్తం. హేతుబహుతావసేనాతి బహుహేతుకస్స పఠమనయస్స అనన్తరం బహుహేతుకతాసామఞ్ఞేన నిక్ఖేపకణ్డపాళియం తతియం వుత్తనయో ఇధ అట్ఠకథాయం దుతియం వుత్తో. యథాసకం పచ్చయేహి పవత్తమానేసు నిరీహకేసు ధమ్మేసు కేసఞ్చి అనువత్తనీయభావో న కేవలం ధమ్మసభావతోయేవ, అథ ఖో పురిమధమ్మానం పవత్తివిసేసేనపి హోతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేనా’’తి. పవత్తివిసేసో హి పురిమపురిమానం చిత్తచేతసికానం ఉత్తరుత్తరేసు విసేసాధానం భావనాపుబ్బాభిసఙ్ఖారోతి. అనువత్తయమానోతి గరుకారయమానో. ఉదాహరణవసేనాతి నిదస్సనవసేన, న నిరవసేసదస్సనవసేన. యస్మా పనాతిఆదినా యథావుత్తం అత్థం పాఠన్తరేన సాధేతి. తత్థ హి అధిపతిపచ్చయస్స పచ్చనీయే ఠితత్తా మగ్గో అధిపతి మగ్గాధిపతీతి అయమత్థో లబ్భతీతి. సమానసద్దత్థవసేనాతి సతిపి అఞ్ఞపదత్థసమానాధికరణసమాసత్థభేదే మగ్గాధిపతిసద్దత్థభేదాభావం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౭. ఉప్పన్న-సద్దో ఉప్పాదాదిం పటిపజ్జమానో, పత్వా విగతో చాతి దువిధేసు అత్థేసు ఉభయేసమ్పి వాచకో, న పురిమానంయేవాతి తమత్థం దస్సేతుం ‘‘అనుప్పన్నా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉప్పన్నభావో ఉప్పాదాదిప్పత్తతా. తేన అతీతాపి సఙ్గహితా హోన్తి. తేనేవాహ ‘‘సబ్బో ఉప్పన్నభావో’’తి. ఉప్పన్నధమ్మభావో ‘‘ఉప్పన్నా ధమ్మా’’తి పదేన గహితధమ్మభావో, వత్తమానధమ్మభావోతి అత్థో. యో వా ఉప్పాదాదిప్పత్తో అత్తనో చ సభావం ధారేతి పచ్చయేహి చ ధారీయతి, సో ఉప్పన్నధమ్మోతి పచ్చుప్పన్నభావో ఉప్పన్నధమ్మభావోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉప్పన్నధమ్మే వత్వా ‘‘అనుప్పన్నా’’తి వచనం న యథాధిగతపటిసేధనన్తి కథమిదం పచ్చేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘యది హీ’’తిఆది. కేచి పనేత్థ ‘‘ఉప్పన్నాతి పదేన అతీతాపి సఙ్గహితా. యది న సఙ్గహితా, నిబ్బానం వియ తేపి నవత్తబ్బాతి వత్తబ్బం సియా, న చ తథా వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం పన తేసం మతిమత్తమేవ. అయం పన తికో ద్విన్నం అద్ధానం వసేన పూరేత్వా దస్సితోతి అట్ఠకథాయం వక్ఖతీతి. ఏవం సన్తే కస్మా అతీతా నవత్తబ్బాతి న వుత్తాతి? ధమ్మవసేన అసఙ్గహితత్తాభావతో. ధమ్మవసేన హి అసఙ్గహితం నిబ్బానం తత్థ నవత్తబ్బం జాతం, న చ నియోగతో అతీతా నామ ధమ్మా కేచి అత్థి, యే ఇధ అసఙ్గహితత్తా నవత్తబ్బా సియున్తి. ఫలనిబ్బత్తితో కారణస్స పురేతరం నిబ్బత్తి ఇధ పరినిట్ఠితసద్దేన వుచ్చతి, న తస్స హుత్వా విగతభావోతి ఆహ ‘‘అనాగతే వా’’తి. యతో మేత్తేయ్యస్స భగవతో ఉప్పజ్జనకఫలమ్పి ‘‘ఉప్పాదీ’’తి వుచ్చతి.

౨౦. యస్స ఝానా వుట్ఠహిత్వాతిఆదినా ‘‘తేనానన్దా’’తిఆదిపాళియా హేట్ఠాపాళిం అత్థవసేన దస్సేతి. అయఞ్హి తత్థ పాళి –

‘‘కథఞ్చానన్ద, భిక్ఖు అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతి సన్నిసాదేతి ఏకోదిం కరోతి సమాదహతి. ఇధానన్ద, భిక్ఖు వివిచ్చేవ…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవం ఖో…పే… సమాదహతి. సో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి, తస్స అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసికరోతో సుఞ్ఞతాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి…పే… ముచ్చతి. ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం సమ్పజానాతి అజ్ఝత్తం ఖో మే సుఞ్ఞతం మనసికరోతో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి…పే… ముచ్చతీతి, ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. సో బహిద్ధా సుఞ్ఞతం…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా సుఞ్ఞతం…పే… సో ఆనేఞ్జం మనసి కరోతి, తస్స ఆనేఞ్జం మనసికరోతో ఆనేఞ్జాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి…పే… ముచ్చతీతి, ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. తేనానన్ద, భిక్ఖునా’’తి (మ. ని. ౩.౧౮౮).

తత్థ అజ్ఝత్తసుఞ్ఞతాదీసూతి అజ్ఝత్తం బహిద్ధా అజ్ఝత్తబహిద్ధా చ సుఞ్ఞతాయ ఆనేఞ్జే చ. పఠమజ్ఝానాదిసమాధినిమిత్తేతి పాదకభూతపఠమజ్ఝానాదిసమాధినిమిత్తే. అపగుణపాదకజ్ఝానతో వుట్ఠితస్స హి అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసికరోతో తత్థ చిత్తం న పక్ఖన్దతి. తతో ‘‘పరస్స సన్తానే ను ఖో కథ’’న్తి బహిద్ధా మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. తతో ‘‘కాలేన అత్తనో సన్తానే, కాలేన పరస్స సన్తానే ను ఖో కథ’’న్తి అజ్ఝత్తబహిద్ధా మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. తతో ఉభతోభాగవిముత్తో హోతుకామో ‘‘అరూపసమాపత్తియం ను ఖో కథ’’న్తి ఆనేఞ్జం మనసి కరోతి, తత్థపి న పక్ఖన్దతి. ‘‘ఇదాని మే చిత్తం న పక్ఖన్దతీ’’తి విస్సట్ఠవీరియేన న భవితబ్బం, పాదకజ్ఝానమేవ పన సాధుకం పునప్పునం మనసి కాతబ్బం, ఏవమస్స రుక్ఖం ఛిన్దతో ఫరసుమ్హి అవహన్తే పునప్పునం నిసితనిసితం కారేత్వా ఛిన్దన్తస్స ఛిజ్జే ఫరసు వియ కమ్మట్ఠానే మనసికారో వహతీతి దస్సేతుం ‘‘తస్మింయేవా’’తిఆది వుత్తన్తి.

అత్థతో చ అసమానత్తాతి ఇదం కస్మా వుత్తం. నను యేసు అత్థేసు అజ్ఝత్త-సద్దో వత్తతి, తే సబ్బే దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతత్థనిద్ధారణత్థం అత్థుద్ధారవసేనేతం వుత్తం. చక్ఖాదీసు చ అజ్ఝత్తిక-సద్దో అజ్ఝత్తానం అబ్భన్తరతావిసేసముపాదాయ పవత్తతి, యతో తే అజ్ఝత్తఅజ్ఝత్తాతి వుచ్చన్తి. అపిచ ‘‘ఛ అజ్ఝత్తికానీ’’తి ఇదం అజ్ఝత్తిక-సద్దస్స చక్ఖాదీనం అజ్ఝత్తభావవిభావనసబ్భావతో ఇధ ఉదాహరణవసేన వుత్తం. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం అజ్ఝత్తికదుకే ‘‘అజ్ఝత్తావ అజ్ఝత్తికా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్చ సతి న ఏత్థ సద్దతో అసమానతాపి సియా, తస్మాయేవ యథావుత్తచోదనం విసోధేన్తో ‘‘అయం పనేత్థా’’తిఆదిమాహ. తేనాతి తస్మా. తంవాచకస్సాతి అజ్ఝత్తజ్ఝత్తవాచకస్స సక్కా వత్తుం తదత్థస్స అజ్ఝత్తభావసబ్భావతో.

‘‘న ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు సోభతి సఙ్గణికారామో సఙ్గణికారతో సఙ్గణికారామతం అనుయుత్తో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౮౬) పబ్బజితాసారుప్పస్స నేక్ఖమ్మసుఖాదినికామలాభితాయ అభావస్స చ దస్సనేన సఙ్గణికారామతాయ, ‘‘నాహం, ఆనన్ద, ఏకం రూపమ్పి సమనుపస్సామి, యత్థ రత్తస్స యథాభిరతస్స రూపస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరి…పే… ఉపాయాసా’’తి (మ. ని. ౩.౧౮౬) ఏవం రూపాదిరతియా చ ఆదీనవం వత్వా సచే కోచి దుప్పఞ్ఞజాతికో పబ్బజితో వదేయ్య ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఖేత్తే పవిట్ఠా గావియో వియ అమ్హేయేవ గణతో నీహరతి, ఏకీభావే నియోజేతి, సయం పన రాజరాజమహామత్తాదీహి పరివుతో విహరతీ’’తి, తస్స వచనోకాసుపచ్ఛేదనత్థం చక్కవాళపరియన్తాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసిన్నోపి తథాగతో ఏకకోవాతి దస్సనత్థం ‘‘అయం ఖో పనా’’తి దేసనా ఆరద్ధాతి ఆహ ‘‘తప్పటిపక్ఖవిహారదస్సనత్థ’’న్తి. తత్థ సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదీనం సఙ్ఖతనిమిత్తానం. అజ్ఝత్తన్తి విసయజ్ఝత్తం. సుఞ్ఞతన్తి అనత్తానుపస్సనానుభావనిబ్బత్తఫలసమాపత్తిం. తేనేవాహ ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది. తత్థ దుతియే వికప్పే ఠాన-సద్దో కారణపరియాయో దట్ఠబ్బో. సచ్చకసుత్తేనాతి మహాసచ్చకసుత్తేన. తత్థ హి –

‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, అగ్గివేస్సన, అనేకసతాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేతా, అపిస్సు మం ఏకమేకో ఏవం మఞ్ఞతి ‘మమేవారబ్భ సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతీ’తి. న ఖో పనేతం, అగ్గివేస్సన, ఏవం దట్ఠబ్బం. యావదేవ విఞ్ఞాపనత్థాయ తథాగతో పరేసం ధమ్మం దేసేతీతి. సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తస్సాయేవ కథాయ పరియోసానే తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి, ఏకోదిం కరోమి, సమాదహామి ‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) –

ఆగతన్తి.

౨౨. అఞ్ఞేహి అనిదస్సనేహి అఞ్ఞం వియ కత్వా యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి. ధమ్మసభావసామఞ్ఞేనాతిఆదినా కిఞ్చాపి రూపాయతనతో అఞ్ఞో నిదస్సనభావో నామ నత్థి, ధమ్మసభావో పన అత్థి. తతో చ రూపాయతనస్స విసేసో నిదస్సనభావేన కతోతి తదఞ్ఞధమ్మవిసేసకరో నిదస్సనభావో రూపాయతనతో అనఞ్ఞోపి అఞ్ఞో వియ కత్వా ఉపచరితోతి దస్సేతి. అత్థవిసేసో సామఞ్ఞవిసేసత్థభేదో. సయం సమ్పత్తానం ఫోట్ఠబ్బధమ్మానం, నిస్సయవసేన సమ్పత్తానం ఘానజివ్హాకాయానం గన్ధరసానఞ్చ, ఇతరేసం అసమ్పత్తానం. అఞ్ఞమఞ్ఞపతనం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స యోగ్యదేసే అవట్ఠానం, యేన పటిహననభావేన. బ్యాపారాదీతి చిత్తకిరియావాయోధాతువిప్ఫారవసేన అక్ఖిపటలాదీనం హేట్ఠా ఉపరి చ సంసీదనలఙ్ఘనాదిప్పవత్తిమాహ. వికారుప్పత్తి విసదిసుప్పత్తి, విసయస్స ఇట్ఠానిట్ఠభావేన అనుగ్గహో ఉపఘాతో చాతి అత్థో.

తికమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧-౬. సమానదేసగ్గహణానం ఏకస్మింయేవ వత్థుస్మిం గహేతబ్బానం, ఏకవత్థువిసయానం వా. అథ వా సమానదేసానం ఏకవత్థుకత్తా సమానగహేతబ్బభావానం ఏకుప్పాదితోతి అత్థో. యే ధమ్మా హేతుసహగతా, తే హేతూహి సహ సఙ్గయ్హన్తి. యో చ తేసం సహేతుకభావో, సో సహజాతాదీహి హేతూహి కతోతి కత్వా వుత్తం ‘‘సమా…పే… సబ్భావ’’న్తి. ఆది-సద్దేన చేత్థ సుప్పతిట్ఠితభావసాధనాదిహేతుబ్యాపారే పరిగ్గణ్హాతి. ఏకీభావూపగమనన్తి ఏకకలాపభావేన పవత్తమానానం చిత్తచేతసికానం సంసట్ఠతాయ సమూహఘనభావేన దువిఞ్ఞేయ్యనానాకరణతంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. ధమ్మనానత్తాభావేపీతి సభావత్థభేదాభావేపి. పదత్థనానత్తేనాతి నానాపదాభిధేయ్యతాభేదేన. ఏతేన పకారన్తరాపేక్ఖం దుకన్తరవచనన్తి దస్సేతి. అనేకప్పకారా హి ధమ్మా. తేనేవ ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) వుత్తం. అయఞ్చ అత్థో తికేసుపి దట్ఠబ్బో. యేసం వినేయ్యానం యేహి పకారవిసేసేహి ధమ్మానం విభావనే కతే పటివేధో హోతి, తేసం తప్పకారభేదేహి ధమ్మానం విభావనం. యేసం పన యేన ఏకేనేవ పకారేన విభావనే పటివేధో హోతి, తేసమ్పి తం వత్వా ధమ్మిస్సరత్తా తదఞ్ఞనిరవసేసప్పకారవిభావనఞ్చ దేసనావిలాసోతి ఆహ ‘‘దేసేతబ్బప్పకారజానన’’న్తిఆది. నను ఏకేన పకారేన జానన్తస్స తదఞ్ఞప్పకారవిభావనం అఫలం హోతీతి? న హోతి పటిసమ్భిదాప్పభేదస్స ఉపనిస్సయత్తా. తే పకారా ఏతేసన్తి తప్పకారా, తబ్భావో తప్పకారతా. ఇమినా ధమ్మానం విజ్జమానస్సేవ పకారవిసేసస్స విభావనం దేసనావిలాసోతి దస్సేతి.

