ధమ్ముద్దేసవారో

పఠమచిత్తవణ్ణనా

౩౬౫. ఖణత్తయస్స అకుసలేసు అసమ్భవతో సమవాయకాలహేతుసమూహత్థో సమయ-సద్దో. లోభాభిభూతాయ ఏవ ఇట్ఠారమ్మణస్మిం ఇతరత్ర చ ఇట్ఠాకారగ్గహణవసేన సోమనస్ససహగతభావోతి ఏవమాదిం సన్ధాయ ‘‘యథానురూప’’న్తి వుత్తం. ‘‘కిలేసాతురతాయ అనారోగ్యట్ఠేన కిలేసవజ్జసబ్భావతో సావజ్జట్ఠేన అవిజ్జాసమ్భూతతాయ అకోసల్యసమ్భూతట్ఠేన అకుసల’’న్తి చ ‘‘సావజ్జదుక్ఖవిపాకలక్ఖణం, అనత్థజననరసం, సంకిలేసపచ్చుపట్ఠానం, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానం, గారయ్హభావతో వా సావజ్జలక్ఖణం, సంకిలేసభావరసం, అనిట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం, యథావుత్తపదట్ఠానమేవా’’తి చ ఏవమాదినా వుత్తనయేన అనుగన్తబ్బతాయ వుత్తం ‘‘వుత్తనయం అనుగన్త్వా’’తి.

గతం గమనం పవత్తీతి కత్వా వుత్తం ‘‘గతమత్తం గతిమత్తం గహణమత్త’’న్తి. దిట్ఠియా హి గతి పవత్తి ఏవాతి. ఆసన్నకారణత్తాతి పదట్ఠానతాయ, యోనిసోమనసికారో వియ హి కుసలస్స అయోనిసోమనసికారో అకుసలస్స అచ్చాసన్నహేతు. తథా హి సతిపి అసద్ధమ్మసవనాదికారణే అయోనిసో అనావజ్జితే అవవత్థాపితే చ నత్థి అకుసలప్పవత్తి. తథా చ వక్ఖతి అట్ఠకథాయం ‘‘అయోనిసో అకుసల’’న్తి. ఏతేన ఏకన్తకారణతా చ వుత్తత్థా హోతి. పటిసఙ్ఖా సీతాదిఖమనం అప్పమాదవిహారోతి వుత్తం ‘‘అప్పమజ్జనం ఖమన’’న్తి. తేన సతిసంవరోతి ఇధ ఖన్తిసంవరో వుత్తోతి అధిప్పాయో ఇన్ద్రియసంవరస్స వుత్తత్తా. పహానసంవరోతి వీరియసంవరో. సో హి ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౪; ౬.౫౮) వుత్తోతి.

సమ్మాపటిపత్తియా పటిపక్ఖభావేన గహేతబ్బతాకారో మోహో సమ్మాపటిపత్తిపటిపక్ఖభావగ్గహణాకారో. తేన హి నివుతా న సమ్మా పటిపజ్జన్తి. అభిజ్ఝాయ విసేసయోగో కమ్మపథప్పత్తి.

అనుపపరిక్ఖా మోహో. సో చేత్థ దిట్ఠిరహితో వేదితబ్బో. దిట్ఠిసహితస్స పన దిట్ఠియా అనువిధాయకత్తా తగ్గహణేనేవ గహణన్తి. అవత్థుస్మిన్తి అసద్దహనీయే వత్థుస్మిం. సానునయో అధిమోక్ఖోతి మోహదిట్ఠీనం సద్ధాపతిరూపతమాహ. అహిరికానోత్తప్పమోహాదీహి పమజ్జనతో అహిరికాదీహి కారణేహి. ఆరక్ఖరహితచిత్తేతి చిత్తస్స సతివిరహతంయేవ దస్సేతి. ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా హి సతీతి. ఏతేన ‘‘అస్సద్ధియచిత్తే అన్ధబాలచిత్తే’’తి పదద్వయం వుత్తత్థం హోతి. ఉపనాహాదీతి ఆది-సద్దేన రాగాదయో సఙ్గయ్హన్తి. రాగాదీనం పరియుట్ఠానాదిసభావతాయ ‘‘అవిసేసేనా’’తి వుత్తం విసేసస్స ఏకచ్చస్స అసమ్భవతో. ఇధాతి, ఇమస్మిం చిత్తే. నిప్ఫాదేతబ్బే పయోజనే భుమ్మం ‘‘చమ్మస్మిం దీపినం హన్తీ’’తి (వజిర. టీ. ౧౭-౧౮ వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా) వియ ఆరమ్మణం వా అవూపసమో ఫలూపచారేన ‘‘సేమ్హో గుళో’’తి వియ.