అఞ్ఞత్థాపీతి ‘‘అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’’తిఆదీసు. యథా పఠమదుకేకదేసే గహేత్వా దుతియతతియదుకేహి సద్ధిం ఛట్ఠదుకనయే యోజనా ‘‘హేతూ ధమ్మా సహేతుకాపి అహేతుకాపీ’’తిఆదయో తయో దుకా లబ్భన్తి, ఏవం దుతియతతియదుకేకదేసే గహేత్వా పఠమదుకేన సద్ధిం యోజనాయ ‘‘సహేతుకా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపి, అహేతుకా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపి, హేతుసమ్పయుత్తా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపి, హేతువిప్పయుత్తా ధమ్మా హేతూపి న హేతూపీ’’తి చత్తారో దుకా లబ్భన్తి, తే పన వుత్తనయేనేవ సక్కా దస్సేతున్తి న దస్సితాతి దట్ఠబ్బా. అథ వా పాళియం వుత్తేహి చతుత్థపఞ్చమేహి అట్ఠకథాయం దస్సితేహి పురిమేహి ద్వీహి నిన్నానాకరణతో ఏతే న వుత్తా. సన్నివేసవిసేసమత్తమేవ హేత్థ విసేసోతి. తేనేవ హి నిన్నానత్థత్తా పాళియం ఆగతదుకేసు యథానిద్ధారితదుకానం యథాసమ్భవం అవరోధనేన అవుత్తతం దస్సేతుం ‘‘ఏతేసు పనా’’తిఆదిమాహ.

అథ వా ‘‘ఏతేన వా గతిదస్సనేనా’’తిఆదినా వక్ఖమాననయేన ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చా’’తిఆదీనం సమ్భవన్తానం దుకానం సఙ్గహే సతి ఏతేసమ్పి సఙ్గహో సియా. యతో వా దుకతో పదం నిద్ధారేత్వా దుకన్తరం వుచ్చతి, తేన సతి చ నానత్తే దుకన్తరం లబ్భతి, న చేత్థ కోచి విసేసో యథావుత్తదుకేహీతి సంవణ్ణనాసు న దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ యథా సహేతుకదుకతో హేతుసమ్పయుత్తదుకస్స, హేతుసహేతుకదుకతో చ హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకస్స పదత్థమత్తతో నానత్తం, న సభావత్థతో. ఏవం సన్తేపి సహేతుకహేతుసహేతుకదుకే వత్వా ఇతరేపి వుత్తా, ఏవం హేతుసమ్పయుత్తహేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకాదీహి సభావత్థనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్తసమ్భవతో ధమ్మనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్తేన దుకన్తరం వుచ్చతీతి వుత్తత్తా ‘‘హేతుసహగతా ధమ్మా, న హేతుసహగతా ధమ్మా, హేతుసహజాతా ధమ్మా, న హేతుసహజాతా ధమ్మా. హేతుసంసట్ఠా ధమ్మా, హేతువిసంసట్ఠా ధమ్మా. హేతుసముట్ఠానా ధమ్మా, న హేతుసముట్ఠానా ధమ్మా. హేతుసహభునో ధమ్మా, న హేతుసహభునో ధమ్మా’’తిఆదీనం, తథా ‘‘హేతూ చేవ ధమ్మా హేతుసహగతా చా’’తిఆదీనం, ‘‘న హేతూ ఖో పన ధమ్మా హేతుసహగతాపి, న హేతుసహగతాపీ’’తిఆదీనఞ్చ సమ్భవన్తానం అనేకేసం దుకానం సఙ్గహో అనుఞ్ఞాతో వియ దిస్సతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఏతేన వా గతిదస్సనేనా’’తిఆది. ఏవం ఆసవగోచ్ఛకాదీసుపి అయమత్థో యథాసమ్భవం వత్తబ్బో. ధమ్మానం వా సభావకిచ్చాదిం బోధేతబ్బాకారఞ్చ యాథావతో జానన్తేన ధమ్మసామినా యత్తకా దుకా వుత్తా, తత్తకేసు ఠాతబ్బం. అద్ధా హి తే దుకా న వత్తబ్బా, యే భగవతా న వుత్తాతి వేదితబ్బం. న హేతుహేతుసమ్పయుత్తదుకో ఛట్ఠదుకేన నిన్నానత్థోతి అధిప్పాయో. తేసూతి పఠమదుకతతియదుకేసు. యది దుకన్తరేహి దుకన్తరపదేహి చ సమానత్థత్తా ఏతేసం దుకానం దుకన్తరపదానఞ్చ అవచనం, ఏవం సతి ఛట్ఠదుకే పఠమపదమ్పి న వత్తబ్బం చతుత్థదుకే దుతియపదేన సమానత్థత్తా. తథా చ ఛట్ఠదుకోయేవ న హోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘చతుత్థదుకే’’తిఆది. దుకపూరణత్థన్తి ఇదం సమానత్థతంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, దేసనావిసేసో పన విజ్జతియేవ. అత్థన్తరతాభావేపి పకారభేదహేతుకం దుకన్తరవచనన్తి దస్సితో హి అయమత్థోతి. ఏతేన గతిదస్సనేనాతి అత్థవిసేసాభావేపి ఛట్ఠదుకపూరణసఙ్ఖాతేన నయదస్సనేన. పఠమదుకే…పే… దస్సితో పాళియం వుత్తేహి చతుత్థపఞ్చమేహి, అట్ఠకథాయం దస్సితేహి పురిమేహి ద్వీహి, ఇధ దస్సితేహి చతూహి. తేసూతి దుతియతతియదుకేసు. పఠమదుకపక్ఖేపేన దస్సితో పాళియం ఛట్ఠదుకేన ఇతరత్ర చ ఇతరదుకేహీతి వేదితబ్బం.

౭-౧౩. పచ్చయభావమత్తేన…పే… అత్థితన్తి ఏతేన న పటిలద్ధత్తతాసఙ్ఖాతా ససభావతావ అత్థితా, అథ ఖో పటిపక్ఖేన అనిరోధో అప్పహీనతా అనిప్ఫాదితఫలతా కారణాసముగ్ఘాతేన ఫలనిబ్బత్తనారహతా చాతి ఇమమత్థం దస్సేతి. తథా హి ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీ’’తి ఏత్థ ‘‘సతీ’’తి ఇమినా వచనేన యేన వినా యం న హోతి, తం అతీతాదిపి కారణం సఙ్గహితమేవాతి. తేనేవాహ ‘‘న సహేతు…పే… కాలానమేవా’’తి. సమే…పే… దీపేతి సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతన్తి. అయమేతేసం విసేసోతి అయం పచ్చయనిబ్బత్తానం పచ్చయవన్తతా అనేకపచ్చయనిప్ఫాదితతా చ దుకద్వయే పురిమపదత్థానం భేదో, ఇతరేసం పన పురిమపదసఙ్గహితధమ్మవిధురసభావతాయాతి. అవిని…పే… ఠపనతోతి ‘‘ఏత్తకా’’తి పభేదపరిచ్ఛేదనిద్ధారణవసేన అభిధమ్మమాతికాయం ధమ్మానం అవుత్తత్తా వుత్తం. సుత్తన్తమాతికాయం పన నిద్ధారితసరూపసఙ్ఖావిసేసత్తా వినిచ్ఛితత్థపరిచ్ఛేదాయేవ అవిజ్జాదయో వుత్తాతి. ‘‘పథవీఆది రూప’’న్తి ఏతస్మిం అత్థవికప్పే అనేకహేతుకేసు చిత్తుప్పాదేసు హేతూనం సహేతుకభావో వియ సబ్బేసం పథవీఆదీనం రూపిభావో సిద్ధోతి ఆహ ‘‘పురిమ…పే… పజ్జతీ’’తి. న హి తేసు నియతో కత్థచి సంసామిభావోతి. అనిచ్చానుపస్సనాయ వా లుజ్జతి ఛిజ్జతి వినస్సతీతి గహేతబ్బో లోకోతి తంగహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. తేనేవాతి దుక్ఖసచ్చభావేన పరిఞ్ఞేయ్యభావేనాతి అత్థో.

దుకబహుతా ఆపజ్జతీతి కస్మా వుత్తం, నను వీసతి దుకా విభత్తా, ‘‘అవుత్తోపి యథాలాభవసేన వేదితబ్బో’’తి చ వక్ఖతీతి దుకబహుతా ఇచ్ఛితా ఏవాతి? సచ్చమేతం, తంయేవ పన దుకబహుతం అనిచ్ఛన్తో ఏవమాహ. అపిచ దుకబహుతా ఆపజ్జతి, సా చ ఖో విఞ్ఞాణభేదానుసారినీ, తత్రాపి కామావచరకుసలతో ఞాణసమ్పయుత్తాని, తథా మహాకిరియతో మనోద్వారావజ్జనన్తి ఏవంపకారానం సబ్బధమ్మారమ్మణవిఞ్ఞాణానం అనామసనతో న బ్యాపినీతి దస్సేతి ‘‘దుకబహుతా’’తిఆదినా. అబ్యాపిభావే పన దోసం దస్సేన్తో ‘‘తథా చ…పే… సియా’’తి ఆహ. నిద్దేసేన చ విరుద్ధన్తి ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’’తిఆదినా రూపాయతనాదీనం పచ్చేకచక్ఖువిఞ్ఞాణాదినా కేనచి విఞ్ఞేయ్యతం, సోతవిఞ్ఞాణాదినా కేనచి నవిఞ్ఞేయ్యతఞ్చ దస్సేన్తేన నిక్ఖేపరాసినిద్దేసేన ‘‘ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తతో దుకో హోతీ’’తి ఇదం వచనం విరుద్ధం, తథా అత్థుద్ధారనిద్దేసేనపి అత్థతో న సమేతీతి అత్థో. తత్థాతి తస్సం నిక్ఖేపరాసిసంవణ్ణనాయం. యో చ పటిసేధో కతో అత్థనానత్తతో దుకం దస్సేతున్తి అధిప్పాయో. న హి సమ…పే… సేధేతున్తి ఏతేన ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’’తి ఏత్తకేసు నిద్దేసపదేసు దుకపదద్వయప్పవత్తి పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతి.

తథేవాతి ఉభిన్నం కేచిన-సద్దానం అనియమతో చక్ఖుసోతాదినిస్సయవోహారేన చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణాదికో భిన్నసభావోయేవ ధమ్మో అత్థోతి దస్సనవసేన. రూపాయతనమేవ హి చక్ఖుసోతవిఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్యావిఞ్ఞేయ్యభావతో ‘‘కేనచి విఞ్ఞేయ్యం కేనచి నవిఞ్ఞేయ్య’’న్తి చ వుచ్చతీతి. యది ఏవం ఇమస్మిమ్పి పక్ఖే దుకబహుతా ఆపజ్జతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘న చేత్థా’’తిఆది. విఞ్ఞాతబ్బభేదేనాతి విఞ్ఞాతబ్బవిసేసేన, విఞ్ఞేయ్యేకదేసేనాతి అత్థో. దుకభేదోతి దుకవిసేసో, కేనచి విఞ్ఞేయ్యదుకో, తప్పభేదోయేవ వా. సమత్తో పరియత్తో పరిపుణ్ణోతి అత్థో. యత్తకా విఞ్ఞాతబ్బా తత్తకా దుకాతి దుకభేదాపజ్జనప్పకారదస్సనం. ఏవఞ్చ సతీతిఆదినా ఇమిస్సా సంవణ్ణనాయ లద్ధగుణం దస్సేతి. ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’’తి రూపాయతనస్సేవ వుత్తత్తా అత్థభేదాభావతో కథమయం దుకో హోతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణనానత్తేనా’’తిఆది. యది పన సబ్బవిఞ్ఞాతబ్బసఙ్గహే దుకోసమత్తో హోతి, నిక్ఖేపరాసినిద్దేసో కథం నీయతీతి ఆహ ‘‘ఏతస్స పనా’’తిఆది.

ఏత్థ పన యథా విఞ్ఞాణనానత్తేన విఞ్ఞాతబ్బం భిన్దిత్వా దుకే వుచ్చమానే సతిపి విఞ్ఞాతబ్బానం బహుభావే యత్తకా విఞ్ఞాతబ్బా, తత్తకా దుకాతి నత్థి దుకబహుతా దుకసఙ్గహితధమ్మేకదేసేసు దుకపదద్వయప్పవత్తిదస్సనభావతో. ఏవం ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తేన దుకే వుచ్చమానేపి యత్తకాని విఞ్ఞాణాని, తత్తకా దుకాతి నత్థి దుకబహుతా దుకసఙ్గ…పే… భావతో ఏవ. న హి ఏకంయేవ విఞ్ఞాణం ‘‘కేనచి కేనచీ’’తి వుత్తం, కిన్తు అపరమ్పీతి సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గహే దుకో సమత్తో హోతి, న చ కత్థచి దుకస్స పచ్ఛేదో అత్థి ఇన్ద్రియవిఞ్ఞాణానం వియ మనోవిఞ్ఞాణస్సపి విసయస్స భిన్నత్తా. న హి అతీతారమ్మణం విఞ్ఞాణం అనాగతాదిఆరమ్మణం హోతి, అనాగతారమ్మణం వా అతీతాదిఆరమ్మణం, తస్మా యథాలద్ధవిసేసేన విసిట్ఠేసు మనోవిఞ్ఞాణభేదేసు తస్స తస్స విసయస్స ఆలమ్బనానాలమ్బనవసేన దుకపదద్వయప్పవత్తి న సక్కా నివారేతుం. తేనేవ చ అట్ఠకథాయం ‘‘మనోవిఞ్ఞాణేన పన కేనచి విఞ్ఞేయ్యఞ్చేవ అవిఞ్ఞేయ్యఞ్చాతి అయమత్థో అత్థి, తస్మా సో అవుత్తోపి యథాలాభవసేన వేదితబ్బో’’తి భూమిభేదవసేన యథాలాభం దస్సేస్సతి. ‘‘వవత్థానాభావతో’’తి ఇదమ్పి అనామట్ఠవిసేసం మనోవిఞ్ఞాణసామఞ్ఞమేవ గహేత్వా వుత్తం. పాళి పన ఇన్ద్రియవిఞ్ఞాణేహి నయదస్సనవసేన ఆగతాతి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ఇమిస్సాపి అత్థవణ్ణనాయ ‘‘కేనచీ’’తి పదం అనియమేన సబ్బవిఞ్ఞాణసఙ్గాహకన్తి సిద్ధం హోతి, నిద్దేసేన చ న కోచి విరోధో. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యనసోతవిఞ్ఞేయ్యభావేహి దుకపదద్వయప్పవత్తి దస్సితా, న పన చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యభావేహి విసేసకారణాభావతో. కిఞ్చ ‘‘యే వా పనా’’తి పదన్తరసమ్పిణ్డనతోపి ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా…పే… న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా’’తి (ధ. స. ౧౧౦౧) ఏత్తావతా దుకపదద్వయప్పవత్తి దస్సితాతి విఞ్ఞాయతి. పదన్తరభావదస్సనత్థో హి యేవాపన-సద్దో యథా ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా. యే వా పన కుసలమూలా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తిఆదీసు (యమ. ౧.మూలయమక.౧). అఞ్ఞథా ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా’’తి పాళి అభవిస్స. యం పన వదన్తి ‘‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా…పే… న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి ఇమినా అత్థతో ద్వే దుకా వుత్తా హోన్తీ’’తి, తదపి చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యతం సోతవిఞ్ఞేయ్యాసోతవిఞ్ఞేయ్యతఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం, న పన ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యనసోతవిఞ్ఞేయ్యతం సోతవిఞ్ఞేయ్యనచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యతఞ్చా’’తి దట్ఠబ్బం. ఏతేన పాళిపటిసేధనఞ్చ నివారితం దట్ఠబ్బం పటిసేధనస్సేవ అభావతో. తథా యస్స ఆరమ్మణస్స విజాననభావేన యో అత్థో వుచ్చమానో అనియమదస్సనత్థం ‘‘కేనచీ’’తి వుత్తో, సోయేవ తతో అఞ్ఞస్స అవిజాననభావేన వుచ్చమానో అనియమదస్సనత్థం పున ‘‘కేనచీ’’తి వుత్తోతి తదత్థదస్సనే తేనేవాతి అయం పదత్థో న సమ్భవతీతి న సక్కా వత్తున్తి. ఏవమేత్థ యథా అట్ఠకథా అవట్ఠితా, తథా అత్థో యుజ్జతీతి వేదితబ్బం.

౧౪-౧౯. సన్తానస్స అజఞ్ఞమలీనభావకరణతో కణ్హకమ్మవిపాకహేతుతో చ అపరిసుద్ధత్తా ‘‘అసుచిభావేన సన్దన్తీ’’తి వుత్తం. తత్థాతి వణే. పగ్ఘరణక…పే… సద్దోతి ఏతేన ఆసవో వియ ఆసవోతి అయమ్పి అత్థో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. గోత్రభు…పే… వుత్తానీతి ఏతేన గోత్రభుగ్గహణం ఉపలక్ఖణం యథా ‘‘కాకేహి సప్పి రక్ఖితబ్బ’’న్తి దస్సేతి. గోత్రభుసదిసా గోత్రభూతి పన అత్థే సతి గుణప్పధానత్థానం ఏకేన సద్దేన అవచనీయత్తా వోదానాదయోవ వుత్తా భవేయ్యుం. అథ వా గోత్రభూతి ఏకసేసేన సామఞ్ఞేన వా అయం నిద్దేసోతి వేదితబ్బం. అభివిధివిసయం అవధిన్తి విభత్తిం పరిణామేత్వా వత్తబ్బం.

సమ్పయుత్తేహి ఆసవేహి తంసహితతా ఆసవసహితతా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా సహేతుకానం సమ్పయుత్తేహి హేతూహి సహేతుకతా, న ఏవం సాసవాతి వుత్తధమ్మానం సమ్పయుత్తేహి ఆసవేహి సాసవతా, అథ ఖో విప్పయుత్తేహీతి. దుకన్తరే అవుత్తపదభావోయేవేత్థ దుకయోజనాయ ఞాయాగతతా. యది ఏవం హేతుగోచ్ఛకే కథన్తి ఆహ ‘‘హేతుగోచ్ఛకే పనా’’తిఆది. పఠమే దుకే దుతియస్స పక్ఖేపే ఏకోతి చతుత్థదుకమాహ. పఠమే దుకే తతియస్స పక్ఖేపే ద్వేతి ‘‘ఆసవా చేవ ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా చ, ఆసవవిప్పయుత్తా చేవ ధమ్మా నో చ ఆసవా’’తి ఇమినా సద్ధిం పఞ్చమదుకమాహ. పఠమస్స దుతియే దుకే పక్ఖేపే ఏకోతి ‘‘నో ఆసవా ధమ్మా సాసవాపి అనాసవాపీ’’తి అయమేకో. తతియే పఠమస్స పక్ఖేపే ద్వేతి ‘‘ఆసవా ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తాపి ఆసవవిప్పయుత్తాపి, నో ఆసవాధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తాపి ఆసవవిప్పయుత్తాపీ’’తి ఇమే ద్వే. తతియే దుతియస్స పక్ఖేపే ఏకోతి ‘‘సాసవా ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తాపి ఆసవవిప్పయుత్తాపీ’’తి ఏకో. దుతియే తతియస్స పక్ఖేపే ఏకోతి ఛట్ఠదుకమాహ. తీహీతి చతుత్థపఞ్చమఛట్ఠేహి. ఇతరేతి తదవసిట్ఠా పఞ్చ. తే పన పఠమే తతియదుకదుతియపదపక్ఖేపే ఏకో, దుతియే పఠమదుకదుతియపదపక్ఖేపే ఏకో, తతియే పఠమస్స ఏకేకపదపక్ఖేపే ద్వే, తతియే దుతియదుకపఠమపదపక్ఖేపే ఏకోతి ఏవం వేదితబ్బా. ‘‘సాసవా ధమ్మా ఆసవాపి నో ఆసవాపి. ఆసవసమ్పయుత్తా ధమ్మా ఆసవాపి నో ఆసవాపి. ఆసవవిప్పయుత్తా ధమ్మా ఆసవాపి నో ఆసవాపీ’’తి ఏతేసమ్పి, ‘‘ఆసవసహగతా ధమ్మా నో ఆసవసహగతా ధమ్మా’’తి ఏవమాదీనఞ్చ అగ్గహణే కారణం గహణనయో చ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఏస నయోతి యో ఏస పఠమదుకే దుతియదుకపక్ఖేపాదికో ఉపాయో ఇధ ఆసవగోచ్ఛకే వుత్తో, ఏస నయో సంయోజనగోచ్ఛకాదీసు దుకన్తరనిద్ధారణేతి అత్థో. తత్థ పాళియం అనాగతదుకా సంయోజనగోచ్ఛకే తావ ‘‘సంయోజనా చేవ ధమ్మా సంయోజనవిప్పయుత్తా చ, సంయోజనవిప్పయుత్తా చేవ ధమ్మా నో చ సంయోజనా, సంయోజనా ధమ్మా సంయోజనసమ్పయుత్తాపి సంయోజనవిప్పయుత్తాపి, నో సంయోజనా ధమ్మా సంయోజనసమ్పయుత్తాపి సంయోజనవిప్పయుత్తాపి, నో సంయోజనా ధమ్మా సంయోజనియాపి అసంయోజనియాపి, సంయోజనియా ధమ్మా సంయోజనసమ్పయుత్తాపి సంయోజనవిప్పయుత్తాపీ’’తి పఞ్చ. ఏవం గన్థఓఘయోగఉపాదానగోచ్ఛకేసు పచ్చేకం పఞ్చ. నీవరణగోచ్ఛకే పన నీవరణానం నీవరణవిప్పయుత్తభావాభావతో ‘‘నో నీవరణా ధమ్మా నీవరణియాపి అనీవరణియాపి, నో నీవరణా ధమ్మా నీవరణసమ్పయుత్తాపి నీవరణవిప్పయుత్తాపి, నీవరణియా ధమ్మా నీవరణసమ్పయుత్తాపి నీవరణవిప్పయుత్తాపీ’’తి తయో. తథా పరామాసగోచ్ఛకే ‘‘నో పరామాసా ధమ్మా పరామట్ఠాపి అపరామట్ఠాపి, నో పరామాసా ధమ్మా పరామాససమ్పయుత్తాపి పరామాసవిప్పయుత్తాపి, పరామట్ఠా ధమ్మా పరామాససమ్పయుత్తాపి పరామాసవిప్పయుత్తాపీ’’తి. కిలేసగోచ్ఛకే ‘‘నో కిలేసా ధమ్మా సంకిలేసికాపి అసంకిలేసికాపి, నో కిలేసా ధమ్మా సంకిలిట్ఠాపి అసంకిలిట్ఠాపి, నో కిలేసా ధమ్మా కిలేససమ్పయుత్తాపి కిలేసవిప్పయుత్తాపి, సంకిలేసికా ధమ్మా సంకిలిట్ఠాపి అసంకిలిట్ఠాపి, సంకిలేసికా ధమ్మా కిలేససమ్పయుత్తాపి కిలేసవిప్పయుత్తాపి, అసంకిలిట్ఠా ధమ్మా సంకిలేసికాపి అసంకిలేసికాపీ’’తి ఛ దుకాతి ఏవం వేదితబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ.

౨౦-౨౫. పచ్చయభావేనాతి సంయోజనత్థం దస్సేతి. యథాసకం పచ్చయభావో ఏవ హి కామరాగాదీనం వట్టసంయోజనన్తి. యది ఏవం కథం కామరాగాదీనంయేవ సంయోజనభావోతి ఆహ ‘‘సతిపీ’’తిఆది. అఞ్ఞేసన్తి సంయోజనేహి అఞ్ఞేసం కిలేసాభిసఙ్ఖారాదీనం. తప్పచ్చయభావేతి తేసం కిలేసకమ్మవిపాకవట్టానం పచ్చయభావే. ఓరమ్భాగియుద్ధంభాగియభావేన సఙ్గహితా పరిచ్ఛిన్నా ఓర…పే… సఙ్గహితా, తేహి కామరాగాదీహి విసేసపచ్చయభూతేహి. కామకమ్మభవాదీనం కామూపపత్తిభవాదినిప్ఫాదనేపి నియమోతి కత్వా ఆహ ‘‘తంతం…పే… హోతీ’’తి. తేన సంయోజనానం భావే యథావుత్తనియమానం కమ్మూపపత్తిభవానం భావం దస్సేత్వా తదభావే అభావం దస్సేన్తో ‘‘న చా’’తిఆదిమాహ. బన్ధనం అసేరిభావకరణం అన్దుబన్ధనాదయో వియ. గన్థకరణం అవచ్ఛిన్నతాకరణం. చక్కలకం పాదపుఞ్ఛనరజ్జుమణ్డలం. న చోదేతబ్బన్తి పఞ్ఞాచక్ఖునా పచురజనస్స పస్సితుం అసక్కుణేయ్యత్తా యథావుత్తవిసేసస్స సద్ధేయ్యతం ఆహ. తివిధో హి అత్థో కోచి పచ్చక్ఖసిద్ధో యో రూపాదిధమ్మానం పచ్చత్తవేదనీయో అనిద్దిసితబ్బాకారో, సబ్బధమ్మానం సభావలక్ఖణన్తి వుత్తం హోతి. కోచి అనుమానసిద్ధో యో ఘటాదీసు పటాదీసు చ పసిద్ధేన పచ్చయాయత్తభావేన ఘటపట-సద్దాదీనం అనిచ్చతాదిఆకారో, కోచి ఓకప్పనసిద్ధో యో పచురజనస్స అచ్చన్తమదిట్ఠో సద్ధావిసయో సగ్గనిబ్బానాది. తత్థ యస్స సత్థునో వచనం పచ్చక్ఖసిద్ధే అనుమానసిద్ధే చ అత్థే న విసంవాదేతి అవిపరీతప్పవత్తియా, తస్స వచనేన సద్ధేయ్యత్థసిద్ధీతి తథారూపో చ భగవాతి ‘‘ధమ్మానం సభావ…పే… న చోదేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు.

౨౬-౩౭. యథా సరభేహి అతిక్కమితబ్బా పబ్బతరాజి సరభనియా, ఏవం ఓఘనియాతి సద్దసిద్ధీతి ఆహ ‘‘తేనా’’తిఆది.

౫౦-౫౪. విపరియేసగ్గాహో పరామసనన్తి ‘‘పరతో’’తి ఏత్థ న ధమ్మసభావతో అఞ్ఞథామత్తం పరన్తి అధిప్పేతం, అథ ఖో తబ్బిపరియాయోతి ఆహ ‘‘పరతోతి నిచ్చాదితో’’తి.

౫౫-౬౮. యది సభావతో అవిజ్జమానం, కథమారమ్మణభావోతి ఆహ ‘‘విచిత్తసఞ్ఞాయ సఞ్ఞిత’’న్తి, పరికప్పనామత్తసిద్ధన్తి అత్థో. దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తతాయ నిరన్తరభావూపగమనం సంసట్ఠభావోతి ‘‘సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తత్తా న సంసట్ఠతా’’తి వుత్తం. తేసం అరూపక్ఖన్ధానం. ఇతరేహి రూపనిబ్బానేహి. కిం పన కారణం సమానుప్పాదనిరోధానం ఏకకలాపభూతానం అరూపధమ్మానమేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠతా వుచ్చతి, న పన తథాభూతానమ్పి రూపధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘ఏస హి తేసం సభావో’’తి. తేన యదిపి కేచి అరూపధమ్మా విసుం ఆరమ్మణం హోన్తి, దన్ధప్పవత్తికత్తా పన రూపధమ్మానంయేవ సువిఞ్ఞేయ్యనానత్తం, న అరూపధమ్మానన్తి తేసం సంసట్ఠభావో తదభావో చ ఇతరేసం సభావసిద్ధోతి దస్సేతి. సమూహఘనతాయ వా దుబ్బిభాగతరత్తా నత్థి అరూపధమ్మానం విసుం ఆరమ్మణభావోతి దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తత్తా తేసంయేవ సంసట్ఠతా. అముఞ్చిత్వా తదధీనవుత్తితాయ గహేతబ్బతో బుద్ధియా.