ధమ్ముద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిద్దేసవారకథావణ్ణనా

౩౯౦. సభావపటిచ్ఛాదవసేన పకతిఅత్తాదిఅసన్తగ్గహణస్స నిస్సయత్తా నిమిత్తత్తా అసన్తం బుజ్ఝతి, నిచ్చాదివిసమగ్గహణస్స సఞ్ఞాదివిపరియేసస్స నిస్సయత్తా అసమం బుజ్ఝతీతి మోహో వుత్తో నిమిత్తస్స కత్తుభావేన ఉపచారితత్తా, అయఞ్చ అత్థో దిట్ఠిసహితమోహవసేన దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ పకతీతి కాపిలానం పధానం.

తతియచిత్తవణ్ణనా

౪౦౦. అపణ్ణకపదం వియ అవిరజ్ఝనకపదమ్పి కదాచి నియతభావం దీపేయ్యాతి అనియతతం దీపేతుం ‘‘ఉప్పత్తిఅరహఙ్గానీ’’తి వుత్తం మానస్స అనియతత్తా. యది హి మానో నియతో సియా, కామరాగస్స మానరహితా పవత్తి న సియా, తథా భవరాగస్స. ఏవం సతి పట్ఠానే చతుక్ఖత్తుం కామరాగేన యోజనా న సియా, తిక్ఖత్తుంయేవ సియా, భవరాగమూలికా చ న సియా, ఏవఞ్చ సంయోజనానం సంయోజనేహి అట్ఠవిధేన యోజనా సియా, న దసవిధా దస్సితాతి యథావుత్తాహి యోజనాహి మానస్స అనియతభావో పకాసితో. అథ వా మానేన సద్ధిం పఞ్చ హోన్తి యథావుత్తాని అపణ్ణకఙ్గాని, కిం పన హోన్తీతి అపేక్ఖాయం యేవాపనకాతి విదితోవాయమత్థో. యేవాపనకానఞ్హి పఞ్చభావో ఇధ విధీయతి, న అపణ్ణకఙ్గానన్తి సో యథా హోతి, తథా యోజేతబ్బం. కిలేసదుకే పటిచ్చవారాదీసు ‘‘కిలేసం ధమ్మం పటిచ్చ కిలేసో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదీసు ‘‘లోభం పటిచ్చ మోహో మానో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పం. లోభం పటిచ్చ మోహో మానో ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పం. లోభం పటిచ్చ మోహో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పం. లోభం పటిచ్చ మోహో ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్ప’’న్తి విభత్తత్తా ‘‘తథా కిలేసదుకేపీ’’తి వుత్తం. దిట్ఠివిప్పయుత్తససఙ్ఖారికాసఙ్ఖారికచిత్తవసేన హి అయం పాఠభేదోతి.

‘‘కామరాగో చతుధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి, పటిఘో తిధా, మానో ఏకధా, తథా విచికిచ్ఛా భవరాగోతి ఉద్దిసిత్వా కామరాగో మానసంయోజనఅవిజ్జాసంయోజనేహి చేవ అవిజ్జాసంయోజనమత్తేనేవ చ సద్ధిం మానో భవరాగావిజ్జాసంయోజనేహి సద్ధిం భవరాగో అవిజ్జాసంయోజనేన సద్ధి’’న్తి అట్ఠకథాకణ్డవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౮౫) వక్ఖమానత్తా ‘‘ఇధ చ వక్ఖతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థేవ ‘‘లోభో ఛధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి, పటిఘో ద్వేధా, తథా మోహో’’తి ఉద్దిసిత్వా ‘‘లోభో అసఙ్ఖారికో దిట్ఠివిప్పయుత్తో మోహఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, ససఙ్ఖారికో మోహథినఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, అసఙ్ఖారికో ఏవ మోహమానఉద్ధచ్చఅహిరికఅనోత్తప్పేహి, ససఙ్ఖారికో ఏవ చ మోహమానథినఉద్ధచ్చఅహిరికఅనోత్తప్పేహీ’’తి వక్ఖమానత్తా ‘‘తథాదసవిధా కిలేసాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘అహ’’న్తి గహణతాయ అవంకత్వా గహణమ్పి ‘‘సమ్పగ్గహో’’తి వుత్తం.

చతుత్థచిత్తవణ్ణనా

౪౦౨. ఉస్సాహం జనేన్తాతి ఏత్థ చిత్తపయోగసఙ్ఖాతో సఙ్ఖారో ఏవ ఉస్సాహో, న వీరియుస్సాహోతి.