౮౩-౧౦౦. కామతణ్హా కామో ఉత్తరపదలోపేన యథా రూపభవో రూపం. ఏవం సేసేసుపి. ఆరమ్మణకరణవసేనాతి ఏతేన కామరూపారూపతణ్హానం విసయభావో యథాక్కమం కామరూపారూపావచరతాయ కారణన్తి దస్సేతి. అవస్సఞ్చేతమేవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా కామావచరాదిభావో అపరిపుణ్ణవిసయో సియా. యది హి ఆలమ్బితబ్బధమ్మవసేన భూమిపరిచ్ఛేదో, ఏవం సతి అనారమ్మణానం సఙ్గహో న సియా. అథ విపాకదానవసేన, ఏవమ్పి అవిపాకానం సఙ్గహో న సియా, తస్మా ఆరమ్మణకరణవసేన పరియాపన్నానం భూమిపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. ఏవఞ్హి సతి కామావచరాదిభావో పరిపుణ్ణవిసయో సియా. తేనేవాహ ‘‘ఏవఞ్హి సతీ’’తిఆది. అపరియాపన్నానం పన లోకతో ఉత్తిణ్ణభావేన అనుత్తరభూమితా. అకామావచరాదితా నాపజ్జతీతి అబ్యాపితదోసం పరిహరతి, కామావచరాదితా నాపజ్జతీతి అతిబ్యాపితదోసం. నను చ ఇమస్మిం పక్ఖే కామతణ్హా కతమా, కామావచరధమ్మారమ్మణా తణ్హా, కామావచరధమ్మా కతమే, కామతణ్హావిసయాతి ఇతరీతరనిస్సయతా దోసోతి? న, అవీచిఆదిఏకాదసోకాసనిన్నతాయ కిఞ్చి తణ్హం కామతణ్హాభావేన గహేత్వా తంసభావాయ విసయభావేన కామావచరధమ్మానం ఉపలక్ఖేతబ్బత్తా.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాఠేన సమత్థేన్తో ‘‘నిక్ఖేపకణ్డేపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ హి కామతణ్హాయ ఆలమ్బితబ్బత్తా కామధాతుపరియాపన్నధమ్మా చ కామభవసఙ్ఖాతే కామే ఓగాళ్హా హుత్వా చరన్తి, నాఞ్ఞత్థాతి ఏత్థావచరాతి వుత్తన్తి. విసేసత్థినా విసేసో అనుపయుజ్జతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘లోకస్స వసేన పరియాపన్ననిచ్ఛయతో’’తి. తేన లోకియధమ్మేసు పరియాపన్న-సద్దస్స నిరుళ్హతం దస్సేతి భగవతో తదుచ్చారణానన్తరం వినేయ్యానం తదత్థపటిపత్తితో. పరిచ్ఛేదకాపేక్ఖా పరిచ్ఛిన్నతాతి ‘‘పరిచ్ఛేదకారికాయ తణ్హాయా’’తి వుత్తం. సా హి ధమ్మానం కామావచరాదిభావం పరిచ్ఛిన్దతి. పరి-సద్దో చేత్థ ‘‘ఉపాదిన్నా’’తిఆదీసు ఉప-సద్దో వియ ససాధనం కిరియం దీపేతీతి అయమత్థో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

నియ్యానకరణసీలా నియ్యానికా యథా ‘‘అపూపభక్ఖనసీలో ఆపూపికో’’తి, నియ్యానసీలా ఏవ వా. రాగదోసమోహావ గహితాతి ఞాయతి, ఇతరథా పహానేకట్ఠతావచనం నిప్పయోజనం సియా. ‘‘రణోహతా న జోతన్తి, చన్దసూరియా సతారకా’’తిఆదీసు రణ-సద్దస్స రేణుపరియాయతా దట్ఠబ్బా. సమ్పహారపరియాయత్తా యుద్ధ-సద్దస్స సమ్పహారో చ పహరితబ్బాధారోతి అకుసలసేనావ ‘‘సరణా’’తి వుత్తా. దుక్ఖాదీనన్తి ఫలభూతానం దుక్ఖవిఘాతఉపాయాసపరిళాహానం సభాగభూతాయ చ మిచ్ఛాపటిపదాయ. తన్నిబ్బత్తకసభావానం అకుసలానన్తి ఏతేన సబ్బేసమ్పి అకుసలానం సరణతం దస్సేతి.

అభిధమ్మదుకమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తికదుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧౦౧-౧౦౮. విజ్జాసభాగతాయ, న సఙ్కప్పాదయో వియ విజ్జాయ ఉపకారకభావతో. ‘‘అభేజ్జం…పే… రుహతీ’’తి ఉభయమ్పి అనవసేసప్పహానమేవ సన్ధాయ వుత్తం. కిఞ్చాపి హి హేట్ఠిమమగ్గేహిపి పహీయమానా కిలేసా తేన తేన ఓధినా అనవసేసమేవ పహీయన్తి, యే పన అవసిట్ఠా భిన్దితబ్బా, తే లోభాదికిలేసభావసామఞ్ఞతో పున విరుళ్హా వియ హోన్తి. అరహత్తమగ్గే పన ఉప్పన్నే న ఏవం అవసిట్ఠాభావతో. తదుపచారేన నిస్సయవోహారేన. కుసలేహి తాపేతబ్బాతి వా తపనియా, తదఙ్గాదివసేన బాధితబ్బా పహాతబ్బాతి అత్థో. సమానత్థాని అధివచనాదీనం సఙ్ఖాదిభావతో. ‘‘సబ్బేవ ధమ్మా అధివచనపథా’’తిఆదినా అధివచనాదీనం విసయభావే న కోచి ధమ్మో వజ్జితో, వచనభావో ఏవ చ అధివచనాదీనం వక్ఖమానేన నయేన యుజ్జతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘సబ్బఞ్చ వచనం అధివచనాదిభావం భజతీ’’తి.

౧౦౯-౧౧౮. అఞ్ఞం అనపేక్ఖిత్వా సయమేవ అత్తనో నామకరణసభావో నామకరణట్ఠోతి, తేన అరూపధమ్మానం వియ ఓపపాతికనామతాయ పథవీఆదీనమ్పి నామభావో సియాతి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థం ‘‘నామన్తరానాపజ్జనతో’’తి ఆహ. న హి వినా పథవీఆదినామేనపి రూపధమ్మా వియ కేసాదినామేహి వినా వేదనాదినామేహి అఞ్ఞేన నామేన అరూపధమ్మా పిణ్డాకారతో వోహరీయన్తీతి. యం పన పరస్స నామం కరోతి, తస్స అఞ్ఞాపేక్ఖం నామకరణన్తి నామకరణసభావతా నత్థీతి సామఞ్ఞనామాదికరణానం నామభావో నాపజ్జతి. యస్స చఞ్ఞేహి నామం కరీయతి, తస్స నామకరణసభావతాయ అభావోయేవాతి నత్థి నామభావో. యే పన అనాపన్ననామన్తరా సభావసిద్ధనామా చ, తే వేదనాదయోవ నామం నామాతి దస్సేన్తో ‘‘అత్తనావా’’తిఆదిమాహ. ఫస్సాదీనం ఆరమ్మణాభిముఖతా తం అగ్గహేత్వా అప్పవత్తియేవాతి దస్సేతుం ‘‘అవినాభావతో’’తి వుత్తం. అధివచనసమ్ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో, సో నామమన్తరేన గహేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ పాకటోతి నిదస్సనభావేన వుత్తో. రుప్పనసభావేనాతి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. పకాసకపకాసితబ్బభావేనపి హి వినాపి నామేన రూపధమ్మా పాకటా హోన్తీతి. అథ వా పకాసకపకాసితబ్బభావో విసయివిసయభావో చక్ఖురూపాదీనం సభావో, సో రుప్పనసభావే సామఞ్ఞే అన్తోగధోతి దట్ఠబ్బం.

౧౧౯-౧౨౩. ఇతో పుబ్బే పరికమ్మన్తిఆదినా సమాపత్తివుట్ఠానకుసలతా వియ సమాపత్తికుసలతాపి ఝానలాభీనంయేవ హోతీతి వుత్తం వియ దిస్సతి. ‘‘ఇతరేసమ్పి అనుస్సవవసేన సమాపత్తీనం అప్పనాపరిచ్ఛేదపఞ్ఞా లబ్భతీ’’తి వదన్తి. ‘‘ఏవం సీలవిసోధనాదినా సమాపత్తిం అప్పేతీతి జాననకపఞ్ఞా సహ పరికమ్మేన అప్పనాపరిచ్ఛేదజాననకపఞ్ఞా’’తి కేచి. వుట్ఠానే కుసలభావో వుట్ఠానవసితా. పుబ్బేతి సమాపజ్జనతో పుబ్బే.

౧౨౪-౧౩౪. సోభనే రతో సురతో, తస్స భావో సోరచ్చన్తి ఆహ ‘‘సోభనకమ్మరతతా’’తి. సుట్ఠు వా ఓరతో విరతో సోరతో, తస్స భావో సోరచ్చన్తి. అయం పనత్థో అట్ఠకథాయం వుత్తో ఏవ. అప్పటిసఙ్ఖానం మోహో. కుసలభావనా బోధిపక్ఖియధమ్మానం వడ్ఢనా. సఞ్ఞాణం ఉపలక్ఖణం. సవిగ్గహం సబిమ్బకం. ఉపలక్ఖేతబ్బాకారం ధమ్మజాతం, ఆరమ్మణం వా. అవిక్ఖేపోతి చిత్తవిక్ఖేపపటిపక్ఖో. ఉజువిపచ్చనీకతాయ హి పహానవుట్ఠానేన చ అవిక్ఖేపో విక్ఖేపం పటిక్ఖిపతి, పవత్తితుం న దేతీతి.

౧౩౫-౧౪౨. కారణసీలం లోకియం. ఫలసీలం లోకుత్తరం తేన సిజ్ఝతీతి కత్వా, లోకియస్సపి వా సీలస్స కారణఫలభావో పుబ్బాపరభావేన దట్ఠబ్బో. సమ్పన్నసముదాయస్స పరిపుణ్ణసమూహస్స. అకుసలా సీలా అకుసలా సమాచారా. సీలసమ్పదా సీలసమ్పత్తి సీలగుణాతి అత్థో. సహోత్తప్పం ఞాణన్తి ఓత్తప్పస్స ఞాణప్పధానతం ఆహ, న పన ఞాణస్స ఓత్తప్పసహితతామత్తం. న హి ఓత్తప్పరహితం ఞాణం అత్థీతి. అధిముత్తతా అభిరతివసేన నిరాసఙ్కాపవత్తి. నిస్సటతా విసంయుత్తతా. ఏత్థ చ అధిముత్తతానిస్సటతావచనేహి తదుభయపరియాయా ద్వే విముత్తియో ఏకసేసనయేన ఇధ ‘‘విముత్తీ’’తి వుత్తాతి దస్సేతి. తథా హి వుత్తం ‘‘చిత్తస్స చ అధిముత్తి నిబ్బానఞ్చా’’తి. ఉప్పజ్జతి ఏతేనాతి ఉప్పాదో, న ఉప్పాదోతి అనుప్పాదో, తబ్భూతే అనుప్పాదపరియోసానే విమోక్ఖన్తే అనుప్పాదస్స అరియమగ్గస్స కిలేసానం వా అనుప్పజ్జనస్స పరియోసానేతి ఠానఫలేహి అరియఫలమేవ ఉపలక్ఖీయతీతి దట్ఠబ్బం.

మాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కామావచరకుసలపదభాజనీయవణ్ణనా

౧. అప్పేతున్తి నిగమేతుం. ‘‘పదభాజనీయం న వుత్త’’న్తి పదభాజనీయావచనేన అప్పనావరోధం సాధేత్వా పదభాజనీయావచనస్స కారణం వదన్తో ‘‘సరూపేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తిఆదీసు హోతి-సద్దో అత్థి-సద్దేన అనానత్థోతి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘దుతియేన హోతి-సద్దేనా’’తి. పుబ్బే అట్ఠకథాధిప్పాయేన వత్వా యథావుత్తస్స పాళిప్పదేసస్స అప్పనావరోధో సమత్థితోతి అత్తనో అధిప్పాయం దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఖేపేనా’’తిఆదిమాహ.

ఞాతుం ఇచ్ఛితోతి లక్ఖణస్స పుచ్ఛావిసయతం దస్సేతుం వుత్తం. యేన కేనచీతి దస్సనాదివిసేసయుత్తేన, ఇతరేన వా. అవత్థావిసేసో హి ఞాణస్స దస్సనతులనతీరణాని. ‘‘అదిట్ఠత’’న్తిఆదీసు ఆహాతి యోజేతబ్బం, సబ్బత్థ చ లక్ఖణస్సాతి. తఞ్హేత్థ అధికతన్తి. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి ఏతేన దిట్ఠం సంసన్దతి ఏతాయాతి దిట్ఠసంసన్దనా. విమతిం ఛిన్దతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనాతి ఏతాసమ్పి సద్దత్థో నయతో దస్సితో, అత్థతో పన సబ్బాపి తథాపవత్తం వచనం, తదుప్పాదకో వా చిత్తుప్పాదోతి వేదితబ్బం.

అఞ్ఞమఞ్ఞతో పభిజ్జతీతి పభేదో, విసేసో, తేన పభేదేన. ధమ్మానం దేసనన్తి కిఞ్చాపి సమయభూమిజాతిఆరమ్మణసభావాదివసేన అనవసేసప్పభేదపరిగ్గహతో నిద్దేసదేసనావ వత్తుం యుత్తా, తథాపి కుసలాదిమాతికాపదసఙ్గహితవిసేసోయేవ ఇధ పభేదోతి అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘పభేద…పే… దేసనం ఆహా’’తి. తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘కుసల…పే… దీపేత్వాతి ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ధమ్ముద్దేసవార ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా). ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తిఆదినా చ పభేదవన్తోవ సాతిసయం నిద్దిట్ఠా, న పన మాతికాయం వుత్తప్పభేదోతి పభేదవన్తదస్సనం నిద్దేసో. ఇదం వుత్తం హోతీతిఆదినా ‘‘పభేదే…పే… దస్సనత్థ’’న్తి ఇమస్స వాక్యస్స పిణ్డత్థమాహ. యది ధమ్మా ఏవ పుచ్ఛితబ్బా విస్సజ్జేతబ్బా చ, కస్మా కుసలాతి పభేదవచనన్తి ఆహ ‘‘తే పనా’’తిఆది. న హి పభేదేహి వినా పభేదవన్తో అత్థీతి. ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తి ఏతేన ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తి, ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తి చ ఆదినా ఉద్దిట్ఠనిద్దిట్ఠానం ధమ్మానం కుసలభావో విస్సజ్జితో హోతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలాతి విస్సజ్జనేపీ’’తి ఆహ. ఇమస్మిఞ్హీతి హి-సద్దో కారణత్థో. తేన యస్మా ధమ్మావ దేసేతబ్బా, తే చ కుసలా…పే… భేదా దేసేతబ్బా, తస్మాతి ఏవం వా యోజనా. ధమ్మానమేవాతి అవధారణఫలం దస్సేతి ‘‘అవోహారదేసనాతో’’తి. అత్థానఞ్చాతి చ-సద్దేన ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తి ఏవమాదిసభావనిరుత్తిం యథావుత్తధమ్మాదిఞాణఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. ‘‘ఇతి ఏవం అయం పవత్తేతబ్బో నివత్తేతబ్బో చా’’తి తథా తథా విధేతబ్బభావో ఇతికత్తబ్బతా, తాయ యుత్తో ఇతి…పే… యుత్తో, తస్స విధేతబ్బస్సాతి అత్థో, విసేసనత్తా పభేదస్సాతి అధిప్పాయో.

ఇతికత్తబ్బతాయుత్తస్స విసేసితబ్బత్తా ఉద్దేసో ధమ్మప్పధానో, తస్మా తత్థ ధమ్మస్స విసేసితబ్బత్తా ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి అయం పదానుక్కమో కతో. పుచ్ఛా సంసయితప్పధానా అనిచ్ఛితనిచ్ఛయనాయ పవత్తేతబ్బత్తా. తేన సబ్బధమ్మేసు సముగ్ఘాటితవిచికిచ్ఛానుసయానమ్పి పుచ్ఛా దేసేతబ్బపుగ్గలగతసంసయాపత్తిం అత్తని ఆరోపేత్వా సంసయాపన్నేహి వియ పవత్తీయతీతి దస్సేతి. కామావచరాదిభేదో వియ కుసలాదిభావేన కుసలాదిభేదో ధమ్మభావేన నియతోతి ధమ్మాతి వుత్తే నిచ్ఛయాభావతో ‘‘కుసలా ను ఖో అకుసలా ను ఖో’’తిఆదినా సంసయో హోతీతి ఆహ ‘‘కుసలాదిభేదో పన సంసయితో’’తి. ధమ్మభావో పన కుసలాదీసు ఏకన్తికత్తా నిచ్ఛితోయేవాతి వుత్తం ‘‘న చ ధమ్మభావో సంసయితో’’తి. తేన సంసయితో నిచ్ఛేతబ్బభావేన పధానో ఏత్థ కుసలభావో, న తథా ధమ్మభావోతి ధమ్మా కుసలాతి వుత్తన్తి దస్సేతి.

చిత్తుప్పాదసమయేతి చిత్తస్స ఉప్పజ్జనసమయే. ‘‘అథ విజ్జమానే’’తి ఏత్థ అథ-సద్దస్స అత్థమాహ ‘‘పచ్ఛా’’తి. భోజనగమనాదీహి సమయేకదేసనానత్తం దస్సేత్వా అవసేసనానత్తం దస్సేతుం ‘‘సమవాయాదీ’’తి వుత్తం. విసేసితాతి ఏతేన ‘‘నియమితా’’తి పదస్స అత్థం వివరతి, తస్మా యథావుత్తచిత్తవిసేసితబ్బతో సమయతోతి అత్థో. యథాధిప్పేతానన్తి కామావచరాదివిసేసయుత్తానం. ‘‘తస్మిం సమయే’’తి చిత్తుప్పత్తియా విసేసితబ్బోపి సమయో యేన చిత్తేన ఉప్పజ్జమానేన విసేసీయతి, తస్సేవ చిత్తస్స ‘‘యస్మిం సమయే’’తి ఏత్థ సయం విసేసనభావం ఆపజ్జతి. తథా ‘‘తస్మిం సమయే’’తి ఏత్థ విసేసనభూతం చిత్తం అత్తనా విసేసితబ్బసమయస్స ఉపకారత్థం ‘‘యస్మిం సమయే…పే… చిత్త’’న్తి విసేసితబ్బభావం ఆపజ్జతి. ఉపకారోతి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అవచ్ఛేదకావచ్ఛిన్దితబ్బభావోతి దట్ఠబ్బం. పురిమధమ్మానం భఙ్గసమకాలం, భఙ్గానన్తరమేవ వా పచ్ఛిమధమ్మానం ఉప్పత్తి పురిమపచ్ఛిమానం నిరన్తరతా కేనచి అనన్తరితతా. యాయ భావపక్ఖస్స బలవభావేన పటిచ్ఛాదితో వియ హుత్వా అభావపక్ఖో న పఞ్ఞాయతీతి తదేవేతన్తి గహణవసేన పచురజనో విపరియేసితో, సోయమత్థో అలాతచక్కేన సుపాకటో హోతి. తేనేవాహ ‘‘ఏకీభూతానమివా’’తి. ఏకసమూహవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి సమూహఘనతా, దుబ్బిఞ్ఞేయ్యకిచ్చభేదవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి కిచ్చఘనతాతి యోజనా. ఏత్థ చ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావేన పవత్తమానానం అనేకేసం ధమ్మానం కాలసభావబ్యాపారారమ్మణేహి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యభేదతాయ ఏకీభూతానమివ గహేతబ్బతా యథాక్కమం సన్తతిఘనతాదయోతి దట్ఠబ్బం.

సహకారీకారణసన్నిజ్ఝం సమేతీతి సమయో, సమవేతీతి అత్థోతి సమయ-సద్దస్స సమవాయత్థతం దస్సేన్తో ‘‘పచ్చయసామగ్గి’’న్తి ఆహ. సమేతి సమాగచ్ఛతి ఏత్థ మగ్గబ్రహ్మచరియం తదాధారపుగ్గలేహీతి సమయో, ఖణో. సమేన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా, సమాగచ్ఛన్తి ధమ్మా సహజాతధమ్మేహి ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కరణం వియ చ పరికప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహో. పచ్చయన్తరసమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సమ్బన్ధో ఏతి సవిసయే పవత్తతి, సమ్బన్ధా వా అయన్తి ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సమయనం సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమస్స నిరోధస్స యానం, సమ్మా వా యానం అపగమో అప్పవత్తీతి సమయో, పహానం. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతబ్బో అభిసమేతబ్బో అధిగన్తబ్బోతి అవిపరీతో సభావో అభిసమయో. అభిముఖభావేన సమ్మా వా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, అవిరాధేత్వా ధమ్మానం అవిపరీతసభావావబోధో. ఏత్థ చ ఉపసగ్గానం జోతకమత్తత్తా తస్స తస్స అత్థస్స వాచకో సమయ-సద్దో ఏవాతి సఉపసగ్గోపి వుత్తో. తానేవాతి పీళనాదీనేవ. విప్ఫారికతా సేరిభావేన కిరియాసు ఉస్సాహనపరినిప్ఫన్నో.

కేసుచీతి అకుసలవిపాకాదీసు. ఖణస్స అసమ్భవో తేన వినాభావోతి ఆహ ‘‘ననూ’’తిఆది. ధమ్మేనేవాతి విసేసన్తరరహితేన. తంయేవ హి అవధారణేన నివత్తితం విసేసం దస్సేతి ‘‘న తస్స పవత్తిత్థా’’తిఆదినా. యథా వా తథా వాతి కాలేన లోకో పవత్తతి నివత్తతీతి వా కాలో నామ భావో వత్తనలక్ఖణో భావానం పవత్తిఓకాసదాయకోతి వా యేన తేన పకారేన. ఇధ ఉత్తమహేతునో సమ్భవో ఏవ నత్థీతి హేతుహేతుసాధారణహేతూయేవ పటిసేధేతి. తప్పచ్చయతం అనేకపచ్చయతం.

పకతిస్సరవాదగ్గహణం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. పజాపతిపురిసకాలవాదాదయోపి ‘‘ఏకకారణవాదో’’తి. వా-సద్దేన వా తేసమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అవయవ…పే… దాయో వుత్తో అవయవధమ్మేన సముదాయస్స అపదిసితబ్బత్తా, యథా ‘‘సమం చుణ్ణం, అలఙ్కతో దేవదత్తో’’తి చ. అనిప్ఫాదనం నిప్ఫాదనాభావో అహేతుభావో. నిప్ఫాదేతుం అసమత్థస్స పన పచ్చయన్తరానం సహస్సేపి సమాగతే నత్థేవ సమత్థతాతి ఆహ ‘‘నిప్ఫాదనసమత్థస్సా’’తి. ఏత్థ చ సహకారీకారణాయత్తా ఫలుప్పాదనా పచ్చయధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాతి వుత్తాతి అపేక్ఖా వియాతి అపేక్ఖా దట్ఠబ్బా.

నిబ్యాపారేసు అబ్యావటేసు. ఏకేకస్మిన్తి అట్ఠకథాయం ఆమేడితవచనస్స లుత్తనిద్దిట్ఠతం దస్సేతి. సతి చ ఆమేడితే సిద్ధో బహుభావోతి. అన్ధసతం పస్సతీతి చ పచ్చత్తవచనం నిద్ధారణే భుమ్మవసేన పరిణామేత్వా ‘‘అన్ధసతే’’తి ఆహ. తథా ఏకేకస్మిన్తి ఇమినా విసుం అసమత్థతా జోతితాతి అన్ధసతం పస్సతీతి సముదితం పస్సతీతి అత్థతో అయమత్థో ఆపన్నోతి ఆహ ‘‘అన్ధసతం సహితం పస్సతీతి అధిప్పాయో’’తి. అఞ్ఞథాతి యథారుతవసేన అత్థే గయ్హమానే. యస్మా అసా…పే… సిద్ధో సివికుబ్బహనాదీసు, తస్మా నాయమత్థో సాధేతబ్బో. ఇదాని తస్సత్థస్స సుపాకటభావేన అసాధేతబ్బతం దస్సేన్తో ‘‘విసు’’న్తిఆదిమాహ.

ఏతేనుపాయేనాతి యోయం ఖణసఙ్ఖాతో సమయో కుసలుప్పత్తియా దుల్లభభావం దీపేతి. అత్తనో దుల్లభతాయాతి ఏత్థ ఖణత్థో వా సమయ-సద్దో ఖణసఙ్ఖాతో సమయోతి అత్థో వుత్తో. ఏతేన ఉపాయభూతేన నయభూతేన. యోజనా కాతబ్బాతి ఏత్థాయం యోజనా – సమవాయ…పే… వుత్తిం దీపేతి సయం పచ్చయసామగ్గిభావతో, సమవాయత్థో వా సమయ-సద్దో సమవాయసఙ్ఖాతో సమయో. సో యాయ పచ్చయసామగ్గియా సతీతి ఇమస్స అత్థస్స పకాసనవసేన ధమ్మానం అనేకహేతుతో వుత్తిం దీపేతి. కాల…పే… పరిత్తతం దీపేతి అత్తనో అతిపరిత్తతాయ. సమూహ…పే… సహుప్పత్తిం దీపేతి సయం ధమ్మానం సముదాయభావతో. హేతు…పే… వుత్తితం దీపేతి సతి ఏవ అత్తని అత్తనో ఫలానం సమ్భవతోతి. అత్థపక్ఖే చ సద్దపక్ఖే చ యస్మిం అతిపరిత్తే కాలే యస్మిం ధమ్మసముదాయే యమ్హి హేతుమ్హి సతీతి ఏతస్స అత్థస్స ఞాపనవసేన తదాధారాయ తదధీనాయ చ కుసలధమ్మప్పవత్తియా దుప్పటివిజ్ఝతం అనేకేసం సహుప్పత్తిం పరాధీనప్పత్తిఞ్చ దీపేతీతి.

దళ్హధమ్మా ధనుగ్గహాతి దళ్హధనునో ఇస్సాసా. దళ్హధను నామ ద్విసహస్సథామం వుచ్చతి. ద్విసహస్సథామన్తి చ యస్స ఆరోపితస్స జియాబద్ధో లోహసీసాదీనం భారో దణ్డే గహేత్వా యావ కణ్డప్పమాణా ఉక్ఖిత్తస్స పథవితో ముచ్చతి. సిక్ఖితాతి దసద్వాదసవస్సాని ఆచరియకులే ఉగ్గహితసిప్పా. కతహత్థాతి ధనుస్మిం చిణ్ణవసీభావా. కోచి సిప్పమేవ ఉగ్గణ్హాతి, కతహత్థో న హోతి, ఇమే పన న తథాతి దస్సేతి. కతుపాసనాతి రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పా. చతుద్దిసా ఠితా అస్సూతి ఏకస్మింయేవ పదేసే థమ్భం వా రుక్ఖం వా యం కిఞ్చి ఏకంయేవ నిస్సాయ చతుద్దిసాభిముఖా ఠితా సియున్తి అత్థో. ఏవం వుత్తజవనపురిసస్సాతి న ఏవరూపో పురిసో కోచి భూతపుబ్బో అఞ్ఞత్ర బోధిసత్తేన. సో హి జవనహంసకాలే ఏవరూపమకాసి. సుత్తే పన అభూతపరికప్పనవసేన ఉపమామత్తం ఆహటం. తప్పరభావాతి తప్పరభావతో హేతుసఙ్ఖాతస్స సమయస్స పరాయత్తవుత్తిదీపనే ఏకన్తబ్యావటసభావతోతి అత్థో. యే పన ‘‘తప్పరభావో’’తి పఠన్తి, తేసం పచ్చయాయత్తవుత్తిదీపనతో తప్పరభావో హేతుసఙ్ఖాతస్స సమయస్స, తస్మా తస్స పరాయత్తవుత్తిదీపనతా వుత్తాతి యోజనా. సముదాయాయత్తతాదీపనే తప్పరో, తదేకదేసాయత్తతాదీపనే తప్పరో న హోతీతి ఆహ ‘‘అతప్పరభావతో’’తి.

నను చ తం తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో కాలో వోహారమత్తకో, సో కథం ఆధారో తత్థ వుత్తధమ్మానన్తి ఆహ ‘‘కాలోపి హీ’’తిఆది. యది కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం, కా పనేత్థ లక్ఖణకిరియాతి ఆహ ‘‘ఇహాపీ’’తిఆది. లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా సత్తాసఙ్ఖాతాయ లక్ఖణకిరియాయ యుత్తో సమయో, తస్మా తత్థ భూమినిద్దేసోతి.

ఉద్దానతోతి యది సఙ్ఖేపతోతి అత్థో. నను చ అవసిట్ఠకిలేసాదయో వియ కిలేసకామోపి అస్సాదేతబ్బతాయ వత్థుకామే సమవరుద్ధో ఞాణం వియ ఞేయ్యేతి సఙ్ఖేపతో ఏకోయేవ కామో సియాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘కిలేసకామో’’తిఆది. సహితస్సాతి విసయవిసయిభావేన అవట్ఠితస్స. ‘‘ఉద్దానతో ద్వే కామా’’తి కిఞ్చాపి సబ్బే కామా ఉద్దిట్ఠా, ‘‘చతున్నం అపాయాన’’న్తిఆదినా పన విసయస్స విసేసితత్తా ఓరమ్భాగియకిలేసభూతో కామరాగో ఇధ కిలేసకామోతి గహితోతి ‘‘తేనా’’తిఆదిమాహ. చోదకో తస్స అధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘నను చా’’తిఆదినా అనుయుఞ్జతి. ఇతరో పన ‘‘బహలకిలేసస్సా’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి.

కామావచరధమ్మేసు విమానకప్పరుక్ఖాదిప్పకారేసు పరిత్తకుసలాదీసు వా. నను చ ‘‘చతున్నం అపాయాన’’న్తి విసయస్స విసేసితత్తా రూపారూపధాతుగ్గహణస్స అసమ్భవోయేవాతి? న, ‘‘ఉద్దానతో ద్వే కామా’’తి నిరవసేసతో కామానం ఉద్దిట్ఠత్తా. ఉద్దిట్ఠేపి హి కామసముదాయే యథా తదేకదేసోవ గయ్హతి, తం దస్సేతుం ‘‘దువిధో’’తిఆదిమాహ. కామరాగో పఞ్చకామగుణికో రాగో. కామతణ్హా కామావచరధమ్మవిసయా తణ్హా. నిరోధతణ్హా ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో. ఇధాతి ఏకాదసవిధే పదేసే. యది అనవసేసప్పవత్తి అధిప్పేతా, ‘‘దువిధోపేసో’’తి న వత్తబ్బం వత్థుకామేకదేసస్స ఇధ అప్పవత్తనతోతి అనుయోగేన యేభుయ్యభావతో అనవసేసో వియ అనవసేసోతి వా అత్థో గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘వత్థుకామోపీ’’తిఆదిమాహ. అనవసేససదిసతా చేత్థ సభావభిన్నస్స కస్సచి అనవసేసతో. ఏవఞ్చ కత్వాతి కిలేసకామవత్థుకామానం అనవసేసపరిపుణ్ణభావేన అభిలక్ఖితత్తాతి అత్థో. చాసద్దస్స రస్సత్తం కతన్తి కామావచరసద్దే హేతుకత్తుఅత్థో అన్తోనీతోతి దస్సేతి.