నవమచిత్తవణ్ణనా

౪౧౩. విసప్పనానిట్ఠరూపసముట్ఠానం యేన కుపితస్స సకలసరీరం కమ్పతి, కుపితాకారో పఞ్ఞాయతి. ఏతేన సమ్పత్తిఅత్థో రసో దస్సితో హోతి, పవత్తిఆకారవసేన వా విసప్పనరసో. తథా హి యస్స కుప్పతి, తస్స అమిత్తస్స సమ్పత్తి యేభుయ్యేన పటిఘుప్పత్తిహేతు హోతీతి. ఏతేన కిచ్చత్థో రసో వుత్తో హోతీతి.

౪౧౮. వచనత్థమేవ వచనపరియాయమేవ.

ఏకాదసమచిత్తవణ్ణనా

౪౨౪. నిచ్ఛయాభావాతి అధిమోక్ఖాభావా. అసణ్ఠహనతోతి సన్తానవసేన ఏకస్మిం ఆరమ్మణే అనవట్ఠానతో.

ద్వాదసమచిత్తవణ్ణనా

౪౨౯. సహజాతాధిపతి నత్థి ‘‘ఛన్దవతో చే విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, సా మయ్హం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆదిప్పవత్తియా అభావా. అనుద్ధటత్తా పటిసిద్ధతా, యథాధమ్మసాసనే అవచనమ్పి అభావం దీపేతి.

అవచనతోతి అ-కారస్స తదఞ్ఞవచనతం దస్సేతి. ఏతేన చ దస్సనేన పహాతబ్బేసు అభావవచనేన కారణసిద్ధియా ఫలసిద్ధీతి తత్థ అభావస్స కారణమేవ తావ దస్సేతుం ‘‘పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనతో’’తి వుత్తం. తేన తంసభావతా తస్స చిత్తుప్పాదస్స వుత్తా హోతి. తతో చ ‘‘బలవం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి, దుబ్బలం నాకడ్ఢతీ’’తి ఇదం పటిసన్ధిదానసభావేసు. యస్స పన పటిసన్ధిదానసభావో ఏవ నత్థి, న తస్స బలవభావో పటిసన్ధిఆకడ్ఢనే కారణన్తి అయమత్థో దస్సితో హోతి. అనాకడ్ఢనం సాధేతి ‘‘యది హి ఆకడ్ఢేయ్యా’’తిఆదినా. యస్మా చ నాగతం, తస్మా నాకడ్ఢతీతి అధిప్పాయో. ‘‘యస్మా పన తం పటిసన్ధిదానం నత్థి, తస్మా నాగత’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘అనాకడ్ఢనతో అనాగమనం సాధేతు’’న్తి వుత్తం.

అపాయగమనీయస్సాతి అపాయం గమేతీతి అపాయగమనీయం, తంసభావన్తి అత్థో. పటిసన్ధిఆకడ్ఢనే సతి ఉద్ధచ్చసహగతం ఏకన్తేన అపాయగమనీయం సియా. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౪౨౯) ‘‘ఇతరస్సాపి ఏత్థేవ పటిసన్ధిదానం భవేయ్యా’’తి. న హి అకుసలపటిసన్ధి సుగతియం సమ్భవతీతి. ‘‘చతూహి అపాయేహి చ విప్పముత్తో (ఖు. పా. ౬.౧౧; సు. ని. ౨౩౪) అవినిపాతధమ్మో’’తి (స. ని. ౨.౪౧; ౫.౯౯౮, ౧౦౦౪) వచనతో అపాయగమనీయఞ్చ దస్సనేన పహాతబ్బం. తేనాహ ‘‘అపాయగమనీయస్స దస్సనేన పహాతబ్బత్తా’’తి. న చేతం దస్సనేన పహాతబ్బం, న సో తస్స అపాయగమనీయో రాగో దోసో మోహో తదేకట్ఠా చ కిలేసాతి ఏతేన సఙ్గహోతి సక్కా వత్తుం నియోగతో భావనాయ పహాతబ్బభావేన వుత్తత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కతమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా, ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో’’తి (ధ. స. ౧౪౦౬).

‘‘కుసలాకుసలం కమ్మం విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౭) వుత్తకమ్మపచ్చయభావో నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో. సో చ యది ఉద్ధచ్చసహగతం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢేయ్య, తస్సాపి సియా. తథా చ సతి ఉద్ధచ్చసహగతం దస్సనేన పహాతబ్బం సియా దస్సనేన పహాతబ్బానంయేవ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా. న చేతం దస్సేనేన పహాతబ్బన్తి సబ్బం పుబ్బే వియ ఆవత్తతి.