విసయేతి వత్థుస్మిం అభిధేయ్యత్థేతి అత్థో. నిమిత్తవిరహేతి ఏతేన రుళ్హీసు కిరియా విభాగకరణాయ, న అత్తకిరియాయాతి దస్సేతి. కుసలభావన్తి జాతకబాహితికసుత్తఅభిధమ్మపరియాయేన కథితం కుసలత్తం. తస్సాతి సుఖవిపాకభావస్స. తస్స పచ్చుపట్ఠానతం వత్తుకామతాయాతి ఏతేన ‘‘అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణ’’న్తి ఏత్థ సుఖసద్దో ఇట్ఠపరియాయో వుత్తోతి దస్సేతి. సఞ్ఞాపఞ్ఞాకిచ్చం సఞ్ఞాణకరణపటివిజ్ఝనాని, తదుభయవిధురా ఆరమ్మణూపలద్ధి ‘‘విజానాతీ’’తి ఇమినా వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘సఞ్ఞా…పే… గహణ’’న్తి. నను చ ఫస్సాదికిచ్చతోపి విసిట్ఠకిచ్చం చిత్తన్తి? సచ్చమేతం, సో పన విసేసో న తథా దురవబోధో, యథా సఞ్ఞాపఞ్ఞావిఞ్ఞాణానన్తి సఞ్ఞాపఞ్ఞాకిచ్చవిసిట్ఠలక్ఖణతాయ విఞ్ఞాణలక్ఖణమాహ. అనన్తరధమ్మానం పగుణబలవభావస్స కారణభావేన పవత్తమానో సన్తానం చినోతి నామ. తథాపవత్తి చ ఆసేవనపచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘ఆసేవనపచ్చయభావేన చినోతీ’’తి.

చిత్తకతమేవాతి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణకతమేవ. నానత్తాదీనం వవత్థానన్తి ఏత్థ వవత్థానం పచ్చేకం యోజేతబ్బం. వవత్థానం పరిచ్ఛేదో అసఙ్కరభావో. తేన చ ధమ్మో నిచ్ఛితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘నిచ్ఛితతా’’తి. లిఙ్గనానత్తాదీనీతి ఏత్థ ఇత్థిపురిససణ్ఠానవసేన లిఙ్గనానత్తం. దేవమనుస్సతిరచ్ఛానాదివసేన ఇత్థిలిఙ్గస్స పుథుత్తం, తథా పురిసలిఙ్గస్స. దేవాదిభేదే ఇత్థిలిఙ్గే పచ్చేకం నానత్తకాయతాసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిససభావస్స దేసాదిభేదభిన్నస్స చ విసేసస్స వసేన పభేదో వేదితబ్బో. తథా పురిసలిఙ్గే. లిఙ్గనిబ్బత్తకస్స వా కమ్మస్స యథావుత్తనానత్తాదివసేన లిఙ్గస్స నానత్తాదీని యోజేతబ్బాని. లిఙ్గనానత్తాదీసు పవత్తత్తా సఞ్ఞాదీనం నానత్తాదీని. తేనేవాహ ‘‘కమ్మనానత్తాదీహి నిబ్బత్తాని హి తానీ’’తి. అపదాదినానాకరణదస్సనేన లిఙ్గనానత్తం దస్సితం. తస్మిఞ్చ దస్సితే సఞ్ఞానానత్తాదయో దస్సితా ఏవాతి ఆవత్తతి భవచక్కన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనాగ…పే… ఘటేన్తో’’తి. ఇత్థిలిఙ్గపురిసలిఙ్గాది విఞ్ఞాణాధిట్ఠితస్స రూపక్ఖన్ధస్స సన్నివేసవిసేసో. సఞ్ఞాసీసేన చత్తారో ఖన్ధా వుత్తా. వోహారవచనేన చ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వోహరితబ్బభావేన పవత్తి దీపితా, యా సా తణ్హాదిట్ఠిఅభినివేసహేతూతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘లిఙ్గాది…పే… యోసానానీ’’తి ఆహ.

‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, ధమ్మా అకుసలా అకుసలభాగియా, సబ్బేతే మనోపుబ్బఙ్గమా’’తి (అ. ని. ౧.౫౬-౫౭), ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧, ౨) చ ఏవమాదివచనతో చిత్తహేతుకం కమ్మన్తి ఆహ ‘‘కమ్మఞ్హి చిత్తతో నిబ్బత్త’’న్తి. యథాసఙ్ఖ్యన్తి కమ్మతో లిఙ్గం లిఙ్గతో సఞ్ఞాతి అత్థో. న పురిమవికప్పే వియ కమ్మతో లిఙ్గసఞ్ఞా లిఙ్గతో లిఙ్గసఞ్ఞాతి ఉభయతో ఉభయప్పవత్తిదస్సనవసేన. ‘‘భేదం గచ్ఛన్తి ఇత్థాయం పురిసోతి వా’’తి భేదస్స విసేసితత్తా ఇత్థాదిభావేన వోహరితబ్బభావో ఇధ భేదోతి ‘‘ఇత్థిపురిసాదివోహారం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. అద్ధద్వయవసేనాతి అతీతపచ్చుప్పన్నద్ధద్వయవసేన. గుణాభిబ్యాపనం కిత్తీతి ఆహ ‘‘పత్థటయసత’’న్తి. కమ్మనానాకరణేన వినా కమ్మనిబ్బత్తనానాకారణాభావతో ‘‘కమ్మజేహి…పే… నానాకరణ’’న్తి వుత్తం. అవిపచ్చనోకాసో అట్ఠానభూతా, గతికాలోపి వా. కామావచరం అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం రూపధాతుయా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిం జనేత్వా అనోకాసతాయ తదారమ్మణం అజనేన్తం ఏత్థ నిదస్సేతబ్బం. ఏకచ్చచిత్తకరణస్స అధిప్పేతత్తా చక్ఖాదివేకల్లేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అజనకం కమ్మవిఞ్ఞాణం అవసేసపచ్చయవికలే అనోగధం దట్ఠబ్బం. తదపి కాలగతిపయోగాదీతి ఆది-సద్దేన సఙ్గహితన్తి. ఏత్థ చ ‘‘సహకారీకారణవికలం విపాకస్స అచ్చన్తం ఓకాసమేవ న లభతి, ఇతరం విపాకేకదేసస్స లద్ధోకాసన్తి, ఇదమేతేసం నానత్త’’న్తి వదన్తి, తం విపాకస్స ఓకాసలాభే సతి సహాయకారణవికలతావ నత్థీతి అధిప్పాయేన వుత్తం.

భవతు తావ భవిత్వా అపగతం భూతాపగతం, అనుభవిత్వా అపగతం పన కథన్తి ఆహ ‘‘అనుభూతభూతా’’తిఆది. తేన అనుభూత-సద్దేన యో అత్థో వుచ్చతి, తస్స భూత-సద్దోయేవ వాచకో, న అను-సద్దో, అను-సద్దో పన జోతకోతి దస్సేతి. సాఖాభఙ్గసదిసా హి నిపాతోపసగ్గాతి. కిరియావిసేసకత్తఞ్చ ఉపసగ్గానం అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం తేహి వత్తబ్బవిసేసస్స జోతనభావేనేవ అవచ్ఛిన్దనన్తి యత్తకా ధాతుసద్దేన అభిధాతబ్బా అత్థవిసేసా, తేసం యం సామఞ్ఞం అవిసేసో, తస్స విసేసే అవట్ఠాపనం తస్స తస్స విసేసస్స జోతనమేవాతి ఆహ ‘‘సామఞ్ఞ…పే… విసేసీయతీ’’తి. అనుభూత-సద్దో బహులం కమ్మత్థే ఏవ దిస్సతీతి తస్స ఇధ కత్తుఅత్థవాచితం దస్సేతుం ‘‘అనుభూతసద్దో చా’’తిఆదిమాహ. సతిపి సబ్బేసం చిత్తుప్పాదానం సవేదయితభావతో ఆరమ్మణానుభవనే, సవిపల్లాసే పన సన్తానే చిత్తాభిసఙ్ఖారవసేన పవత్తితో అబ్యాకతేహి విసిట్ఠో కుసలాకుసలానం సాతిసయో విసయానుభవనాకారోతి అయమత్థో ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘వత్తుం అధిప్పాయవసేనా’’తి ఆహ. భూతాపగతభావాభిధానాధిప్పాయేనాతి కుసలాకుసలస్స ఆకడ్ఢనుపాయమాహ.

ఉప్పతితకిచ్చనిప్ఫాదనతో ఉప్పతితసదిసత్తా ‘‘ఉప్పతిత’’న్తి వుత్తం. ఉప్పజ్జితుం ఆరద్ధోతి అనాగతస్సపి తస్సేవ ఉప్పన్న-సద్దేన వుత్తతాయ కారణమాహ. ఏత్థ చ రజ్జనాదివసేన ఆరమ్మణరసానుభవనం సాతిసయన్తి అకుసలఞ్చ కుసలఞ్చ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధతాసామఞ్ఞేన ‘‘సబ్బసఙ్ఖతం భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘విపాకానుభవనవసేన తదారమ్మణం. అవిపక్కవిపాకస్స సబ్బథా అవిగతత్తా భవిత్వా విగతతామత్తవసేనకమ్మఞ్చ భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. తేనేవ తత్థ ఓకాసకతుప్పన్నన్తి విపాకమేవాహ. ఇధ పన కమ్మమ్పీతి. ఆరమ్మణకరణవసేన భవతి ఏత్థ కిలేసజాతన్తి భూమీతి వుత్తా ఉపాదానక్ఖన్ధా. అగ్గిఆహితో వియాతి భూమిలద్ధన్తి వత్తబ్బతాయ ఉపాయం దస్సేతి. ఏతేనాతి కమ్మం. ఏతస్సాతి విపాకో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

అవిక్ఖమ్భితత్తాతి అవినోదితత్తా. సభూమియన్తి సకభూమియం. విచ్ఛిన్దిత్వాతి పున ఉప్పజ్జితుం అదత్వా. ఖణత్తయేకదేసగతం ఖణత్తయగతన్తి వుత్తన్తి యథావుత్తస్స ఉదాహరణస్స ఉపచారభావమాహ. తేన ఉప్పన్నా ధమ్మా పచ్చుప్పన్నా ధమ్మాతి ఇదమేత్థ ఉదాహరణం యుత్తన్తి దస్సేతి. పధానేనాతి పధానభావేన. దేసనాయ చిత్తం పుబ్బఙ్గమన్తి లోకియధమ్మే దేసేతబ్బే చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా దేసనా భగవతా ఉచితాతి దస్సేతి. ధమ్మసభావం వా సన్ధాయాతి లోకియధమ్మానం అయం సభావో యదిదం తే చిత్తజేట్ఠకా చిత్తపుబ్బఙ్గమా పవత్తన్తీతి దస్సేతి. తేన తేసం తథాదేసనాయ కారణమాహ, సబ్బే అకుసలా ధమ్మా చిత్తవజ్జాతి అత్థో. కేచీతి పదకారా. ఫస్సాదయోపీతి పి-సద్దేన రాగాదయో సమ్పిణ్డేతి. కాలభేదాభావేపి పచ్చయభావేన అపేక్ఖితో ధమ్మో పురిమనిప్ఫన్నో వియ వోహరీయతీతి ఆహ ‘‘పఠమం ఉప్పన్నో వియా’’తి. అనుపచరితమేవస్స పుబ్బఙ్గమభావం దస్సేతుం ‘‘అనన్తరపచ్చయమన’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘ఖీణా భవనేత్తీ’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౨.౧౫౫; నేత్తి. ౧౧౪) నేత్తిభూతాయ తణ్హాయ యుత్తం చిత్తం నాయకన్తి ఆహ ‘‘తణ్హాసమ్పయుత్తం వా’’తి.

‘‘యం తస్మిం సమయే చేతసికం సాత’’న్తి నిద్దిట్ఠత్తా సోమనస్సవేదనా సాతసభావాతి ఆహ ‘‘సభావవసేన వుత్త’’న్తి. నిప్పరియాయేన మధుర-సద్దో రసవిసేసపరియాయో, ఇట్ఠభావసామఞ్ఞేన ఇధ ఉపచారేన వుత్తోతిఆహ ‘‘మధురం వియా’’తి. పరమత్థతో తణ్హావినిముత్తో నన్దిరాగో నన్దిరాగభావో వా నత్థీతి ‘‘న ఏత్థ సమ్పయోగవసేన సహగతభావో అత్థీ’’తి, ‘‘నన్దిరాగసహగతా’’తి చ వుచ్చతి. తేన విఞ్ఞాయతి ‘‘సహగతసద్దో తణ్హాయ నన్దిరాగభావం జోతేతీ’’తి. అవత్థావిసేసవాచకో వా సహ-సద్దో ‘‘సనిదస్సనా’’తిఆదీసు వియ, సబ్బాసుపి అవత్థాసు నన్దిరాగసభావావిజహనదీపనవసేన నన్దిరాగభావం గతా నన్దిరాగసహగతాతి తణ్హా వుత్తా. గత-సద్దస్స వా ‘‘దిట్ఠిగత’’న్తిఆదీసు వియ అత్థన్తరాభావతో నన్దిరాగసభావా తణ్హా ‘‘నన్దిరాగసహగతా’’తి వుత్తా, నన్దిరాగసభావాతి అత్థో. ఇధాపీతి ఇమిస్సం అట్ఠకథాయం. ఇమస్మిమ్పి పదేతి ‘‘సోమనస్ససహగత’’న్తి ఏతస్మిమ్పి పదే. అయమేవత్థోతి సంసట్ఠో ఏవ. యథాదస్సితసంసట్ఠసద్దోతి అత్థుద్ధారప్పసఙ్గేన పాళితో అట్ఠకథాయ ఆగతసంసట్ఠసద్దో. సహజాతేతి సహజాతత్థే.

కాలవిసేసానపేక్ఖో కమ్మసాధనో ఆభట్ఠ-సద్దో భాసితపరియాయోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అభాసితబ్బతా అనాభట్ఠతా’’తి. పాళియన్తి ఇమిస్సా పఠమచిత్తుప్పాదపాళియం. అభాసితత్తా ఏవాతి అసఙ్ఖారికభావస్స అవుత్తత్తా ఏవ. కారణపరియాయత్తా వత్థుసద్దస్స పచ్చయభావసామఞ్ఞతో ద్వారభూతధమ్మానమ్పి సియా వత్థుపరియాయోతి ఆహ ‘‘ద్వారం వత్థూతి వుత్త’’న్తి. తేన వత్థు వియ వత్థూతి దస్సేతి. మనోద్వారభూతా ధమ్మా యేభుయ్యేన హదయవత్థునా సహ చరన్తీతి ద్వారేన…పే… హదయవత్థు వుత్తన్తి ఆహ యథా ‘‘కున్తా పచరన్తీ’’తి. సకిచ్చభావేనాతి అత్తనో కిచ్చభావేన, కిచ్చసహితతాయ వా. అఞ్ఞాసాధారణోతి స-సద్దస్స అత్థమాహ. సకో హి రసో సరసోతి.

అనన్తరచిత్తహేతుకత్తా చిత్తస్స ఏకసముట్ఠానతా వుత్తా, సహజాతచిత్తఫస్సహేతుకత్తా చేతసికానం ద్విసముట్ఠానతా. ‘‘చిత్తసముట్ఠానా ధమ్మా, ఫుట్ఠో భిక్ఖవే వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) హి వుత్తం.

సుఖుమరజాదిరూపన్తి అణుతజ్జారిరూపమాహ. పరమాణురూపే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. వత్థుపరిత్తతాయాతి ఏతేన అనేకకలాపగతాని బహూనియేవ రూపాయతనాని సముదితాని సంహచ్చకారితాయ సివికుబ్బహనఞాయేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో, న ఏకం కతిపయాని వాతి దస్సేతి. నను చ ఏవం సన్తే చక్ఖువిఞ్ఞాణం సముదాయారమ్మణం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి సముదాయస్సేవ అభావతో. న హి పరమత్థతో సముదాయో నామ కోచి అత్థి. వణ్ణాయతనమేవ హి యత్తకం యోగ్యదేసే అవట్ఠితం, సతి పచ్చయన్తరసమాయోగే తత్తకం యథావుత్తేన ఞాయేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి అవికప్పకత్తా తస్స. తదభినిహటం పన మనోవిఞ్ఞాణం అనేకక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జమానం పురిమసిద్ధకప్పనావసేన సమూహాకారేన సణ్ఠానాదిఆకారేన చ పవత్తతీతి కిం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఏకం వణ్ణాయతనం ఆరమ్మణం, ఉదాహు అనేకానీతి న చోదేతబ్బమేతం. న హి పచ్చక్ఖవిసయే యుత్తిమగ్గనా యుత్తా. కిఞ్చ భియ్యో అచ్ఛరాసఙ్ఘాతక్ఖణేన అనేకకోటిసఙ్ఖాయ చిత్తుప్పత్తియా పవత్తనతో చిత్తస్స లహుపరివత్తితాయ సమానేపి ఘటసరావాదివణ్ణానం యోగ్యదేసావట్ఠానే పురిమమనసికారానురూపం ‘‘ఘటో’’తి వా ‘‘సరావో’’తి వా పఠమం తావ ఏకో మనోవిఞ్ఞాణసన్తానేన పరిచ్ఛిజ్జతి, పచ్ఛా ఇతరో చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా బ్యవహితేనాతి అవిసేసవిదుతాయ పన ఘటసరావాదిబుద్ధియా అభేదాపత్తిపరికప్పనాతి. ఈదిసీపేత్థ చోదనా అచోదనాతి దట్ఠబ్బా. ఖణపరిత్తతాయాతి పబన్ధక్ఖణస్స ఇత్తరతాయ. పబన్ధవసేన హి పచ్చేకం రూపారూపధమ్మా విరోధిఅవిరోధిపచ్చయసమాయోగే లహుం దన్ధఞ్చ నిరుజ్ఝనతో పరిత్తకాలా దీఘకాలా చ హోన్తి, సభావలక్ఖణవసేన పన ఏకపరిచ్ఛేదా ఏవాతి. యథా చ రూపాయతనం, ఏవం ఇతరానిపి. సద్దాదయోపి హి వత్థుపరిత్తతాదిభావేన లబ్భన్తీతి. అచ్చాసన్నాదితాయాతి ఆది-సద్దేన అనావజ్జనం కేనచి పటిచ్ఛన్నతాతి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. విసయిధమ్మం విసేసతో సినోతి బన్ధతీతి విసయోతి అనఞ్ఞత్థభావాపేక్ఖో విసయోతి ఆహ ‘‘విసయో అనఞ్ఞత్థభావేనా’’తి. న హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో రూపాయతనాదితో అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే పవత్తన్తీతి. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గోచరో వియాతి గోచరోతి సమ్బహులచారితాపేక్ఖో గోచరోతి ఆహ ‘‘గోచరో తత్థ చరణేనా’’తి. బహులఞ్హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి రూపాదయో గయ్హన్తి, న తథా మనోవిఞ్ఞాణేనాతి. తేసన్తి మనోవిఞ్ఞాణేన గయ్హమానానం రూపాయతనాదీనం. ‘‘వచనస్స అనుపపత్తితో’’తి కస్మా వుత్తం, నను పఞ్చద్వారే పవత్తమనోవిఞ్ఞాణధాతుం సన్ధాయ తేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీతి వచనం ఉపపజ్జతియేవాతి? న, నియమాభావతో. న హి పఞ్చద్వారాభినిహటంయేవ మనో ఇధ ‘‘మనో’’తి వుత్తన్తి నియమహేతు అత్థీతి, ఏతంయేవ వా చోదనం మనసి కత్వా దిబ్బచక్ఖుఞాణాదిగ్గహణం కతం. ఏవంవణ్ణోతిఆదివచనతో పుబ్బేనివాసఅతీతానాగతంసఞాణాదయోపి ఇధ సమ్భవన్తి. ఇతరథాతి రూపం సద్దన్తిఆదినా.

భోజన …పే… ఉస్సాహాదీహీతి ఇదం యాయ కమ్మఞ్ఞతాయ రూపకాయస్స కల్లతా హోతి, తస్సా పచ్చయనిదస్సనం. భోజనే హి సమ్మాపరిణతే సప్పాయే చ ఉతుభోజనే సమ్ముపయుత్తే సమ్మాపయోగసఙ్ఖాతే కాయికచేతసికవీరియే చ సమారద్ధే లహుతాదిసబ్భావేన కాయో కమ్మక్ఖమో హోతి సబ్బకిరియానుకూలోతి. అథ వా భోజన…పే… ఉస్సాహాదీహీతి ఇదం కాయస్స కల్యతాయ వియ ఉపద్దుతతాయపి కారణవచనం. విసమభోజనాపరిణామాదితో హి కాయస్స ఉపద్దవకరా వాతాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి. అనువత్తన్తస్సాతి పదం ‘‘జయం వేరం పసవతీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౦౧) వియ హేతుఅత్థవసేన వేదితబ్బం. జాగరణనిమిత్తఞ్హి ఇధ అనువత్తనం అధిప్పేతన్తి. అథ వా అనువత్తన్తస్సాతి ఇదం పకతియా దిట్ఠాదివసేన ఆపాథగమనుపనిస్సయానం కల్యతాదినిబ్బత్తానం కాయికసుఖాదీనం సమ్భవదస్సనం. కాయకల్యతాదిం అననువత్తన్తస్స హి యథావుత్తఉపనిస్సయాభోగాభావేన వుత్తప్పకారం ఆపాథగమనం న సియాతి. యథానుభూతే రూపాదివిసయే చిత్తస్స ఠపనం ఆవజ్జనం చిత్తపణిదహనం. యథానుభూతేన రూపాదినా సదిసం అసదిసం సమ్బన్ధఞ్చ సదిసాసదిససమ్బన్ధం, తస్స దస్సనాది సదిసాసదిససమ్బన్ధదస్సనాది, చిత్తపణిదహనఞ్చ సదిసాసదిస…పే… దస్సనాది చ చిత్త…పే… దస్సనాదయో తే పచ్చయాతి యోజేతబ్బం. ధాతుక్ఖోభాదీతి ఆది-సద్దేన దేవతూపసంహారాదిం సఙ్గణ్హాతి. తంసదిసతా దిట్ఠసుతసదిసతా. తంసమ్పయుత్తతా దిట్ఠసుతపటిబద్ధతా. కేనచి వుత్తేతి ఇమినా సద్ధాయ అనుస్సవనిబ్బత్తతం ఆహ. ఆకారవిచారణన్తి తేసం తేసం అత్థానం ఉపట్ఠానాకారవిచారణం. కత్థచి అత్థే.

నియమితస్సాతి కుసలమేవ మయా ఉప్పాదేతబ్బన్తి ఏవం నియమితస్స. పసాదసినేహాభావో దోసబహులతాయ హోతీతి లూఖపుగ్గలా దోసబహులాతి ఆహ.

ఆయతనభావతోతి కారణభావతో.

విజ్జమానవత్థుస్మిన్తి ఏతేన ‘‘వినాపి దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగేన చిత్తుప్పాదమత్తేనేవ దానమయం కుసలం ఉపచితం హోతీ’’తి కేసఞ్చి అతిధావనం నివత్తితం హోతీతి.

ధమ్మసవనస్స ఘోసనం ధమ్మసవనఘోసనం. తస్సాతి ‘‘సద్దదానం దస్సామీ’’తి సద్దవత్థూనం ఠానకరణభేరిఆదీనం ససద్దప్పవత్తికరణస్స. చిన్తనం తథా తథా చిత్తుప్పాదనం. అఞ్ఞత్థాతి సుత్తేసు. అపరత్థాతి అభిధమ్మపదేసు. అపరియాపన్నాతి పదస్స అత్థవణ్ణనా ‘‘పరిభోగరసో’’తిఆదికాయ అత్థవణ్ణనాయ పరతో బహూసు పోత్థకేసు లిఖీయతి, యథాఠానేయేవ పన ఆనేత్వా వత్తబ్బా. తత్థ పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా లక్ఖణపఞ్ఞత్తియో అఞ్ఞాయతనత్తా ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని అసఙ్గహితా ధమ్మాయతనేనాతి యోజేతబ్బం.

‘‘ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే ఉప్పజ్జతీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం యథా న అఞ్ఞారమ్మణం హోతి చిత్తవిసేసస్స అధిప్పేతత్తా, ఏవం కమ్మవిసేసే అధిప్పేతే కాయద్వారాదీసు ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే న ఉప్పజ్జతి తత్థేవ పరియోసితత్తా, అథ కమ్మసామఞ్ఞం అధిప్పేతం, రూపాదీసు ఏకారమ్మణన్తి ఇదం ఉదాహరణం న సియాతి? న, అసదిసభావవిభావనవసేన ఉదాహటత్తా, ఇతరథా మనోవిఞ్ఞాణభూతం ఇదం చిత్తం ఛసుపి విసయేసు పవత్తనతో అనిబద్ధారమ్మణన్తి ఆరమ్మణం సదిసూదాహరణభావేన వుచ్చేయ్య ఆరమ్మణం వియ ద్వారమ్పి అనిబద్ధన్తి. యస్మా పన సతిపి కమ్మానం ద్వారన్తరచరణే యేభుయ్యేన వుత్తియా తబ్బహులవుత్తియా చ ద్వారకమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థానం వక్ఖతి, తస్మా పాణాతిపాతాదిభావసామఞ్ఞేన కమ్మం ఏకత్తనయవసేన గహేత్వా తస్స వచీద్వారాదీసు పవత్తిసబ్భావతో కమ్మస్స అనిబద్ధత్తాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కాయద్వారాదీసు ఏకద్వారికకమ్మం అఞ్ఞస్మిం ద్వారే న నుప్పజ్జతీ’’తి. రూపాదీసు పన ఏకారమ్మణం చిత్తం తేనేవారమ్మణేన పరిచ్ఛిన్నన్తి విసిట్ఠమేవ గహితన్తి ఆరమ్మణమేవ నిబద్ధన్తి వుత్తన్తి చిత్తవిసేసో ఏవ గహితో, న చిత్తసామఞ్ఞం. ‘‘నను చ రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా యం యం వా పనా’’తి ఆరమ్మణమ్పి అనియమేనేవ వుత్తన్తి? సచ్చమేతం, తత్థ పన యం రూపాదీసు ఏకారమ్మణం చిత్తం, తం తేన వినా నప్పవత్తతి, కమ్మం పన కాయద్వారికాదిభేదం వచీద్వారాదీసు న నప్పవత్తతీతి ఇమస్స విసేసస్స జోతనత్థం పాళియం ఆరమ్మణమేవ గహితం, ద్వారం న గహితన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘ఆరమ్మణమేవ నిబద్ధ’’న్తిఆదినా. వచీద్వారే ఉప్పజ్జమానమ్పి పాణాతిపాతాదీతి అత్థో.

కామావచరకుసలం

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

కమ్మద్వారానన్తిఆదినా పకాసేతబ్బస్స సరూపం పకాసనుపాయఞ్చ దస్సేతి. నియతరూపరూపవసేనాతి ధమ్మసఙ్గహే నిద్దిట్ఠనియతరూపరూపవసేన. అఞ్ఞథా కమ్మసముట్ఠానికకాయే హదయవత్థుపి గహేతబ్బం సియా. ఏకసన్తతిపరియాపన్నో ఉపాదిన్నకకాయో ఇధ గహితోతి చక్ఖాయతనాదీతి వుత్తేసు ఏకో భావో హదయవత్థు చ గహితన్తి న సక్కా వత్తుం ‘‘చక్ఖాయతనాదీని జీవితపరియన్తానీ’’తి సన్నివేసస్స విభావితత్తా.

విప్ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరం విఞ్ఞత్తిగ్గహణస్స ఇచ్ఛితత్తా చలనాకారావ వాయోధాతు విఞ్ఞత్తివికారసహితాతి కదాచి ఆసఙ్కేయ్యాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘పఠమజవనసముట్ఠితా’’తి ఆహ. దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చాలేతున్తి ఏతేన దేసన్తరుప్పత్తి చలనం, తంనిమిత్తే చ కత్తుభావో ఉపచరితోతి దస్సేతి, అఞ్ఞథా ఖణికతా అబ్యాపారతా చ ధమ్మానం న సమ్భవేయ్యాతి. తదభిముఖభావవికారవతీతి తందిసమభిముఖో తదభిముఖో, తస్స భావో తదభిముఖభావో, సో ఏవ వికారో, తంసమఙ్గినీ వాయోధాతు తదభిముఖభావవికారవతీ. ఇదాని తదభిముఖభావవికా రస్స విఞ్ఞత్తిభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధిప్పాయసహభావీ’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా ఇమిస్సా అత్థవణ్ణనాయ లద్ధగుణం దస్సేతి. తత్థ ఆవజ్జనస్సాతి మనోద్వారావజ్జనస్స. యతో బాత్తింసాతిఆదినా తస్స విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకతా న సక్కా పటిసేధేతున్తి దస్సేతి.