సహజాతమేవ విభత్తన్తి యథా దస్సనేన పహాతబ్బవిభఙ్గే ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బో ధమ్మో నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బస్స ధమ్మస్స కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౮౬) సహజాతం నానాక్ఖణికన్తి ఉద్దిసిత్వా ‘‘సహజాతా దస్సనేన పహాతబ్బా చేతనా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో, నానాక్ఖణికా దస్సనేన పహాతబ్బా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి విభత్తం, ఏవం అవిభజిత్వా ‘‘భావనాయ పహాతబ్బా చేతనా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౮౯) ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘నానాక్ఖణికా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. తేన న భావనాయ పహాతబ్బస్స నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావోతి విఞ్ఞాయతి. పచ్చనీయేపి యథాసమ్భవం సఙ్గాహకపచ్చయానం వసేన పచ్చయుద్ధారే కరియమానే. ఇతరత్థ చాతి దస్సనేనపహాతబ్బపదే. తత్థ హి ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బో ధమ్మో నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాతఉపనిస్సయపచ్ఛాజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౮.౭౧) కమ్మపచ్చయోపి వుత్తోతి.

తదభావాతి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయత్తాభావా. న చ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయం వినా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనం అత్థీతి ‘‘పటిసన్ధిఅనాకడ్ఢనతో తత్థ అనాగతా’’తి వుత్తం. ఏత్థాతి ‘‘ఠపేత్వా ఉద్ధచ్చసహగతం సేసాని ఏకాదసేవ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢన్తీ’’తి ఏత్థ. పవత్తివిపాకస్సాతి పవత్తియం విపాకో పవత్తిఏకదేసతాయ పవత్తిభూతో వా విపాకో ఏతస్సాతి పవత్తివిపాకం, కమ్మం, తస్స. అథ వా పవత్తియం విపాకో పవత్తివిపాకో. ఇమస్మిం పన అత్థే నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయో ఏతస్సాతి నానా…పే… యో, తబ్భావో…పే… తాతి ఏవం పదచ్ఛేదో దట్ఠబ్బో. న సక్కా నివారేతుం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయం వినా విపాకస్స అనుప్పజ్జనతో.

ఇదాని పవత్తివిపాకానం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయలాభితాయ ఆహచ్చభాసితతం దస్సేతుం ‘‘వుత్తఞ్చా’’తిఆదిమాహ. విపాకదానం పటిసన్ధివిపాకధమ్మతాతి మఞ్ఞమానో ‘‘యది భావనా’’తిఆదిమాహ. ఇతరో విపాకదానాభావేపి సిద్ధో విపాకధమ్మభావో తాదిసానం అఞ్ఞేసమ్పి లబ్భమానత్తాతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞాచిత్తాదీన’’న్తి. ఆది-సద్దేన అత్తనో కాలమతిక్కన్తం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. వుత్తం సియాతి ఇదం సహాయపచ్చయలాభతో పుథుజ్జనసన్తానవుత్తినో ఉద్ధచ్చసహగతస్స విపాకుప్పాదనం, తదభావా సేక్ఖసన్తతియం తస్స విపాకానుప్పాదనఞ్చ యుత్తం సియాతి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఇదం పన ఠానం సుట్ఠు విచారేతబ్బ’’న్తిఆది. తథా చ వక్ఖతి ‘‘పుథుజ్జనేసు ఉప్పజ్జమానానం సకభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదస్స చ సంయోజనత్తయతదేకట్ఠకిలేసానం అనుపచ్ఛిన్నతాయ అపరిక్ఖీణసహాయానం విపాకుప్పాదనం న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి ఉద్ధచ్చసహగతధమ్మానం విపాకో విభఙ్గే వుత్తో’’తి. తస్స తాదిసస్సేవ సతి సహాయే విపాకుప్పాదనవచనం, అసతి విపాకానుప్పాదనవచనం విరుజ్ఝతీతి చ పవత్తివిపాకదాయికం వా ఉద్ధచ్చసహగతస్స మనసి కత్వా ‘‘వుత్తం సియా’’తి వుత్తం. ‘‘పవత్తివిపాకఞ్హి సన్ధాయ ‘తేసం విపాకే ఞాణ’న్తి పటిసమ్భిదావిభఙ్గే (విభ. ౭౨౫-౭౨౬) వుత్త’’న్తి ఏకే వణ్ణయన్తి. ఏవం ఉద్ధచ్చచేతనాపి న హోతి, సాపి విఞ్ఞాణపచ్చయభావే అపనేతబ్బాతి ఇదమ్పి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి.

అకుసలపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.