పచ్చయో భవితుం సమత్థోతి ఏతేన యథావుత్తవాయోధాతుయా థమ్భనచలనసఙ్ఖాతకిచ్చనిప్ఫాదనే తస్స ఆకారవిసేసస్స సహకారీకారణభావమాహ. అనిదస్సనసప్పటిఘతాదయో వియ మహాభూతానం అవత్థావిసేసమత్తం సో ఆకారవిసేసోతి పరమత్థతో న కిఞ్చి హోతీతి ‘‘పరమత్థతో అభావం దస్సేతీ’’తి ఆహ. పరమత్థతో చిత్తసముట్ఠానభావో పటిసేధితో. కమ్మసముట్ఠానాదిభావస్స పన సమ్భవోయేవ నత్థీతి యథావుత్తవికారస్స పరమత్థతో సబ్భావే నకుతోచిసముట్ఠితత్తా అప్పచ్చయత్తం ఆపన్నం. న హి రూపం అప్పచ్చయం అత్థి, అప్పచ్చయత్తే చ సతి నిచ్చభావో ఆపజ్జతి, న చ నిబ్బానవజ్జో అత్థో సభావధమ్మో నిచ్చో అత్థి. చిత్తసముట్ఠానభావో వియాతి విఞ్ఞత్తియా చిత్తసముట్ఠానఉపాదారూపభావో ఉపచారసిద్ధోతి దస్సేతి.

విఞ్ఞత్తియా కరణభూతాయ. యం కరణన్తి యం చిత్తకిరియం చిత్తబ్యాపారం. విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతత్తన్తి ఇదమేస కారేతీతి యదేతం అధిప్పాయవిభావనం, ఏతం విఞ్ఞత్తివికారరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు న దిట్ఠం, హత్థచలనాదీసు పన దిట్ఠం, తస్మా విప్ఫన్దమానవణ్ణవినిముత్తో కోచి వికారో అత్థి కాయికకరణసఙ్ఖాతస్స అధిప్పాయస్స ఞాపకోతి విఞ్ఞాయతి. ఞాపకో చ హేతు ఞాపేతబ్బమత్థం సయం ఞాతోయేవ ఞాపేతి, న సబ్భావమత్తేనాతి వణ్ణగ్గహణానన్తరం వికారగ్గహణమ్పి విఞ్ఞాయతి. తథా హి విసయభావమాపన్నో ఏవ సద్దో అత్థం పకాసేతి, నేతరో. తేనేవాహ ‘‘న హి విఞ్ఞత్తీ’’తిఆది. యది పన చిత్తజరూపానం చలనాకారో విఞ్ఞత్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విప్ఫన్దమానవణ్ణారమ్మణత్తా తేనపి సా గహితా సియాతి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థం ఆహ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణస్సా’’తిఆది.

తాలపణ్ణాదిరూపానీతిఆదినాపి విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతబ్బతం మనోవిఞ్ఞాణేనేవ చ విఞ్ఞాతబ్బతం దస్సేతి. సఞ్జానాతి ఏతేనాతి సఞ్ఞాణం, తస్స ఉదకాదినో సఞ్ఞాణం తంసఞ్ఞాణం, తస్స ఆకారో తంసఞ్ఞాణాకారో, ఉదకాదిసహచారిప్పకారో చ సో తంసఞ్ఞాణాకారో చాతి ఉదకా…పే… కారో, తం గహేత్వా జానిత్వా. తదాకారస్సాతి ఉదకాదిఞాపనాకారస్స. యది యథావుత్తవికారగ్గహణంయేవ కారణం అధిప్పాయగ్గహణస్స, అథ కస్మా అగ్గహితసఙ్కేతస్స అధిప్పాయగ్గహణం న హోతీతి? న కేవలం వికారగ్గహణమేవ అధిప్పాయగ్గహణస్స కారణం, కిఞ్చరహీతి ఆహ ‘‘ఏతస్స పనా’’తిఆది.

అథ పనాతిఆదినా విఞ్ఞత్తియా అనుమానేన గహేతబ్బతం దస్సేతి. సాధిప్పాయ…పే… నన్తరన్తి అధిప్పాయసహితవికారేన సహజాతవణ్ణాయతనగ్గహణసఙ్ఖాతస్స చక్ఖుద్వారికవిఞ్ఞాణసన్తానస్స అనన్తరం. అధిప్పాయగ్గహణస్సాతి అధిప్పాయవవత్థాపకస్స తతియవారే జవనస్స. అధిప్పాయసహభూ వికారాభావే అభావతోతి ఏతేన యథావుత్తవికారం అధిప్పాయగ్గహణేన అనుమినోతి. ఏవం సతీతిఆదినా యథానుమితమత్థం నిగమనవసేన దస్సేతి. తత్థ ఉదకాదిగ్గహణేనేవాతి తాలపణ్ణాదీనం వణ్ణగ్గహణానన్తరేన పురిమసిద్ధసమ్బన్ధానుగ్గహితేన ఉదకాదీనం తత్థ అత్థిభావవిజాననేనేవ. యథా తాలపణ్ణాదీనం ఉదకాదిసహచారిప్పకారతం సఞ్ఞాణాకారో విఞ్ఞాతోయేవ హోతి నానన్తరియకత్తా, ఏవం విప్ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరేన పురిమసిద్ధసమ్బన్ధానుగ్గహితేన గన్తుకామతాదిఅధిప్పాయవిజాననేనేవ విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాతా హోతి తదభావే అభావతోతి ఉపమాయోజనా.

సభావభూతన్తి అన్వత్థభూతం. ద్విధాతి విఞ్ఞాపనతో విఞ్ఞేయ్యతో చ. కాయవిఞ్ఞత్తియా తథాపవత్తమానాయ చేతనాసఙ్ఖాతస్స కమ్మస్స కాయకమ్మభావో నిప్ఫజ్జతి తాయ ఉపలక్ఖితబ్బత్తా, న పన చతువీసతియా పచ్చయేసు కేనచి పచ్చయభావతోతి దస్సేన్తో ‘‘తస్మిం ద్వారే సిద్ధా’’తిఆదిమాహ. తేన వచీద్వారుప్పన్నాపి పాణాతిపాతాదయో సఙ్గహితాతి తేసం సఙ్గహితభావం దస్సేతి. అథ వా కాయద్వారుప్పన్నాయ కాయకమ్మభూతాయ చేతనాయ వసేన ‘‘తేన ద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బభావతో’’తి వుత్తం, తస్సాయేవ ద్వారన్తరుప్పన్నాయ వసేన ‘‘తేన ద్వారేన నామలాభతో’’తి. మనోద్వారావజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావో నిచ్ఛితోతి ‘‘ఏకాదసన్నం కిరియచిత్తాన’’న్తి ఆహ.

ద్వారన్తరచారినోతి ద్వారన్తరభావేన పవత్తనకా. ద్వారసమ్భేదాతి ద్వారానం సఙ్కరణతో. ద్వారానఞ్హి ద్వారన్తరభావప్పత్తియా సతి కాయద్వారస్స వచీద్వారాదిభావో, వచీద్వారస్స చ కాయద్వారాదిభావో ఆపజ్జతీతి తంతంద్వారుప్పన్నకమ్మానమ్పి సఙ్కరో సియా. తేనాహ ‘‘కమ్మసమ్భేదోపీ’’తి. ఏవం సతి కాయకమ్మం…పే… వవత్థానం న సియా. యది కమ్మాని కమ్మన్తరచారీని హోన్తి, కాయకమ్మాదికస్స వచీకమ్మాదికభావాపత్తితో ‘‘కమ్మసమ్భేదా ద్వారసమ్భేదోపీ’’తి కాయకమ్మం కాయకమ్మద్వారన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం న సియాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘కమ్మానమ్పి కమ్మన్తరచరణే ఏసేవ నయో’’తి. కమ్మన్తరచరణం కమ్మన్తరూపలక్ఖణతా. తేనేవాహ ‘‘ద్వారభావేనా’’తి. ద్వారన్తరచరణం ద్వారన్తరుప్పత్తి. ద్వారేతి అత్తనో ద్వారే. అఞ్ఞస్మిన్తి ద్వారన్తరే. కమ్మానీతి తంతంద్వారికకమ్మాని. అఞ్ఞానీతి అఞ్ఞద్వారికకమ్మాని. ద్వారే ద్వారాని న చరన్తీతి ద్వారన్తరభావేన నప్పవత్తన్తి, ద్వారన్తరం వా న సఙ్కమన్తి. కిఞ్చాపి విఞ్ఞత్తియా చతువీసతియా పచ్చయేసు యేన కేనచి పచ్చయేన చేతనాయ పచ్చయభావో నత్థి, తథా పన విఞ్ఞత్తియా పవత్తమానాయ ఏవ పాణాతిపాతాది హోతి, నాఞ్ఞథాతి సియా విఞ్ఞత్తియా హేతుభావో చేతనాయాతి వుత్తం ‘‘ద్వారేహి కారణభూతేహీ’’తి. కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి కమ్మవవత్థానస్సేవ వా కారణభావం సన్ధాయ ‘‘ద్వారేహి కారణభూతేహీ’’తి వుత్తం. యదిపి ‘‘ద్వారేహి కమ్మానీ’’తి వుత్తం, ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా’’తి పన వుత్తత్తా కమ్మేహిపి ద్వారాని వవత్థితానీతి అయమత్థోపి సిద్ధోయేవాతి దస్సేతుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. అద్వారచారీహీతి ద్వారానం సయం వవత్థితభావమాహ, న పన అవవత్థానం, వవత్థానమేవాతి అధిప్పాయో. ఇదాని తం వవత్థానం విభావేతి కమ్మానపేక్ఖాతిఆదినా. తత్థ సమయనియమితేన చిత్తేన సమయో వియ ద్వారనియమితేహి కమ్మేహి ద్వారాని నియమితానీతి అయం సఙ్ఖేపత్థో.

ఏవంసభావత్తాతి ద్వారభూతేహి కాయాదీహి ఉపలక్ఖణీయసభావత్తా. ఆణత్తి…పే… మానస్సాతి కాయవచీకమ్మానం వచీకాయవిఞ్ఞత్తీహి పకాసేతబ్బతం ఆహ. కాయాదీహీతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి. తస్మాతి యస్మా ద్వారన్తరే చరన్తానిపి కమ్మాని సకేన ద్వారేన ఉపలక్ఖితానేవ చరన్తి, తస్మా. నాపి కమ్మం ద్వారస్సాతి యస్మిం ద్వారన్తరే కమ్మం చరతి, తస్స ద్వారస్స అనత్తనియస్స. తంతంద్వారమేవాతి సకద్వారమేవ. కమ్మస్సాతి సకసకకమ్మస్స. యది కమ్మేహి ద్వారాని వవత్థితాని, ‘‘కమ్మస్స అనిబద్ధత్తా’’తి ఇదం కథం నీయతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బే పనా’’తిఆది.

సాతి విఞ్ఞత్తి. తస్సాతి కమ్మస్స. కేనచి పకారేనాతి చతువీసతియా పచ్చయప్పకారేసు కేనచి పకారేన. తంసహజాతాతి ఏతేన కాయవిఞ్ఞత్తియా సబ్భావేయేవ కాయకమ్మస్స సబ్భావో, నాఞ్ఞథాతి పరియాయేన విఞ్ఞత్తియా కమ్మస్స కారణభావం విభావేతి. తేనేవాహ ‘‘ఉప్పత్తిట్ఠానభావేన వుత్తా’’తి. యథావుత్తనియమేనాతిఆదినా కమ్మస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభావే బ్యభిచారాభావమాహ. తత్థ యథావుత్తనియమేనాతి అట్ఠకథాయం వుత్తప్పకారేన వవత్థానయుత్తిసఙ్ఖాతేన నియమేన. ద్వారచరణేతి అఞ్ఞద్వారచరణే.

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

చతూహి అఙ్గేహీతి ఏత్థ ‘‘సుభాసితంయేవ భాసతి, నో దుబ్భాసితం. ధమ్మంయేవ, పియంయేవ, సచ్చంయేవ భాసతి, నో అలిక’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౧౩; సు. ని. సుభాసితసుత్త) యాని అఙ్గాని సుత్తే వుత్తాని, తేసం చేతనాసభావం దస్సేతుం ‘‘సుభాసితభాసనా’’తిఆది వుత్తం. తథాపవత్తాతి సుభాసితభాసనాదిభావేన పవత్తా. సహ సమ్భూతత్తాతి సహేవ ఉప్పన్నత్తా. న హి వచీవిఞ్ఞత్తి సద్దరహితా అత్థి. తథా హి ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘వాచాగిరా బ్యపథో’’తిఆదినా (ధ. స. ౬౩౬) నాతిసుఖుమంయేవ సద్దవాచం వత్వా ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి, తాయ సద్ధిం యోజేత్వా వచీవిఞ్ఞత్తియా వుత్తత్తా రూపాయతనం వియ వత్థుపరిత్తతాదినా సద్దాయతనమ్పి అనిన్ద్రియగోచరో అత్థీతి చ అధిప్పాయేన ‘‘యా తాయ…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ.

ఇదాని అవిసేసేన చిత్తసముట్ఠానసద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణారమ్మణతా పాళియం వుత్తాతి వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి మహాఅట్ఠకథావాదస్స పాళియా విరోధం దస్సేతుం ‘‘చిత్తసముట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఏవం సఙ్గహకారస్స అధిప్పాయే ఠత్వా మహాఅట్ఠకథావాదస్స పటిసేధేతబ్బతం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో అధిప్పాయే ఠత్వా తం పరిహరితుం ‘‘మహాఅట్ఠకథాయం పనా’’తిఆదిమాహ. సఙ్ఘట్టనాకారేన పవత్తానం భూతానం సద్దస్స నిస్సయభావతో సఙ్ఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతి. తప్పచ్చయభావోతి ఉపాదిన్నకఘట్టనస్స పచ్చయభావో. చిత్తజపథవీధాతుయా ఉపాదిన్నకఘట్టనే పచ్చయో భవితుం సమత్థో చిత్తసముట్ఠానమహాభూతానం ఏకో ఆకారవిసేసో అత్థి. తదాకారత్తా హి తేసం పథవీధాతు ఉపాదిన్నకం ఘట్టేతీతి ఇమమత్థం వుత్తానుసారేన వేదితబ్బత్తా ‘‘వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి వత్వా తమేవ వుత్తనయం ‘‘తబ్బికారాన’’న్తిఆదినా విభావేతి. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయభావో తప్పచ్చయభావో వుత్తోతి అత్థో. అఞ్ఞమ్పి సబ్బం విధానన్తి ‘‘న చిత్తసముట్ఠానాతి ఏతేన పరమత్థతో అభావం దస్సేతీ’’తిఆదినా అత్తనా వుత్తవిధానం. అట్ఠకథాయం పన వుత్తవిధానం ‘‘హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తమేవాతి.